راجا ڏاهر

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>راجا ڏاهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2176</id>
    <revision>
      <id>410856</id>
      <parentid>364805</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44292" sha1="7004p9rb2ukk1rj71yjd3hiu2iaaybw" xml:space="preserve">{{Short description|ستين ۽ اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو آخري چچ گهراڻي وارو مهاراجا}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}

{{Infobox royalty
| name        = راجا ڏاهر
| title       = [[مهاراجا]]
| image       =
| caption     =
| succession  = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]]
| reign       = لڳ ڀڳ 695ع – 20 جون 712ع&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |date=19 September 2016
 |isbn=978-0-674-66011-3
 |page=8
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;{{efn|سنڌي روايتي زمان بندين ۾ 699–712ع، 80–93هه ۽ ڪڏهن 679ع کان پوءِ ڏاهر جي اقتدار جي شروعات جا مختلف حساب ملن ٿا؛ ڏسو [[#حڪومت جي زمان بندي|حڪومت جي زمان بندي]].}}
| predecessor = [[راجا چندر]]
| successor   = بادشاهت ختم؛ علائقا [[اموي خلافت]] ۾ شامل
| spouse      = {{ubl|راڻي لاڏي|راڻي ٻائي}}
| issue       = {{ubl
 | [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
 | ڏهرسيه
 | [[سريا ديوي]]
 | پريمالا ديوي
 | جوڌا ديوي
 | فوفي
 }}
| full_name   = راجا ڏاهر سين
| dynasty     = [[چچ گهراڻو]]
| house       = برهمڻ
| father      = [[راجا چچ]]
| mother      = [[راڻي سُهاندي]]
| birth_date  = روايتي طور 663ع
| birth_place = [[اروڙ]]، سنڌ
| death_date  = 20 جون 712ع
| death_place = سنڌو درياهه ڀرسان [[راوڙ جي جنگ|راوڙ/اروڙ واري جنگ]]
| religion    = [[هندومت]]
}}

'''راجا ڏاهر''' ({{langx|en|Raja Dahir}}؛ مڪمل نالو '''راجا ڏاهر سين''') [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو آخري اهم حڪمران ۽ عرب فتح کان اڳ [[سنڌ]] جو آخري آزاد مهاراجا هو. جديد تاريخي ترتيب موجب هن تقريباً 695ع کان 20 جون 712ع تائين حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس تخت نشينيءَ لاءِ مختلف تاريخون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Ashirbadi Lal
 |title=The Sultanate of Delhi
 |year=1950
 |url=https://ia801403.us.archive.org/30/items/in.ernet.dli.2015.506108/2015.506108.The-Sultanate_text.pdf
}}&lt;/ref&gt;

هو [[راجا چچ]] ۽ [[راڻي سُهاندي]] جو پٽ هو. سندس دور ۾ سنڌ جي حڪومت [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين اهم مرڪزن سان لاڳاپيل هئي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن، [[حجاج بن يوسف]] جي هدايت هيٺ نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 712ع ۾ سنڌوءَ جي ڀرسان ٿيندڙ آخري جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو ۽ سندس حڪومت جو مرڪزي ڍانچو ٽٽي پيو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot;&gt;{{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}&lt;/ref&gt;

''[[چچ نامو]]'' ڏاهر جي زندگي، سندس خاندان، عربن سان جنگ ۽ سنڌ جي فتح بابت سڀ کان تفصيلي داستاني ماخذ آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]]، تنهن هوندي بہ، ''چچ نامي'' کي سڌو سنئون اٺين صديءَ جي عربي فتحنامي جو ترجمو سمجهڻ واري پراڻي راءِ تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ان کي 13هين صديءَ جي فارسي سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ابتدائي زندگي ==
ڏاهر جي پيدائش روايتي طور 663ع ۾ [[اروڙ]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ [[راجا چچ]]، جيڪو اصل ۾ برهمڻ درٻاري عملدار هو، [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات کان پوءِ اقتدار تي آيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wink&quot;&gt;{{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |volume=2
 |publisher=Brill
 |year=1991
 |page=153
}}&lt;/ref&gt;

چچ جي زال [[راڻي سُهاندي]] مان روايت موجب ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ ڏاهر، ڄاوا. ''چچ نامي'' ۾ خاندان جي ٻين فردن، خاص ڪري ٻائي، جئيسيه، سريا ديوي، پريمالا ۽ فوفي جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

== چندر کان پوءِ جانشيني ==
[[راجا چچ]] جي وفات کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[راجا چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً ست يا اٺ سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ چچ گهراڻي جي اقتدار جي ورهاست بابت ''چچ نامي'' ۾ پيچيده روايت ملي ٿي.

[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|left|400px|700ع ڌاري سنڌ جي بادشاهت جو جديد تجسيمي نقشو]]

روايت موجب چندر جي پٽ '''راج''' ڪجهه وقت [[برهمڻ آباد]] سان وابسته رهيو، پر پوءِ چچ جي وڏي پٽ [[ڏهرسيه]] اتي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. ڏاهر meanwhile [[اروڙ]] ۽ مٿئين سنڌ جي مرڪزي شاهي حصي سان وابسته ٿيو.

[[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن جانشينيءَ کي سادي پيءُ-پٽ وارثي بدران گهراڻي جي مختلف شاخن ۽ صوبائي طاقت جي وچ ۾ توازن طور ڏسي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |edition=2nd
 |year=1990
}}&lt;/ref&gt;

== ڏهرسيه سان اقتدار جي ورهاست ==
سنڌي روايت موجب ڏاهر جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي حڪومت عملي طور ٻن اهم شاهي مرڪزن ۾ ورهايل هئي. [[اروڙ]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو ڏاهر وٽ هو، جڏهن تہ [[برهمڻ آباد]] تي سندس وڏو ڀاءُ [[ڏهرسيه]] اثر رکندڙ هو.

ڏهرسيه اگهم لوهاڻي جي خاندان سان شاديءَ ذريعي پڻ لاڳاپو قائم ڪيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻنهي ڀائرن هڪ ٻئي جي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ شاهي انتظام برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |author=اعجاز الحق قدوسي
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڏاهر%20راجا
 |title=ڏاهر راجا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

ڏهرسيه جي وفات کان پوءِ ڏاهر جو اختيار برهمڻ آباد سميت سنڌ جي وڏي حصي تي وڌيڪ مضبوط ٿيو.

== حڪومت جو زمانو ==
ڏاهر جي راڄ جي صحيح شروعات بابت مختلف تاريخي ترتيبون ملن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي حڪومت بابت مختلف زمان بنديون'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | ماخذ يا روايت
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | وضاحت
|-
| جديد عام chronology
| '''695–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ڪيترن جديد تاريخي خلاصن ۾ استعمال ٿيندڙ ترتيب.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| ''تاريخي سنڌو سنبت'' واري روايت
| '''699–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 80هه کان 93هه تائين.&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot;&gt;ڪتاب: ''سنڌ صدين کان''؛ از ممتاز مهر؛ 1982ع؛ ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه؛ ''تاريخي سنڌو سنبت''، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| چچ گهراڻي جي تفصيلي روايت
| 679ع کان پوءِ سياسي اقتدار
| style=&quot;text-align:left;&quot; | چندر کان پوءِ ڏاهر اروڙ ۽ ڏهرسيه برهمڻ آباد سان لاڳاپيل هئا؛ مڪمل مرڪزي اقتدار بعد ۾ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;
|}

انڪري مضمون جي انفوباڪس ۾ 695–712ع کي جديد عام chronology طور رکيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين تاريخن کي الڳ محفوظ ڪيو ويو آهي.

== گادي ۽ بادشاهت ==
[[اروڙ]] ڏاهر جي مرڪزي شاهي گادي هئي. اهو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ڀرسان موجوده [[روهڙي]] جي ويجهو هڪ اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪز هو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ سنڌ هڪ سخت مرڪزي وحداني رياست بدران مختلف صوبائي حاڪمن، مقامي قبيلن ۽ ماتحت سردارن تي ٻڌل سياسي نظام هئي. [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]] ۽ ملتان جهڙا مرڪز پنهنجي مقامي انتظام سان گڏ شاهي اقتدار سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;

== مڪران ۽ اولهندي سرحد ==
ڏاهر پنهنجي شروعاتي حڪومت ۾ سنڌ جي اولهندي سرحد ۽ [[مڪران]] سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو. سنڌي روايتن موجب هن مڪران جي حاڪمن سان رابطا مضبوط ڪيا ۽ سرحدي علائقن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

ان وقت مڪران سنڌ ۽ اموي خلافت جي وچ ۾ هڪ اهم سرحدي خطو بڻجي چڪو هو. عرب فوجون ساساني ايران جي زوال کان پوءِ ڪرمان ۽ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون، پر سنڌ جي اندروني علائقن تي سندن مستقل قبضو اڃا قائم نه ٿيو هو.

== ٻائيءَ سان شاديءَ جي روايت ==
''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل ڪجهه پوئين تاريخن ۾ ڏاهر جي ڀيڻ يا اڌ ڀيڻ '''ٻائي''' بابت هڪ مشهور روايت اچي ٿي. نجومين مبينا طور اڳڪٿي ڪئي تہ جيڪو ٻائيءَ سان شادي ڪندو، اهو سنڌ جو حڪمران بڻجندو. ان کان پوءِ ڏاهر هڪ رسمي يا سياسي شاديءَ جو بندوبست ڪيو، جنهن کي متن ۾ اقتدار ۽ جانشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |chapter=باب ٻيون
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |edition=2nd
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

پوئين سنڌي ليکڪن ۽ جديد بحثن ۾ هن روايت جي تاريخي صداقت تي اعتراض ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://khosowaqas.blogspot.com/2018/12/blog-post_76.html
 |title=راجا ڏاهر خلاف عرب حڪمرانن جي جنگ ۽ غلط پروپيگنڊا
 |author=وقاص کوسو
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي دعويٰ لاءِ ''چچ نامي'' کان آزاد همعصر شاهدي موجود ناهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري داستاني ۽ سياسي روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== علافي عربن کي پناهه ==
ڏاهر جي دور ۾ اموي حڪومت کان باغي ٿيل ڪجهه عرب سنڌ ۾ اچي پناهه ورتي. سنڌي ۽ فارسي روايتن ۾ خاص طور '''محمد بن حارث علافي''' ۽ سندس ساٿين جو ذڪر ملي ٿو.

[[حجاج بن يوسف]] جي انتظام هيٺ مڪران ۾ علافين ۽ عرب عملدارن وچ ۾ تڪرار ٿيو. ڪجهه علافين مڪران مان ڀڄي ڏاهر جي حڪومت ۾ داخل ٿيا ۽ ڏاهر کين پناهه ڏني.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot; /&gt;

هي واقعو بعد ۾ سنڌ ۽ اموي انتظام جي سياسي لاڳاپن ۾ اهم ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ علافين مان ڪجهه ڏاهر جي فوجي ۽ سياسي صلاحڪارن طور به ظاهر ٿين ٿا.

== رمل جي راجا جي ڪاهه ==
روايتي سنڌي بيانن موجب رمل نالي پاڙيسري حڪمران وڏي فوج ۽ هاٿين سان ڏاهر جي علائقي تي حملو ڪيو. ڏاهر پنهنجي وزير '''ٻڌيمن''' سان صلاح ڪئي ۽ پوءِ محمد علافي کان فوجي مدد ورتي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

روايت موجب علافي ننڍڙي سوار دستي سان رات جو حملي آور لشڪر تي ڇاپو هنيو ۽ ان کي شڪست ڏني. پوئين سنڌي تاريخن ۾ دشمن جي فوج لاءِ تمام وڏا انگ ڏنا ويا آهن، جن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي.

اهو واقعو، جيڪڏهن بنيادي تاريخي صورت ۾ قبول ڪيو وڃي، ڏاهر جي درٻار ۾ عرب سياسي مهاجرن ۽ فوجي ماهرن جي موجودگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== ٻڌيمن ۽ سڪن جي روايت ==
پوئين سنڌي تاريخن ۾ ڏاهر جي وزير '''ٻڌيمن''' بابت هڪ روايت ملي ٿي تہ هن راجا کان پنهنجي يادگار طور چانديءَ جي سڪن تي پنهنجو ۽ ڏاهر جو نالو رکائڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ڏاهر قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

هيءَ روايت دلچسپ آهي، پر موجود numismatic تحقيق مان اهڙو ڪو قطعي سڪو اڃا ثابت ٿيل ناهي جنهن تي ڏاهر ۽ ٻڌيمن ٻنهي جا نالا واضح طور پڙهيا ويا هجن.

ٻئي طرف، اتر سنڌ مان مليل '''شري يشادتيه''' (''Śri Yashaditya'') لکت وارا چانديءَ جا دَمّا ڪجهه جديد numismatists طرفان ڏاهر جي دور سان امڪاني طور ڳنڍيا ويا آهن، پر اها نسبت اڃا قطعي ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.numismall.com/products/rare-ar-damma-king-yashaditya-dahir-c-679-712-ce-pre-islamic-sindh-5
 |title=Rare AR damma, King Yashaditya / Dahir, c.679–712 CE, pre-Islamic Sindh
 |website=NumisMall
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== عرب خلافت سان پسمنظر ==
ڏاهر جي دور کان اڳ ئي عرب فوجون سنڌ جي سامونڊي ۽ اولهندي سرحدن تائين پهچڻ جون ڪوششون ڪري چڪيون هيون.

خليفي [[عمر بن خطاب]] ۽ پوءِ [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ عرب بحري ۽ زميني مهمون مڪران، ديبل ۽ اولهندي هندستان جي سامونڊي بندرگاهن ڏانهن موڪليون ويون. انهن مهمن جي تفصيل ۽ نتيجن بابت [[البلاذري]]، ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ فرق ملي ٿو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ [[اموي خلافت]] وڌيڪ منظم فوجي طاقت بڻجي چڪي هئي، ۽ عراق ۽ اوڀر وارن صوبن جو طاقتور گورنر [[حجاج بن يوسف]] مڪران ۽ سنڌ جي حالتن تي ويجهي نظر رکندو هو.

== ديبل تي شروعاتي اموي مهمون ==
''چچ نامي'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ سنڌ تي ٻه ناڪام عرب مهمون بيان ٿيل آهن. انهن مان هڪ جي اڳواڻي '''عبيدالله''' ۽ ٻي جي '''بديل''' يا '''بذيل''' ڪئي.

روايت موجب ڏاهر جي پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] يا سندس ماتحت فوجن انهن حملن جو مقابلو ڪيو ۽ عرب سالارن مان هڪ يا ٻئي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=History and Culture of the Indian People
 |volume=3
 |editor-last=Majumdar
 |editor-first=R. C.
 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan
 |year=1970
 |url=http://archive.org/details/classicalage03bhar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133
}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن جي chronology ۽ ڪجهه نالن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري “ڏاهر پاڻ عربن کي ٽي ڀيرا شڪست ڏني” جهڙي دعويٰ کي قطعي حقيقت طور لکڻ بدران مخصوص مهمن جي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ديبل واري جهازن جو واقعو ==
''چچ نامي'' موجب سنڌ تي وڏي اموي حملي جو فوري سبب سمنڊ ۾ ٿيل هڪ قزاقيءَ جو واقعو هو.

روايت مطابق [[سري لنڪا|سرانديپ]] جي حڪمران طرفان حجاج يا خليفي ڏانهن تحفا، غلام ۽ مسافر کڻي ويندڙ ٻيڙيون [[ديبل]] جي سامونڊي علائقي ڀرسان قزاقن هٿان ڦريون ويون. انهن ٻيڙين ۾ مسلمان عورتن ۽ مسافرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pirates&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |chapter=18
 |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=12701030&amp;ct=18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

حجاج مبينا طور ڏاهر کان قيدين ۽ سامان جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو. ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس سڌي اختيار هيٺ نه هئا.

جديد مورخ هن واقعي کي اموي مهم جو '''روايتي فوري سبب''' سمجهن ٿا، پر سنڌ تي حملي جي وڏي سياسي پسمنظر ۾ مڪران تي اموي قبضي، هندستاني سمنڊ جي واپار، سرحدي سلامتي ۽ خلافت جي اوڀر طرف توسيع کي پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== محمد بن قاسم جي سنڌ مهم ==
{{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح}}

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي 711–715ع واري سنڌ مهم جو جديد تجسيمي نقشو]]

حجاج اڳين مهمن جي ناڪاميءَ کان پوءِ [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. محمد بن قاسم ثقفي خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان سپهه سالار هو ۽ حجاج جي انتظامي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندو هو.

مهم 711ع ۾ شروع ٿي ۽ مڪران مان سنڌ جي سامونڊي علائقي ڏانهن اڳتي وڌي.

=== ديبل جي فتح ===
محمد بن قاسم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو. شهر گهيري کان پوءِ اموي فوج جي قبضي ۾ آيو.

[[File:Banbhore ruins.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جا آثار؛ ڀنڀور کي گهڻو ڪري قديم ديبل سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سڃاڻپ بابت تاريخي بحث موجود آهي]]

''چچ نامي'' ۾ شهر جي هڪ وڏي مندر يا عمارت جي نشان ۽ عرب منجنيقن جي استعمال جو ذڪر آهي. ديبل جي فتح کان پوءِ عربن اتي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظام قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt;

=== نيرون ڪوٽ ===
ديبل کان پوءِ محمد بن قاسم [[نيرون ڪوٽ]] طرف وڌيو. روايت موجب ان جي ٻڌ حاڪم اڳ ۾ ئي عربن سان سياسي ٺاهه ڪيو هو ۽ شهر وڏي جنگ کان سواءِ اطاعت قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

نيرون جي جديد سڃاڻپ عام طور حيدرآباد واري علائقي سان ڪئي وڃي ٿي، پر قديم شهر جي صحيح جڳهه بابت بحث موجود آهي.

=== سيوستان ===
محمد بن قاسم پوءِ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. مقامي حڪمران مزاحمت کان پوءِ پوئتي هٽيو ۽ سيوستان عرب فوج جي قبضي ۾ آيو.

''چچ نامي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ محمد بن قاسم هر هنڌ هڪجهڙي پاليسي اختيار نه ڪئي؛ ڪجهه هنڌن تي جنگ، ڪجهه هنڌن تي ٺاهه، ۽ ڪجهه مقامي حڪمرانن ۽ قبيلن کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== مقامي گروهن جو ڪردار ==
عرب فتح کي فقط “عرب بمقابله سنڌي” يا “مسلمان بمقابله هندو” جي سادي صورت ۾ بيان ڪرڻ تاريخي پيچيدگيءَ کي گهٽائي ٿو.

''چچ نامي'' ۾ [[جاٽ]]، [[ميڊ]]، ٻڌ مذهبي اڳواڻ، برهمڻ عملدار، مقامي سردار ۽ مختلف شهرن جا حاڪم مختلف وقتن تي ڏاهر يا محمد بن قاسم سان اتحاد ۽ مخالفت ڪندا نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ڪجهه مقامي ٻڌ حاڪمن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي ٻڌ ۽ غير ٻڌ آبادي مزاحمت ۾ شامل هئي. ساڳيءَ طرح سڀ برهمڻ ڏاهر سان ۽ سڀ جاٽ عربن سان گڏ هئا، اهڙي عام دعويٰ ماخذن سان ثابت نٿي ٿئي.

انڪري “ٻڌن جي غداري سبب ڏاهر شڪست کاڌي” جهڙي عام دعويٰ کي جديد انسائيڪلوپيڊيائي متن ۾ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. ڪجهه پوئين ڪتاب اهڙي تعبير ڏين ٿا، پر ماخذن مان مختلف مقامي سياسي اتحاد نظر اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
 |page=127
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو پار ڪرڻ ==
محمد بن قاسم جي فوج کي ڏاهر جي مرڪزي علائقي تائين پهچڻ لاءِ [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻو پيو. ڏاهر درياهه جي اوڀر واري پاسي دفاعي انتظام ڪيا ۽ سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] پڻ ڪجهه محاذن تي فوج جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

روايت موجب محمد بن قاسم مقامي اتحادين ۽ ٻيڙين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ ٻنهي قوتن جي فيصلائتي مقابلي لاءِ رستو کلي ويو.

== راوڙ يا اروڙ جي جنگ ==
{{Main|راوڙ جي جنگ}}

712ع ۾ ڏاهر ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. مختلف ماخذ جنگ جي جاءِ کي '''راوڙ'''، '''اروڙ''' يا سنڌوءَ ڀرسان ٻين صورتن ۾ بيان ڪن ٿا.

جديد عام chronology جنگ جي تاريخ '''20 جون 712ع''' رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

ڏاهر پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ''چچ نامي'' ۾ کيس هاٿيءَ تي سوار بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جنگ ۾ عرب گهوڙيسوار، تيرانداز ۽ منجنيق سان لاڳاپيل دستا پڻ موجود هئا.

روايتن موجب جنگ دوران ڏاهر جي هاٿيءَ ڀرسان باهه يا آتشين هٿيار لڳڻ سبب افراتفري پيدا ٿي، پر ڏاهر جنگ جاري رکي.

آخرڪار هو جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

== جنگ کان اڳ ڏاهر جو موقف ==
''چچ نامي'' ڏاهر کي آخري جنگ کان اڳ اهڙي حڪمران طور پيش ڪري ٿو جيڪو فرار يا خاندان کي ٻاهر موڪلڻ بدران پنهنجي سلطنت ۾ رهڻ ۽ جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪري ٿو.

روايت موجب سندس وزير صلاح ڏني تہ هو هندستان جي ڪنهن دوست حڪمران وٽ وڃي يا گهٽ ۾ گهٽ شاهي خاندان کي محفوظ هنڌ موڪلي. ڏاهر مبينا طور انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي سردارن ۽ رعيت جي خاندانن کي ڇڏي پنهنجي خاندان کي اڪيلو محفوظ ڪرڻ مناسب نه سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

''چچ نامي'' ۾ ڏاهر سان منسوب هڪ تقرير پڻ آهي جنهن ۾ هو جنگ ۾ عزت سان مرڻ کي ڀڄڻ کان بهتر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt; اهڙي تقرير کي لفظ بہ لفظ تاريخي تقرير بدران متن جي ادبي پيشڪش طور پڙهڻ گهرجي.

== موت ==
[[File:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|سنڌو درياهه، اروڙ ۽ روهڙي جي ويجهي علائقي ۾؛ ڏاهر جي آخري جنگ سنڌو ماٿريءَ ۾ ٿي]]

ڏاهر 712ع جي آخري جنگ ۾ مارجي ويو. بعد جي روايتن ۾ سندس موت جي صحيح طريقي بابت مختلف بيان آهن.

ڪجهه ماخذن موجب کيس تير لڳو؛ ٻين ۾ هڪ عرب سپاهي يا جنگي دستي هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر آهي. عرب ۽ پوئين فارسي ماخذ سندس مٿي کي ڪٽي [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جي روايت پڻ ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Garg
 |first=Gaṅgā Rām
 |title=Encyclopaedia of the Hindu World
 |publisher=Concept Publishing Company
 |year=1992
 |isbn=978-81-7022-373-3
 |url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC
}}&lt;/ref&gt;

هڪ عربي روايت ۾ '''القشعم بن ثعلبة الطائي''' کي ڏاهر جو قاتل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |author=صفاء الدين محمد أحمد محمد
 |title=دور العرب في نشر الإسلام في الهند
 |journal=مجلة الفيصل
 |issue=150
 |date=July 1989
 |page=101
 |url=https://books.google.co.uk/books?id=VHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT100
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=القاضي أطهر المباركفوري
 |title=خلافت امویہ اور ہندوستان
 |publisher=ندوة المصنفين
 |location=دهلي
 |year=1975
 |edition=1st
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/khilafat-e-umwiya-aur-hindustan-athar-mubarakpuri-ebooks
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ڪجهه جديد مقبول لکڻين ۾ وري اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ڏاهر هڪ مقامي سنڌي سپاهي هٿان مارجي ويو، پر اها دعويٰ بنيادي ماخذن ۾ عام طور قبول ٿيل روايت نه آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://affairnews.com/2015/06/%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d8%a7-%da%8f%d8%a7%d9%87%d8%b1-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%d9%86-%d9%87%bf%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%87-%d9%be%d8%b1-%d9%87%da%aa-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%87%bf%d8%a7/
 |title=راجا ڏاهر عربن هٿان نه پر هڪ سنڌيءَ هٿان قتل ٿيو!؟
 |author=Ali Nawaz
 |website=Affair
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

انڪري انسائيڪلوپيڊيائي طور وڌيڪ محفوظ نتيجو اهو آهي تہ '''ڏاهر محمد بن قاسم جي فوج خلاف جنگ ڪندي مارجي ويو؛ سندس قاتل جي صحيح سڃاڻپ بابت روايتون مختلف آهن.'''


== ڏاهر کان پوءِ مزاحمت ==
ڏاهر جي موت سان سنڌ جي سڄي مزاحمت فوري طور ختم نه ٿي.

سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]]، خاندان جي ٻين فردن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن عرب اڳڀرائيءَ خلاف مزاحمت جاري رکي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم پوءِ [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ آخرڪار [[ملتان]] ڏانهن اڳتي وڌيو. مختلف شهرن ۾ جنگ، صلح ۽ مقامي حاڪمن جي اطاعت ذريعي اموي انتظام قائم ٿيو.

== راڻي لاڏي ۽ راڻي ٻائي ==
ڏاهر جي زالن بابت مختلف روايتن ۾ '''راڻي لاڏي''' ۽ '''راڻي ٻائي''' جا نالا اچن ٿا.

ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس خاندان جي عورتن جي [[راوڙ]] جي قلعي ۾ مزاحمت جو ذڪر ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ ملي ٿو. هڪ روايت موجب راڻي ٻائي قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي ۽ جڏهن شڪست يقيني ٿي ته ٻين عورتن سان گڏ پاڻ کي باهه حوالي ڪيو.

اهڙين تفصيلن کي پڻ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ واقعي جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي.

== ڌيئرن بابت روايت ==
''چچ نامي'' ۾ ڏاهر جي ڌيئرن، خاص ڪري '''سريا ديوي''' ۽ '''پريمالا ديوي'''، بابت مشهور داستان اچي ٿو. فتح کان پوءِ انهن کي اموي درٻار ڏانهن موڪلڻ ۽ پوءِ محمد بن قاسم جي انجام سان ڳنڍيل هڪ ڊرامائي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

جديد مورخن هن داستان جي تاريخي صداقت تي سخت شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ محمد بن قاسم جي واپسي ۽ موت بابت ٻين عربي ماخذن ۾ مختلف سبب ڏنا ويا آهن.

انڪري هن واقعي کي ڏاهر جي ڌيئرن جي قطعي تاريخي عمل بدران ''چچ نامي'' جي ادبي ۽ اخلاقي داستان طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== خاندان ==
راجا ڏاهر جي خاندان بابت مختلف نسخن ۽ پوئين تاريخن ۾ هي نالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر سان لاڳاپيل شاهي خاندان'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | شخص
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | لاڳاپو
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | روايتي حيثيت
|-
| [[راجا چچ]]
| پيءُ
| چچ گهراڻي جو باني
|-
| [[راڻي سُهاندي]]
| ماءُ
| راءِ ساهسي ٻئي جي اڳوڻي راڻي
|-
| [[ڏهرسيه]]
| وڏو ڀاءُ
| برهمڻ آباد سان وابسته حڪمران
|-
| [[راجا چندر]]
| چاچو
| چچ کان پوءِ سنڌ جو مهاراجا
|-
| راڻي لاڏي
| زال
| ڏاهر جي شاهي خاندان سان وابسته
|-
| راڻي ٻائي
| زال / روايتن ۾ شاهي عورت
| راوڙ جي دفاع سان منسوب
|-
| [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
| پٽ
| عربن خلاف مزاحمت ۾ اهم
|-
| سريا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| پريمالا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| جوڌا ديوي
| ڌيءَ
| ڪجهه پوئين نسبن ۾ ذڪر
|-
| فوفي
| اولاد
| Elliot ۽ Dowson جي روايت ۾ ذڪر&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;
|}

== حڪمراني ۽ مذهبي ماحول ==
ڏاهر ذاتي طور برهمڻ ۽ [[هندومت|هندو]] حڪمران هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Perera
 |first1=Sasanka
 |last2=Pathak
 |first2=Dev Nath
 |last3=Kumar
 |first3=Ravi
 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |date=30 December 2021
 |page=239
 |isbn=9789389812336
 |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&amp;pg=PA239
}}&lt;/ref&gt;

پر سنڌ جو مذهبي سماج گهڻ رخو هو. ٻڌ خانقاهون، برهمڻ مذهبي مرڪز، مقامي ديوتائن جا پيروڪار ۽ مختلف قبائلي روايتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

عرب فتح دوران ڪجهه ٻڌ مذهبي مرڪزن عربن سان صلح ڪيو، جڏهن تہ ٻين مقامي گروهن ڏاهر يا سندس جانشينن سان مزاحمت ڪئي. انڪري ڏاهر جي حڪومت کي هڪ سادي “هندو حڪومت بمقابله ٻڌ رعيت” واري فريم ۾ رکڻ تاريخي لحاظ کان ناقص آهي.

== چچ نامي ۾ ڏاهر جي تصوير ==
''چچ نامو'' ڏاهر کي هڪ پيچيده حڪمران طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ هو هڪ طرف شاهي خاندان جي اندروني سياست، نجومي اڳڪٿين ۽ صوبائي مسئلن ۾ ڦاٿل شخص آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف آخري جنگ ۾ ملڪ ڇڏڻ کان انڪار ڪندڙ ۽ پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي ڪندڙ بادشاهه طور سامهون اچي ٿو.

منان احمد آصف موجب ''چچ نامي'' کي فقط “مسلمانن جي هندن تي فتح” واري سادي داستان طور پڙهڻ ان جي اصل سياسي ۽ ادبي پيچيدگي وڃائي ڇڏي ٿو. متن ۾ حڪمراني، سياسي صلاح، انصاف، اتحاد، اختلاف ۽ سرحدي سماج جي ڪيترن موضوعن تي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== جديد تاريخ نويسي ۽ سياسي يادگيري ==
راجا ڏاهر جي يادگيري جديد سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو سياسي ۽ نظرياتي رنگ اختيار ڪري چڪي آهي.

ڪجهه مذهبي ۽ قومپرست تاريخي روايتون محمد بن قاسم کي اسلام جي آمد ۽ فتح جي علامت طور ڏسن ٿيون، جڏهن تہ سنڌي قومپرست ۽ ڪجهه سيڪيولر حلقا ڏاهر کي سنڌ جي سياسي آزاديءَ جي دفاع ۾ مارجي ويل حڪمران ۽ قومي مزاحمت جي علامت طور پيش ڪن ٿا.

ان جي ابتڙ، ڪجهه هندستاني قومپرست بيان ڏاهر کي “هندو مزاحمت” جي وسيع قومي فريم ۾ رکندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Saraswat
 |first=Jigar
 |date=11 March 2021
 |title=Raja Dahir defeated Muhammad Bin Qasim and Arab troops thrice
 |url=https://indiandailypost.com/maharaja-dahir-king-of-sindh-who-sacrificed-his-life-fighting-for-hindustan-against-arab-invasion/
 |work=Indian Daily Post
 |access-date=11 January 2022
}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد تشريحون اٺين صديءَ جي سياسي حالتن کان گهڻو پوءِ پيدا ٿيون آهن. جديد علمي تاريخ نويسيءَ ۾ ڏاهر کي سندس پنهنجي دور جي سنڌ، مڪران، اموي سرحدي سياست، مقامي قبيلائي اتحاد ۽ ''چچ نامي'' جي پيچيده ماخذياتي حيثيت جي تناظر ۾ ڏسڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== ڏاهر بابت متضاد رايا ==
سنڌ جي جديد عوامي يادگيريءَ ۾ ڏاهر بابت ٻه متضاد قطب نمايان رهيا آهن. هڪ روايت کيس عرب فتح جي مقابلي ۾ هارايل غير مسلم حڪمران طور ڏسي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس سنڌ جي خودمختياريءَ لاءِ وڙهندڙ قومي سورمو قرار ڏئي ٿي.

پراڻي سنڌي وڪيپيڊيا ۽ صحافتي لکڻين ۾ ڪڏهن اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ''چچ نامو'' عرب فاتحن جي مفادن مطابق لکيل تاريخ آهي. جديد تحقيق هن دعويٰ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي: منان احمد آصف موجب موجوده ''چچ نامو'' اصل ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي ۽ ان کي سادي “عرب فاتحن جي سرڪاري تاريخ” سمجهڻ به صحيح ناهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

انڪري ڏاهر بابت جديد مذهبي، قومپرست يا سياسي تشريحن کي تاريخي واقعن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==
راجا ڏاهر جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ وڏي سياسي تبديليءَ جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس دور ۾ چچ گهراڻي جو سنڌ تي اختيار برقرار رهيو، پر ساڳئي وقت اموي خلافت مڪران کان سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي رهي هئي.

ڏاهر جي 712ع واري شڪست سان سنڌ جي اڳوڻي شاهي نظام جو مرڪزي حصو ختم ٿيو ۽ سنڌ ۾ پهريون مستقل عرب-اسلامي صوبائي نظام قائم ٿيڻ شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ فتح هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي؛ ڏاهر جي خاندان، برهمڻ آباد، ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ مزاحمت ۽ سياسي ٺاهه ڪيترن مرحلن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ان ڪري ڏاهر جي موت کي صرف هڪ فرد جي شڪست بدران سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قبل از اسلامي مقامي سلطنتن ۽ عرب خلافت جي صوبائي دور جي وچ واري اهم turning point طور ڏٺو وڃي ٿو.

== اهم واقعن جي زمان بندي ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي دور ۽ سنڌ فتح سان لاڳاپيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#355070;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6D597A;color:white;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | تاريخي حيثيت
|-
| 663ع
| ڏاهر جي روايتي پيدائش
| پوئين chronology
|-
| 671ع
| [[راجا چچ]] جي وفات؛ [[راجا چندر]] جي حڪومت
| عام جديد chronology
|-
| 679ع
| چندر جي وفات؛ چچ جي پٽن جو سياسي اڀار
| روايتي ترتيب
|-
| 695ع
| ڏاهر جي مڪمل مرڪزي حڪومت جي عام جديد شروعات
| جديد chronology&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| 699ع
| سنڌو سنبت واري ترتيب موجب تخت نشيني
| متبادل سنڌي chronology&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot; /&gt;
|-
| 711ع
| محمد بن قاسم جي سنڌ مهم جي شروعات
| وڏي پيماني تي قبوليل
|-
| 711/712ع
| [[ديبل]]، نيرون ۽ سيوستان تي عرب اڳڀرائي
| ''چچ نامو'' ۽ عربي روايتون
|-
| '''20 جون 712ع'''
| ڏاهر جي آخري جنگ ۽ وفات
| عام جديد chronology&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;
|-
| 712ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد، اروڙ ۽ ملتان ڏانهن عرب اڳڀرائي
| فتح جو مرحليوار تسلسل
|}

== تصويرون ==
[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|700ع ڌاري چچ گهراڻي جي سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو]]

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح جي مهمن جو نقشو]]

&lt;!-- 
نوٽ: Commons تي File:Raja dahir.jpg نالي تصوير موجود آهي، پر فائيل جي پنهنجي metadata ۾ اها صرف
&quot;Portrait of an Indian ruler&quot; ڄاڻايل آهي ۽ Commons جي بحث صفحي تي ان جي راجا ڏاهر هجڻ تي سخت اعتراض موجود آهي.
انڪري ان کي راجا ڏاهر جي مستند تصوير طور استعمال نه ڪيو وڃي.
--&gt;

== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==
{{Main|چچ گهراڻو}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''چچ يا برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي ترتيب'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#457B9D;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | حيثيت
|-
| 1
| [[راجا چچ]]
| لڳ ڀڳ 632–671ع
| گهراڻي جو باني
|-
| 2
| [[راجا چندر]]
| لڳ ڀڳ 671–679ع
| چچ جو ڀاءُ
|-
| 3
| [[ڏهرسيه]]
| 679ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد سان وابسته شاهي شاخ
|-
| 4
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | '''راجا ڏاهر'''
| لڳ ڀڳ 695–712ع
| آخري آزاد مرڪزي حڪمران
|}

{{برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[چچ گهراڻو]]
* [[راجا چچ]]
* [[راجا چندر]]
* [[ڏهرسيه]]
* [[راجا جيسيه]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[چچ نامو]]
* [[ديبل]]
* [[اروڙ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[سيوستان]]
* [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]]
* [[راوڙ جي جنگ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}
* {{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}
* {{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |year=1990
}}
* {{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |publisher=Brill
 |year=1996
 |isbn=90-04-09249-8
}}
* {{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
}}
* {{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
}}
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي.
* اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي.
* ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، 1982ع.

{{s-start}}
{{succession box
 | title  = [[سنڌ]] جو مهاراجا
 | years  = لڳ ڀڳ 695ع–712ع
 | before = [[راجا چندر]]
 | after  = بادشاهت ختم؛ [[اموي خلافت|اموي سنڌ]]
}}
{{s-end}}

{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}

{{DEFAULTSORT:ڏاهر}}

[[زمرو:چچ گهراڻو]]
[[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]]
[[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:اٺين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:هندو بادشاهه]]
[[زمرو:سنڌي سورما]]
[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:663ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:712ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>7004p9rb2ukk1rj71yjd3hiu2iaaybw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410857</id>
      <parentid>410856</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44255" sha1="qcbs0xcevi48w3xcbiznalmc9duxqcw" xml:space="preserve">{{Short description|ستين ۽ اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو آخري چچ گهراڻي وارو مهاراجا}}


{{Infobox royalty
| name        = راجا ڏاهر
| title       = [[مهاراجا]]
| image       =
| caption     =
| succession  = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]]
| reign       = لڳ ڀڳ 695ع – 20 جون 712ع&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |date=19 September 2016
 |isbn=978-0-674-66011-3
 |page=8
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;{{efn|سنڌي روايتي زمان بندين ۾ 699–712ع، 80–93هه ۽ ڪڏهن 679ع کان پوءِ ڏاهر جي اقتدار جي شروعات جا مختلف حساب ملن ٿا؛ ڏسو [[#حڪومت جي زمان بندي|حڪومت جي زمان بندي]].}}
| predecessor = [[راجا چندر]]
| successor   = بادشاهت ختم؛ علائقا [[اموي خلافت]] ۾ شامل
| spouse      = {{ubl|راڻي لاڏي|راڻي ٻائي}}
| issue       = {{ubl
 | [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
 | ڏهرسيه
 | [[سريا ديوي]]
 | پريمالا ديوي
 | جوڌا ديوي
 | فوفي
 }}
| full_name   = راجا ڏاهر سين
| dynasty     = [[چچ گهراڻو]]
| house       = برهمڻ
| father      = [[راجا چچ]]
| mother      = [[راڻي سُهاندي]]
| birth_date  = روايتي طور 663ع
| birth_place = [[اروڙ]]، سنڌ
| death_date  = 20 جون 712ع
| death_place = سنڌو درياهه ڀرسان [[راوڙ جي جنگ|راوڙ/اروڙ واري جنگ]]
| religion    = [[هندومت]]
}}

'''راجا ڏاهر''' ({{langx|en|Raja Dahir}}؛ مڪمل نالو '''راجا ڏاهر سين''') [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو آخري اهم حڪمران ۽ عرب فتح کان اڳ [[سنڌ]] جو آخري آزاد مهاراجا هو. جديد تاريخي ترتيب موجب هن تقريباً 695ع کان 20 جون 712ع تائين حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس تخت نشينيءَ لاءِ مختلف تاريخون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Ashirbadi Lal
 |title=The Sultanate of Delhi
 |year=1950
 |url=https://ia801403.us.archive.org/30/items/in.ernet.dli.2015.506108/2015.506108.The-Sultanate_text.pdf
}}&lt;/ref&gt;

هو [[راجا چچ]] ۽ [[راڻي سُهاندي]] جو پٽ هو. سندس دور ۾ سنڌ جي حڪومت [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين اهم مرڪزن سان لاڳاپيل هئي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن، [[حجاج بن يوسف]] جي هدايت هيٺ نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 712ع ۾ سنڌوءَ جي ڀرسان ٿيندڙ آخري جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو ۽ سندس حڪومت جو مرڪزي ڍانچو ٽٽي پيو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot;&gt;{{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}&lt;/ref&gt;

''[[چچ نامو]]'' ڏاهر جي زندگي، سندس خاندان، عربن سان جنگ ۽ سنڌ جي فتح بابت سڀ کان تفصيلي داستاني ماخذ آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]]، تنهن هوندي بہ، ''چچ نامي'' کي سڌو سنئون اٺين صديءَ جي عربي فتحنامي جو ترجمو سمجهڻ واري پراڻي راءِ تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ان کي 13هين صديءَ جي فارسي سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ابتدائي زندگي ==
ڏاهر جي پيدائش روايتي طور 663ع ۾ [[اروڙ]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ [[راجا چچ]]، جيڪو اصل ۾ برهمڻ درٻاري عملدار هو، [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات کان پوءِ اقتدار تي آيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wink&quot;&gt;{{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |volume=2
 |publisher=Brill
 |year=1991
 |page=153
}}&lt;/ref&gt;

چچ جي زال [[راڻي سُهاندي]] مان روايت موجب ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ ڏاهر، ڄاوا. ''چچ نامي'' ۾ خاندان جي ٻين فردن، خاص ڪري ٻائي، جئيسيه، سريا ديوي، پريمالا ۽ فوفي جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

== چندر کان پوءِ جانشيني ==
[[راجا چچ]] جي وفات کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[راجا چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً ست يا اٺ سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ چچ گهراڻي جي اقتدار جي ورهاست بابت ''چچ نامي'' ۾ پيچيده روايت ملي ٿي.

[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|left|400px|700ع ڌاري سنڌ جي بادشاهت جو جديد تجسيمي نقشو]]

روايت موجب چندر جي پٽ '''راج''' ڪجهه وقت [[برهمڻ آباد]] سان وابسته رهيو، پر پوءِ چچ جي وڏي پٽ [[ڏهرسيه]] اتي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. ڏاهر meanwhile [[اروڙ]] ۽ مٿئين سنڌ جي مرڪزي شاهي حصي سان وابسته ٿيو.

[[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن جانشينيءَ کي سادي پيءُ-پٽ وارثي بدران گهراڻي جي مختلف شاخن ۽ صوبائي طاقت جي وچ ۾ توازن طور ڏسي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |edition=2nd
 |year=1990
}}&lt;/ref&gt;

== ڏهرسيه سان اقتدار جي ورهاست ==
سنڌي روايت موجب ڏاهر جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي حڪومت عملي طور ٻن اهم شاهي مرڪزن ۾ ورهايل هئي. [[اروڙ]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو ڏاهر وٽ هو، جڏهن تہ [[برهمڻ آباد]] تي سندس وڏو ڀاءُ [[ڏهرسيه]] اثر رکندڙ هو.

ڏهرسيه اگهم لوهاڻي جي خاندان سان شاديءَ ذريعي پڻ لاڳاپو قائم ڪيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻنهي ڀائرن هڪ ٻئي جي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ شاهي انتظام برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |author=اعجاز الحق قدوسي
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڏاهر%20راجا
 |title=ڏاهر راجا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

ڏهرسيه جي وفات کان پوءِ ڏاهر جو اختيار برهمڻ آباد سميت سنڌ جي وڏي حصي تي وڌيڪ مضبوط ٿيو.

== حڪومت جو زمانو ==
ڏاهر جي راڄ جي صحيح شروعات بابت مختلف تاريخي ترتيبون ملن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي حڪومت بابت مختلف زمان بنديون'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | ماخذ يا روايت
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | وضاحت
|-
| جديد عام chronology
| '''695–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ڪيترن جديد تاريخي خلاصن ۾ استعمال ٿيندڙ ترتيب.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| ''تاريخي سنڌو سنبت'' واري روايت
| '''699–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 80هه کان 93هه تائين.&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot;&gt;ڪتاب: ''سنڌ صدين کان''؛ از ممتاز مهر؛ 1982ع؛ ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه؛ ''تاريخي سنڌو سنبت''، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| چچ گهراڻي جي تفصيلي روايت
| 679ع کان پوءِ سياسي اقتدار
| style=&quot;text-align:left;&quot; | چندر کان پوءِ ڏاهر اروڙ ۽ ڏهرسيه برهمڻ آباد سان لاڳاپيل هئا؛ مڪمل مرڪزي اقتدار بعد ۾ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;
|}

انڪري مضمون جي انفوباڪس ۾ 695–712ع کي جديد عام chronology طور رکيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين تاريخن کي الڳ محفوظ ڪيو ويو آهي.

== گادي ۽ بادشاهت ==
[[اروڙ]] ڏاهر جي مرڪزي شاهي گادي هئي. اهو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ڀرسان موجوده [[روهڙي]] جي ويجهو هڪ اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪز هو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ سنڌ هڪ سخت مرڪزي وحداني رياست بدران مختلف صوبائي حاڪمن، مقامي قبيلن ۽ ماتحت سردارن تي ٻڌل سياسي نظام هئي. [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]] ۽ ملتان جهڙا مرڪز پنهنجي مقامي انتظام سان گڏ شاهي اقتدار سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;

== مڪران ۽ اولهندي سرحد ==
ڏاهر پنهنجي شروعاتي حڪومت ۾ سنڌ جي اولهندي سرحد ۽ [[مڪران]] سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو. سنڌي روايتن موجب هن مڪران جي حاڪمن سان رابطا مضبوط ڪيا ۽ سرحدي علائقن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

ان وقت مڪران سنڌ ۽ اموي خلافت جي وچ ۾ هڪ اهم سرحدي خطو بڻجي چڪو هو. عرب فوجون ساساني ايران جي زوال کان پوءِ ڪرمان ۽ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون، پر سنڌ جي اندروني علائقن تي سندن مستقل قبضو اڃا قائم نه ٿيو هو.

== ٻائيءَ سان شاديءَ جي روايت ==
''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل ڪجهه پوئين تاريخن ۾ ڏاهر جي ڀيڻ يا اڌ ڀيڻ '''ٻائي''' بابت هڪ مشهور روايت اچي ٿي. نجومين مبينا طور اڳڪٿي ڪئي تہ جيڪو ٻائيءَ سان شادي ڪندو، اهو سنڌ جو حڪمران بڻجندو. ان کان پوءِ ڏاهر هڪ رسمي يا سياسي شاديءَ جو بندوبست ڪيو، جنهن کي متن ۾ اقتدار ۽ جانشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |chapter=باب ٻيون
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |edition=2nd
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

پوئين سنڌي ليکڪن ۽ جديد بحثن ۾ هن روايت جي تاريخي صداقت تي اعتراض ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://khosowaqas.blogspot.com/2018/12/blog-post_76.html
 |title=راجا ڏاهر خلاف عرب حڪمرانن جي جنگ ۽ غلط پروپيگنڊا
 |author=وقاص کوسو
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي دعويٰ لاءِ ''چچ نامي'' کان آزاد همعصر شاهدي موجود ناهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري داستاني ۽ سياسي روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== علافي عربن کي پناهه ==
ڏاهر جي دور ۾ اموي حڪومت کان باغي ٿيل ڪجهه عرب سنڌ ۾ اچي پناهه ورتي. سنڌي ۽ فارسي روايتن ۾ خاص طور '''محمد بن حارث علافي''' ۽ سندس ساٿين جو ذڪر ملي ٿو.

[[حجاج بن يوسف]] جي انتظام هيٺ مڪران ۾ علافين ۽ عرب عملدارن وچ ۾ تڪرار ٿيو. ڪجهه علافين مڪران مان ڀڄي ڏاهر جي حڪومت ۾ داخل ٿيا ۽ ڏاهر کين پناهه ڏني.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot; /&gt;

هي واقعو بعد ۾ سنڌ ۽ اموي انتظام جي سياسي لاڳاپن ۾ اهم ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ علافين مان ڪجهه ڏاهر جي فوجي ۽ سياسي صلاحڪارن طور به ظاهر ٿين ٿا.

== رمل جي راجا جي ڪاهه ==
روايتي سنڌي بيانن موجب رمل نالي پاڙيسري حڪمران وڏي فوج ۽ هاٿين سان ڏاهر جي علائقي تي حملو ڪيو. ڏاهر پنهنجي وزير '''ٻڌيمن''' سان صلاح ڪئي ۽ پوءِ محمد علافي کان فوجي مدد ورتي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

روايت موجب علافي ننڍڙي سوار دستي سان رات جو حملي آور لشڪر تي ڇاپو هنيو ۽ ان کي شڪست ڏني. پوئين سنڌي تاريخن ۾ دشمن جي فوج لاءِ تمام وڏا انگ ڏنا ويا آهن، جن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي.

اهو واقعو، جيڪڏهن بنيادي تاريخي صورت ۾ قبول ڪيو وڃي، ڏاهر جي درٻار ۾ عرب سياسي مهاجرن ۽ فوجي ماهرن جي موجودگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== ٻڌيمن ۽ سڪن جي روايت ==
پوئين سنڌي تاريخن ۾ ڏاهر جي وزير '''ٻڌيمن''' بابت هڪ روايت ملي ٿي تہ هن راجا کان پنهنجي يادگار طور چانديءَ جي سڪن تي پنهنجو ۽ ڏاهر جو نالو رکائڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ڏاهر قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

هيءَ روايت دلچسپ آهي، پر موجود numismatic تحقيق مان اهڙو ڪو قطعي سڪو اڃا ثابت ٿيل ناهي جنهن تي ڏاهر ۽ ٻڌيمن ٻنهي جا نالا واضح طور پڙهيا ويا هجن.

ٻئي طرف، اتر سنڌ مان مليل '''شري يشادتيه''' (''Śri Yashaditya'') لکت وارا چانديءَ جا دَمّا ڪجهه جديد numismatists طرفان ڏاهر جي دور سان امڪاني طور ڳنڍيا ويا آهن، پر اها نسبت اڃا قطعي ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.numismall.com/products/rare-ar-damma-king-yashaditya-dahir-c-679-712-ce-pre-islamic-sindh-5
 |title=Rare AR damma, King Yashaditya / Dahir, c.679–712 CE, pre-Islamic Sindh
 |website=NumisMall
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== عرب خلافت سان پسمنظر ==
ڏاهر جي دور کان اڳ ئي عرب فوجون سنڌ جي سامونڊي ۽ اولهندي سرحدن تائين پهچڻ جون ڪوششون ڪري چڪيون هيون.

خليفي [[عمر بن خطاب]] ۽ پوءِ [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ عرب بحري ۽ زميني مهمون مڪران، ديبل ۽ اولهندي هندستان جي سامونڊي بندرگاهن ڏانهن موڪليون ويون. انهن مهمن جي تفصيل ۽ نتيجن بابت [[البلاذري]]، ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ فرق ملي ٿو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ [[اموي خلافت]] وڌيڪ منظم فوجي طاقت بڻجي چڪي هئي، ۽ عراق ۽ اوڀر وارن صوبن جو طاقتور گورنر [[حجاج بن يوسف]] مڪران ۽ سنڌ جي حالتن تي ويجهي نظر رکندو هو.

== ديبل تي شروعاتي اموي مهمون ==
''چچ نامي'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ سنڌ تي ٻه ناڪام عرب مهمون بيان ٿيل آهن. انهن مان هڪ جي اڳواڻي '''عبيدالله''' ۽ ٻي جي '''بديل''' يا '''بذيل''' ڪئي.

روايت موجب ڏاهر جي پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] يا سندس ماتحت فوجن انهن حملن جو مقابلو ڪيو ۽ عرب سالارن مان هڪ يا ٻئي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=History and Culture of the Indian People
 |volume=3
 |editor-last=Majumdar
 |editor-first=R. C.
 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan
 |year=1970
 |url=http://archive.org/details/classicalage03bhar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133
}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن جي chronology ۽ ڪجهه نالن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري “ڏاهر پاڻ عربن کي ٽي ڀيرا شڪست ڏني” جهڙي دعويٰ کي قطعي حقيقت طور لکڻ بدران مخصوص مهمن جي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ديبل واري جهازن جو واقعو ==
''چچ نامي'' موجب سنڌ تي وڏي اموي حملي جو فوري سبب سمنڊ ۾ ٿيل هڪ قزاقيءَ جو واقعو هو.

روايت مطابق [[سري لنڪا|سرانديپ]] جي حڪمران طرفان حجاج يا خليفي ڏانهن تحفا، غلام ۽ مسافر کڻي ويندڙ ٻيڙيون [[ديبل]] جي سامونڊي علائقي ڀرسان قزاقن هٿان ڦريون ويون. انهن ٻيڙين ۾ مسلمان عورتن ۽ مسافرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pirates&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |chapter=18
 |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=12701030&amp;ct=18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

حجاج مبينا طور ڏاهر کان قيدين ۽ سامان جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو. ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس سڌي اختيار هيٺ نه هئا.

جديد مورخ هن واقعي کي اموي مهم جو '''روايتي فوري سبب''' سمجهن ٿا، پر سنڌ تي حملي جي وڏي سياسي پسمنظر ۾ مڪران تي اموي قبضي، هندستاني سمنڊ جي واپار، سرحدي سلامتي ۽ خلافت جي اوڀر طرف توسيع کي پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== محمد بن قاسم جي سنڌ مهم ==
{{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح}}

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي 711–715ع واري سنڌ مهم جو جديد تجسيمي نقشو]]

حجاج اڳين مهمن جي ناڪاميءَ کان پوءِ [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. محمد بن قاسم ثقفي خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان سپهه سالار هو ۽ حجاج جي انتظامي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندو هو.

مهم 711ع ۾ شروع ٿي ۽ مڪران مان سنڌ جي سامونڊي علائقي ڏانهن اڳتي وڌي.

=== ديبل جي فتح ===
محمد بن قاسم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو. شهر گهيري کان پوءِ اموي فوج جي قبضي ۾ آيو.

[[File:Banbhore ruins.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جا آثار؛ ڀنڀور کي گهڻو ڪري قديم ديبل سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سڃاڻپ بابت تاريخي بحث موجود آهي]]

''چچ نامي'' ۾ شهر جي هڪ وڏي مندر يا عمارت جي نشان ۽ عرب منجنيقن جي استعمال جو ذڪر آهي. ديبل جي فتح کان پوءِ عربن اتي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظام قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt;

=== نيرون ڪوٽ ===
ديبل کان پوءِ محمد بن قاسم [[نيرون ڪوٽ]] طرف وڌيو. روايت موجب ان جي ٻڌ حاڪم اڳ ۾ ئي عربن سان سياسي ٺاهه ڪيو هو ۽ شهر وڏي جنگ کان سواءِ اطاعت قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

نيرون جي جديد سڃاڻپ عام طور حيدرآباد واري علائقي سان ڪئي وڃي ٿي، پر قديم شهر جي صحيح جڳهه بابت بحث موجود آهي.

=== سيوستان ===
محمد بن قاسم پوءِ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. مقامي حڪمران مزاحمت کان پوءِ پوئتي هٽيو ۽ سيوستان عرب فوج جي قبضي ۾ آيو.

''چچ نامي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ محمد بن قاسم هر هنڌ هڪجهڙي پاليسي اختيار نه ڪئي؛ ڪجهه هنڌن تي جنگ، ڪجهه هنڌن تي ٺاهه، ۽ ڪجهه مقامي حڪمرانن ۽ قبيلن کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== مقامي گروهن جو ڪردار ==
عرب فتح کي فقط “عرب بمقابله سنڌي” يا “مسلمان بمقابله هندو” جي سادي صورت ۾ بيان ڪرڻ تاريخي پيچيدگيءَ کي گهٽائي ٿو.

''چچ نامي'' ۾ [[جاٽ]]، [[ميڊ]]، ٻڌ مذهبي اڳواڻ، برهمڻ عملدار، مقامي سردار ۽ مختلف شهرن جا حاڪم مختلف وقتن تي ڏاهر يا محمد بن قاسم سان اتحاد ۽ مخالفت ڪندا نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ڪجهه مقامي ٻڌ حاڪمن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي ٻڌ ۽ غير ٻڌ آبادي مزاحمت ۾ شامل هئي. ساڳيءَ طرح سڀ برهمڻ ڏاهر سان ۽ سڀ جاٽ عربن سان گڏ هئا، اهڙي عام دعويٰ ماخذن سان ثابت نٿي ٿئي.

انڪري “ٻڌن جي غداري سبب ڏاهر شڪست کاڌي” جهڙي عام دعويٰ کي جديد انسائيڪلوپيڊيائي متن ۾ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. ڪجهه پوئين ڪتاب اهڙي تعبير ڏين ٿا، پر ماخذن مان مختلف مقامي سياسي اتحاد نظر اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
 |page=127
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو پار ڪرڻ ==
محمد بن قاسم جي فوج کي ڏاهر جي مرڪزي علائقي تائين پهچڻ لاءِ [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻو پيو. ڏاهر درياهه جي اوڀر واري پاسي دفاعي انتظام ڪيا ۽ سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] پڻ ڪجهه محاذن تي فوج جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

روايت موجب محمد بن قاسم مقامي اتحادين ۽ ٻيڙين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ ٻنهي قوتن جي فيصلائتي مقابلي لاءِ رستو کلي ويو.

== راوڙ يا اروڙ جي جنگ ==
{{Main|راوڙ جي جنگ}}

712ع ۾ ڏاهر ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. مختلف ماخذ جنگ جي جاءِ کي '''راوڙ'''، '''اروڙ''' يا سنڌوءَ ڀرسان ٻين صورتن ۾ بيان ڪن ٿا.

جديد عام chronology جنگ جي تاريخ '''20 جون 712ع''' رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

ڏاهر پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ''چچ نامي'' ۾ کيس هاٿيءَ تي سوار بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جنگ ۾ عرب گهوڙيسوار، تيرانداز ۽ منجنيق سان لاڳاپيل دستا پڻ موجود هئا.

روايتن موجب جنگ دوران ڏاهر جي هاٿيءَ ڀرسان باهه يا آتشين هٿيار لڳڻ سبب افراتفري پيدا ٿي، پر ڏاهر جنگ جاري رکي.

آخرڪار هو جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

== جنگ کان اڳ ڏاهر جو موقف ==
''چچ نامي'' ڏاهر کي آخري جنگ کان اڳ اهڙي حڪمران طور پيش ڪري ٿو جيڪو فرار يا خاندان کي ٻاهر موڪلڻ بدران پنهنجي سلطنت ۾ رهڻ ۽ جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪري ٿو.

روايت موجب سندس وزير صلاح ڏني تہ هو هندستان جي ڪنهن دوست حڪمران وٽ وڃي يا گهٽ ۾ گهٽ شاهي خاندان کي محفوظ هنڌ موڪلي. ڏاهر مبينا طور انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي سردارن ۽ رعيت جي خاندانن کي ڇڏي پنهنجي خاندان کي اڪيلو محفوظ ڪرڻ مناسب نه سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

''چچ نامي'' ۾ ڏاهر سان منسوب هڪ تقرير پڻ آهي جنهن ۾ هو جنگ ۾ عزت سان مرڻ کي ڀڄڻ کان بهتر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt; اهڙي تقرير کي لفظ بہ لفظ تاريخي تقرير بدران متن جي ادبي پيشڪش طور پڙهڻ گهرجي.

== موت ==
[[File:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|سنڌو درياهه، اروڙ ۽ روهڙي جي ويجهي علائقي ۾؛ ڏاهر جي آخري جنگ سنڌو ماٿريءَ ۾ ٿي]]

ڏاهر 712ع جي آخري جنگ ۾ مارجي ويو. بعد جي روايتن ۾ سندس موت جي صحيح طريقي بابت مختلف بيان آهن.

ڪجهه ماخذن موجب کيس تير لڳو؛ ٻين ۾ هڪ عرب سپاهي يا جنگي دستي هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر آهي. عرب ۽ پوئين فارسي ماخذ سندس مٿي کي ڪٽي [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جي روايت پڻ ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Garg
 |first=Gaṅgā Rām
 |title=Encyclopaedia of the Hindu World
 |publisher=Concept Publishing Company
 |year=1992
 |isbn=978-81-7022-373-3
 |url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC
}}&lt;/ref&gt;

هڪ عربي روايت ۾ '''القشعم بن ثعلبة الطائي''' کي ڏاهر جو قاتل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |author=صفاء الدين محمد أحمد محمد
 |title=دور العرب في نشر الإسلام في الهند
 |journal=مجلة الفيصل
 |issue=150
 |date=July 1989
 |page=101
 |url=https://books.google.co.uk/books?id=VHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT100
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=القاضي أطهر المباركفوري
 |title=خلافت امویہ اور ہندوستان
 |publisher=ندوة المصنفين
 |location=دهلي
 |year=1975
 |edition=1st
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/khilafat-e-umwiya-aur-hindustan-athar-mubarakpuri-ebooks
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ڪجهه جديد مقبول لکڻين ۾ وري اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ڏاهر هڪ مقامي سنڌي سپاهي هٿان مارجي ويو، پر اها دعويٰ بنيادي ماخذن ۾ عام طور قبول ٿيل روايت نه آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://affairnews.com/2015/06/%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d8%a7-%da%8f%d8%a7%d9%87%d8%b1-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%d9%86-%d9%87%bf%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%87-%d9%be%d8%b1-%d9%87%da%aa-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%87%bf%d8%a7/
 |title=راجا ڏاهر عربن هٿان نه پر هڪ سنڌيءَ هٿان قتل ٿيو!؟
 |author=Ali Nawaz
 |website=Affair
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

انڪري انسائيڪلوپيڊيائي طور وڌيڪ محفوظ نتيجو اهو آهي تہ '''ڏاهر محمد بن قاسم جي فوج خلاف جنگ ڪندي مارجي ويو؛ سندس قاتل جي صحيح سڃاڻپ بابت روايتون مختلف آهن.'''


== ڏاهر کان پوءِ مزاحمت ==
ڏاهر جي موت سان سنڌ جي سڄي مزاحمت فوري طور ختم نه ٿي.

سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]]، خاندان جي ٻين فردن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن عرب اڳڀرائيءَ خلاف مزاحمت جاري رکي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم پوءِ [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ آخرڪار [[ملتان]] ڏانهن اڳتي وڌيو. مختلف شهرن ۾ جنگ، صلح ۽ مقامي حاڪمن جي اطاعت ذريعي اموي انتظام قائم ٿيو.

== راڻي لاڏي ۽ راڻي ٻائي ==
ڏاهر جي زالن بابت مختلف روايتن ۾ '''راڻي لاڏي''' ۽ '''راڻي ٻائي''' جا نالا اچن ٿا.

ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس خاندان جي عورتن جي [[راوڙ]] جي قلعي ۾ مزاحمت جو ذڪر ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ ملي ٿو. هڪ روايت موجب راڻي ٻائي قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي ۽ جڏهن شڪست يقيني ٿي ته ٻين عورتن سان گڏ پاڻ کي باهه حوالي ڪيو.

اهڙين تفصيلن کي پڻ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ واقعي جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي.

== ڌيئرن بابت روايت ==
''چچ نامي'' ۾ ڏاهر جي ڌيئرن، خاص ڪري '''سريا ديوي''' ۽ '''پريمالا ديوي'''، بابت مشهور داستان اچي ٿو. فتح کان پوءِ انهن کي اموي درٻار ڏانهن موڪلڻ ۽ پوءِ محمد بن قاسم جي انجام سان ڳنڍيل هڪ ڊرامائي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

جديد مورخن هن داستان جي تاريخي صداقت تي سخت شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ محمد بن قاسم جي واپسي ۽ موت بابت ٻين عربي ماخذن ۾ مختلف سبب ڏنا ويا آهن.

انڪري هن واقعي کي ڏاهر جي ڌيئرن جي قطعي تاريخي عمل بدران ''چچ نامي'' جي ادبي ۽ اخلاقي داستان طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== خاندان ==
راجا ڏاهر جي خاندان بابت مختلف نسخن ۽ پوئين تاريخن ۾ هي نالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر سان لاڳاپيل شاهي خاندان'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | شخص
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | لاڳاپو
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | روايتي حيثيت
|-
| [[راجا چچ]]
| پيءُ
| چچ گهراڻي جو باني
|-
| [[راڻي سُهاندي]]
| ماءُ
| راءِ ساهسي ٻئي جي اڳوڻي راڻي
|-
| [[ڏهرسيه]]
| وڏو ڀاءُ
| برهمڻ آباد سان وابسته حڪمران
|-
| [[راجا چندر]]
| چاچو
| چچ کان پوءِ سنڌ جو مهاراجا
|-
| راڻي لاڏي
| زال
| ڏاهر جي شاهي خاندان سان وابسته
|-
| راڻي ٻائي
| زال / روايتن ۾ شاهي عورت
| راوڙ جي دفاع سان منسوب
|-
| [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
| پٽ
| عربن خلاف مزاحمت ۾ اهم
|-
| سريا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| پريمالا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| جوڌا ديوي
| ڌيءَ
| ڪجهه پوئين نسبن ۾ ذڪر
|-
| فوفي
| اولاد
| Elliot ۽ Dowson جي روايت ۾ ذڪر&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;
|}

== حڪمراني ۽ مذهبي ماحول ==
ڏاهر ذاتي طور برهمڻ ۽ [[هندومت|هندو]] حڪمران هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Perera
 |first1=Sasanka
 |last2=Pathak
 |first2=Dev Nath
 |last3=Kumar
 |first3=Ravi
 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |date=30 December 2021
 |page=239
 |isbn=9789389812336
 |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&amp;pg=PA239
}}&lt;/ref&gt;

پر سنڌ جو مذهبي سماج گهڻ رخو هو. ٻڌ خانقاهون، برهمڻ مذهبي مرڪز، مقامي ديوتائن جا پيروڪار ۽ مختلف قبائلي روايتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

عرب فتح دوران ڪجهه ٻڌ مذهبي مرڪزن عربن سان صلح ڪيو، جڏهن تہ ٻين مقامي گروهن ڏاهر يا سندس جانشينن سان مزاحمت ڪئي. انڪري ڏاهر جي حڪومت کي هڪ سادي “هندو حڪومت بمقابله ٻڌ رعيت” واري فريم ۾ رکڻ تاريخي لحاظ کان ناقص آهي.

== چچ نامي ۾ ڏاهر جي تصوير ==
''چچ نامو'' ڏاهر کي هڪ پيچيده حڪمران طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ هو هڪ طرف شاهي خاندان جي اندروني سياست، نجومي اڳڪٿين ۽ صوبائي مسئلن ۾ ڦاٿل شخص آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف آخري جنگ ۾ ملڪ ڇڏڻ کان انڪار ڪندڙ ۽ پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي ڪندڙ بادشاهه طور سامهون اچي ٿو.

منان احمد آصف موجب ''چچ نامي'' کي فقط “مسلمانن جي هندن تي فتح” واري سادي داستان طور پڙهڻ ان جي اصل سياسي ۽ ادبي پيچيدگي وڃائي ڇڏي ٿو. متن ۾ حڪمراني، سياسي صلاح، انصاف، اتحاد، اختلاف ۽ سرحدي سماج جي ڪيترن موضوعن تي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== جديد تاريخ نويسي ۽ سياسي يادگيري ==
راجا ڏاهر جي يادگيري جديد سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو سياسي ۽ نظرياتي رنگ اختيار ڪري چڪي آهي.

ڪجهه مذهبي ۽ قومپرست تاريخي روايتون محمد بن قاسم کي اسلام جي آمد ۽ فتح جي علامت طور ڏسن ٿيون، جڏهن تہ سنڌي قومپرست ۽ ڪجهه سيڪيولر حلقا ڏاهر کي سنڌ جي سياسي آزاديءَ جي دفاع ۾ مارجي ويل حڪمران ۽ قومي مزاحمت جي علامت طور پيش ڪن ٿا.

ان جي ابتڙ، ڪجهه هندستاني قومپرست بيان ڏاهر کي “هندو مزاحمت” جي وسيع قومي فريم ۾ رکندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Saraswat
 |first=Jigar
 |date=11 March 2021
 |title=Raja Dahir defeated Muhammad Bin Qasim and Arab troops thrice
 |url=https://indiandailypost.com/maharaja-dahir-king-of-sindh-who-sacrificed-his-life-fighting-for-hindustan-against-arab-invasion/
 |work=Indian Daily Post
 |access-date=11 January 2022
}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد تشريحون اٺين صديءَ جي سياسي حالتن کان گهڻو پوءِ پيدا ٿيون آهن. جديد علمي تاريخ نويسيءَ ۾ ڏاهر کي سندس پنهنجي دور جي سنڌ، مڪران، اموي سرحدي سياست، مقامي قبيلائي اتحاد ۽ ''چچ نامي'' جي پيچيده ماخذياتي حيثيت جي تناظر ۾ ڏسڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== ڏاهر بابت متضاد رايا ==
سنڌ جي جديد عوامي يادگيريءَ ۾ ڏاهر بابت ٻه متضاد قطب نمايان رهيا آهن. هڪ روايت کيس عرب فتح جي مقابلي ۾ هارايل غير مسلم حڪمران طور ڏسي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس سنڌ جي خودمختياريءَ لاءِ وڙهندڙ قومي سورمو قرار ڏئي ٿي.

پراڻي سنڌي وڪيپيڊيا ۽ صحافتي لکڻين ۾ ڪڏهن اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ''چچ نامو'' عرب فاتحن جي مفادن مطابق لکيل تاريخ آهي. جديد تحقيق هن دعويٰ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي: منان احمد آصف موجب موجوده ''چچ نامو'' اصل ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي ۽ ان کي سادي “عرب فاتحن جي سرڪاري تاريخ” سمجهڻ به صحيح ناهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

انڪري ڏاهر بابت جديد مذهبي، قومپرست يا سياسي تشريحن کي تاريخي واقعن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==
راجا ڏاهر جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ وڏي سياسي تبديليءَ جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس دور ۾ چچ گهراڻي جو سنڌ تي اختيار برقرار رهيو، پر ساڳئي وقت اموي خلافت مڪران کان سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي رهي هئي.

ڏاهر جي 712ع واري شڪست سان سنڌ جي اڳوڻي شاهي نظام جو مرڪزي حصو ختم ٿيو ۽ سنڌ ۾ پهريون مستقل عرب-اسلامي صوبائي نظام قائم ٿيڻ شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ فتح هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي؛ ڏاهر جي خاندان، برهمڻ آباد، ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ مزاحمت ۽ سياسي ٺاهه ڪيترن مرحلن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ان ڪري ڏاهر جي موت کي صرف هڪ فرد جي شڪست بدران سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قبل از اسلامي مقامي سلطنتن ۽ عرب خلافت جي صوبائي دور جي وچ واري اهم turning point طور ڏٺو وڃي ٿو.

== اهم واقعن جي زمان بندي ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي دور ۽ سنڌ فتح سان لاڳاپيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#355070;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6D597A;color:white;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | تاريخي حيثيت
|-
| 663ع
| ڏاهر جي روايتي پيدائش
| پوئين chronology
|-
| 671ع
| [[راجا چچ]] جي وفات؛ [[راجا چندر]] جي حڪومت
| عام جديد chronology
|-
| 679ع
| چندر جي وفات؛ چچ جي پٽن جو سياسي اڀار
| روايتي ترتيب
|-
| 695ع
| ڏاهر جي مڪمل مرڪزي حڪومت جي عام جديد شروعات
| جديد chronology&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| 699ع
| سنڌو سنبت واري ترتيب موجب تخت نشيني
| متبادل سنڌي chronology&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot; /&gt;
|-
| 711ع
| محمد بن قاسم جي سنڌ مهم جي شروعات
| وڏي پيماني تي قبوليل
|-
| 711/712ع
| [[ديبل]]، نيرون ۽ سيوستان تي عرب اڳڀرائي
| ''چچ نامو'' ۽ عربي روايتون
|-
| '''20 جون 712ع'''
| ڏاهر جي آخري جنگ ۽ وفات
| عام جديد chronology&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;
|-
| 712ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد، اروڙ ۽ ملتان ڏانهن عرب اڳڀرائي
| فتح جو مرحليوار تسلسل
|}

== تصويرون ==
[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|700ع ڌاري چچ گهراڻي جي سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو]]

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح جي مهمن جو نقشو]]

&lt;!-- 
نوٽ: Commons تي File:Raja dahir.jpg نالي تصوير موجود آهي، پر فائيل جي پنهنجي metadata ۾ اها صرف
&quot;Portrait of an Indian ruler&quot; ڄاڻايل آهي ۽ Commons جي بحث صفحي تي ان جي راجا ڏاهر هجڻ تي سخت اعتراض موجود آهي.
انڪري ان کي راجا ڏاهر جي مستند تصوير طور استعمال نه ڪيو وڃي.
--&gt;

== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==
{{Main|چچ گهراڻو}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''چچ يا برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي ترتيب'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#457B9D;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | حيثيت
|-
| 1
| [[راجا چچ]]
| لڳ ڀڳ 632–671ع
| گهراڻي جو باني
|-
| 2
| [[راجا چندر]]
| لڳ ڀڳ 671–679ع
| چچ جو ڀاءُ
|-
| 3
| [[ڏهرسيه]]
| 679ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد سان وابسته شاهي شاخ
|-
| 4
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | '''راجا ڏاهر'''
| لڳ ڀڳ 695–712ع
| آخري آزاد مرڪزي حڪمران
|}

{{برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[چچ گهراڻو]]
* [[راجا چچ]]
* [[راجا چندر]]
* [[ڏهرسيه]]
* [[راجا جيسيه]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[چچ نامو]]
* [[ديبل]]
* [[اروڙ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[سيوستان]]
* [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]]
* [[راوڙ جي جنگ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}
* {{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}
* {{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |year=1990
}}
* {{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |publisher=Brill
 |year=1996
 |isbn=90-04-09249-8
}}
* {{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
}}
* {{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
}}
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي.
* اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي.
* ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، 1982ع.

{{s-start}}
{{succession box
 | title  = [[سنڌ]] جو مهاراجا
 | years  = لڳ ڀڳ 695ع–712ع
 | before = [[راجا چندر]]
 | after  = بادشاهت ختم؛ [[اموي خلافت|اموي سنڌ]]
}}
{{s-end}}

{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}

{{DEFAULTSORT:ڏاهر}}

[[زمرو:چچ گهراڻو]]
[[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]]
[[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:اٺين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:هندو بادشاهه]]
[[زمرو:سنڌي سورما]]
[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:663ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:712ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>qcbs0xcevi48w3xcbiznalmc9duxqcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410859</id>
      <parentid>410857</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44345" sha1="154ykuoialmmrtzi8jdpcp1ish32990" xml:space="preserve">{{Short description|ستين ۽ اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو آخري چچ گهراڻي وارو مهاراجا}}

{{Infobox royalty
| name        = راجا ڏاهر
| title       = [[مهاراجا]]
| image       =File:Raja dahir.jpg
| caption     =مھاراجا ڏاهر سان منسوب هڪ خيالي پورٽريٽ
| succession  = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]]
| reign       = لڳ ڀڳ 695ع – 20 جون 712ع&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |date=19 September 2016
 |isbn=978-0-674-66011-3
 |page=8
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;{{efn|سنڌي روايتي زمان بندين ۾ 699–712ع، 80–93هه ۽ ڪڏهن 679ع کان پوءِ ڏاهر جي اقتدار جي شروعات جا مختلف حساب ملن ٿا؛ ڏسو [[#حڪومت جي زمان بندي|حڪومت جي زمان بندي]].}}
| predecessor = [[راجا چندر]]
| successor   = بادشاهت ختم؛ علائقا [[اموي خلافت]] ۾ شامل
| spouse      = {{ubl|راڻي لاڏي|راڻي ٻائي}}
| issue       = {{ubl
 | [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
 | ڏهرسيه
 | [[سريا ديوي]]
 | پريمالا ديوي
 | جوڌا ديوي
 | فوفي
 }}
| full_name   = راجا ڏاهر سين
| dynasty     = [[چچ گهراڻو]]
| house       = برهمڻ
| father      = [[راجا چچ]]
| mother      = [[راڻي سُهاندي]]
| birth_date  = روايتي طور 663ع
| birth_place = [[اروڙ]]، سنڌ
| death_date  = 20 جون 712ع
| death_place = سنڌو درياهه ڀرسان [[راوڙ جي جنگ|راوڙ/اروڙ واري جنگ]]
| religion    = [[هندومت]]
}}

'''راجا ڏاهر''' ({{langx|en|Raja Dahir}}؛ مڪمل نالو '''راجا ڏاهر سين''') [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو آخري اهم حڪمران ۽ عرب فتح کان اڳ [[سنڌ]] جو آخري آزاد مهاراجا هو. جديد تاريخي ترتيب موجب هن تقريباً 695ع کان 20 جون 712ع تائين حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس تخت نشينيءَ لاءِ مختلف تاريخون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Ashirbadi Lal
 |title=The Sultanate of Delhi
 |year=1950
 |url=https://ia801403.us.archive.org/30/items/in.ernet.dli.2015.506108/2015.506108.The-Sultanate_text.pdf
}}&lt;/ref&gt;

هو [[راجا چچ]] ۽ [[راڻي سُهاندي]] جو پٽ هو. سندس دور ۾ سنڌ جي حڪومت [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين اهم مرڪزن سان لاڳاپيل هئي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن، [[حجاج بن يوسف]] جي هدايت هيٺ نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 712ع ۾ سنڌوءَ جي ڀرسان ٿيندڙ آخري جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو ۽ سندس حڪومت جو مرڪزي ڍانچو ٽٽي پيو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot;&gt;{{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}&lt;/ref&gt;

''[[چچ نامو]]'' ڏاهر جي زندگي، سندس خاندان، عربن سان جنگ ۽ سنڌ جي فتح بابت سڀ کان تفصيلي داستاني ماخذ آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]]، تنهن هوندي بہ، ''چچ نامي'' کي سڌو سنئون اٺين صديءَ جي عربي فتحنامي جو ترجمو سمجهڻ واري پراڻي راءِ تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ان کي 13هين صديءَ جي فارسي سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ابتدائي زندگي ==
ڏاهر جي پيدائش روايتي طور 663ع ۾ [[اروڙ]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ [[راجا چچ]]، جيڪو اصل ۾ برهمڻ درٻاري عملدار هو، [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات کان پوءِ اقتدار تي آيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wink&quot;&gt;{{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |volume=2
 |publisher=Brill
 |year=1991
 |page=153
}}&lt;/ref&gt;

چچ جي زال [[راڻي سُهاندي]] مان روايت موجب ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ ڏاهر، ڄاوا. ''چچ نامي'' ۾ خاندان جي ٻين فردن، خاص ڪري ٻائي، جئيسيه، سريا ديوي، پريمالا ۽ فوفي جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

== چندر کان پوءِ جانشيني ==
[[راجا چچ]] جي وفات کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[راجا چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً ست يا اٺ سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ چچ گهراڻي جي اقتدار جي ورهاست بابت ''چچ نامي'' ۾ پيچيده روايت ملي ٿي.

[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|left|400px|700ع ڌاري سنڌ جي بادشاهت جو جديد تجسيمي نقشو]]

روايت موجب چندر جي پٽ '''راج''' ڪجهه وقت [[برهمڻ آباد]] سان وابسته رهيو، پر پوءِ چچ جي وڏي پٽ [[ڏهرسيه]] اتي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. ڏاهر meanwhile [[اروڙ]] ۽ مٿئين سنڌ جي مرڪزي شاهي حصي سان وابسته ٿيو.

[[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن جانشينيءَ کي سادي پيءُ-پٽ وارثي بدران گهراڻي جي مختلف شاخن ۽ صوبائي طاقت جي وچ ۾ توازن طور ڏسي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |edition=2nd
 |year=1990
}}&lt;/ref&gt;

== ڏهرسيه سان اقتدار جي ورهاست ==
سنڌي روايت موجب ڏاهر جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي حڪومت عملي طور ٻن اهم شاهي مرڪزن ۾ ورهايل هئي. [[اروڙ]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو ڏاهر وٽ هو، جڏهن تہ [[برهمڻ آباد]] تي سندس وڏو ڀاءُ [[ڏهرسيه]] اثر رکندڙ هو.

ڏهرسيه اگهم لوهاڻي جي خاندان سان شاديءَ ذريعي پڻ لاڳاپو قائم ڪيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻنهي ڀائرن هڪ ٻئي جي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ شاهي انتظام برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |author=اعجاز الحق قدوسي
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڏاهر%20راجا
 |title=ڏاهر راجا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

ڏهرسيه جي وفات کان پوءِ ڏاهر جو اختيار برهمڻ آباد سميت سنڌ جي وڏي حصي تي وڌيڪ مضبوط ٿيو.

== حڪومت جو زمانو ==
ڏاهر جي راڄ جي صحيح شروعات بابت مختلف تاريخي ترتيبون ملن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي حڪومت بابت مختلف زمان بنديون'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | ماخذ يا روايت
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | وضاحت
|-
| جديد عام chronology
| '''695–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ڪيترن جديد تاريخي خلاصن ۾ استعمال ٿيندڙ ترتيب.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| ''تاريخي سنڌو سنبت'' واري روايت
| '''699–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 80هه کان 93هه تائين.&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot;&gt;ڪتاب: ''سنڌ صدين کان''؛ از ممتاز مهر؛ 1982ع؛ ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه؛ ''تاريخي سنڌو سنبت''، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| چچ گهراڻي جي تفصيلي روايت
| 679ع کان پوءِ سياسي اقتدار
| style=&quot;text-align:left;&quot; | چندر کان پوءِ ڏاهر اروڙ ۽ ڏهرسيه برهمڻ آباد سان لاڳاپيل هئا؛ مڪمل مرڪزي اقتدار بعد ۾ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;
|}

انڪري مضمون جي انفوباڪس ۾ 695–712ع کي جديد عام chronology طور رکيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين تاريخن کي الڳ محفوظ ڪيو ويو آهي.

== گادي ۽ بادشاهت ==
[[اروڙ]] ڏاهر جي مرڪزي شاهي گادي هئي. اهو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ڀرسان موجوده [[روهڙي]] جي ويجهو هڪ اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪز هو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ سنڌ هڪ سخت مرڪزي وحداني رياست بدران مختلف صوبائي حاڪمن، مقامي قبيلن ۽ ماتحت سردارن تي ٻڌل سياسي نظام هئي. [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]] ۽ ملتان جهڙا مرڪز پنهنجي مقامي انتظام سان گڏ شاهي اقتدار سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;

== مڪران ۽ اولهندي سرحد ==
ڏاهر پنهنجي شروعاتي حڪومت ۾ سنڌ جي اولهندي سرحد ۽ [[مڪران]] سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو. سنڌي روايتن موجب هن مڪران جي حاڪمن سان رابطا مضبوط ڪيا ۽ سرحدي علائقن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

ان وقت مڪران سنڌ ۽ اموي خلافت جي وچ ۾ هڪ اهم سرحدي خطو بڻجي چڪو هو. عرب فوجون ساساني ايران جي زوال کان پوءِ ڪرمان ۽ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون، پر سنڌ جي اندروني علائقن تي سندن مستقل قبضو اڃا قائم نه ٿيو هو.

== ٻائيءَ سان شاديءَ جي روايت ==
''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل ڪجهه پوئين تاريخن ۾ ڏاهر جي ڀيڻ يا اڌ ڀيڻ '''ٻائي''' بابت هڪ مشهور روايت اچي ٿي. نجومين مبينا طور اڳڪٿي ڪئي تہ جيڪو ٻائيءَ سان شادي ڪندو، اهو سنڌ جو حڪمران بڻجندو. ان کان پوءِ ڏاهر هڪ رسمي يا سياسي شاديءَ جو بندوبست ڪيو، جنهن کي متن ۾ اقتدار ۽ جانشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |chapter=باب ٻيون
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |edition=2nd
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

پوئين سنڌي ليکڪن ۽ جديد بحثن ۾ هن روايت جي تاريخي صداقت تي اعتراض ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://khosowaqas.blogspot.com/2018/12/blog-post_76.html
 |title=راجا ڏاهر خلاف عرب حڪمرانن جي جنگ ۽ غلط پروپيگنڊا
 |author=وقاص کوسو
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي دعويٰ لاءِ ''چچ نامي'' کان آزاد همعصر شاهدي موجود ناهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري داستاني ۽ سياسي روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== علافي عربن کي پناهه ==
ڏاهر جي دور ۾ اموي حڪومت کان باغي ٿيل ڪجهه عرب سنڌ ۾ اچي پناهه ورتي. سنڌي ۽ فارسي روايتن ۾ خاص طور '''محمد بن حارث علافي''' ۽ سندس ساٿين جو ذڪر ملي ٿو.

[[حجاج بن يوسف]] جي انتظام هيٺ مڪران ۾ علافين ۽ عرب عملدارن وچ ۾ تڪرار ٿيو. ڪجهه علافين مڪران مان ڀڄي ڏاهر جي حڪومت ۾ داخل ٿيا ۽ ڏاهر کين پناهه ڏني.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot; /&gt;

هي واقعو بعد ۾ سنڌ ۽ اموي انتظام جي سياسي لاڳاپن ۾ اهم ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ علافين مان ڪجهه ڏاهر جي فوجي ۽ سياسي صلاحڪارن طور به ظاهر ٿين ٿا.

== رمل جي راجا جي ڪاهه ==
روايتي سنڌي بيانن موجب رمل نالي پاڙيسري حڪمران وڏي فوج ۽ هاٿين سان ڏاهر جي علائقي تي حملو ڪيو. ڏاهر پنهنجي وزير '''ٻڌيمن''' سان صلاح ڪئي ۽ پوءِ محمد علافي کان فوجي مدد ورتي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

روايت موجب علافي ننڍڙي سوار دستي سان رات جو حملي آور لشڪر تي ڇاپو هنيو ۽ ان کي شڪست ڏني. پوئين سنڌي تاريخن ۾ دشمن جي فوج لاءِ تمام وڏا انگ ڏنا ويا آهن، جن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي.

اهو واقعو، جيڪڏهن بنيادي تاريخي صورت ۾ قبول ڪيو وڃي، ڏاهر جي درٻار ۾ عرب سياسي مهاجرن ۽ فوجي ماهرن جي موجودگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== ٻڌيمن ۽ سڪن جي روايت ==
پوئين سنڌي تاريخن ۾ ڏاهر جي وزير '''ٻڌيمن''' بابت هڪ روايت ملي ٿي تہ هن راجا کان پنهنجي يادگار طور چانديءَ جي سڪن تي پنهنجو ۽ ڏاهر جو نالو رکائڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ڏاهر قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

هيءَ روايت دلچسپ آهي، پر موجود numismatic تحقيق مان اهڙو ڪو قطعي سڪو اڃا ثابت ٿيل ناهي جنهن تي ڏاهر ۽ ٻڌيمن ٻنهي جا نالا واضح طور پڙهيا ويا هجن.

ٻئي طرف، اتر سنڌ مان مليل '''شري يشادتيه''' (''Śri Yashaditya'') لکت وارا چانديءَ جا دَمّا ڪجهه جديد numismatists طرفان ڏاهر جي دور سان امڪاني طور ڳنڍيا ويا آهن، پر اها نسبت اڃا قطعي ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.numismall.com/products/rare-ar-damma-king-yashaditya-dahir-c-679-712-ce-pre-islamic-sindh-5
 |title=Rare AR damma, King Yashaditya / Dahir, c.679–712 CE, pre-Islamic Sindh
 |website=NumisMall
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== عرب خلافت سان پسمنظر ==
ڏاهر جي دور کان اڳ ئي عرب فوجون سنڌ جي سامونڊي ۽ اولهندي سرحدن تائين پهچڻ جون ڪوششون ڪري چڪيون هيون.

خليفي [[عمر بن خطاب]] ۽ پوءِ [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ عرب بحري ۽ زميني مهمون مڪران، ديبل ۽ اولهندي هندستان جي سامونڊي بندرگاهن ڏانهن موڪليون ويون. انهن مهمن جي تفصيل ۽ نتيجن بابت [[البلاذري]]، ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ فرق ملي ٿو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ [[اموي خلافت]] وڌيڪ منظم فوجي طاقت بڻجي چڪي هئي، ۽ عراق ۽ اوڀر وارن صوبن جو طاقتور گورنر [[حجاج بن يوسف]] مڪران ۽ سنڌ جي حالتن تي ويجهي نظر رکندو هو.

== ديبل تي شروعاتي اموي مهمون ==
''چچ نامي'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ سنڌ تي ٻه ناڪام عرب مهمون بيان ٿيل آهن. انهن مان هڪ جي اڳواڻي '''عبيدالله''' ۽ ٻي جي '''بديل''' يا '''بذيل''' ڪئي.

روايت موجب ڏاهر جي پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] يا سندس ماتحت فوجن انهن حملن جو مقابلو ڪيو ۽ عرب سالارن مان هڪ يا ٻئي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=History and Culture of the Indian People
 |volume=3
 |editor-last=Majumdar
 |editor-first=R. C.
 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan
 |year=1970
 |url=http://archive.org/details/classicalage03bhar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133
}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن جي chronology ۽ ڪجهه نالن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري “ڏاهر پاڻ عربن کي ٽي ڀيرا شڪست ڏني” جهڙي دعويٰ کي قطعي حقيقت طور لکڻ بدران مخصوص مهمن جي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ديبل واري جهازن جو واقعو ==
''چچ نامي'' موجب سنڌ تي وڏي اموي حملي جو فوري سبب سمنڊ ۾ ٿيل هڪ قزاقيءَ جو واقعو هو.

روايت مطابق [[سري لنڪا|سرانديپ]] جي حڪمران طرفان حجاج يا خليفي ڏانهن تحفا، غلام ۽ مسافر کڻي ويندڙ ٻيڙيون [[ديبل]] جي سامونڊي علائقي ڀرسان قزاقن هٿان ڦريون ويون. انهن ٻيڙين ۾ مسلمان عورتن ۽ مسافرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pirates&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |chapter=18
 |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=12701030&amp;ct=18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

حجاج مبينا طور ڏاهر کان قيدين ۽ سامان جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو. ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس سڌي اختيار هيٺ نه هئا.

جديد مورخ هن واقعي کي اموي مهم جو '''روايتي فوري سبب''' سمجهن ٿا، پر سنڌ تي حملي جي وڏي سياسي پسمنظر ۾ مڪران تي اموي قبضي، هندستاني سمنڊ جي واپار، سرحدي سلامتي ۽ خلافت جي اوڀر طرف توسيع کي پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== محمد بن قاسم جي سنڌ مهم ==
{{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح}}

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي 711–715ع واري سنڌ مهم جو جديد تجسيمي نقشو]]

حجاج اڳين مهمن جي ناڪاميءَ کان پوءِ [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. محمد بن قاسم ثقفي خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان سپهه سالار هو ۽ حجاج جي انتظامي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندو هو.

مهم 711ع ۾ شروع ٿي ۽ مڪران مان سنڌ جي سامونڊي علائقي ڏانهن اڳتي وڌي.

=== ديبل جي فتح ===
محمد بن قاسم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو. شهر گهيري کان پوءِ اموي فوج جي قبضي ۾ آيو.

[[File:Banbhore ruins.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جا آثار؛ ڀنڀور کي گهڻو ڪري قديم ديبل سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سڃاڻپ بابت تاريخي بحث موجود آهي]]

''چچ نامي'' ۾ شهر جي هڪ وڏي مندر يا عمارت جي نشان ۽ عرب منجنيقن جي استعمال جو ذڪر آهي. ديبل جي فتح کان پوءِ عربن اتي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظام قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt;

=== نيرون ڪوٽ ===
ديبل کان پوءِ محمد بن قاسم [[نيرون ڪوٽ]] طرف وڌيو. روايت موجب ان جي ٻڌ حاڪم اڳ ۾ ئي عربن سان سياسي ٺاهه ڪيو هو ۽ شهر وڏي جنگ کان سواءِ اطاعت قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

نيرون جي جديد سڃاڻپ عام طور حيدرآباد واري علائقي سان ڪئي وڃي ٿي، پر قديم شهر جي صحيح جڳهه بابت بحث موجود آهي.

=== سيوستان ===
محمد بن قاسم پوءِ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. مقامي حڪمران مزاحمت کان پوءِ پوئتي هٽيو ۽ سيوستان عرب فوج جي قبضي ۾ آيو.

''چچ نامي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ محمد بن قاسم هر هنڌ هڪجهڙي پاليسي اختيار نه ڪئي؛ ڪجهه هنڌن تي جنگ، ڪجهه هنڌن تي ٺاهه، ۽ ڪجهه مقامي حڪمرانن ۽ قبيلن کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== مقامي گروهن جو ڪردار ==
عرب فتح کي فقط “عرب بمقابله سنڌي” يا “مسلمان بمقابله هندو” جي سادي صورت ۾ بيان ڪرڻ تاريخي پيچيدگيءَ کي گهٽائي ٿو.

''چچ نامي'' ۾ [[جاٽ]]، [[ميڊ]]، ٻڌ مذهبي اڳواڻ، برهمڻ عملدار، مقامي سردار ۽ مختلف شهرن جا حاڪم مختلف وقتن تي ڏاهر يا محمد بن قاسم سان اتحاد ۽ مخالفت ڪندا نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ڪجهه مقامي ٻڌ حاڪمن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي ٻڌ ۽ غير ٻڌ آبادي مزاحمت ۾ شامل هئي. ساڳيءَ طرح سڀ برهمڻ ڏاهر سان ۽ سڀ جاٽ عربن سان گڏ هئا، اهڙي عام دعويٰ ماخذن سان ثابت نٿي ٿئي.

انڪري “ٻڌن جي غداري سبب ڏاهر شڪست کاڌي” جهڙي عام دعويٰ کي جديد انسائيڪلوپيڊيائي متن ۾ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. ڪجهه پوئين ڪتاب اهڙي تعبير ڏين ٿا، پر ماخذن مان مختلف مقامي سياسي اتحاد نظر اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
 |page=127
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو پار ڪرڻ ==
محمد بن قاسم جي فوج کي ڏاهر جي مرڪزي علائقي تائين پهچڻ لاءِ [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻو پيو. ڏاهر درياهه جي اوڀر واري پاسي دفاعي انتظام ڪيا ۽ سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] پڻ ڪجهه محاذن تي فوج جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

روايت موجب محمد بن قاسم مقامي اتحادين ۽ ٻيڙين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ ٻنهي قوتن جي فيصلائتي مقابلي لاءِ رستو کلي ويو.

== راوڙ يا اروڙ جي جنگ ==
{{Main|راوڙ جي جنگ}}

712ع ۾ ڏاهر ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. مختلف ماخذ جنگ جي جاءِ کي '''راوڙ'''، '''اروڙ''' يا سنڌوءَ ڀرسان ٻين صورتن ۾ بيان ڪن ٿا.

جديد عام chronology جنگ جي تاريخ '''20 جون 712ع''' رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

ڏاهر پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ''چچ نامي'' ۾ کيس هاٿيءَ تي سوار بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جنگ ۾ عرب گهوڙيسوار، تيرانداز ۽ منجنيق سان لاڳاپيل دستا پڻ موجود هئا.

روايتن موجب جنگ دوران ڏاهر جي هاٿيءَ ڀرسان باهه يا آتشين هٿيار لڳڻ سبب افراتفري پيدا ٿي، پر ڏاهر جنگ جاري رکي.

آخرڪار هو جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

== جنگ کان اڳ ڏاهر جو موقف ==
''چچ نامي'' ڏاهر کي آخري جنگ کان اڳ اهڙي حڪمران طور پيش ڪري ٿو جيڪو فرار يا خاندان کي ٻاهر موڪلڻ بدران پنهنجي سلطنت ۾ رهڻ ۽ جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪري ٿو.

روايت موجب سندس وزير صلاح ڏني تہ هو هندستان جي ڪنهن دوست حڪمران وٽ وڃي يا گهٽ ۾ گهٽ شاهي خاندان کي محفوظ هنڌ موڪلي. ڏاهر مبينا طور انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي سردارن ۽ رعيت جي خاندانن کي ڇڏي پنهنجي خاندان کي اڪيلو محفوظ ڪرڻ مناسب نه سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

''چچ نامي'' ۾ ڏاهر سان منسوب هڪ تقرير پڻ آهي جنهن ۾ هو جنگ ۾ عزت سان مرڻ کي ڀڄڻ کان بهتر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt; اهڙي تقرير کي لفظ بہ لفظ تاريخي تقرير بدران متن جي ادبي پيشڪش طور پڙهڻ گهرجي.

== موت ==
[[File:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|سنڌو درياهه، اروڙ ۽ روهڙي جي ويجهي علائقي ۾؛ ڏاهر جي آخري جنگ سنڌو ماٿريءَ ۾ ٿي]]

ڏاهر 712ع جي آخري جنگ ۾ مارجي ويو. بعد جي روايتن ۾ سندس موت جي صحيح طريقي بابت مختلف بيان آهن.

ڪجهه ماخذن موجب کيس تير لڳو؛ ٻين ۾ هڪ عرب سپاهي يا جنگي دستي هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر آهي. عرب ۽ پوئين فارسي ماخذ سندس مٿي کي ڪٽي [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جي روايت پڻ ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Garg
 |first=Gaṅgā Rām
 |title=Encyclopaedia of the Hindu World
 |publisher=Concept Publishing Company
 |year=1992
 |isbn=978-81-7022-373-3
 |url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC
}}&lt;/ref&gt;

هڪ عربي روايت ۾ '''القشعم بن ثعلبة الطائي''' کي ڏاهر جو قاتل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |author=صفاء الدين محمد أحمد محمد
 |title=دور العرب في نشر الإسلام في الهند
 |journal=مجلة الفيصل
 |issue=150
 |date=July 1989
 |page=101
 |url=https://books.google.co.uk/books?id=VHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT100
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=القاضي أطهر المباركفوري
 |title=خلافت امویہ اور ہندوستان
 |publisher=ندوة المصنفين
 |location=دهلي
 |year=1975
 |edition=1st
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/khilafat-e-umwiya-aur-hindustan-athar-mubarakpuri-ebooks
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ڪجهه جديد مقبول لکڻين ۾ وري اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ڏاهر هڪ مقامي سنڌي سپاهي هٿان مارجي ويو، پر اها دعويٰ بنيادي ماخذن ۾ عام طور قبول ٿيل روايت نه آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://affairnews.com/2015/06/%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d8%a7-%da%8f%d8%a7%d9%87%d8%b1-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%d9%86-%d9%87%bf%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%87-%d9%be%d8%b1-%d9%87%da%aa-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%87%bf%d8%a7/
 |title=راجا ڏاهر عربن هٿان نه پر هڪ سنڌيءَ هٿان قتل ٿيو!؟
 |author=Ali Nawaz
 |website=Affair
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

انڪري انسائيڪلوپيڊيائي طور وڌيڪ محفوظ نتيجو اهو آهي تہ '''ڏاهر محمد بن قاسم جي فوج خلاف جنگ ڪندي مارجي ويو؛ سندس قاتل جي صحيح سڃاڻپ بابت روايتون مختلف آهن.'''


== ڏاهر کان پوءِ مزاحمت ==
ڏاهر جي موت سان سنڌ جي سڄي مزاحمت فوري طور ختم نه ٿي.

سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]]، خاندان جي ٻين فردن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن عرب اڳڀرائيءَ خلاف مزاحمت جاري رکي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم پوءِ [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ آخرڪار [[ملتان]] ڏانهن اڳتي وڌيو. مختلف شهرن ۾ جنگ، صلح ۽ مقامي حاڪمن جي اطاعت ذريعي اموي انتظام قائم ٿيو.

== راڻي لاڏي ۽ راڻي ٻائي ==
ڏاهر جي زالن بابت مختلف روايتن ۾ '''راڻي لاڏي''' ۽ '''راڻي ٻائي''' جا نالا اچن ٿا.

ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس خاندان جي عورتن جي [[راوڙ]] جي قلعي ۾ مزاحمت جو ذڪر ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ ملي ٿو. هڪ روايت موجب راڻي ٻائي قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي ۽ جڏهن شڪست يقيني ٿي ته ٻين عورتن سان گڏ پاڻ کي باهه حوالي ڪيو.

اهڙين تفصيلن کي پڻ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ واقعي جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي.

== ڌيئرن بابت روايت ==
''چچ نامي'' ۾ ڏاهر جي ڌيئرن، خاص ڪري '''سريا ديوي''' ۽ '''پريمالا ديوي'''، بابت مشهور داستان اچي ٿو. فتح کان پوءِ انهن کي اموي درٻار ڏانهن موڪلڻ ۽ پوءِ محمد بن قاسم جي انجام سان ڳنڍيل هڪ ڊرامائي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

جديد مورخن هن داستان جي تاريخي صداقت تي سخت شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ محمد بن قاسم جي واپسي ۽ موت بابت ٻين عربي ماخذن ۾ مختلف سبب ڏنا ويا آهن.

انڪري هن واقعي کي ڏاهر جي ڌيئرن جي قطعي تاريخي عمل بدران ''چچ نامي'' جي ادبي ۽ اخلاقي داستان طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== خاندان ==
راجا ڏاهر جي خاندان بابت مختلف نسخن ۽ پوئين تاريخن ۾ هي نالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر سان لاڳاپيل شاهي خاندان'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | شخص
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | لاڳاپو
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | روايتي حيثيت
|-
| [[راجا چچ]]
| پيءُ
| چچ گهراڻي جو باني
|-
| [[راڻي سُهاندي]]
| ماءُ
| راءِ ساهسي ٻئي جي اڳوڻي راڻي
|-
| [[ڏهرسيه]]
| وڏو ڀاءُ
| برهمڻ آباد سان وابسته حڪمران
|-
| [[راجا چندر]]
| چاچو
| چچ کان پوءِ سنڌ جو مهاراجا
|-
| راڻي لاڏي
| زال
| ڏاهر جي شاهي خاندان سان وابسته
|-
| راڻي ٻائي
| زال / روايتن ۾ شاهي عورت
| راوڙ جي دفاع سان منسوب
|-
| [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
| پٽ
| عربن خلاف مزاحمت ۾ اهم
|-
| سريا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| پريمالا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| جوڌا ديوي
| ڌيءَ
| ڪجهه پوئين نسبن ۾ ذڪر
|-
| فوفي
| اولاد
| Elliot ۽ Dowson جي روايت ۾ ذڪر&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;
|}

== حڪمراني ۽ مذهبي ماحول ==
ڏاهر ذاتي طور برهمڻ ۽ [[هندومت|هندو]] حڪمران هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Perera
 |first1=Sasanka
 |last2=Pathak
 |first2=Dev Nath
 |last3=Kumar
 |first3=Ravi
 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |date=30 December 2021
 |page=239
 |isbn=9789389812336
 |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&amp;pg=PA239
}}&lt;/ref&gt;

پر سنڌ جو مذهبي سماج گهڻ رخو هو. ٻڌ خانقاهون، برهمڻ مذهبي مرڪز، مقامي ديوتائن جا پيروڪار ۽ مختلف قبائلي روايتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

عرب فتح دوران ڪجهه ٻڌ مذهبي مرڪزن عربن سان صلح ڪيو، جڏهن تہ ٻين مقامي گروهن ڏاهر يا سندس جانشينن سان مزاحمت ڪئي. انڪري ڏاهر جي حڪومت کي هڪ سادي “هندو حڪومت بمقابله ٻڌ رعيت” واري فريم ۾ رکڻ تاريخي لحاظ کان ناقص آهي.

== چچ نامي ۾ ڏاهر جي تصوير ==
''چچ نامو'' ڏاهر کي هڪ پيچيده حڪمران طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ هو هڪ طرف شاهي خاندان جي اندروني سياست، نجومي اڳڪٿين ۽ صوبائي مسئلن ۾ ڦاٿل شخص آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف آخري جنگ ۾ ملڪ ڇڏڻ کان انڪار ڪندڙ ۽ پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي ڪندڙ بادشاهه طور سامهون اچي ٿو.

منان احمد آصف موجب ''چچ نامي'' کي فقط “مسلمانن جي هندن تي فتح” واري سادي داستان طور پڙهڻ ان جي اصل سياسي ۽ ادبي پيچيدگي وڃائي ڇڏي ٿو. متن ۾ حڪمراني، سياسي صلاح، انصاف، اتحاد، اختلاف ۽ سرحدي سماج جي ڪيترن موضوعن تي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== جديد تاريخ نويسي ۽ سياسي يادگيري ==
راجا ڏاهر جي يادگيري جديد سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو سياسي ۽ نظرياتي رنگ اختيار ڪري چڪي آهي.

ڪجهه مذهبي ۽ قومپرست تاريخي روايتون محمد بن قاسم کي اسلام جي آمد ۽ فتح جي علامت طور ڏسن ٿيون، جڏهن تہ سنڌي قومپرست ۽ ڪجهه سيڪيولر حلقا ڏاهر کي سنڌ جي سياسي آزاديءَ جي دفاع ۾ مارجي ويل حڪمران ۽ قومي مزاحمت جي علامت طور پيش ڪن ٿا.

ان جي ابتڙ، ڪجهه هندستاني قومپرست بيان ڏاهر کي “هندو مزاحمت” جي وسيع قومي فريم ۾ رکندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Saraswat
 |first=Jigar
 |date=11 March 2021
 |title=Raja Dahir defeated Muhammad Bin Qasim and Arab troops thrice
 |url=https://indiandailypost.com/maharaja-dahir-king-of-sindh-who-sacrificed-his-life-fighting-for-hindustan-against-arab-invasion/
 |work=Indian Daily Post
 |access-date=11 January 2022
}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد تشريحون اٺين صديءَ جي سياسي حالتن کان گهڻو پوءِ پيدا ٿيون آهن. جديد علمي تاريخ نويسيءَ ۾ ڏاهر کي سندس پنهنجي دور جي سنڌ، مڪران، اموي سرحدي سياست، مقامي قبيلائي اتحاد ۽ ''چچ نامي'' جي پيچيده ماخذياتي حيثيت جي تناظر ۾ ڏسڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== ڏاهر بابت متضاد رايا ==
سنڌ جي جديد عوامي يادگيريءَ ۾ ڏاهر بابت ٻه متضاد قطب نمايان رهيا آهن. هڪ روايت کيس عرب فتح جي مقابلي ۾ هارايل غير مسلم حڪمران طور ڏسي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس سنڌ جي خودمختياريءَ لاءِ وڙهندڙ قومي سورمو قرار ڏئي ٿي.

پراڻي سنڌي وڪيپيڊيا ۽ صحافتي لکڻين ۾ ڪڏهن اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ''چچ نامو'' عرب فاتحن جي مفادن مطابق لکيل تاريخ آهي. جديد تحقيق هن دعويٰ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي: منان احمد آصف موجب موجوده ''چچ نامو'' اصل ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي ۽ ان کي سادي “عرب فاتحن جي سرڪاري تاريخ” سمجهڻ به صحيح ناهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

انڪري ڏاهر بابت جديد مذهبي، قومپرست يا سياسي تشريحن کي تاريخي واقعن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==
راجا ڏاهر جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ وڏي سياسي تبديليءَ جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس دور ۾ چچ گهراڻي جو سنڌ تي اختيار برقرار رهيو، پر ساڳئي وقت اموي خلافت مڪران کان سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي رهي هئي.

ڏاهر جي 712ع واري شڪست سان سنڌ جي اڳوڻي شاهي نظام جو مرڪزي حصو ختم ٿيو ۽ سنڌ ۾ پهريون مستقل عرب-اسلامي صوبائي نظام قائم ٿيڻ شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ فتح هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي؛ ڏاهر جي خاندان، برهمڻ آباد، ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ مزاحمت ۽ سياسي ٺاهه ڪيترن مرحلن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ان ڪري ڏاهر جي موت کي صرف هڪ فرد جي شڪست بدران سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قبل از اسلامي مقامي سلطنتن ۽ عرب خلافت جي صوبائي دور جي وچ واري اهم turning point طور ڏٺو وڃي ٿو.

== اهم واقعن جي زمان بندي ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي دور ۽ سنڌ فتح سان لاڳاپيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#355070;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6D597A;color:white;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | تاريخي حيثيت
|-
| 663ع
| ڏاهر جي روايتي پيدائش
| پوئين chronology
|-
| 671ع
| [[راجا چچ]] جي وفات؛ [[راجا چندر]] جي حڪومت
| عام جديد chronology
|-
| 679ع
| چندر جي وفات؛ چچ جي پٽن جو سياسي اڀار
| روايتي ترتيب
|-
| 695ع
| ڏاهر جي مڪمل مرڪزي حڪومت جي عام جديد شروعات
| جديد chronology&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| 699ع
| سنڌو سنبت واري ترتيب موجب تخت نشيني
| متبادل سنڌي chronology&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot; /&gt;
|-
| 711ع
| محمد بن قاسم جي سنڌ مهم جي شروعات
| وڏي پيماني تي قبوليل
|-
| 711/712ع
| [[ديبل]]، نيرون ۽ سيوستان تي عرب اڳڀرائي
| ''چچ نامو'' ۽ عربي روايتون
|-
| '''20 جون 712ع'''
| ڏاهر جي آخري جنگ ۽ وفات
| عام جديد chronology&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;
|-
| 712ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد، اروڙ ۽ ملتان ڏانهن عرب اڳڀرائي
| فتح جو مرحليوار تسلسل
|}

== تصويرون ==
[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|700ع ڌاري چچ گهراڻي جي سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو]]

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح جي مهمن جو نقشو]]

&lt;!-- 
نوٽ: Commons تي File:Raja dahir.jpg نالي تصوير موجود آهي، پر فائيل جي پنهنجي metadata ۾ اها صرف
&quot;Portrait of an Indian ruler&quot; ڄاڻايل آهي ۽ Commons جي بحث صفحي تي ان جي راجا ڏاهر هجڻ تي سخت اعتراض موجود آهي.
انڪري ان کي راجا ڏاهر جي مستند تصوير طور استعمال نه ڪيو وڃي.
--&gt;

== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==
{{Main|چچ گهراڻو}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''چچ يا برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي ترتيب'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#457B9D;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | حيثيت
|-
| 1
| [[راجا چچ]]
| لڳ ڀڳ 632–671ع
| گهراڻي جو باني
|-
| 2
| [[راجا چندر]]
| لڳ ڀڳ 671–679ع
| چچ جو ڀاءُ
|-
| 3
| [[ڏهرسيه]]
| 679ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد سان وابسته شاهي شاخ
|-
| 4
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | '''راجا ڏاهر'''
| لڳ ڀڳ 695–712ع
| آخري آزاد مرڪزي حڪمران
|}

{{برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[چچ گهراڻو]]
* [[راجا چچ]]
* [[راجا چندر]]
* [[ڏهرسيه]]
* [[راجا جيسيه]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[چچ نامو]]
* [[ديبل]]
* [[اروڙ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[سيوستان]]
* [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]]
* [[راوڙ جي جنگ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}
* {{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}
* {{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |year=1990
}}
* {{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |publisher=Brill
 |year=1996
 |isbn=90-04-09249-8
}}
* {{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
}}
* {{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
}}
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي.
* اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي.
* ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، 1982ع.

{{s-start}}
{{succession box
 | title  = [[سنڌ]] جو مهاراجا
 | years  = لڳ ڀڳ 695ع–712ع
 | before = [[راجا چندر]]
 | after  = بادشاهت ختم؛ [[اموي خلافت|اموي سنڌ]]
}}
{{s-end}}

{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}

{{DEFAULTSORT:ڏاهر}}

[[زمرو:چچ گهراڻو]]
[[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]]
[[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:اٺين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:هندو بادشاهه]]
[[زمرو:سنڌي سورما]]
[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:663ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:712ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>154ykuoialmmrtzi8jdpcp1ish32990</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410862</id>
      <parentid>410859</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ديبل جي فتح */</comment>
      <origin>410862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44319" sha1="b7jwgbnfjrhquzapth0y71gb84iepk6" xml:space="preserve">{{Short description|ستين ۽ اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو آخري چچ گهراڻي وارو مهاراجا}}

{{Infobox royalty
| name        = راجا ڏاهر
| title       = [[مهاراجا]]
| image       =File:Raja dahir.jpg
| caption     =مھاراجا ڏاهر سان منسوب هڪ خيالي پورٽريٽ
| succession  = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]]
| reign       = لڳ ڀڳ 695ع – 20 جون 712ع&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |date=19 September 2016
 |isbn=978-0-674-66011-3
 |page=8
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ
}}&lt;/ref&gt;{{efn|سنڌي روايتي زمان بندين ۾ 699–712ع، 80–93هه ۽ ڪڏهن 679ع کان پوءِ ڏاهر جي اقتدار جي شروعات جا مختلف حساب ملن ٿا؛ ڏسو [[#حڪومت جي زمان بندي|حڪومت جي زمان بندي]].}}
| predecessor = [[راجا چندر]]
| successor   = بادشاهت ختم؛ علائقا [[اموي خلافت]] ۾ شامل
| spouse      = {{ubl|راڻي لاڏي|راڻي ٻائي}}
| issue       = {{ubl
 | [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
 | ڏهرسيه
 | [[سريا ديوي]]
 | پريمالا ديوي
 | جوڌا ديوي
 | فوفي
 }}
| full_name   = راجا ڏاهر سين
| dynasty     = [[چچ گهراڻو]]
| house       = برهمڻ
| father      = [[راجا چچ]]
| mother      = [[راڻي سُهاندي]]
| birth_date  = روايتي طور 663ع
| birth_place = [[اروڙ]]، سنڌ
| death_date  = 20 جون 712ع
| death_place = سنڌو درياهه ڀرسان [[راوڙ جي جنگ|راوڙ/اروڙ واري جنگ]]
| religion    = [[هندومت]]
}}

'''راجا ڏاهر''' ({{langx|en|Raja Dahir}}؛ مڪمل نالو '''راجا ڏاهر سين''') [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو آخري اهم حڪمران ۽ عرب فتح کان اڳ [[سنڌ]] جو آخري آزاد مهاراجا هو. جديد تاريخي ترتيب موجب هن تقريباً 695ع کان 20 جون 712ع تائين حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس تخت نشينيءَ لاءِ مختلف تاريخون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Ashirbadi Lal
 |title=The Sultanate of Delhi
 |year=1950
 |url=https://ia801403.us.archive.org/30/items/in.ernet.dli.2015.506108/2015.506108.The-Sultanate_text.pdf
}}&lt;/ref&gt;

هو [[راجا چچ]] ۽ [[راڻي سُهاندي]] جو پٽ هو. سندس دور ۾ سنڌ جي حڪومت [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين اهم مرڪزن سان لاڳاپيل هئي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن، [[حجاج بن يوسف]] جي هدايت هيٺ نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 712ع ۾ سنڌوءَ جي ڀرسان ٿيندڙ آخري جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو ۽ سندس حڪومت جو مرڪزي ڍانچو ٽٽي پيو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot;&gt;{{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}&lt;/ref&gt;

''[[چچ نامو]]'' ڏاهر جي زندگي، سندس خاندان، عربن سان جنگ ۽ سنڌ جي فتح بابت سڀ کان تفصيلي داستاني ماخذ آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]]، تنهن هوندي بہ، ''چچ نامي'' کي سڌو سنئون اٺين صديءَ جي عربي فتحنامي جو ترجمو سمجهڻ واري پراڻي راءِ تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ان کي 13هين صديءَ جي فارسي سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ابتدائي زندگي ==
ڏاهر جي پيدائش روايتي طور 663ع ۾ [[اروڙ]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ [[راجا چچ]]، جيڪو اصل ۾ برهمڻ درٻاري عملدار هو، [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات کان پوءِ اقتدار تي آيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wink&quot;&gt;{{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |volume=2
 |publisher=Brill
 |year=1991
 |page=153
}}&lt;/ref&gt;

چچ جي زال [[راڻي سُهاندي]] مان روايت موجب ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ ڏاهر، ڄاوا. ''چچ نامي'' ۾ خاندان جي ٻين فردن، خاص ڪري ٻائي، جئيسيه، سريا ديوي، پريمالا ۽ فوفي جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

== چندر کان پوءِ جانشيني ==
[[راجا چچ]] جي وفات کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[راجا چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً ست يا اٺ سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ چچ گهراڻي جي اقتدار جي ورهاست بابت ''چچ نامي'' ۾ پيچيده روايت ملي ٿي.

[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|left|400px|700ع ڌاري سنڌ جي بادشاهت جو جديد تجسيمي نقشو]]

روايت موجب چندر جي پٽ '''راج''' ڪجهه وقت [[برهمڻ آباد]] سان وابسته رهيو، پر پوءِ چچ جي وڏي پٽ [[ڏهرسيه]] اتي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. ڏاهر meanwhile [[اروڙ]] ۽ مٿئين سنڌ جي مرڪزي شاهي حصي سان وابسته ٿيو.

[[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن جانشينيءَ کي سادي پيءُ-پٽ وارثي بدران گهراڻي جي مختلف شاخن ۽ صوبائي طاقت جي وچ ۾ توازن طور ڏسي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |edition=2nd
 |year=1990
}}&lt;/ref&gt;

== ڏهرسيه سان اقتدار جي ورهاست ==
سنڌي روايت موجب ڏاهر جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي حڪومت عملي طور ٻن اهم شاهي مرڪزن ۾ ورهايل هئي. [[اروڙ]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو ڏاهر وٽ هو، جڏهن تہ [[برهمڻ آباد]] تي سندس وڏو ڀاءُ [[ڏهرسيه]] اثر رکندڙ هو.

ڏهرسيه اگهم لوهاڻي جي خاندان سان شاديءَ ذريعي پڻ لاڳاپو قائم ڪيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻنهي ڀائرن هڪ ٻئي جي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ شاهي انتظام برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |author=اعجاز الحق قدوسي
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڏاهر%20راجا
 |title=ڏاهر راجا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

ڏهرسيه جي وفات کان پوءِ ڏاهر جو اختيار برهمڻ آباد سميت سنڌ جي وڏي حصي تي وڌيڪ مضبوط ٿيو.

== حڪومت جو زمانو ==
ڏاهر جي راڄ جي صحيح شروعات بابت مختلف تاريخي ترتيبون ملن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي حڪومت بابت مختلف زمان بنديون'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | ماخذ يا روايت
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | وضاحت
|-
| جديد عام chronology
| '''695–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ڪيترن جديد تاريخي خلاصن ۾ استعمال ٿيندڙ ترتيب.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| ''تاريخي سنڌو سنبت'' واري روايت
| '''699–712ع'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 80هه کان 93هه تائين.&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot;&gt;ڪتاب: ''سنڌ صدين کان''؛ از ممتاز مهر؛ 1982ع؛ ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه؛ ''تاريخي سنڌو سنبت''، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| چچ گهراڻي جي تفصيلي روايت
| 679ع کان پوءِ سياسي اقتدار
| style=&quot;text-align:left;&quot; | چندر کان پوءِ ڏاهر اروڙ ۽ ڏهرسيه برهمڻ آباد سان لاڳاپيل هئا؛ مڪمل مرڪزي اقتدار بعد ۾ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;
|}

انڪري مضمون جي انفوباڪس ۾ 695–712ع کي جديد عام chronology طور رکيو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين تاريخن کي الڳ محفوظ ڪيو ويو آهي.

== گادي ۽ بادشاهت ==
[[اروڙ]] ڏاهر جي مرڪزي شاهي گادي هئي. اهو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ڀرسان موجوده [[روهڙي]] جي ويجهو هڪ اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪز هو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ سنڌ هڪ سخت مرڪزي وحداني رياست بدران مختلف صوبائي حاڪمن، مقامي قبيلن ۽ ماتحت سردارن تي ٻڌل سياسي نظام هئي. [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]] ۽ ملتان جهڙا مرڪز پنهنجي مقامي انتظام سان گڏ شاهي اقتدار سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot; /&gt;

== مڪران ۽ اولهندي سرحد ==
ڏاهر پنهنجي شروعاتي حڪومت ۾ سنڌ جي اولهندي سرحد ۽ [[مڪران]] سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو. سنڌي روايتن موجب هن مڪران جي حاڪمن سان رابطا مضبوط ڪيا ۽ سرحدي علائقن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

ان وقت مڪران سنڌ ۽ اموي خلافت جي وچ ۾ هڪ اهم سرحدي خطو بڻجي چڪو هو. عرب فوجون ساساني ايران جي زوال کان پوءِ ڪرمان ۽ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون، پر سنڌ جي اندروني علائقن تي سندن مستقل قبضو اڃا قائم نه ٿيو هو.

== ٻائيءَ سان شاديءَ جي روايت ==
''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل ڪجهه پوئين تاريخن ۾ ڏاهر جي ڀيڻ يا اڌ ڀيڻ '''ٻائي''' بابت هڪ مشهور روايت اچي ٿي. نجومين مبينا طور اڳڪٿي ڪئي تہ جيڪو ٻائيءَ سان شادي ڪندو، اهو سنڌ جو حڪمران بڻجندو. ان کان پوءِ ڏاهر هڪ رسمي يا سياسي شاديءَ جو بندوبست ڪيو، جنهن کي متن ۾ اقتدار ۽ جانشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |chapter=باب ٻيون
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |edition=2nd
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

پوئين سنڌي ليکڪن ۽ جديد بحثن ۾ هن روايت جي تاريخي صداقت تي اعتراض ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://khosowaqas.blogspot.com/2018/12/blog-post_76.html
 |title=راجا ڏاهر خلاف عرب حڪمرانن جي جنگ ۽ غلط پروپيگنڊا
 |author=وقاص کوسو
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي دعويٰ لاءِ ''چچ نامي'' کان آزاد همعصر شاهدي موجود ناهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري داستاني ۽ سياسي روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== علافي عربن کي پناهه ==
ڏاهر جي دور ۾ اموي حڪومت کان باغي ٿيل ڪجهه عرب سنڌ ۾ اچي پناهه ورتي. سنڌي ۽ فارسي روايتن ۾ خاص طور '''محمد بن حارث علافي''' ۽ سندس ساٿين جو ذڪر ملي ٿو.

[[حجاج بن يوسف]] جي انتظام هيٺ مڪران ۾ علافين ۽ عرب عملدارن وچ ۾ تڪرار ٿيو. ڪجهه علافين مڪران مان ڀڄي ڏاهر جي حڪومت ۾ داخل ٿيا ۽ ڏاهر کين پناهه ڏني.&lt;ref name=&quot;Jannat&quot; /&gt;

هي واقعو بعد ۾ سنڌ ۽ اموي انتظام جي سياسي لاڳاپن ۾ اهم ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ علافين مان ڪجهه ڏاهر جي فوجي ۽ سياسي صلاحڪارن طور به ظاهر ٿين ٿا.

== رمل جي راجا جي ڪاهه ==
روايتي سنڌي بيانن موجب رمل نالي پاڙيسري حڪمران وڏي فوج ۽ هاٿين سان ڏاهر جي علائقي تي حملو ڪيو. ڏاهر پنهنجي وزير '''ٻڌيمن''' سان صلاح ڪئي ۽ پوءِ محمد علافي کان فوجي مدد ورتي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

روايت موجب علافي ننڍڙي سوار دستي سان رات جو حملي آور لشڪر تي ڇاپو هنيو ۽ ان کي شڪست ڏني. پوئين سنڌي تاريخن ۾ دشمن جي فوج لاءِ تمام وڏا انگ ڏنا ويا آهن، جن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي.

اهو واقعو، جيڪڏهن بنيادي تاريخي صورت ۾ قبول ڪيو وڃي، ڏاهر جي درٻار ۾ عرب سياسي مهاجرن ۽ فوجي ماهرن جي موجودگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

== ٻڌيمن ۽ سڪن جي روايت ==
پوئين سنڌي تاريخن ۾ ڏاهر جي وزير '''ٻڌيمن''' بابت هڪ روايت ملي ٿي تہ هن راجا کان پنهنجي يادگار طور چانديءَ جي سڪن تي پنهنجو ۽ ڏاهر جو نالو رکائڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ڏاهر قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadusi&quot; /&gt;

هيءَ روايت دلچسپ آهي، پر موجود numismatic تحقيق مان اهڙو ڪو قطعي سڪو اڃا ثابت ٿيل ناهي جنهن تي ڏاهر ۽ ٻڌيمن ٻنهي جا نالا واضح طور پڙهيا ويا هجن.

ٻئي طرف، اتر سنڌ مان مليل '''شري يشادتيه''' (''Śri Yashaditya'') لکت وارا چانديءَ جا دَمّا ڪجهه جديد numismatists طرفان ڏاهر جي دور سان امڪاني طور ڳنڍيا ويا آهن، پر اها نسبت اڃا قطعي ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.numismall.com/products/rare-ar-damma-king-yashaditya-dahir-c-679-712-ce-pre-islamic-sindh-5
 |title=Rare AR damma, King Yashaditya / Dahir, c.679–712 CE, pre-Islamic Sindh
 |website=NumisMall
 |access-date=9 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== عرب خلافت سان پسمنظر ==
ڏاهر جي دور کان اڳ ئي عرب فوجون سنڌ جي سامونڊي ۽ اولهندي سرحدن تائين پهچڻ جون ڪوششون ڪري چڪيون هيون.

خليفي [[عمر بن خطاب]] ۽ پوءِ [[عثمان بن عفان]] جي دور ۾ عرب بحري ۽ زميني مهمون مڪران، ديبل ۽ اولهندي هندستان جي سامونڊي بندرگاهن ڏانهن موڪليون ويون. انهن مهمن جي تفصيل ۽ نتيجن بابت [[البلاذري]]، ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ فرق ملي ٿو.

ڏاهر جي حڪومت ۾ [[اموي خلافت]] وڌيڪ منظم فوجي طاقت بڻجي چڪي هئي، ۽ عراق ۽ اوڀر وارن صوبن جو طاقتور گورنر [[حجاج بن يوسف]] مڪران ۽ سنڌ جي حالتن تي ويجهي نظر رکندو هو.

== ديبل تي شروعاتي اموي مهمون ==
''چچ نامي'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ سنڌ تي ٻه ناڪام عرب مهمون بيان ٿيل آهن. انهن مان هڪ جي اڳواڻي '''عبيدالله''' ۽ ٻي جي '''بديل''' يا '''بذيل''' ڪئي.

روايت موجب ڏاهر جي پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] يا سندس ماتحت فوجن انهن حملن جو مقابلو ڪيو ۽ عرب سالارن مان هڪ يا ٻئي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=History and Culture of the Indian People
 |volume=3
 |editor-last=Majumdar
 |editor-first=R. C.
 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan
 |year=1970
 |url=http://archive.org/details/classicalage03bhar
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133
}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن جي chronology ۽ ڪجهه نالن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري “ڏاهر پاڻ عربن کي ٽي ڀيرا شڪست ڏني” جهڙي دعويٰ کي قطعي حقيقت طور لکڻ بدران مخصوص مهمن جي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ديبل واري جهازن جو واقعو ==
''چچ نامي'' موجب سنڌ تي وڏي اموي حملي جو فوري سبب سمنڊ ۾ ٿيل هڪ قزاقيءَ جو واقعو هو.

روايت مطابق [[سري لنڪا|سرانديپ]] جي حڪمران طرفان حجاج يا خليفي ڏانهن تحفا، غلام ۽ مسافر کڻي ويندڙ ٻيڙيون [[ديبل]] جي سامونڊي علائقي ڀرسان قزاقن هٿان ڦريون ويون. انهن ٻيڙين ۾ مسلمان عورتن ۽ مسافرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pirates&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
 |chapter=18
 |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=12701030&amp;ct=18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

حجاج مبينا طور ڏاهر کان قيدين ۽ سامان جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو. ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس سڌي اختيار هيٺ نه هئا.

جديد مورخ هن واقعي کي اموي مهم جو '''روايتي فوري سبب''' سمجهن ٿا، پر سنڌ تي حملي جي وڏي سياسي پسمنظر ۾ مڪران تي اموي قبضي، هندستاني سمنڊ جي واپار، سرحدي سلامتي ۽ خلافت جي اوڀر طرف توسيع کي پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== محمد بن قاسم جي سنڌ مهم ==
{{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح}}

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي 711–715ع واري سنڌ مهم جو جديد تجسيمي نقشو]]

حجاج اڳين مهمن جي ناڪاميءَ کان پوءِ [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن روانو ڪيو. محمد بن قاسم ثقفي خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان سپهه سالار هو ۽ حجاج جي انتظامي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندو هو.

مهم 711ع ۾ شروع ٿي ۽ مڪران مان سنڌ جي سامونڊي علائقي ڏانهن اڳتي وڌي.

=== ديبل جي فتح ===
محمد بن قاسم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو. شهر گهيري کان پوءِ اموي فوج جي قبضي ۾ آيو.

[[File:Banbhore site.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جي قلعي ۽ آثارن جو فضائي منظر؛ هن ماڳ کي قديم [[ديبل]] سان سڃاڻڻ جي روايت موجود آهي]]

''چچ نامي'' ۾ شهر جي هڪ وڏي مندر يا عمارت جي نشان ۽ عرب منجنيقن جي استعمال جو ذڪر آهي. ديبل جي فتح کان پوءِ عربن اتي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظام قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt;

=== نيرون ڪوٽ ===
ديبل کان پوءِ محمد بن قاسم [[نيرون ڪوٽ]] طرف وڌيو. روايت موجب ان جي ٻڌ حاڪم اڳ ۾ ئي عربن سان سياسي ٺاهه ڪيو هو ۽ شهر وڏي جنگ کان سواءِ اطاعت قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

نيرون جي جديد سڃاڻپ عام طور حيدرآباد واري علائقي سان ڪئي وڃي ٿي، پر قديم شهر جي صحيح جڳهه بابت بحث موجود آهي.

=== سيوستان ===
محمد بن قاسم پوءِ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. مقامي حڪمران مزاحمت کان پوءِ پوئتي هٽيو ۽ سيوستان عرب فوج جي قبضي ۾ آيو.

''چچ نامي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ محمد بن قاسم هر هنڌ هڪجهڙي پاليسي اختيار نه ڪئي؛ ڪجهه هنڌن تي جنگ، ڪجهه هنڌن تي ٺاهه، ۽ ڪجهه مقامي حڪمرانن ۽ قبيلن کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

== مقامي گروهن جو ڪردار ==
عرب فتح کي فقط “عرب بمقابله سنڌي” يا “مسلمان بمقابله هندو” جي سادي صورت ۾ بيان ڪرڻ تاريخي پيچيدگيءَ کي گهٽائي ٿو.

''چچ نامي'' ۾ [[جاٽ]]، [[ميڊ]]، ٻڌ مذهبي اڳواڻ، برهمڻ عملدار، مقامي سردار ۽ مختلف شهرن جا حاڪم مختلف وقتن تي ڏاهر يا محمد بن قاسم سان اتحاد ۽ مخالفت ڪندا نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ڪجهه مقامي ٻڌ حاڪمن عرب فوج سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي ٻڌ ۽ غير ٻڌ آبادي مزاحمت ۾ شامل هئي. ساڳيءَ طرح سڀ برهمڻ ڏاهر سان ۽ سڀ جاٽ عربن سان گڏ هئا، اهڙي عام دعويٰ ماخذن سان ثابت نٿي ٿئي.

انڪري “ٻڌن جي غداري سبب ڏاهر شڪست کاڌي” جهڙي عام دعويٰ کي جديد انسائيڪلوپيڊيائي متن ۾ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. ڪجهه پوئين ڪتاب اهڙي تعبير ڏين ٿا، پر ماخذن مان مختلف مقامي سياسي اتحاد نظر اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
 |page=127
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو پار ڪرڻ ==
محمد بن قاسم جي فوج کي ڏاهر جي مرڪزي علائقي تائين پهچڻ لاءِ [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻو پيو. ڏاهر درياهه جي اوڀر واري پاسي دفاعي انتظام ڪيا ۽ سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]] پڻ ڪجهه محاذن تي فوج جي اڳواڻي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

روايت موجب محمد بن قاسم مقامي اتحادين ۽ ٻيڙين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ ٻنهي قوتن جي فيصلائتي مقابلي لاءِ رستو کلي ويو.

== راوڙ يا اروڙ جي جنگ ==
{{Main|راوڙ جي جنگ}}

712ع ۾ ڏاهر ۽ محمد بن قاسم جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. مختلف ماخذ جنگ جي جاءِ کي '''راوڙ'''، '''اروڙ''' يا سنڌوءَ ڀرسان ٻين صورتن ۾ بيان ڪن ٿا.

جديد عام chronology جنگ جي تاريخ '''20 جون 712ع''' رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

ڏاهر پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ''چچ نامي'' ۾ کيس هاٿيءَ تي سوار بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جنگ ۾ عرب گهوڙيسوار، تيرانداز ۽ منجنيق سان لاڳاپيل دستا پڻ موجود هئا.

روايتن موجب جنگ دوران ڏاهر جي هاٿيءَ ڀرسان باهه يا آتشين هٿيار لڳڻ سبب افراتفري پيدا ٿي، پر ڏاهر جنگ جاري رکي.

آخرڪار هو جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;

== جنگ کان اڳ ڏاهر جو موقف ==
''چچ نامي'' ڏاهر کي آخري جنگ کان اڳ اهڙي حڪمران طور پيش ڪري ٿو جيڪو فرار يا خاندان کي ٻاهر موڪلڻ بدران پنهنجي سلطنت ۾ رهڻ ۽ جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪري ٿو.

روايت موجب سندس وزير صلاح ڏني تہ هو هندستان جي ڪنهن دوست حڪمران وٽ وڃي يا گهٽ ۾ گهٽ شاهي خاندان کي محفوظ هنڌ موڪلي. ڏاهر مبينا طور انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي سردارن ۽ رعيت جي خاندانن کي ڇڏي پنهنجي خاندان کي اڪيلو محفوظ ڪرڻ مناسب نه سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;

''چچ نامي'' ۾ ڏاهر سان منسوب هڪ تقرير پڻ آهي جنهن ۾ هو جنگ ۾ عزت سان مرڻ کي ڀڄڻ کان بهتر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg&quot; /&gt; اهڙي تقرير کي لفظ بہ لفظ تاريخي تقرير بدران متن جي ادبي پيشڪش طور پڙهڻ گهرجي.

== موت ==
[[File:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|سنڌو درياهه، اروڙ ۽ روهڙي جي ويجهي علائقي ۾؛ ڏاهر جي آخري جنگ سنڌو ماٿريءَ ۾ ٿي]]

ڏاهر 712ع جي آخري جنگ ۾ مارجي ويو. بعد جي روايتن ۾ سندس موت جي صحيح طريقي بابت مختلف بيان آهن.

ڪجهه ماخذن موجب کيس تير لڳو؛ ٻين ۾ هڪ عرب سپاهي يا جنگي دستي هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر آهي. عرب ۽ پوئين فارسي ماخذ سندس مٿي کي ڪٽي [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جي روايت پڻ ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Garg
 |first=Gaṅgā Rām
 |title=Encyclopaedia of the Hindu World
 |publisher=Concept Publishing Company
 |year=1992
 |isbn=978-81-7022-373-3
 |url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC
}}&lt;/ref&gt;

هڪ عربي روايت ۾ '''القشعم بن ثعلبة الطائي''' کي ڏاهر جو قاتل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |author=صفاء الدين محمد أحمد محمد
 |title=دور العرب في نشر الإسلام في الهند
 |journal=مجلة الفيصل
 |issue=150
 |date=July 1989
 |page=101
 |url=https://books.google.co.uk/books?id=VHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT100
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=القاضي أطهر المباركفوري
 |title=خلافت امویہ اور ہندوستان
 |publisher=ندوة المصنفين
 |location=دهلي
 |year=1975
 |edition=1st
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/khilafat-e-umwiya-aur-hindustan-athar-mubarakpuri-ebooks
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ڪجهه جديد مقبول لکڻين ۾ وري اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ڏاهر هڪ مقامي سنڌي سپاهي هٿان مارجي ويو، پر اها دعويٰ بنيادي ماخذن ۾ عام طور قبول ٿيل روايت نه آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://affairnews.com/2015/06/%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d8%a7-%da%8f%d8%a7%d9%87%d8%b1-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%d9%86-%d9%87%bf%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%87-%d9%be%d8%b1-%d9%87%da%aa-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%87%bf%d8%a7/
 |title=راجا ڏاهر عربن هٿان نه پر هڪ سنڌيءَ هٿان قتل ٿيو!؟
 |author=Ali Nawaz
 |website=Affair
 |access-date=28 June 2020
}}&lt;/ref&gt;

انڪري انسائيڪلوپيڊيائي طور وڌيڪ محفوظ نتيجو اهو آهي تہ '''ڏاهر محمد بن قاسم جي فوج خلاف جنگ ڪندي مارجي ويو؛ سندس قاتل جي صحيح سڃاڻپ بابت روايتون مختلف آهن.'''


== ڏاهر کان پوءِ مزاحمت ==
ڏاهر جي موت سان سنڌ جي سڄي مزاحمت فوري طور ختم نه ٿي.

سندس پٽ [[راجا جيسيه|جئيسيه]]، خاندان جي ٻين فردن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن عرب اڳڀرائيءَ خلاف مزاحمت جاري رکي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم پوءِ [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ آخرڪار [[ملتان]] ڏانهن اڳتي وڌيو. مختلف شهرن ۾ جنگ، صلح ۽ مقامي حاڪمن جي اطاعت ذريعي اموي انتظام قائم ٿيو.

== راڻي لاڏي ۽ راڻي ٻائي ==
ڏاهر جي زالن بابت مختلف روايتن ۾ '''راڻي لاڏي''' ۽ '''راڻي ٻائي''' جا نالا اچن ٿا.

ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس خاندان جي عورتن جي [[راوڙ]] جي قلعي ۾ مزاحمت جو ذڪر ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ ملي ٿو. هڪ روايت موجب راڻي ٻائي قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي ۽ جڏهن شڪست يقيني ٿي ته ٻين عورتن سان گڏ پاڻ کي باهه حوالي ڪيو.

اهڙين تفصيلن کي پڻ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ واقعي جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي.

== ڌيئرن بابت روايت ==
''چچ نامي'' ۾ ڏاهر جي ڌيئرن، خاص ڪري '''سريا ديوي''' ۽ '''پريمالا ديوي'''، بابت مشهور داستان اچي ٿو. فتح کان پوءِ انهن کي اموي درٻار ڏانهن موڪلڻ ۽ پوءِ محمد بن قاسم جي انجام سان ڳنڍيل هڪ ڊرامائي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي.

جديد مورخن هن داستان جي تاريخي صداقت تي سخت شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ محمد بن قاسم جي واپسي ۽ موت بابت ٻين عربي ماخذن ۾ مختلف سبب ڏنا ويا آهن.

انڪري هن واقعي کي ڏاهر جي ڌيئرن جي قطعي تاريخي عمل بدران ''چچ نامي'' جي ادبي ۽ اخلاقي داستان طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== خاندان ==
راجا ڏاهر جي خاندان بابت مختلف نسخن ۽ پوئين تاريخن ۾ هي نالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر سان لاڳاپيل شاهي خاندان'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | شخص
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | لاڳاپو
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | روايتي حيثيت
|-
| [[راجا چچ]]
| پيءُ
| چچ گهراڻي جو باني
|-
| [[راڻي سُهاندي]]
| ماءُ
| راءِ ساهسي ٻئي جي اڳوڻي راڻي
|-
| [[ڏهرسيه]]
| وڏو ڀاءُ
| برهمڻ آباد سان وابسته حڪمران
|-
| [[راجا چندر]]
| چاچو
| چچ کان پوءِ سنڌ جو مهاراجا
|-
| راڻي لاڏي
| زال
| ڏاهر جي شاهي خاندان سان وابسته
|-
| راڻي ٻائي
| زال / روايتن ۾ شاهي عورت
| راوڙ جي دفاع سان منسوب
|-
| [[راجا جيسيه|جئيسيه]]
| پٽ
| عربن خلاف مزاحمت ۾ اهم
|-
| سريا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| پريمالا ديوي
| ڌيءَ
| ''چچ نامي'' جي مشهور داستان ۾ ذڪر
|-
| جوڌا ديوي
| ڌيءَ
| ڪجهه پوئين نسبن ۾ ذڪر
|-
| فوفي
| اولاد
| Elliot ۽ Dowson جي روايت ۾ ذڪر&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The History Of India As Told By Its Own Historians
 |volume=1
 |author1=Elliot, H. M.
 |author2=Dowson, John
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=205
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.448955/page/n205/mode/2up
}}&lt;/ref&gt;
|}

== حڪمراني ۽ مذهبي ماحول ==
ڏاهر ذاتي طور برهمڻ ۽ [[هندومت|هندو]] حڪمران هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Perera
 |first1=Sasanka
 |last2=Pathak
 |first2=Dev Nath
 |last3=Kumar
 |first3=Ravi
 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |date=30 December 2021
 |page=239
 |isbn=9789389812336
 |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&amp;pg=PA239
}}&lt;/ref&gt;

پر سنڌ جو مذهبي سماج گهڻ رخو هو. ٻڌ خانقاهون، برهمڻ مذهبي مرڪز، مقامي ديوتائن جا پيروڪار ۽ مختلف قبائلي روايتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

عرب فتح دوران ڪجهه ٻڌ مذهبي مرڪزن عربن سان صلح ڪيو، جڏهن تہ ٻين مقامي گروهن ڏاهر يا سندس جانشينن سان مزاحمت ڪئي. انڪري ڏاهر جي حڪومت کي هڪ سادي “هندو حڪومت بمقابله ٻڌ رعيت” واري فريم ۾ رکڻ تاريخي لحاظ کان ناقص آهي.

== چچ نامي ۾ ڏاهر جي تصوير ==
''چچ نامو'' ڏاهر کي هڪ پيچيده حڪمران طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ هو هڪ طرف شاهي خاندان جي اندروني سياست، نجومي اڳڪٿين ۽ صوبائي مسئلن ۾ ڦاٿل شخص آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف آخري جنگ ۾ ملڪ ڇڏڻ کان انڪار ڪندڙ ۽ پنهنجي لشڪر جي اڳواڻي ڪندڙ بادشاهه طور سامهون اچي ٿو.

منان احمد آصف موجب ''چچ نامي'' کي فقط “مسلمانن جي هندن تي فتح” واري سادي داستان طور پڙهڻ ان جي اصل سياسي ۽ ادبي پيچيدگي وڃائي ڇڏي ٿو. متن ۾ حڪمراني، سياسي صلاح، انصاف، اتحاد، اختلاف ۽ سرحدي سماج جي ڪيترن موضوعن تي بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== جديد تاريخ نويسي ۽ سياسي يادگيري ==
راجا ڏاهر جي يادگيري جديد سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو سياسي ۽ نظرياتي رنگ اختيار ڪري چڪي آهي.

ڪجهه مذهبي ۽ قومپرست تاريخي روايتون محمد بن قاسم کي اسلام جي آمد ۽ فتح جي علامت طور ڏسن ٿيون، جڏهن تہ سنڌي قومپرست ۽ ڪجهه سيڪيولر حلقا ڏاهر کي سنڌ جي سياسي آزاديءَ جي دفاع ۾ مارجي ويل حڪمران ۽ قومي مزاحمت جي علامت طور پيش ڪن ٿا.

ان جي ابتڙ، ڪجهه هندستاني قومپرست بيان ڏاهر کي “هندو مزاحمت” جي وسيع قومي فريم ۾ رکندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Saraswat
 |first=Jigar
 |date=11 March 2021
 |title=Raja Dahir defeated Muhammad Bin Qasim and Arab troops thrice
 |url=https://indiandailypost.com/maharaja-dahir-king-of-sindh-who-sacrificed-his-life-fighting-for-hindustan-against-arab-invasion/
 |work=Indian Daily Post
 |access-date=11 January 2022
}}&lt;/ref&gt;

اهي جديد تشريحون اٺين صديءَ جي سياسي حالتن کان گهڻو پوءِ پيدا ٿيون آهن. جديد علمي تاريخ نويسيءَ ۾ ڏاهر کي سندس پنهنجي دور جي سنڌ، مڪران، اموي سرحدي سياست، مقامي قبيلائي اتحاد ۽ ''چچ نامي'' جي پيچيده ماخذياتي حيثيت جي تناظر ۾ ڏسڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

== ڏاهر بابت متضاد رايا ==
سنڌ جي جديد عوامي يادگيريءَ ۾ ڏاهر بابت ٻه متضاد قطب نمايان رهيا آهن. هڪ روايت کيس عرب فتح جي مقابلي ۾ هارايل غير مسلم حڪمران طور ڏسي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس سنڌ جي خودمختياريءَ لاءِ وڙهندڙ قومي سورمو قرار ڏئي ٿي.

پراڻي سنڌي وڪيپيڊيا ۽ صحافتي لکڻين ۾ ڪڏهن اهو دليل ڏنو ويو آهي تہ ''چچ نامو'' عرب فاتحن جي مفادن مطابق لکيل تاريخ آهي. جديد تحقيق هن دعويٰ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي: منان احمد آصف موجب موجوده ''چچ نامو'' اصل ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي ۽ ان کي سادي “عرب فاتحن جي سرڪاري تاريخ” سمجهڻ به صحيح ناهي.&lt;ref name=&quot;AsifBook&quot; /&gt;

انڪري ڏاهر بابت جديد مذهبي، قومپرست يا سياسي تشريحن کي تاريخي واقعن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي.

== تاريخي اهميت ==
راجا ڏاهر جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ وڏي سياسي تبديليءَ جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس دور ۾ چچ گهراڻي جو سنڌ تي اختيار برقرار رهيو، پر ساڳئي وقت اموي خلافت مڪران کان سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي رهي هئي.

ڏاهر جي 712ع واري شڪست سان سنڌ جي اڳوڻي شاهي نظام جو مرڪزي حصو ختم ٿيو ۽ سنڌ ۾ پهريون مستقل عرب-اسلامي صوبائي نظام قائم ٿيڻ شروع ٿيو. تنهن هوندي بہ فتح هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي؛ ڏاهر جي خاندان، برهمڻ آباد، ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ مزاحمت ۽ سياسي ٺاهه ڪيترن مرحلن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;MacLean&quot; /&gt;

ان ڪري ڏاهر جي موت کي صرف هڪ فرد جي شڪست بدران سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قبل از اسلامي مقامي سلطنتن ۽ عرب خلافت جي صوبائي دور جي وچ واري اهم turning point طور ڏٺو وڃي ٿو.

== اهم واقعن جي زمان بندي ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''راجا ڏاهر جي دور ۽ سنڌ فتح سان لاڳاپيل اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#355070;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#6D597A;color:white;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | تاريخي حيثيت
|-
| 663ع
| ڏاهر جي روايتي پيدائش
| پوئين chronology
|-
| 671ع
| [[راجا چچ]] جي وفات؛ [[راجا چندر]] جي حڪومت
| عام جديد chronology
|-
| 679ع
| چندر جي وفات؛ چچ جي پٽن جو سياسي اڀار
| روايتي ترتيب
|-
| 695ع
| ڏاهر جي مڪمل مرڪزي حڪومت جي عام جديد شروعات
| جديد chronology&lt;ref name=&quot;Asif2016&quot; /&gt;
|-
| 699ع
| سنڌو سنبت واري ترتيب موجب تخت نشيني
| متبادل سنڌي chronology&lt;ref name=&quot;SindhuSanbat&quot; /&gt;
|-
| 711ع
| محمد بن قاسم جي سنڌ مهم جي شروعات
| وڏي پيماني تي قبوليل
|-
| 711/712ع
| [[ديبل]]، نيرون ۽ سيوستان تي عرب اڳڀرائي
| ''چچ نامو'' ۽ عربي روايتون
|-
| '''20 جون 712ع'''
| ڏاهر جي آخري جنگ ۽ وفات
| عام جديد chronology&lt;ref name=&quot;Srivastava1950&quot; /&gt;
|-
| 712ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد، اروڙ ۽ ملتان ڏانهن عرب اڳڀرائي
| فتح جو مرحليوار تسلسل
|}

== تصويرون ==
[[File:Sindh 700ad.jpg|thumb|700ع ڌاري چچ گهراڻي جي سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو]]

[[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ فتح جي مهمن جو نقشو]]

&lt;!-- 
نوٽ: Commons تي File:Raja dahir.jpg نالي تصوير موجود آهي، پر فائيل جي پنهنجي metadata ۾ اها صرف
&quot;Portrait of an Indian ruler&quot; ڄاڻايل آهي ۽ Commons جي بحث صفحي تي ان جي راجا ڏاهر هجڻ تي سخت اعتراض موجود آهي.
انڪري ان کي راجا ڏاهر جي مستند تصوير طور استعمال نه ڪيو وڃي.
--&gt;

== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==
{{Main|چچ گهراڻو}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ '''چچ يا برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي ترتيب'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | #
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#457B9D;color:white;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#202020;&quot; | حيثيت
|-
| 1
| [[راجا چچ]]
| لڳ ڀڳ 632–671ع
| گهراڻي جو باني
|-
| 2
| [[راجا چندر]]
| لڳ ڀڳ 671–679ع
| چچ جو ڀاءُ
|-
| 3
| [[ڏهرسيه]]
| 679ع کان پوءِ
| برهمڻ آباد سان وابسته شاهي شاخ
|-
| 4
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | '''راجا ڏاهر'''
| لڳ ڀڳ 695–712ع
| آخري آزاد مرڪزي حڪمران
|}

{{برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[چچ گهراڻو]]
* [[راجا چچ]]
* [[راجا چندر]]
* [[ڏهرسيه]]
* [[راجا جيسيه]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[چچ نامو]]
* [[ديبل]]
* [[اروڙ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[سيوستان]]
* [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]]
* [[راوڙ جي جنگ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=Asif
 |first=Manan Ahmed
 |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2016
 |isbn=9780674660113
}}
* {{cite book
 |last=MacLean
 |first=Derryl N.
 |title=Religion and Society in Arab Sind
 |publisher=Brill
 |year=1989
 |isbn=9004085513
}}
* {{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |title=Sindh: Before the Muslim Conquest
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |year=1990
}}
* {{cite book
 |last=Wink
 |first=André
 |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World
 |publisher=Brill
 |year=1996
 |isbn=90-04-09249-8
}}
* {{cite book
 |last=Khushalani
 |first=Gobind
 |title=Chachnamah Retold: An Account of the Arab Conquest of Sindh
 |publisher=Bibliophile South Asia
 |year=2006
 |isbn=978-81-85002-68-2
}}
* {{cite book
 |last=Kalichbeg
 |first=Mirza
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |year=1900
}}
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي.
* اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي.
* ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، 1982ع.

{{s-start}}
{{succession box
 | title  = [[سنڌ]] جو مهاراجا
 | years  = لڳ ڀڳ 695ع–712ع
 | before = [[راجا چندر]]
 | after  = بادشاهت ختم؛ [[اموي خلافت|اموي سنڌ]]
}}
{{s-end}}

{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}

{{DEFAULTSORT:ڏاهر}}

[[زمرو:چچ گهراڻو]]
[[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]]
[[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:اٺين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:هندو بادشاهه]]
[[زمرو:سنڌي سورما]]
[[زمرو:اروڙ]]
[[زمرو:663ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:712ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>b7jwgbnfjrhquzapth0y71gb84iepk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڄامشورو ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9580</id>
    <revision>
      <id>410913</id>
      <parentid>392328</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34658" sha1="l66nri5fvnmnqod18v6thrne2rgv4sh" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Use Pakistani English|date=September 2026}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}

{{Infobox settlement
| name                     = ڄامشورو ضلعو
| native_name              = ضلعو ڄامشورو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = {{Photomontage
 | size = 280
 | photo1a = Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg
 | photo2a = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
 }}
| image_caption            = مٿان: [[رني ڪوٽ قلعو]]؛ هيٺان: [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
| image_map                = Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|25.432512|N|68.263171|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| established_title        = قائم ٿيو
| established_date         = 14 ڊسمبر 2004ع
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[ڄامشورو]]
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = [[ڊپٽي ڪمشنر]]
| leader_name              =
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 11260
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;
| population_total         = 1117308
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2   = auto
| population_urban         = 521746
| population_rural         = 595562
| demographics_type1       = خواندگي
| demographics1_title1     = ڪُل
| demographics1_info1      = 49.63٪
| demographics1_title2     = مرد
| demographics1_info2      = 57.01٪
| demographics1_title3     = عورتون
| demographics1_info3      = 41.63٪
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| blank_name_sec1          = تعلقا
| blank_info_sec1          = 4
}}

'''ڄامشورو ضلعو''' ({{lang-en|Jamshoro District}}؛ {{lang-ur|{{nq|ضلع جامشورو}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[ڄامشورو]] شهر آهي، جڏهن تہ [[ڪوٽڙي]] ان جي اهم ترين شهري ۽ صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي. ضلعو [[سنڌو درياهه]] جي اولهه واري ڪناري ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستاني خطي]] ۾ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/652/read
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشورو ضلعو 14 ڊسمبر 2004ع تي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي ڪُل پکيڙ لڳ ڀڳ '''11,260 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2023ع جي پاڪستان آدمشماريءَ مطابق هتي '''1,117,308''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 521,746 يعني 46.70 سيڪڙو شهري ۽ 595,562 يعني 53.30 سيڪڙو ٻهراڙيءَ جي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 1
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ سنڌ جا ڪيترائي اهم تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳ واقع آهن، جن ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[آمري]] جا آثار، [[سيوهڻ]]، [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[منڇر ڍنڍ]]، [[کيرٿر جبل]]، [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]، لڪي شاهه صدر ۽ ڪوهستان جا قديم آثار شامل آهن. ڄامشورو شهر سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي، جتي [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] سميت ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا واقع آهن.

== تاريخ ==
موجوده ڄامشوري ضلعي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادي وارن خطن مان هڪ آهي. [[آمري]] مان مليل آثار سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي تسلسل جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. ضلعي جي مختلف حصن ۾ پٿر جي دور، قبل از تاريخ آبادين، قديم قبرستانن، ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار ۽ وچئين دور جون عمارتون موجود آهن.

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ]]

موجوده ضلعي وارو علائقو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ مقامي ۽ علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ [[سيوهڻ]] هڪ اهم قلعو، شهر ۽ واپاري مرڪز هو. بعد ۾ هي خطو [[دهلي سلطنت]]، [[مغل سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمران گهراڻن جي انتظام هيٺ رهيو.

1843ع ۾ انگريزن پاران سنڌ تي قبضي کان پوءِ علائقو [[برطانوي هندستان]] جي سنڌ انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ موجوده ڄامشوري ضلعي جا وڏا حصا دادو ضلعي ۾ شامل هئا.

=== ضلعي جو قيام ===
14 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت دادو ضلعي کي ورهائي ڄامشوري کي نئون ضلعو بڻايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;/&gt; نئين ضلعي ۾ ڪوٽڙي، مانجهند، سيوهڻ ۽ ٿاڻو بولا خان جا تعلقا شامل ڪيا ويا.

نئون ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ شروعاتي دور ۾ دادو ۽ ڄامشوري وچ ۾ اثاثن، ترقياتي فنڊن ۽ انتظامي رڪارڊ جي ورهاست بابت مسئلا پيدا ٿيا. 2006ع ۾ دادو ضلعي جي انتظاميا ڄامشوري جي حصي جا ڪجهه ترقياتي فنڊ استعمال ٿيڻ جو اعتراف ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/191074
 |title=HYDERABAD: Dadu admits to have spent uplift funds of Jamshoro
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=7 May 2006
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڄامشورو ضلعو سنڌ جي اولهندي حصي ۾ سنڌو درياهه ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي وچ ۾ واقع آهي. اتر ۾ [[دادو ضلعو]]، اوڀر ۾ سنڌو درياهه جي پار [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ضلعا، ڏکڻ ۾ [[ٺٽو ضلعو]] ۽ ڪراچيءَ وارو علائقو ۽ اولهه ۾ کيرٿر جبلن جي پار [[بلوچستان]] واقع آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg|thumb|سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام]]

ضلعي جي اتر کان ڏکڻ تائين ڊيگهه لڳ ڀڳ 220 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر آهي. سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري سان نسبتاً سنهي زرخيز ۽ آبپاشيءَ هيٺ پٽي موجود آهي، جڏهن تہ ضلعي جو وڏو اولهندو حصو خشڪ، جابلو ۽ ڪوهستاني آهي.

اتر وارو [[سيوهڻ تعلقو]] اونهاري ۾ انتهائي گرم رهي ٿو، جڏهن تہ سياري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽجي وڃي ٿو. ڪوهستاني حصن ۾ آبادي ڇڊي ۽ برسات غير يقيني آهي؛ هتي ڪيترن علائقن ۾ موسمي نيون مقامي پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهن.

=== سنڌو درياهه ===
[[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرندي حصي سان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو. سيوهڻ کان ڄامشوري ۽ ڪوٽڙي تائين ڪيترائي تاريخي شهر ۽ وسنديون سنڌوءَ جي اولهندي ڪناري يا ان جي ويجهو واقع آهن، جن ۾ [[لڪي شاهه صدر]]، [[آمري]]، [[سن، سنڌ|سن]]، [[مانجهند]]، [[خاڻوٺ]]، [[انڙپور]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] شامل آهن.

[[File:Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|thumb|left|ڄامشوري ۽ حيدرآباد وچ ۾ سنڌو درياهه]]

ڪوٽڙي وٽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سنڌو درياهه تي اهم آبپاشي ڍانچو آهي، جنهن سان لاڳاپيل واهن ذريعي هيٺين سنڌ جي وسيع زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ٿئي ٿو.

=== کيرٿر ۽ ڪوهستان ===
ضلعي جي اولهندي حصي تي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستان]] جو اثر نمايان آهي. هي علائقو پٿريلي ميدانن، ٽڪرين، جابلو وادين ۽ موسمي نين تي مشتمل آهي.

ضلعي جي ڪوهستاني حصي ۾ ڪارو جبل، سورجاڻي، ڪانڀو ۽ ٻين جابلو سلسلن سان گڏ ڪيترائي قديم انساني آبادڪاريءَ جا نشان، قبرستان ۽ پٿريلا آثار ملن ٿا.

=== معدنيات ===
ڄامشوري ضلعي ۾ چن جو پٿر، سليڪا واري، بجري، مٽي، سنگ مرمر ۽ ڪوئلي جا ذخيرا ملن ٿا. [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۽ سيوهڻ جا ڪوهستاني علائقا معدني وسيلن جي لحاظ کان اهم آهن، جڏهن تہ [[لاکاڙا]] واري علائقي ۾ ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن.

== قدرتي ماحول ==
=== منڇر ڍنڍ ===
{{Main|منڇر ڍنڍ}}

[[File:Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]]]]

[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ ڀرسان واقع سنڌ جي وڏي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۽ پکيڙ سنڌو درياهه، برساتن ۽ ان ۾ داخل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مقدار مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي. تاريخي طور مهاڻا، خاص ڪري [[مهاڻا|مهاڻن جون برادريون]]، ماهيگيري ۽ ٻيڙين سان لاڳاپيل معيشت تي ڀاڙينديون رهيون آهن.

گذريل ڏهاڪن ۾ لوڻياٺ، زرعي نيڪال ۽ آلوده پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ سبب منڇر جي ماحولياتي نظام، مڇين ۽ مقامي ماڻهن جي روزگار تي دٻاءُ وڌيو آهي.

=== کيرٿر نيشنل پارڪ ===
{{Main|کيرٿر نيشنل پارڪ}}

[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو هڪ وڏو حصو ڄامشوري ضلعي جي ڪوهستاني علائقي سان لاڳاپيل آهي. پارڪ سنڌ جي خشڪ جابلو ماحول، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي منظرنامن جي تحفظ لاءِ اهم محفوظ علائقو آهي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
ڄامشوري ضلعي ۾ مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آثارن جو غيرمعمولي تسلسل موجود آهي. اهم ماڳن ۾ [[آمري]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، سيوهڻ جو پراڻو قلعو، [[ڪائي غارون]]، نئنگ جا آثار، ٻڌمت سان منسوب ٺلهه، قديم قبرستان ۽ ڪوهستان جون پٿريليون اڏاوتون شامل آهن.

=== آمري ===
{{Main|آمري}}

[[آمري]] سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ڀرسان واقع هڪ اهم قبل از تاريخ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. آمريءَ مان مليل ثقافتي مواد سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ادب ۾ ''آمري ثقافت'' جو نالو پڻ هن ماڳ تان ورتل آهي.

=== رني ڪوٽ قلعو ===
{{Main|رني ڪوٽ قلعو}}

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|رني ڪوٽ جون ڀتيون]]

[[رني ڪوٽ قلعو]] ٿاڻو بولا خان تعلقي جي ڪوهستاني علائقي ۾ واقع هڪ وسيع تاريخي قلعو آهي. ان جون ڊگهيون دفاعي ڀتيون جبلن ۽ قدرتي رستن سان گڏ پکڙيل آهن. قلعي جي اندر ميري ڪوٽ ۽ شير ڳڙهه جهڙيون دفاعي اڏاوتون موجود آهن.

رني ڪوٽ کي پاڪستان طرفان 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست (Tentative List) ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/
 |title=Tentative Lists: Pakistan
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر ===
{{Main|سيوهڻ|لال شهباز قلندر}}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]]]

[[سيوهڻ]] سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ ۽ ضلعي جو اهم مذهبي ۽ تاريخي مرڪز آهي. شهر جي سڃاڻپ خاص طور صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان جڙيل آهي، جتي هر سال وڏي تعداد ۾ زائرين اچن ٿا.

16 فيبروري 2017ع تي درگاهه اندر ڌمال دوران هڪ خودڪش بم حملو ٿيو، جنهن ۾ درجنين ماڻهو مارجي ويا ۽ سوين زخمي ٿيا. حملي جي ذميواري داعش قبول ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1315329
 |title=Death toll from attack at Lal Shahbaz Qalandar shrine climbs to 83
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=17 February 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; حملي جي باوجود درگاهه تي مذهبي سرگرميون جلد ٻيهر شروع ٿي ويون.

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين پاڪستان آدمشماريءَ موجب ڄامشوري ضلعي ۾ '''213,493 گهر''' ۽ '''1,117,308 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-20&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 107.20 مرد هئا. 331,559 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 29.68 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 5
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي آبادي ===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |123561
|1961 |144228
|1972 |254318
|1981 |375942
|1998 |582094
|2017 |993908
|2023 |1117308
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون آدمشماريون&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

1998ع ۾ موجوده ضلعي جي حدن اندر آبادي 582,094 هئي. اها 2017ع ۾ وڌي 993,908 ۽ 2023ع ۾ 1,117,308 ٿي وئي.

=== تعلقن موجب آبادي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جي تعلقن جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#264653;color:white;&quot;
! تعلقو
! 1998ع
! 2017ع
! 2023ع
! 2023ع ۾ ضلعي جو حصو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]]
| 207,574
| 438,063
| '''472,003'''
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]]
| 100,105
| 140,766
| '''161,794'''
| 14.48٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]]
| 170,589
| 269,817
| '''322,011'''
| 28.82٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
| 103,826
| 145,262
| '''161,500'''
| 14.45٪
|-
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | ڪُل ضلعو
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 582,094
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 993,908
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ ضلعي جا '''521,746 ماڻهو (46.70٪)''' شهري ۽ '''595,562 ماڻهو (53.30٪)''' ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00695C;color:white;&quot;
! قسم !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| شهري || 521,746 || 46.70٪
|- style=&quot;background:#E8F5F2;&quot;
| ٻهراڙي || 595,562 || 53.30٪
|-
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''100٪'''
|}

=== اهم شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جون اهم شهري آباديون هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3F51B5;color:white;&quot;
! شهر/شهري ادارو !! تعلقو !! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٻولهاڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 169,613
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 106,615
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 88,190
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 75,167
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڀان سيدآباد]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 43,108
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان]] || [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] || 17,462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سن، سنڌ|سن]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 13,156
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 8,435
|}

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ وقت '''سنڌي''' ضلعي جي 89.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي. اردو 3.67٪، پنجابي 2.34٪، پشتو 1.87٪ ۽ بلوچي 1.46٪ ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-11&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8D6E00;color:white;&quot;
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || '''89.43٪'''
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 3.67٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2.34٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 1.87٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 1.46٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون || 1.23٪
|}

== مذهب ==
2023ع ۾ ضلعي جي '''94.14٪''' آبادي مسلمان هئي. هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ برادرين کي گڏ ڪرڻ سان هندومت سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ '''4.76٪''' ۽ عيسائي آبادي '''0.99٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-9&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 9
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32;color:white;&quot;
! مذهب !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]] || 1,051,751 || '''94.14٪'''
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]] ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ || 53,129 || '''4.76٪'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] || 11,103 || 0.99٪
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا/اڻ ڄاڻايل || 1,233 || 0.11٪
|}

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم]]

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''49.63٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''57.01٪''' ۽ عورتن ۾ '''41.63٪''' هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 61.41٪، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ 38.70٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-12&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565C0;color:white;&quot;
! علائقو !! ڪُل !! مرد !! عورتون
|-
| سڄو ضلعو || '''49.63٪''' || 57.01٪ || 41.63٪
|- style=&quot;background:#EAF3FC;&quot;
| شهري || '''61.41٪''' || 68.59٪ || 53.70٪
|-
| ٻهراڙي || '''38.70٪''' || 46.36٪ || 30.32٪
|}

=== اعليٰ تعليم ===
ڄامشورو پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جو هڪ اهم اعليٰ تعليمي مرڪز آهي. هڪ ئي شهري علائقي ۾ ڪيترين سرڪاري يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جي موجودگي ڄامشوري کي هڪ نمايان يونيورسٽي شهر بڻائي ٿي.

[[File:University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

ضلعي جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا هي آهن:
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]

سنڌ حڪومت جي يونيورسٽيز اينڊ بورڊز کاتي جي سرڪاري فهرست ۾ سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي ۽ شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي ڄامشوري ۾ واقع سرڪاري يونيورسٽين طور درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://universitiesboards.sindh.gov.pk/universitiesinstitutes
 |title=Universities and Institutes
 |publisher=Universities and Boards Department, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌالاجي ۽ ثقافت ==
[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشورو]]

[[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، آرٽ ۽ ثقافتي مواد جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو آهي. ان جي ميوزيم، لائبريري، آرڪائيو ۽ تحقيقي مجموعن ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل مواد محفوظ ٿيل آهي.

ضلعي جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ڪوهستان جي مقامي روايتن، سنڌو درياهه ۽ منڇر جي مهاڻن جي ثقافت، سيوهڻ جي صوفي روايت ۽ ڄامشوري جي جديد علمي ۽ ادبي ماحول جو گڏيل اثر موجود آهي.

[[سن، سنڌ|سن]] سنڌي قومپرست سياستدان ۽ دانشور [[جي. ايم. سيد]] سان تاريخي وابستگي سبب پڻ مشهور آهي.

== معيشت ==
ڄامشوري ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال، ماهيگيري، صنعت، معدنيات، بجليءَ جي پيداوار، سرڪاري خدمتون ۽ تعليمي ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌو درياهه سان لڳندڙ آبپاشيءَ واري پٽي ۾ زراعت ممڪن آهي، جڏهن تہ ڪوهستاني علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ ڪيترين مقامي برادرين جو اهم معاشي ذريعو آهي. منڇر ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيري روايتي روزگار جو ذريعو رهي آهي.

=== صنعت ===
ڪوٽڙي ۽ نوري آباد ضلعي جا ٻه وڏا صنعتي مرڪز آهن. [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس|SITE]] جا ڪوٽڙي ۽ نوري آباد صنعتي علائقا ڪپڙي، خوراڪ، اٽي، چانور، تيل، ڪيميائي شين، انجنيئرنگ ۽ ٻين پيداواري شعبن سان لاڳاپيل ڪارخانن جو مرڪز آهن.

== توانائي ==
[[File:Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]]]

ڄامشورو ضلعو سنڌ جي بجلي پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان هڪ آهي. ضلعي ۾ [[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]، لاکاڙا واري ڪوئلي سان لاڳاپيل بجلي منصوبا ۽ ڪوٽڙي جا بجلي پيدا ڪندڙ يونٽ قائم رهيا آهن.

لاکاڙا جي ڪوئلي جا ذخيرا مقامي توانائي جي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جڏهن تہ ڄامشورو ٿرمل پاور ڪمپليڪس قومي گرڊ کي بجلي فراهم ڪندڙ وڏن حرارتي بجلي گهرن مان هڪ رهيو آهي.


== آمدورفت ==
ڪوٽڙي–ڄامشورو شهري پٽي سنڌ جي اهم مواصلاتي رستن تي واقع آهي. [[ايم-9 موٽروي]] ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍيندي ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي مان گذري ٿي، جڏهن تہ [[انڊس هاءِ وي]] ڄامشوري کان اتر طرف سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿي.

[[File:Kotri Railway Station.JPG|thumb|left|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان ريلوي جي تاريخي ۽ اهم جنڪشنن مان هڪ آهي. ريلوي ۽ روڊ پلن ذريعي ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه جي اوڀر طرف حيدرآباد سان ڳنڍيل آهن.

== انتظامي ورهاست ==
ڄامشورو ضلعو انتظامي طور چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جا تعلقا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6A1B9A;color:white;&quot;
! # !! تعلقو !! آبادي !! ضلعي جي آباديءَ جو حصو
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 472,003 || 42.25٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]] || 322,011 || 28.82٪
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]] || 161,794 || 14.48٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 161,500 || 14.45٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد ۽ حدون مختلف مڪاني حڪومتن ۽ حدبندين دوران تبديل ٿينديون رهيون آهن. اڳوڻي مڪاني انتظامي ڍانچي ۾ ضلعي جون 29 يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |title=Jamshoro District UC List
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420050938/https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |archive-date=20 April 2019
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==
سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب ضلعي جا چارئي تعلقا ڪيترين ديهن ۾ ورهايل آهن. [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] ۾ 26، [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] ۾ 50، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] ۾ 71 ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۾ 28 ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''تعلقن موجب ديهن جو تعداد'''
|- style=&quot;background:#455A64;color:white;&quot;
! تعلقو !! ديهون
|-
| [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 26
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[مانجهند تعلقو]] || 50
|-
| [[سيوهڻ تعلقو]] || 71
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 28
|-
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | '''175'''
|}

تفصيلي ديهن جون فهرستون لاڳاپيل تعلقن جي مضمونن ۾ ڏسي سگهجن ٿيون.

== اهم شهر ۽ وسنديون ==
* [[ڄامشورو]] — ضلعي صدر مقام ۽ تعليمي مرڪز
* [[ڪوٽڙي]] — اهم صنعتي ۽ ريلوي شهر
* [[ٻولهاڙي]] — ضلعي جي سڀ کان وڏي شهري آبادين مان هڪ
* [[سيوهڻ]] — تاريخي ۽ صوفي مذهبي مرڪز
* [[ڀان سيدآباد]]
* [[مانجهند]]
* [[سن، سنڌ|سن]]
* [[ٿاڻو بولا خان]]
* [[نوري آباد]]
* [[پيٽارو]]
* [[آمري]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[خاڻوٺ]]
* [[انڙپور]]

== اهم ماڳ ==
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه
* [[آمري]] جا آثار
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[ڪائي غارون]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[سن، سنڌ|سن]]

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|[[رني ڪوٽ قلعو]]
Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|ڄامشورو پاور اسٽيشن
Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|ڄامشوري وٽ [[سنڌو درياهه]]
Guru Balpuri Ashram.jpg|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ڪوهستان (سنڌ)]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[سيوهڻ]]
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ڪتابيات ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Dadu
 |location=Islamabad
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census publication
 |volume=82
 |date=2000
}}
* {{Cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
}}

{{ڄامشورو ضلعو}}
{{سنڌ جا ضلعا}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن جا ضلعا]]
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ڪيل انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>l66nri5fvnmnqod18v6thrne2rgv4sh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410914</id>
      <parentid>410913</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* انتظامي ورهاست */</comment>
      <origin>410914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34742" sha1="2uormxb7j35wa1seylyw7ifb2ytha49" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Use Pakistani English|date=September 2026}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}

{{Infobox settlement
| name                     = ڄامشورو ضلعو
| native_name              = ضلعو ڄامشورو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = {{Photomontage
 | size = 280
 | photo1a = Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg
 | photo2a = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
 }}
| image_caption            = مٿان: [[رني ڪوٽ قلعو]]؛ هيٺان: [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
| image_map                = Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|25.432512|N|68.263171|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| established_title        = قائم ٿيو
| established_date         = 14 ڊسمبر 2004ع
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[ڄامشورو]]
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = [[ڊپٽي ڪمشنر]]
| leader_name              =
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 11260
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;
| population_total         = 1117308
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2   = auto
| population_urban         = 521746
| population_rural         = 595562
| demographics_type1       = خواندگي
| demographics1_title1     = ڪُل
| demographics1_info1      = 49.63٪
| demographics1_title2     = مرد
| demographics1_info2      = 57.01٪
| demographics1_title3     = عورتون
| demographics1_info3      = 41.63٪
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| blank_name_sec1          = تعلقا
| blank_info_sec1          = 4
}}

'''ڄامشورو ضلعو''' ({{lang-en|Jamshoro District}}؛ {{lang-ur|{{nq|ضلع جامشورو}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[ڄامشورو]] شهر آهي، جڏهن تہ [[ڪوٽڙي]] ان جي اهم ترين شهري ۽ صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي. ضلعو [[سنڌو درياهه]] جي اولهه واري ڪناري ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستاني خطي]] ۾ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/652/read
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشورو ضلعو 14 ڊسمبر 2004ع تي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي ڪُل پکيڙ لڳ ڀڳ '''11,260 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2023ع جي پاڪستان آدمشماريءَ مطابق هتي '''1,117,308''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 521,746 يعني 46.70 سيڪڙو شهري ۽ 595,562 يعني 53.30 سيڪڙو ٻهراڙيءَ جي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 1
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ سنڌ جا ڪيترائي اهم تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳ واقع آهن، جن ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[آمري]] جا آثار، [[سيوهڻ]]، [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[منڇر ڍنڍ]]، [[کيرٿر جبل]]، [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]، لڪي شاهه صدر ۽ ڪوهستان جا قديم آثار شامل آهن. ڄامشورو شهر سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي، جتي [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] سميت ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا واقع آهن.

== تاريخ ==
موجوده ڄامشوري ضلعي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادي وارن خطن مان هڪ آهي. [[آمري]] مان مليل آثار سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي تسلسل جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. ضلعي جي مختلف حصن ۾ پٿر جي دور، قبل از تاريخ آبادين، قديم قبرستانن، ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار ۽ وچئين دور جون عمارتون موجود آهن.

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ]]

موجوده ضلعي وارو علائقو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ مقامي ۽ علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ [[سيوهڻ]] هڪ اهم قلعو، شهر ۽ واپاري مرڪز هو. بعد ۾ هي خطو [[دهلي سلطنت]]، [[مغل سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمران گهراڻن جي انتظام هيٺ رهيو.

1843ع ۾ انگريزن پاران سنڌ تي قبضي کان پوءِ علائقو [[برطانوي هندستان]] جي سنڌ انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ موجوده ڄامشوري ضلعي جا وڏا حصا دادو ضلعي ۾ شامل هئا.

=== ضلعي جو قيام ===
14 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت دادو ضلعي کي ورهائي ڄامشوري کي نئون ضلعو بڻايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;/&gt; نئين ضلعي ۾ ڪوٽڙي، مانجهند، سيوهڻ ۽ ٿاڻو بولا خان جا تعلقا شامل ڪيا ويا.

نئون ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ شروعاتي دور ۾ دادو ۽ ڄامشوري وچ ۾ اثاثن، ترقياتي فنڊن ۽ انتظامي رڪارڊ جي ورهاست بابت مسئلا پيدا ٿيا. 2006ع ۾ دادو ضلعي جي انتظاميا ڄامشوري جي حصي جا ڪجهه ترقياتي فنڊ استعمال ٿيڻ جو اعتراف ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/191074
 |title=HYDERABAD: Dadu admits to have spent uplift funds of Jamshoro
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=7 May 2006
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڄامشورو ضلعو سنڌ جي اولهندي حصي ۾ سنڌو درياهه ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي وچ ۾ واقع آهي. اتر ۾ [[دادو ضلعو]]، اوڀر ۾ سنڌو درياهه جي پار [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ضلعا، ڏکڻ ۾ [[ٺٽو ضلعو]] ۽ ڪراچيءَ وارو علائقو ۽ اولهه ۾ کيرٿر جبلن جي پار [[بلوچستان]] واقع آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg|thumb|سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام]]

ضلعي جي اتر کان ڏکڻ تائين ڊيگهه لڳ ڀڳ 220 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر آهي. سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري سان نسبتاً سنهي زرخيز ۽ آبپاشيءَ هيٺ پٽي موجود آهي، جڏهن تہ ضلعي جو وڏو اولهندو حصو خشڪ، جابلو ۽ ڪوهستاني آهي.

اتر وارو [[سيوهڻ تعلقو]] اونهاري ۾ انتهائي گرم رهي ٿو، جڏهن تہ سياري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽجي وڃي ٿو. ڪوهستاني حصن ۾ آبادي ڇڊي ۽ برسات غير يقيني آهي؛ هتي ڪيترن علائقن ۾ موسمي نيون مقامي پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهن.

=== سنڌو درياهه ===
[[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرندي حصي سان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو. سيوهڻ کان ڄامشوري ۽ ڪوٽڙي تائين ڪيترائي تاريخي شهر ۽ وسنديون سنڌوءَ جي اولهندي ڪناري يا ان جي ويجهو واقع آهن، جن ۾ [[لڪي شاهه صدر]]، [[آمري]]، [[سن، سنڌ|سن]]، [[مانجهند]]، [[خاڻوٺ]]، [[انڙپور]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] شامل آهن.

[[File:Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|thumb|left|ڄامشوري ۽ حيدرآباد وچ ۾ سنڌو درياهه]]

ڪوٽڙي وٽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سنڌو درياهه تي اهم آبپاشي ڍانچو آهي، جنهن سان لاڳاپيل واهن ذريعي هيٺين سنڌ جي وسيع زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ٿئي ٿو.

=== کيرٿر ۽ ڪوهستان ===
ضلعي جي اولهندي حصي تي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستان]] جو اثر نمايان آهي. هي علائقو پٿريلي ميدانن، ٽڪرين، جابلو وادين ۽ موسمي نين تي مشتمل آهي.

ضلعي جي ڪوهستاني حصي ۾ ڪارو جبل، سورجاڻي، ڪانڀو ۽ ٻين جابلو سلسلن سان گڏ ڪيترائي قديم انساني آبادڪاريءَ جا نشان، قبرستان ۽ پٿريلا آثار ملن ٿا.

=== معدنيات ===
ڄامشوري ضلعي ۾ چن جو پٿر، سليڪا واري، بجري، مٽي، سنگ مرمر ۽ ڪوئلي جا ذخيرا ملن ٿا. [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۽ سيوهڻ جا ڪوهستاني علائقا معدني وسيلن جي لحاظ کان اهم آهن، جڏهن تہ [[لاکاڙا]] واري علائقي ۾ ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن.

== قدرتي ماحول ==
=== منڇر ڍنڍ ===
{{Main|منڇر ڍنڍ}}

[[File:Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]]]]

[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ ڀرسان واقع سنڌ جي وڏي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۽ پکيڙ سنڌو درياهه، برساتن ۽ ان ۾ داخل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مقدار مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي. تاريخي طور مهاڻا، خاص ڪري [[مهاڻا|مهاڻن جون برادريون]]، ماهيگيري ۽ ٻيڙين سان لاڳاپيل معيشت تي ڀاڙينديون رهيون آهن.

گذريل ڏهاڪن ۾ لوڻياٺ، زرعي نيڪال ۽ آلوده پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ سبب منڇر جي ماحولياتي نظام، مڇين ۽ مقامي ماڻهن جي روزگار تي دٻاءُ وڌيو آهي.

=== کيرٿر نيشنل پارڪ ===
{{Main|کيرٿر نيشنل پارڪ}}

[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو هڪ وڏو حصو ڄامشوري ضلعي جي ڪوهستاني علائقي سان لاڳاپيل آهي. پارڪ سنڌ جي خشڪ جابلو ماحول، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي منظرنامن جي تحفظ لاءِ اهم محفوظ علائقو آهي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
ڄامشوري ضلعي ۾ مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آثارن جو غيرمعمولي تسلسل موجود آهي. اهم ماڳن ۾ [[آمري]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، سيوهڻ جو پراڻو قلعو، [[ڪائي غارون]]، نئنگ جا آثار، ٻڌمت سان منسوب ٺلهه، قديم قبرستان ۽ ڪوهستان جون پٿريليون اڏاوتون شامل آهن.

=== آمري ===
{{Main|آمري}}

[[آمري]] سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ڀرسان واقع هڪ اهم قبل از تاريخ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. آمريءَ مان مليل ثقافتي مواد سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ادب ۾ ''آمري ثقافت'' جو نالو پڻ هن ماڳ تان ورتل آهي.

=== رني ڪوٽ قلعو ===
{{Main|رني ڪوٽ قلعو}}

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|رني ڪوٽ جون ڀتيون]]

[[رني ڪوٽ قلعو]] ٿاڻو بولا خان تعلقي جي ڪوهستاني علائقي ۾ واقع هڪ وسيع تاريخي قلعو آهي. ان جون ڊگهيون دفاعي ڀتيون جبلن ۽ قدرتي رستن سان گڏ پکڙيل آهن. قلعي جي اندر ميري ڪوٽ ۽ شير ڳڙهه جهڙيون دفاعي اڏاوتون موجود آهن.

رني ڪوٽ کي پاڪستان طرفان 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست (Tentative List) ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/
 |title=Tentative Lists: Pakistan
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر ===
{{Main|سيوهڻ|لال شهباز قلندر}}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]]]

[[سيوهڻ]] سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ ۽ ضلعي جو اهم مذهبي ۽ تاريخي مرڪز آهي. شهر جي سڃاڻپ خاص طور صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان جڙيل آهي، جتي هر سال وڏي تعداد ۾ زائرين اچن ٿا.

16 فيبروري 2017ع تي درگاهه اندر ڌمال دوران هڪ خودڪش بم حملو ٿيو، جنهن ۾ درجنين ماڻهو مارجي ويا ۽ سوين زخمي ٿيا. حملي جي ذميواري داعش قبول ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1315329
 |title=Death toll from attack at Lal Shahbaz Qalandar shrine climbs to 83
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=17 February 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; حملي جي باوجود درگاهه تي مذهبي سرگرميون جلد ٻيهر شروع ٿي ويون.

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين پاڪستان آدمشماريءَ موجب ڄامشوري ضلعي ۾ '''213,493 گهر''' ۽ '''1,117,308 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-20&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 107.20 مرد هئا. 331,559 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 29.68 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 5
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي آبادي ===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |123561
|1961 |144228
|1972 |254318
|1981 |375942
|1998 |582094
|2017 |993908
|2023 |1117308
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون آدمشماريون&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

1998ع ۾ موجوده ضلعي جي حدن اندر آبادي 582,094 هئي. اها 2017ع ۾ وڌي 993,908 ۽ 2023ع ۾ 1,117,308 ٿي وئي.

=== تعلقن موجب آبادي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جي تعلقن جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#264653;color:white;&quot;
! تعلقو
! 1998ع
! 2017ع
! 2023ع
! 2023ع ۾ ضلعي جو حصو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]]
| 207,574
| 438,063
| '''472,003'''
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]]
| 100,105
| 140,766
| '''161,794'''
| 14.48٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]]
| 170,589
| 269,817
| '''322,011'''
| 28.82٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
| 103,826
| 145,262
| '''161,500'''
| 14.45٪
|-
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | ڪُل ضلعو
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 582,094
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 993,908
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ ضلعي جا '''521,746 ماڻهو (46.70٪)''' شهري ۽ '''595,562 ماڻهو (53.30٪)''' ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00695C;color:white;&quot;
! قسم !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| شهري || 521,746 || 46.70٪
|- style=&quot;background:#E8F5F2;&quot;
| ٻهراڙي || 595,562 || 53.30٪
|-
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''100٪'''
|}

=== اهم شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جون اهم شهري آباديون هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3F51B5;color:white;&quot;
! شهر/شهري ادارو !! تعلقو !! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٻولهاڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 169,613
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 106,615
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 88,190
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 75,167
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڀان سيدآباد]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 43,108
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان]] || [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] || 17,462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سن، سنڌ|سن]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 13,156
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 8,435
|}

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ وقت '''سنڌي''' ضلعي جي 89.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي. اردو 3.67٪، پنجابي 2.34٪، پشتو 1.87٪ ۽ بلوچي 1.46٪ ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-11&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8D6E00;color:white;&quot;
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || '''89.43٪'''
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 3.67٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2.34٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 1.87٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 1.46٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون || 1.23٪
|}

== مذهب ==
2023ع ۾ ضلعي جي '''94.14٪''' آبادي مسلمان هئي. هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ برادرين کي گڏ ڪرڻ سان هندومت سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ '''4.76٪''' ۽ عيسائي آبادي '''0.99٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-9&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 9
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32;color:white;&quot;
! مذهب !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]] || 1,051,751 || '''94.14٪'''
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]] ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ || 53,129 || '''4.76٪'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] || 11,103 || 0.99٪
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا/اڻ ڄاڻايل || 1,233 || 0.11٪
|}

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم]]

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''49.63٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''57.01٪''' ۽ عورتن ۾ '''41.63٪''' هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 61.41٪، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ 38.70٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-12&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565C0;color:white;&quot;
! علائقو !! ڪُل !! مرد !! عورتون
|-
| سڄو ضلعو || '''49.63٪''' || 57.01٪ || 41.63٪
|- style=&quot;background:#EAF3FC;&quot;
| شهري || '''61.41٪''' || 68.59٪ || 53.70٪
|-
| ٻهراڙي || '''38.70٪''' || 46.36٪ || 30.32٪
|}

=== اعليٰ تعليم ===
ڄامشورو پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جو هڪ اهم اعليٰ تعليمي مرڪز آهي. هڪ ئي شهري علائقي ۾ ڪيترين سرڪاري يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جي موجودگي ڄامشوري کي هڪ نمايان يونيورسٽي شهر بڻائي ٿي.

[[File:University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

ضلعي جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا هي آهن:
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]

سنڌ حڪومت جي يونيورسٽيز اينڊ بورڊز کاتي جي سرڪاري فهرست ۾ سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي ۽ شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي ڄامشوري ۾ واقع سرڪاري يونيورسٽين طور درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://universitiesboards.sindh.gov.pk/universitiesinstitutes
 |title=Universities and Institutes
 |publisher=Universities and Boards Department, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌالاجي ۽ ثقافت ==
[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشورو]]

[[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، آرٽ ۽ ثقافتي مواد جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو آهي. ان جي ميوزيم، لائبريري، آرڪائيو ۽ تحقيقي مجموعن ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل مواد محفوظ ٿيل آهي.

ضلعي جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ڪوهستان جي مقامي روايتن، سنڌو درياهه ۽ منڇر جي مهاڻن جي ثقافت، سيوهڻ جي صوفي روايت ۽ ڄامشوري جي جديد علمي ۽ ادبي ماحول جو گڏيل اثر موجود آهي.

[[سن، سنڌ|سن]] سنڌي قومپرست سياستدان ۽ دانشور [[جي. ايم. سيد]] سان تاريخي وابستگي سبب پڻ مشهور آهي.

== معيشت ==
ڄامشوري ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال، ماهيگيري، صنعت، معدنيات، بجليءَ جي پيداوار، سرڪاري خدمتون ۽ تعليمي ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌو درياهه سان لڳندڙ آبپاشيءَ واري پٽي ۾ زراعت ممڪن آهي، جڏهن تہ ڪوهستاني علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ ڪيترين مقامي برادرين جو اهم معاشي ذريعو آهي. منڇر ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيري روايتي روزگار جو ذريعو رهي آهي.

=== صنعت ===
ڪوٽڙي ۽ نوري آباد ضلعي جا ٻه وڏا صنعتي مرڪز آهن. [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس|SITE]] جا ڪوٽڙي ۽ نوري آباد صنعتي علائقا ڪپڙي، خوراڪ، اٽي، چانور، تيل، ڪيميائي شين، انجنيئرنگ ۽ ٻين پيداواري شعبن سان لاڳاپيل ڪارخانن جو مرڪز آهن.

== توانائي ==
[[File:Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]]]

ڄامشورو ضلعو سنڌ جي بجلي پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان هڪ آهي. ضلعي ۾ [[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]، لاکاڙا واري ڪوئلي سان لاڳاپيل بجلي منصوبا ۽ ڪوٽڙي جا بجلي پيدا ڪندڙ يونٽ قائم رهيا آهن.

لاکاڙا جي ڪوئلي جا ذخيرا مقامي توانائي جي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جڏهن تہ ڄامشورو ٿرمل پاور ڪمپليڪس قومي گرڊ کي بجلي فراهم ڪندڙ وڏن حرارتي بجلي گهرن مان هڪ رهيو آهي.


== آمدورفت ==
ڪوٽڙي–ڄامشورو شهري پٽي سنڌ جي اهم مواصلاتي رستن تي واقع آهي. [[ايم-9 موٽروي]] ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍيندي ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي مان گذري ٿي، جڏهن تہ [[انڊس هاءِ وي]] ڄامشوري کان اتر طرف سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿي.

[[File:Kotri Railway Station.JPG|thumb|left|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان ريلوي جي تاريخي ۽ اهم جنڪشنن مان هڪ آهي. ريلوي ۽ روڊ پلن ذريعي ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه جي اوڀر طرف حيدرآباد سان ڳنڍيل آهن.

== انتظامي ورهاست ==

[[File:Jamshoro_District.jpg|thumb|280px|ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]]
ڄامشورو ضلعو انتظامي طور چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جا تعلقا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6A1B9A;color:white;&quot;
! # !! تعلقو !! آبادي !! ضلعي جي آباديءَ جو حصو
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 472,003 || 42.25٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]] || 322,011 || 28.82٪
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]] || 161,794 || 14.48٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 161,500 || 14.45٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد ۽ حدون مختلف مڪاني حڪومتن ۽ حدبندين دوران تبديل ٿينديون رهيون آهن. اڳوڻي مڪاني انتظامي ڍانچي ۾ ضلعي جون 29 يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |title=Jamshoro District UC List
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420050938/https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |archive-date=20 April 2019
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==
سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب ضلعي جا چارئي تعلقا ڪيترين ديهن ۾ ورهايل آهن. [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] ۾ 26، [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] ۾ 50، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] ۾ 71 ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۾ 28 ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''تعلقن موجب ديهن جو تعداد'''
|- style=&quot;background:#455A64;color:white;&quot;
! تعلقو !! ديهون
|-
| [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 26
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[مانجهند تعلقو]] || 50
|-
| [[سيوهڻ تعلقو]] || 71
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 28
|-
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | '''175'''
|}

تفصيلي ديهن جون فهرستون لاڳاپيل تعلقن جي مضمونن ۾ ڏسي سگهجن ٿيون.

== اهم شهر ۽ وسنديون ==
* [[ڄامشورو]] — ضلعي صدر مقام ۽ تعليمي مرڪز
* [[ڪوٽڙي]] — اهم صنعتي ۽ ريلوي شهر
* [[ٻولهاڙي]] — ضلعي جي سڀ کان وڏي شهري آبادين مان هڪ
* [[سيوهڻ]] — تاريخي ۽ صوفي مذهبي مرڪز
* [[ڀان سيدآباد]]
* [[مانجهند]]
* [[سن، سنڌ|سن]]
* [[ٿاڻو بولا خان]]
* [[نوري آباد]]
* [[پيٽارو]]
* [[آمري]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[خاڻوٺ]]
* [[انڙپور]]

== اهم ماڳ ==
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه
* [[آمري]] جا آثار
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[ڪائي غارون]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[سن، سنڌ|سن]]

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|[[رني ڪوٽ قلعو]]
Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|ڄامشورو پاور اسٽيشن
Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|ڄامشوري وٽ [[سنڌو درياهه]]
Guru Balpuri Ashram.jpg|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ڪوهستان (سنڌ)]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[سيوهڻ]]
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ڪتابيات ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Dadu
 |location=Islamabad
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census publication
 |volume=82
 |date=2000
}}
* {{Cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
}}

{{ڄامشورو ضلعو}}
{{سنڌ جا ضلعا}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن جا ضلعا]]
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ڪيل انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>2uormxb7j35wa1seylyw7ifb2ytha49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410915</id>
      <parentid>410914</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34659" sha1="9au2apofzcg6qgv2zuiqyj2ddp4je27" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڄامشورو ضلعو
| native_name              = ضلعو ڄامشورو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = {{Photomontage
 | size = 280
 | photo1a = Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg
 | photo2a = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
 }}
| image_caption            = مٿان: [[رني ڪوٽ قلعو]]؛ هيٺان: [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
| image_map                = Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|25.432512|N|68.263171|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| established_title        = قائم ٿيو
| established_date         = 14 ڊسمبر 2004ع
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[ڄامشورو]]
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = [[ڊپٽي ڪمشنر]]
| leader_name              =
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 11260
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;
| population_total         = 1117308
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2   = auto
| population_urban         = 521746
| population_rural         = 595562
| demographics_type1       = خواندگي
| demographics1_title1     = ڪُل
| demographics1_info1      = 49.63٪
| demographics1_title2     = مرد
| demographics1_info2      = 57.01٪
| demographics1_title3     = عورتون
| demographics1_info3      = 41.63٪
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| blank_name_sec1          = تعلقا
| blank_info_sec1          = 4
}}

'''ڄامشورو ضلعو''' ({{lang-en|Jamshoro District}}؛ {{lang-ur|{{nq|ضلع جامشورو}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[ڄامشورو]] شهر آهي، جڏهن تہ [[ڪوٽڙي]] ان جي اهم ترين شهري ۽ صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي. ضلعو [[سنڌو درياهه]] جي اولهه واري ڪناري ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستاني خطي]] ۾ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/652/read
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشورو ضلعو 14 ڊسمبر 2004ع تي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي ڪُل پکيڙ لڳ ڀڳ '''11,260 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2023ع جي پاڪستان آدمشماريءَ مطابق هتي '''1,117,308''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 521,746 يعني 46.70 سيڪڙو شهري ۽ 595,562 يعني 53.30 سيڪڙو ٻهراڙيءَ جي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 1
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ سنڌ جا ڪيترائي اهم تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳ واقع آهن، جن ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[آمري]] جا آثار، [[سيوهڻ]]، [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[منڇر ڍنڍ]]، [[کيرٿر جبل]]، [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]، لڪي شاهه صدر ۽ ڪوهستان جا قديم آثار شامل آهن. ڄامشورو شهر سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي، جتي [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] سميت ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا واقع آهن.

== تاريخ ==
موجوده ڄامشوري ضلعي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادي وارن خطن مان هڪ آهي. [[آمري]] مان مليل آثار سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي تسلسل جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. ضلعي جي مختلف حصن ۾ پٿر جي دور، قبل از تاريخ آبادين، قديم قبرستانن، ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار ۽ وچئين دور جون عمارتون موجود آهن.

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ]]

موجوده ضلعي وارو علائقو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ مقامي ۽ علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ [[سيوهڻ]] هڪ اهم قلعو، شهر ۽ واپاري مرڪز هو. بعد ۾ هي خطو [[دهلي سلطنت]]، [[مغل سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمران گهراڻن جي انتظام هيٺ رهيو.

1843ع ۾ انگريزن پاران سنڌ تي قبضي کان پوءِ علائقو [[برطانوي هندستان]] جي سنڌ انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ موجوده ڄامشوري ضلعي جا وڏا حصا دادو ضلعي ۾ شامل هئا.

=== ضلعي جو قيام ===
14 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت دادو ضلعي کي ورهائي ڄامشوري کي نئون ضلعو بڻايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;/&gt; نئين ضلعي ۾ ڪوٽڙي، مانجهند، سيوهڻ ۽ ٿاڻو بولا خان جا تعلقا شامل ڪيا ويا.

نئون ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ شروعاتي دور ۾ دادو ۽ ڄامشوري وچ ۾ اثاثن، ترقياتي فنڊن ۽ انتظامي رڪارڊ جي ورهاست بابت مسئلا پيدا ٿيا. 2006ع ۾ دادو ضلعي جي انتظاميا ڄامشوري جي حصي جا ڪجهه ترقياتي فنڊ استعمال ٿيڻ جو اعتراف ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/191074
 |title=HYDERABAD: Dadu admits to have spent uplift funds of Jamshoro
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=7 May 2006
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڄامشورو ضلعو سنڌ جي اولهندي حصي ۾ سنڌو درياهه ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي وچ ۾ واقع آهي. اتر ۾ [[دادو ضلعو]]، اوڀر ۾ سنڌو درياهه جي پار [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ضلعا، ڏکڻ ۾ [[ٺٽو ضلعو]] ۽ ڪراچيءَ وارو علائقو ۽ اولهه ۾ کيرٿر جبلن جي پار [[بلوچستان]] واقع آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg|thumb|سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام]]

ضلعي جي اتر کان ڏکڻ تائين ڊيگهه لڳ ڀڳ 220 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر آهي. سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري سان نسبتاً سنهي زرخيز ۽ آبپاشيءَ هيٺ پٽي موجود آهي، جڏهن تہ ضلعي جو وڏو اولهندو حصو خشڪ، جابلو ۽ ڪوهستاني آهي.

اتر وارو [[سيوهڻ تعلقو]] اونهاري ۾ انتهائي گرم رهي ٿو، جڏهن تہ سياري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽجي وڃي ٿو. ڪوهستاني حصن ۾ آبادي ڇڊي ۽ برسات غير يقيني آهي؛ هتي ڪيترن علائقن ۾ موسمي نيون مقامي پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهن.

=== سنڌو درياهه ===
[[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرندي حصي سان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو. سيوهڻ کان ڄامشوري ۽ ڪوٽڙي تائين ڪيترائي تاريخي شهر ۽ وسنديون سنڌوءَ جي اولهندي ڪناري يا ان جي ويجهو واقع آهن، جن ۾ [[لڪي شاهه صدر]]، [[آمري]]، [[سن، سنڌ|سن]]، [[مانجهند]]، [[خاڻوٺ]]، [[انڙپور]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] شامل آهن.

[[File:Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|thumb|left|ڄامشوري ۽ حيدرآباد وچ ۾ سنڌو درياهه]]

ڪوٽڙي وٽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سنڌو درياهه تي اهم آبپاشي ڍانچو آهي، جنهن سان لاڳاپيل واهن ذريعي هيٺين سنڌ جي وسيع زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ٿئي ٿو.

=== کيرٿر ۽ ڪوهستان ===
ضلعي جي اولهندي حصي تي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستان]] جو اثر نمايان آهي. هي علائقو پٿريلي ميدانن، ٽڪرين، جابلو وادين ۽ موسمي نين تي مشتمل آهي.

ضلعي جي ڪوهستاني حصي ۾ ڪارو جبل، سورجاڻي، ڪانڀو ۽ ٻين جابلو سلسلن سان گڏ ڪيترائي قديم انساني آبادڪاريءَ جا نشان، قبرستان ۽ پٿريلا آثار ملن ٿا.

=== معدنيات ===
ڄامشوري ضلعي ۾ چن جو پٿر، سليڪا واري، بجري، مٽي، سنگ مرمر ۽ ڪوئلي جا ذخيرا ملن ٿا. [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۽ سيوهڻ جا ڪوهستاني علائقا معدني وسيلن جي لحاظ کان اهم آهن، جڏهن تہ [[لاکاڙا]] واري علائقي ۾ ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن.

== قدرتي ماحول ==
=== منڇر ڍنڍ ===
{{Main|منڇر ڍنڍ}}

[[File:Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]]]]

[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ ڀرسان واقع سنڌ جي وڏي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۽ پکيڙ سنڌو درياهه، برساتن ۽ ان ۾ داخل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مقدار مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي. تاريخي طور مهاڻا، خاص ڪري [[مهاڻا|مهاڻن جون برادريون]]، ماهيگيري ۽ ٻيڙين سان لاڳاپيل معيشت تي ڀاڙينديون رهيون آهن.

گذريل ڏهاڪن ۾ لوڻياٺ، زرعي نيڪال ۽ آلوده پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ سبب منڇر جي ماحولياتي نظام، مڇين ۽ مقامي ماڻهن جي روزگار تي دٻاءُ وڌيو آهي.

=== کيرٿر نيشنل پارڪ ===
{{Main|کيرٿر نيشنل پارڪ}}

[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو هڪ وڏو حصو ڄامشوري ضلعي جي ڪوهستاني علائقي سان لاڳاپيل آهي. پارڪ سنڌ جي خشڪ جابلو ماحول، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي منظرنامن جي تحفظ لاءِ اهم محفوظ علائقو آهي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
ڄامشوري ضلعي ۾ مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آثارن جو غيرمعمولي تسلسل موجود آهي. اهم ماڳن ۾ [[آمري]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، سيوهڻ جو پراڻو قلعو، [[ڪائي غارون]]، نئنگ جا آثار، ٻڌمت سان منسوب ٺلهه، قديم قبرستان ۽ ڪوهستان جون پٿريليون اڏاوتون شامل آهن.

=== آمري ===
{{Main|آمري}}

[[آمري]] سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ڀرسان واقع هڪ اهم قبل از تاريخ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. آمريءَ مان مليل ثقافتي مواد سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ادب ۾ ''آمري ثقافت'' جو نالو پڻ هن ماڳ تان ورتل آهي.

=== رني ڪوٽ قلعو ===
{{Main|رني ڪوٽ قلعو}}

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|رني ڪوٽ جون ڀتيون]]

[[رني ڪوٽ قلعو]] ٿاڻو بولا خان تعلقي جي ڪوهستاني علائقي ۾ واقع هڪ وسيع تاريخي قلعو آهي. ان جون ڊگهيون دفاعي ڀتيون جبلن ۽ قدرتي رستن سان گڏ پکڙيل آهن. قلعي جي اندر ميري ڪوٽ ۽ شير ڳڙهه جهڙيون دفاعي اڏاوتون موجود آهن.

رني ڪوٽ کي پاڪستان طرفان 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست (Tentative List) ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/
 |title=Tentative Lists: Pakistan
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر ===
{{Main|سيوهڻ|لال شهباز قلندر}}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]]]

[[سيوهڻ]] سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ ۽ ضلعي جو اهم مذهبي ۽ تاريخي مرڪز آهي. شهر جي سڃاڻپ خاص طور صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان جڙيل آهي، جتي هر سال وڏي تعداد ۾ زائرين اچن ٿا.

16 فيبروري 2017ع تي درگاهه اندر ڌمال دوران هڪ خودڪش بم حملو ٿيو، جنهن ۾ درجنين ماڻهو مارجي ويا ۽ سوين زخمي ٿيا. حملي جي ذميواري داعش قبول ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1315329
 |title=Death toll from attack at Lal Shahbaz Qalandar shrine climbs to 83
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=17 February 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; حملي جي باوجود درگاهه تي مذهبي سرگرميون جلد ٻيهر شروع ٿي ويون.

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين پاڪستان آدمشماريءَ موجب ڄامشوري ضلعي ۾ '''213,493 گهر''' ۽ '''1,117,308 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-20&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 107.20 مرد هئا. 331,559 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 29.68 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 5
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي آبادي ===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |123561
|1961 |144228
|1972 |254318
|1981 |375942
|1998 |582094
|2017 |993908
|2023 |1117308
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون آدمشماريون&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

1998ع ۾ موجوده ضلعي جي حدن اندر آبادي 582,094 هئي. اها 2017ع ۾ وڌي 993,908 ۽ 2023ع ۾ 1,117,308 ٿي وئي.

=== تعلقن موجب آبادي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جي تعلقن جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#264653;color:white;&quot;
! تعلقو
! 1998ع
! 2017ع
! 2023ع
! 2023ع ۾ ضلعي جو حصو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]]
| 207,574
| 438,063
| '''472,003'''
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]]
| 100,105
| 140,766
| '''161,794'''
| 14.48٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]]
| 170,589
| 269,817
| '''322,011'''
| 28.82٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
| 103,826
| 145,262
| '''161,500'''
| 14.45٪
|-
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | ڪُل ضلعو
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 582,094
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 993,908
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ ضلعي جا '''521,746 ماڻهو (46.70٪)''' شهري ۽ '''595,562 ماڻهو (53.30٪)''' ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00695C;color:white;&quot;
! قسم !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| شهري || 521,746 || 46.70٪
|- style=&quot;background:#E8F5F2;&quot;
| ٻهراڙي || 595,562 || 53.30٪
|-
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''100٪'''
|}

=== اهم شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جون اهم شهري آباديون هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3F51B5;color:white;&quot;
! شهر/شهري ادارو !! تعلقو !! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٻولهاڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 169,613
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 106,615
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 88,190
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 75,167
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڀان سيدآباد]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 43,108
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان]] || [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] || 17,462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سن، سنڌ|سن]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 13,156
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 8,435
|}

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ وقت '''سنڌي''' ضلعي جي 89.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي. اردو 3.67٪، پنجابي 2.34٪، پشتو 1.87٪ ۽ بلوچي 1.46٪ ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-11&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8D6E00;color:white;&quot;
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || '''89.43٪'''
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 3.67٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2.34٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 1.87٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 1.46٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون || 1.23٪
|}

== مذهب ==
2023ع ۾ ضلعي جي '''94.14٪''' آبادي مسلمان هئي. هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ برادرين کي گڏ ڪرڻ سان هندومت سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ '''4.76٪''' ۽ عيسائي آبادي '''0.99٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-9&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 9
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32;color:white;&quot;
! مذهب !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]] || 1,051,751 || '''94.14٪'''
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]] ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ || 53,129 || '''4.76٪'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] || 11,103 || 0.99٪
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا/اڻ ڄاڻايل || 1,233 || 0.11٪
|}

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم]]

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''49.63٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''57.01٪''' ۽ عورتن ۾ '''41.63٪''' هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 61.41٪، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ 38.70٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-12&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565C0;color:white;&quot;
! علائقو !! ڪُل !! مرد !! عورتون
|-
| سڄو ضلعو || '''49.63٪''' || 57.01٪ || 41.63٪
|- style=&quot;background:#EAF3FC;&quot;
| شهري || '''61.41٪''' || 68.59٪ || 53.70٪
|-
| ٻهراڙي || '''38.70٪''' || 46.36٪ || 30.32٪
|}

=== اعليٰ تعليم ===
ڄامشورو پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جو هڪ اهم اعليٰ تعليمي مرڪز آهي. هڪ ئي شهري علائقي ۾ ڪيترين سرڪاري يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جي موجودگي ڄامشوري کي هڪ نمايان يونيورسٽي شهر بڻائي ٿي.

[[File:University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

ضلعي جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا هي آهن:
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]

سنڌ حڪومت جي يونيورسٽيز اينڊ بورڊز کاتي جي سرڪاري فهرست ۾ سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي ۽ شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي ڄامشوري ۾ واقع سرڪاري يونيورسٽين طور درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://universitiesboards.sindh.gov.pk/universitiesinstitutes
 |title=Universities and Institutes
 |publisher=Universities and Boards Department, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌالاجي ۽ ثقافت ==
[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشورو]]

[[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، آرٽ ۽ ثقافتي مواد جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو آهي. ان جي ميوزيم، لائبريري، آرڪائيو ۽ تحقيقي مجموعن ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل مواد محفوظ ٿيل آهي.

ضلعي جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ڪوهستان جي مقامي روايتن، سنڌو درياهه ۽ منڇر جي مهاڻن جي ثقافت، سيوهڻ جي صوفي روايت ۽ ڄامشوري جي جديد علمي ۽ ادبي ماحول جو گڏيل اثر موجود آهي.

[[سن، سنڌ|سن]] سنڌي قومپرست سياستدان ۽ دانشور [[جي. ايم. سيد]] سان تاريخي وابستگي سبب پڻ مشهور آهي.

== معيشت ==
ڄامشوري ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال، ماهيگيري، صنعت، معدنيات، بجليءَ جي پيداوار، سرڪاري خدمتون ۽ تعليمي ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌو درياهه سان لڳندڙ آبپاشيءَ واري پٽي ۾ زراعت ممڪن آهي، جڏهن تہ ڪوهستاني علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ ڪيترين مقامي برادرين جو اهم معاشي ذريعو آهي. منڇر ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيري روايتي روزگار جو ذريعو رهي آهي.

=== صنعت ===
ڪوٽڙي ۽ نوري آباد ضلعي جا ٻه وڏا صنعتي مرڪز آهن. [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس|SITE]] جا ڪوٽڙي ۽ نوري آباد صنعتي علائقا ڪپڙي، خوراڪ، اٽي، چانور، تيل، ڪيميائي شين، انجنيئرنگ ۽ ٻين پيداواري شعبن سان لاڳاپيل ڪارخانن جو مرڪز آهن.

== توانائي ==
[[File:Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]]]

ڄامشورو ضلعو سنڌ جي بجلي پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان هڪ آهي. ضلعي ۾ [[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]، لاکاڙا واري ڪوئلي سان لاڳاپيل بجلي منصوبا ۽ ڪوٽڙي جا بجلي پيدا ڪندڙ يونٽ قائم رهيا آهن.

لاکاڙا جي ڪوئلي جا ذخيرا مقامي توانائي جي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جڏهن تہ ڄامشورو ٿرمل پاور ڪمپليڪس قومي گرڊ کي بجلي فراهم ڪندڙ وڏن حرارتي بجلي گهرن مان هڪ رهيو آهي.


== آمدورفت ==
ڪوٽڙي–ڄامشورو شهري پٽي سنڌ جي اهم مواصلاتي رستن تي واقع آهي. [[ايم-9 موٽروي]] ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍيندي ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي مان گذري ٿي، جڏهن تہ [[انڊس هاءِ وي]] ڄامشوري کان اتر طرف سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿي.

[[File:Kotri Railway Station.JPG|thumb|left|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان ريلوي جي تاريخي ۽ اهم جنڪشنن مان هڪ آهي. ريلوي ۽ روڊ پلن ذريعي ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه جي اوڀر طرف حيدرآباد سان ڳنڍيل آهن.

== انتظامي ورهاست ==

[[File:Jamshoro_District.jpg|thumb|280px|ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]]
ڄامشورو ضلعو انتظامي طور چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جا تعلقا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6A1B9A;color:white;&quot;
! # !! تعلقو !! آبادي !! ضلعي جي آباديءَ جو حصو
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 472,003 || 42.25٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]] || 322,011 || 28.82٪
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]] || 161,794 || 14.48٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 161,500 || 14.45٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد ۽ حدون مختلف مڪاني حڪومتن ۽ حدبندين دوران تبديل ٿينديون رهيون آهن. اڳوڻي مڪاني انتظامي ڍانچي ۾ ضلعي جون 29 يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |title=Jamshoro District UC List
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420050938/https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |archive-date=20 April 2019
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==
سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب ضلعي جا چارئي تعلقا ڪيترين ديهن ۾ ورهايل آهن. [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] ۾ 26، [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] ۾ 50، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] ۾ 71 ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۾ 28 ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''تعلقن موجب ديهن جو تعداد'''
|- style=&quot;background:#455A64;color:white;&quot;
! تعلقو !! ديهون
|-
| [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 26
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[مانجهند تعلقو]] || 50
|-
| [[سيوهڻ تعلقو]] || 71
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 28
|-
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | '''175'''
|}

تفصيلي ديهن جون فهرستون لاڳاپيل تعلقن جي مضمونن ۾ ڏسي سگهجن ٿيون.

== اهم شهر ۽ وسنديون ==
* [[ڄامشورو]] — ضلعي صدر مقام ۽ تعليمي مرڪز
* [[ڪوٽڙي]] — اهم صنعتي ۽ ريلوي شهر
* [[ٻولهاڙي]] — ضلعي جي سڀ کان وڏي شهري آبادين مان هڪ
* [[سيوهڻ]] — تاريخي ۽ صوفي مذهبي مرڪز
* [[ڀان سيدآباد]]
* [[مانجهند]]
* [[سن، سنڌ|سن]]
* [[ٿاڻو بولا خان]]
* [[نوري آباد]]
* [[پيٽارو]]
* [[آمري]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[خاڻوٺ]]
* [[انڙپور]]

== اهم ماڳ ==
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه
* [[آمري]] جا آثار
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[ڪائي غارون]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[سن، سنڌ|سن]]

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|[[رني ڪوٽ قلعو]]
Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|ڄامشورو پاور اسٽيشن
Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|ڄامشوري وٽ [[سنڌو درياهه]]
Guru Balpuri Ashram.jpg|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ڪوهستان (سنڌ)]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[سيوهڻ]]
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ڪتابيات ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Dadu
 |location=Islamabad
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census publication
 |volume=82
 |date=2000
}}
* {{Cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
}}

{{ڄامشورو ضلعو}}
{{سنڌ جا ضلعا}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن جا ضلعا]]
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ڪيل انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>9au2apofzcg6qgv2zuiqyj2ddp4je27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410917</id>
      <parentid>410915</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* منڇر ڍنڍ */</comment>
      <origin>410917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34697" sha1="r4x6ud4dyw3y9gy5c94fqmk12q54wrw" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڄامشورو ضلعو
| native_name              = ضلعو ڄامشورو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = {{Photomontage
 | size = 280
 | photo1a = Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg
 | photo2a = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
 }}
| image_caption            = مٿان: [[رني ڪوٽ قلعو]]؛ هيٺان: [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
| image_map                = Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|25.432512|N|68.263171|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| established_title        = قائم ٿيو
| established_date         = 14 ڊسمبر 2004ع
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[ڄامشورو]]
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = [[ڊپٽي ڪمشنر]]
| leader_name              =
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 11260
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;
| population_total         = 1117308
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2   = auto
| population_urban         = 521746
| population_rural         = 595562
| demographics_type1       = خواندگي
| demographics1_title1     = ڪُل
| demographics1_info1      = 49.63٪
| demographics1_title2     = مرد
| demographics1_info2      = 57.01٪
| demographics1_title3     = عورتون
| demographics1_info3      = 41.63٪
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| blank_name_sec1          = تعلقا
| blank_info_sec1          = 4
}}

'''ڄامشورو ضلعو''' ({{lang-en|Jamshoro District}}؛ {{lang-ur|{{nq|ضلع جامشورو}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[ڄامشورو]] شهر آهي، جڏهن تہ [[ڪوٽڙي]] ان جي اهم ترين شهري ۽ صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي. ضلعو [[سنڌو درياهه]] جي اولهه واري ڪناري ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستاني خطي]] ۾ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/652/read
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشورو ضلعو 14 ڊسمبر 2004ع تي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي ڪُل پکيڙ لڳ ڀڳ '''11,260 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2023ع جي پاڪستان آدمشماريءَ مطابق هتي '''1,117,308''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 521,746 يعني 46.70 سيڪڙو شهري ۽ 595,562 يعني 53.30 سيڪڙو ٻهراڙيءَ جي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 1
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ سنڌ جا ڪيترائي اهم تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳ واقع آهن، جن ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[آمري]] جا آثار، [[سيوهڻ]]، [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[منڇر ڍنڍ]]، [[کيرٿر جبل]]، [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]، لڪي شاهه صدر ۽ ڪوهستان جا قديم آثار شامل آهن. ڄامشورو شهر سنڌ جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي، جتي [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] سميت ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا واقع آهن.

== تاريخ ==
موجوده ڄامشوري ضلعي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادي وارن خطن مان هڪ آهي. [[آمري]] مان مليل آثار سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي تسلسل جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. ضلعي جي مختلف حصن ۾ پٿر جي دور، قبل از تاريخ آبادين، قديم قبرستانن، ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار ۽ وچئين دور جون عمارتون موجود آهن.

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ]]

موجوده ضلعي وارو علائقو مختلف تاريخي دورن ۾ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ مقامي ۽ علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ [[سيوهڻ]] هڪ اهم قلعو، شهر ۽ واپاري مرڪز هو. بعد ۾ هي خطو [[دهلي سلطنت]]، [[مغل سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمران گهراڻن جي انتظام هيٺ رهيو.

1843ع ۾ انگريزن پاران سنڌ تي قبضي کان پوءِ علائقو [[برطانوي هندستان]] جي سنڌ انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو. 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ موجوده ڄامشوري ضلعي جا وڏا حصا دادو ضلعي ۾ شامل هئا.

=== ضلعي جو قيام ===
14 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت دادو ضلعي کي ورهائي ڄامشوري کي نئون ضلعو بڻايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2004&quot;/&gt; نئين ضلعي ۾ ڪوٽڙي، مانجهند، سيوهڻ ۽ ٿاڻو بولا خان جا تعلقا شامل ڪيا ويا.

نئون ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ شروعاتي دور ۾ دادو ۽ ڄامشوري وچ ۾ اثاثن، ترقياتي فنڊن ۽ انتظامي رڪارڊ جي ورهاست بابت مسئلا پيدا ٿيا. 2006ع ۾ دادو ضلعي جي انتظاميا ڄامشوري جي حصي جا ڪجهه ترقياتي فنڊ استعمال ٿيڻ جو اعتراف ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/191074
 |title=HYDERABAD: Dadu admits to have spent uplift funds of Jamshoro
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=7 May 2006
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڄامشورو ضلعو سنڌ جي اولهندي حصي ۾ سنڌو درياهه ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي وچ ۾ واقع آهي. اتر ۾ [[دادو ضلعو]]، اوڀر ۾ سنڌو درياهه جي پار [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ضلعا، ڏکڻ ۾ [[ٺٽو ضلعو]] ۽ ڪراچيءَ وارو علائقو ۽ اولهه ۾ کيرٿر جبلن جي پار [[بلوچستان]] واقع آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Jamshoro.svg|thumb|سنڌ ۾ ڄامشوري ضلعي جو مقام]]

ضلعي جي اتر کان ڏکڻ تائين ڊيگهه لڳ ڀڳ 220 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر آهي. سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري سان نسبتاً سنهي زرخيز ۽ آبپاشيءَ هيٺ پٽي موجود آهي، جڏهن تہ ضلعي جو وڏو اولهندو حصو خشڪ، جابلو ۽ ڪوهستاني آهي.

اتر وارو [[سيوهڻ تعلقو]] اونهاري ۾ انتهائي گرم رهي ٿو، جڏهن تہ سياري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽجي وڃي ٿو. ڪوهستاني حصن ۾ آبادي ڇڊي ۽ برسات غير يقيني آهي؛ هتي ڪيترن علائقن ۾ موسمي نيون مقامي پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهن.

=== سنڌو درياهه ===
[[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرندي حصي سان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو. سيوهڻ کان ڄامشوري ۽ ڪوٽڙي تائين ڪيترائي تاريخي شهر ۽ وسنديون سنڌوءَ جي اولهندي ڪناري يا ان جي ويجهو واقع آهن، جن ۾ [[لڪي شاهه صدر]]، [[آمري]]، [[سن، سنڌ|سن]]، [[مانجهند]]، [[خاڻوٺ]]، [[انڙپور]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] شامل آهن.

[[File:Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|thumb|left|ڄامشوري ۽ حيدرآباد وچ ۾ سنڌو درياهه]]

ڪوٽڙي وٽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سنڌو درياهه تي اهم آبپاشي ڍانچو آهي، جنهن سان لاڳاپيل واهن ذريعي هيٺين سنڌ جي وسيع زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ٿئي ٿو.

=== کيرٿر ۽ ڪوهستان ===
ضلعي جي اولهندي حصي تي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۽ سنڌ جي [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستان]] جو اثر نمايان آهي. هي علائقو پٿريلي ميدانن، ٽڪرين، جابلو وادين ۽ موسمي نين تي مشتمل آهي.

ضلعي جي ڪوهستاني حصي ۾ ڪارو جبل، سورجاڻي، ڪانڀو ۽ ٻين جابلو سلسلن سان گڏ ڪيترائي قديم انساني آبادڪاريءَ جا نشان، قبرستان ۽ پٿريلا آثار ملن ٿا.

=== معدنيات ===
ڄامشوري ضلعي ۾ چن جو پٿر، سليڪا واري، بجري، مٽي، سنگ مرمر ۽ ڪوئلي جا ذخيرا ملن ٿا. [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۽ سيوهڻ جا ڪوهستاني علائقا معدني وسيلن جي لحاظ کان اهم آهن، جڏهن تہ [[لاکاڙا]] واري علائقي ۾ ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن.

== قدرتي ماحول ==
=== منڇر ڍنڍ ===
{{Main|منڇر ڍنڍ}}

[[File:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جو سيٽلائيٽ منظر]]

[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ ڀرسان واقع سنڌ جي وڏي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح ۽ پکيڙ سنڌو درياهه، برساتن ۽ ان ۾ داخل ٿيندڙ پاڻيءَ جي مقدار مطابق گهڻو بدلجندي رهي ٿي. تاريخي طور مهاڻا، خاص ڪري [[مهاڻا|مهاڻن جون برادريون]]، ماهيگيري ۽ ٻيڙين سان لاڳاپيل معيشت تي ڀاڙينديون رهيون آهن.

گذريل ڏهاڪن ۾ لوڻياٺ، زرعي نيڪال ۽ آلوده پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ سبب منڇر جي ماحولياتي نظام، مڇين ۽ مقامي ماڻهن جي روزگار تي دٻاءُ وڌيو آهي.

=== کيرٿر نيشنل پارڪ ===
{{Main|کيرٿر نيشنل پارڪ}}

[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو هڪ وڏو حصو ڄامشوري ضلعي جي ڪوهستاني علائقي سان لاڳاپيل آهي. پارڪ سنڌ جي خشڪ جابلو ماحول، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي منظرنامن جي تحفظ لاءِ اهم محفوظ علائقو آهي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
ڄامشوري ضلعي ۾ مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آثارن جو غيرمعمولي تسلسل موجود آهي. اهم ماڳن ۾ [[آمري]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، سيوهڻ جو پراڻو قلعو، [[ڪائي غارون]]، نئنگ جا آثار، ٻڌمت سان منسوب ٺلهه، قديم قبرستان ۽ ڪوهستان جون پٿريليون اڏاوتون شامل آهن.

=== آمري ===
{{Main|آمري}}

[[آمري]] سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ڀرسان واقع هڪ اهم قبل از تاريخ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. آمريءَ مان مليل ثقافتي مواد سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ادب ۾ ''آمري ثقافت'' جو نالو پڻ هن ماڳ تان ورتل آهي.

=== رني ڪوٽ قلعو ===
{{Main|رني ڪوٽ قلعو}}

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|رني ڪوٽ جون ڀتيون]]

[[رني ڪوٽ قلعو]] ٿاڻو بولا خان تعلقي جي ڪوهستاني علائقي ۾ واقع هڪ وسيع تاريخي قلعو آهي. ان جون ڊگهيون دفاعي ڀتيون جبلن ۽ قدرتي رستن سان گڏ پکڙيل آهن. قلعي جي اندر ميري ڪوٽ ۽ شير ڳڙهه جهڙيون دفاعي اڏاوتون موجود آهن.

رني ڪوٽ کي پاڪستان طرفان 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست (Tentative List) ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/
 |title=Tentative Lists: Pakistan
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر ===
{{Main|سيوهڻ|لال شهباز قلندر}}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]]]

[[سيوهڻ]] سنڌ جي قديم شهرن مان هڪ ۽ ضلعي جو اهم مذهبي ۽ تاريخي مرڪز آهي. شهر جي سڃاڻپ خاص طور صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان جڙيل آهي، جتي هر سال وڏي تعداد ۾ زائرين اچن ٿا.

16 فيبروري 2017ع تي درگاهه اندر ڌمال دوران هڪ خودڪش بم حملو ٿيو، جنهن ۾ درجنين ماڻهو مارجي ويا ۽ سوين زخمي ٿيا. حملي جي ذميواري داعش قبول ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1315329
 |title=Death toll from attack at Lal Shahbaz Qalandar shrine climbs to 83
 |work=[[ڊان (اخبار)|Dawn]]
 |date=17 February 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; حملي جي باوجود درگاهه تي مذهبي سرگرميون جلد ٻيهر شروع ٿي ويون.

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين پاڪستان آدمشماريءَ موجب ڄامشوري ضلعي ۾ '''213,493 گهر''' ۽ '''1,117,308 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-20&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 107.20 مرد هئا. 331,559 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 29.68 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 5
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي آبادي ===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |123561
|1961 |144228
|1972 |254318
|1981 |375942
|1998 |582094
|2017 |993908
|2023 |1117308
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون آدمشماريون&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

1998ع ۾ موجوده ضلعي جي حدن اندر آبادي 582,094 هئي. اها 2017ع ۾ وڌي 993,908 ۽ 2023ع ۾ 1,117,308 ٿي وئي.

=== تعلقن موجب آبادي ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جي تعلقن جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#264653;color:white;&quot;
! تعلقو
! 1998ع
! 2017ع
! 2023ع
! 2023ع ۾ ضلعي جو حصو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]]
| 207,574
| 438,063
| '''472,003'''
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]]
| 100,105
| 140,766
| '''161,794'''
| 14.48٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]]
| 170,589
| 269,817
| '''322,011'''
| 28.82٪
|- style=&quot;background:#F1F8F7;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
| 103,826
| 145,262
| '''161,500'''
| 14.45٪
|-
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | ڪُل ضلعو
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 582,094
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 993,908
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#DDEBE8;&quot; | 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ ضلعي جا '''521,746 ماڻهو (46.70٪)''' شهري ۽ '''595,562 ماڻهو (53.30٪)''' ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00695C;color:white;&quot;
! قسم !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| شهري || 521,746 || 46.70٪
|- style=&quot;background:#E8F5F2;&quot;
| ٻهراڙي || 595,562 || 53.30٪
|-
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#CFE8E2;&quot; | '''100٪'''
|}

=== اهم شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جون اهم شهري آباديون هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3F51B5;color:white;&quot;
! شهر/شهري ادارو !! تعلقو !! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٻولهاڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 169,613
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 106,615
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] || 88,190
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 75,167
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڀان سيدآباد]] || [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] || 43,108
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان]] || [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] || 17,462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سن، سنڌ|سن]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 13,156
|- style=&quot;background:#EEF0FA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند]] || [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] || 8,435
|}

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ وقت '''سنڌي''' ضلعي جي 89.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي. اردو 3.67٪، پنجابي 2.34٪، پشتو 1.87٪ ۽ بلوچي 1.46٪ ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-11&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8D6E00;color:white;&quot;
! ٻولي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || '''89.43٪'''
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 3.67٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2.34٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 1.87٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 1.46٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون || 1.23٪
|}

== مذهب ==
2023ع ۾ ضلعي جي '''94.14٪''' آبادي مسلمان هئي. هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ برادرين کي گڏ ڪرڻ سان هندومت سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ '''4.76٪''' ۽ عيسائي آبادي '''0.99٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-9&quot;&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results: Table 9
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32;color:white;&quot;
! مذهب !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]] || 1,051,751 || '''94.14٪'''
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]] ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ || 53,129 || '''4.76٪'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] || 11,103 || 0.99٪
|- style=&quot;background:#EDF7ED;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا/اڻ ڄاڻايل || 1,233 || 0.11٪
|}

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم]]

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''49.63٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''57.01٪''' ۽ عورتن ۾ '''41.63٪''' هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 61.41٪، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ 38.70٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-12&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565C0;color:white;&quot;
! علائقو !! ڪُل !! مرد !! عورتون
|-
| سڄو ضلعو || '''49.63٪''' || 57.01٪ || 41.63٪
|- style=&quot;background:#EAF3FC;&quot;
| شهري || '''61.41٪''' || 68.59٪ || 53.70٪
|-
| ٻهراڙي || '''38.70٪''' || 46.36٪ || 30.32٪
|}

=== اعليٰ تعليم ===
ڄامشورو پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جو هڪ اهم اعليٰ تعليمي مرڪز آهي. هڪ ئي شهري علائقي ۾ ڪيترين سرڪاري يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن جي موجودگي ڄامشوري کي هڪ نمايان يونيورسٽي شهر بڻائي ٿي.

[[File:University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

ضلعي جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا هي آهن:
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]

سنڌ حڪومت جي يونيورسٽيز اينڊ بورڊز کاتي جي سرڪاري فهرست ۾ سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي ۽ شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي ڄامشوري ۾ واقع سرڪاري يونيورسٽين طور درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://universitiesboards.sindh.gov.pk/universitiesinstitutes
 |title=Universities and Institutes
 |publisher=Universities and Boards Department, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌالاجي ۽ ثقافت ==
[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشورو]]

[[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، آرٽ ۽ ثقافتي مواد جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو آهي. ان جي ميوزيم، لائبريري، آرڪائيو ۽ تحقيقي مجموعن ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل مواد محفوظ ٿيل آهي.

ضلعي جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ڪوهستان جي مقامي روايتن، سنڌو درياهه ۽ منڇر جي مهاڻن جي ثقافت، سيوهڻ جي صوفي روايت ۽ ڄامشوري جي جديد علمي ۽ ادبي ماحول جو گڏيل اثر موجود آهي.

[[سن، سنڌ|سن]] سنڌي قومپرست سياستدان ۽ دانشور [[جي. ايم. سيد]] سان تاريخي وابستگي سبب پڻ مشهور آهي.

== معيشت ==
ڄامشوري ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال، ماهيگيري، صنعت، معدنيات، بجليءَ جي پيداوار، سرڪاري خدمتون ۽ تعليمي ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌو درياهه سان لڳندڙ آبپاشيءَ واري پٽي ۾ زراعت ممڪن آهي، جڏهن تہ ڪوهستاني علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ ڪيترين مقامي برادرين جو اهم معاشي ذريعو آهي. منڇر ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيري روايتي روزگار جو ذريعو رهي آهي.

=== صنعت ===
ڪوٽڙي ۽ نوري آباد ضلعي جا ٻه وڏا صنعتي مرڪز آهن. [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس|SITE]] جا ڪوٽڙي ۽ نوري آباد صنعتي علائقا ڪپڙي، خوراڪ، اٽي، چانور، تيل، ڪيميائي شين، انجنيئرنگ ۽ ٻين پيداواري شعبن سان لاڳاپيل ڪارخانن جو مرڪز آهن.

== توانائي ==
[[File:Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]]]

ڄامشورو ضلعو سنڌ جي بجلي پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان هڪ آهي. ضلعي ۾ [[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]، لاکاڙا واري ڪوئلي سان لاڳاپيل بجلي منصوبا ۽ ڪوٽڙي جا بجلي پيدا ڪندڙ يونٽ قائم رهيا آهن.

لاکاڙا جي ڪوئلي جا ذخيرا مقامي توانائي جي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جڏهن تہ ڄامشورو ٿرمل پاور ڪمپليڪس قومي گرڊ کي بجلي فراهم ڪندڙ وڏن حرارتي بجلي گهرن مان هڪ رهيو آهي.


== آمدورفت ==
ڪوٽڙي–ڄامشورو شهري پٽي سنڌ جي اهم مواصلاتي رستن تي واقع آهي. [[ايم-9 موٽروي]] ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍيندي ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي مان گذري ٿي، جڏهن تہ [[انڊس هاءِ وي]] ڄامشوري کان اتر طرف سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿي.

[[File:Kotri Railway Station.JPG|thumb|left|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان ريلوي جي تاريخي ۽ اهم جنڪشنن مان هڪ آهي. ريلوي ۽ روڊ پلن ذريعي ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه جي اوڀر طرف حيدرآباد سان ڳنڍيل آهن.

== انتظامي ورهاست ==

[[File:Jamshoro_District.jpg|thumb|280px|ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]]
ڄامشورو ضلعو انتظامي طور چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ضلعي جا تعلقا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6A1B9A;color:white;&quot;
! # !! تعلقو !! آبادي !! ضلعي جي آباديءَ جو حصو
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 472,003 || 42.25٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سيوهڻ تعلقو]] || 322,011 || 28.82٪
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[مانجهند تعلقو]] || 161,794 || 14.48٪
|- style=&quot;background:#F5EEFA;&quot;
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 161,500 || 14.45٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''1,117,308'''
! style=&quot;background:#E9DDF2;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي جي يونين ڪائونسلن جو تعداد ۽ حدون مختلف مڪاني حڪومتن ۽ حدبندين دوران تبديل ٿينديون رهيون آهن. اڳوڻي مڪاني انتظامي ڍانچي ۾ ضلعي جون 29 يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |title=Jamshoro District UC List
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420050938/https://www.politicpk.com/jamshoro-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |archive-date=20 April 2019
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==
سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب ضلعي جا چارئي تعلقا ڪيترين ديهن ۾ ورهايل آهن. [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]] ۾ 26، [[مانجهند تعلقو|مانجهند]] ۾ 50، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] ۾ 71 ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] ۾ 28 ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''تعلقن موجب ديهن جو تعداد'''
|- style=&quot;background:#455A64;color:white;&quot;
! تعلقو !! ديهون
|-
| [[ڪوٽڙي تعلقو]] || 26
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[مانجهند تعلقو]] || 50
|-
| [[سيوهڻ تعلقو]] || 71
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] || 28
|-
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#CFD8DC;&quot; | '''175'''
|}

تفصيلي ديهن جون فهرستون لاڳاپيل تعلقن جي مضمونن ۾ ڏسي سگهجن ٿيون.

== اهم شهر ۽ وسنديون ==
* [[ڄامشورو]] — ضلعي صدر مقام ۽ تعليمي مرڪز
* [[ڪوٽڙي]] — اهم صنعتي ۽ ريلوي شهر
* [[ٻولهاڙي]] — ضلعي جي سڀ کان وڏي شهري آبادين مان هڪ
* [[سيوهڻ]] — تاريخي ۽ صوفي مذهبي مرڪز
* [[ڀان سيدآباد]]
* [[مانجهند]]
* [[سن، سنڌ|سن]]
* [[ٿاڻو بولا خان]]
* [[نوري آباد]]
* [[پيٽارو]]
* [[آمري]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[خاڻوٺ]]
* [[انڙپور]]

== اهم ماڳ ==
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه
* [[آمري]] جا آثار
* [[کيرٿر نيشنل پارڪ]]
* [[ڪائي غارون]]
* [[لڪي شاهه صدر]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[سن، سنڌ|سن]]

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|[[رني ڪوٽ قلعو]]
Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|[[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]]
University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio - kamran.solangi.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|ڄامشورو پاور اسٽيشن
Indus River Bridge (Jamshoro - Hyderabad) - panoramio.jpg|ڄامشوري وٽ [[سنڌو درياهه]]
Guru Balpuri Ashram.jpg|[[ٿاڻو بولا خان]] ۾ گرو بالپوري آشرم
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]
* [[ڪوهستان (سنڌ)]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[سيوهڻ]]
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[منڇر ڍنڍ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ڪتابيات ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Dadu
 |location=Islamabad
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census publication
 |volume=82
 |date=2000
}}
* {{Cite book
 |last=Phalkaro
 |first=Muhammad Bakhsh Mashkoor
 |title=Sindh Ji Kohistan Jo Tarikhi Jaizo
 |publisher=Sambara Publication
 |location=Hyderabad, Sindh
 |year=2017
 |language=sd
}}

{{ڄامشورو ضلعو}}
{{سنڌ جا ضلعا}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن]]
[[زمرو:حيدرآباد ڊويزن جا ضلعا]]
[[زمرو:2004ع ۾ قائم ڪيل انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>r4x6ud4dyw3y9gy5c94fqmk12q54wrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوٽڙي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9981</id>
    <revision>
      <id>410912</id>
      <parentid>346502</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22523" sha1="59l62du148hl1dabal67jf38bhel3ta" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڄامشورو ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}


{{Infobox settlement
| name                    = ڪوٽڙي تعلقو
| native_name             = تعلقو ڪوٽڙي
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Sindh Dist Jamshoro.svg
| imagesize               = 240px
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[ڄامشورو ضلعو]] نمايان
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ بيهڪ##پاڪستان ۾ بيهڪ
| coordinates             = {{coord|25.37|68.30|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[ڪوٽڙي]]
| area_total_km2          = 1051
| population_total        = 472003
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023]]
| population_density_km2  = 449.10
| population_urban        = 364418
| population_rural        = 107585
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = خواندگي جي شرح
| blank_info_sec1         = 57.50٪
}}

'''ڪوٽڙي تعلقو''' ({{lang-en|Kotri Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[ڪوٽڙي]] شهر آهي، جڏهن تہ [[ڄامشورو]]، [[ٻولهاڙي]]، [[پيٽارو]] ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي شهري ۽ ٻهراڙي علائقا پڻ هن تعلقي ۾ شامل آهن.

2023ع جي ستين آدمشماري ۽ گهرشماري موجب ڪوٽڙي تعلقي جي ڪُل آبادي '''472,003''' هئي، جنهن مان '''364,418''' ماڻهو شهري ۽ '''107,585''' ماڻهو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح تعلقي جي 77.21 سيڪڙو آبادي شهري هئي. تعلقي جو سرڪاري رقبو '''1,051 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي ڪثافت '''449.10 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |work=7th Population and Housing Census 2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪوٽڙي تعلقو ڄامشورو ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو تعلقو آهي. [[ڪوٽڙي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ٻولهاڙي]] گڏجي هڪ اهم صنعتي، تعليمي ۽ شهري پٽي ٺاهين ٿا، جيڪا [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي بلڪل اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي.

== جاگرافي ==
ڪوٽڙي تعلقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] ان کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] کان جدا ڪري ٿو، جڏهن تہ اولهه ۽ اتر طرف ڄامشوري ضلعي جا ڪوهستاني ۽ نيم خشڪ علائقا پکڙيل آهن.

تعلقي جي جاگرافي ۾ درياهي ميداني علائقا، صنعتي شهري پٽي، پهاڙي ۽ نيم خشڪ زمينون شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌو درياهه جي آبپاشي، ماهيگيري ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو.

[[File:Indus River below Kotri Barrage 2017-07-26.jpg|thumb|left|[[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ [[سنڌو درياهه]]]]

ڪوٽڙي تعلقو روڊ ۽ ريل وسيلي سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. [[ايم-9 موٽروي]]، [[انڊس هاءِ وي]] ۽ ڪراچي–حيدرآباد–اتر سنڌ ريلوي نظام هن علائقي کي اهم مواصلاتي مرڪز بڻائين ٿا.

== انتظامي تاريخ ==
ڪوٽڙي تعلقو تاريخي طور پراڻي [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]]، پوءِ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۽ آخرڪار [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو حصو رهيو آهي.

برطانوي دور ۾ ڪوٽڙي، سيوهڻ ۽ ڪوهستان جا علائقا انتظامي طور مختلف وقتن تي ڪراچي ۽ دادو جي انتظامي يونٽن سان ڳنڍيل رهيا. 1931ع ۾ دادو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪوٽڙي تعلقو ان ۾ شامل ٿيو. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ تي ڪوٽڙي تعلقو ان نئين ضلعي جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011/four-new-districts-created-in-sindh
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=Dawn
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ ڪوٽڙي تعلقي جي ڪُل آبادي '''472,003''' هئي، جنهن ۾ '''244,105 مرد'''، '''227,856 عورتون''' ۽ '''42 ٽرانس جينڊر ماڻهو''' شامل هئا. جنس جو تناسب تقريباً 107.13 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

2017ع ۾ تعلقي جي آبادي '''438,063''' هئي؛ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.25 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

=== تاريخي آبادي ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي جي تاريخي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355070;color:white;&quot;
! مردم شماري !! آبادي !! تبديلي
|-
| 1998 || {{formatnum:207574}} || —
|- style=&quot;background:#F4F7FB;&quot;
| 2017 || {{formatnum:438063}} || +111.0٪
|-
| 2023 || '''{{formatnum:472003}}''' || +7.7٪
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#E6EEF8;&quot; | ذريعو: پاڪستان جون آدمشماريون&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;
|}

1998ع کان 2017ع تائين تيز آبادي واڌ جو هڪ وڏو سبب ڄامشورو–ڪوٽڙي–ٻولهاڙي شهري پٽيءَ جي تيزيءَ سان توسيع ۽ صنعتي، تعليمي ۽ رهائشي آبادين جي واڌ هئي.

=== شهري ۽ ٻهراڙي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جي شهري آبادي '''364,418''' ۽ ٻهراڙي آبادي '''107,585''' هئي. شهري آبادي جو حصو 77.21 سيڪڙو هو، جيڪو ڄامشورو ضلعي جي ٻين تعلقن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Area&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي جي شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#264653;color:white;&quot;
! آباديءَ جو قسم !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| شهري || 364,418 || 77.21٪
|- style=&quot;background:#EFF7F5;&quot;
| ٻهراڙي || 107,585 || 22.79٪
|-
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''472,003'''
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''100٪'''
|}

== اهم شهري آباديون ==
2023ع ۾ ڪوٽڙي تعلقي اندر ٽي وڏا سرڪاري شهري مقامي ادارا درج هئا:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي جون وڏيون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3F51B5;color:white;&quot;
! شهري آبادي !! حيثيت !! آبادي 2023ع !! آبادي 2017ع
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ٻولهاڙي]] || ميونسپل ڪاميٽي || 169,613 || 158,239
|- style=&quot;background:#F4F6FC;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڪوٽڙي]] || ميونسپل ڪاميٽي || 106,615 || 101,124
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ڄامشورو]] || ٽائون ڪاميٽي || 88,190 || 32,768
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E7EAF7;&quot; | ڪُل شهري آبادي
! style=&quot;background:#E7EAF7;&quot; | '''364,418'''
! style=&quot;background:#E7EAF7;&quot; | '''292,131'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 2023ع پاڪستان آدمشماري، شهري آباديءَ واري جدول.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

ڄامشورو شهر 2017ع کان 2023ع تائين غيرمعمولي تيزيءَ سان وڌيو، جنهن جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 17.99 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot; /&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڪوٽڙي تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. سنڌي ڳالهائيندڙن جو انگ '''368,905'''، يعني تقريباً '''78.16٪''' هو. اردو، پنجابي، پشتو، بلوچي، سرائڪي ۽ هندڪو پڻ اهم ٻوليون آهن.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8B4513;color:white;&quot;
! ٻولي !! ڳالهائيندڙ !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || 368,905 || '''78.16٪'''
|- style=&quot;background:#FFF5EA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 40,563 || 8.59٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 25,098 || 5.32٪
|- style=&quot;background:#FFF5EA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 20,137 || 4.27٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 6,027 || 1.28٪
|- style=&quot;background:#FFF5EA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] || 4,090 || 0.87٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندڪو]] || 3,175 || 0.67٪
|- style=&quot;background:#FFF5EA;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون ٻوليون || 4,008 || 0.85٪
|}

شهري علائقن ۾ اردو، پنجابي ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب ٻهراڙيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ سنڌي انتهائي غالب مادري ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot; /&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري مطابق ڪوٽڙي تعلقي جي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار هئي، جڏهن تہ [[عيسائيت]] ۽ [[هندومت]] جون پڻ اهم آباديون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32;color:white;&quot;
! مذهب !! آبادي !! سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]] || 442,828 || '''93.82٪'''
|- style=&quot;background:#EEF7EF;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] || 17,836 || 3.78٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]] || 10,294 || 2.18٪
|- style=&quot;background:#EEF7EF;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | شيڊيولڊ ڪاسٽ || 453 || 0.10٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | احمدي || 294 || 0.06٪
|- style=&quot;background:#EEF7EF;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا || 298 || 0.06٪
|}

[[File:Christ Church Kotri.jpg|thumb|[[ڪوٽڙي]] ۾ تاريخي [[ڪرائسٽ چرچ، ڪوٽڙي|ڪرائسٽ چرچ]]]]

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع ۾ ڪوٽڙي تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ خواندگي جي شرح '''57.50٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''64.55٪''' ۽ عورتن ۾ '''49.81٪''' هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 61.61٪، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ 43.12٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگي جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565C0;color:white;&quot;
! علائقو !! ڪُل !! مرد !! عورتون
|-
| سڄو تعلقو || '''57.50٪''' || 64.55٪ || 49.81٪
|- style=&quot;background:#EDF4FC;&quot;
| شهري || 61.61٪ || 68.57٪ || 54.12٪
|-
| ٻهراڙي || 43.12٪ || 50.86٪ || 34.25٪
|}

ڪوٽڙي تعلقو سنڌ جي سڀ کان اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي، خاص ڪري [[ڄامشورو]] شهر ۾ ٽن وڏين سرڪاري يونيورسٽين جي موجودگيءَ سبب.

[[File:University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

=== يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا ===
تعلقي ۾ يا ان جي ڄامشورو شهري علائقي ۾ هي اهم ادارا واقع آهن:

* [[سنڌ يونيورسٽي]]، ڄامشورو
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]
* [[ڄامشورو ڪاليج آف نرسنگ]]

سنڌ يونيورسٽي جو ڄامشورو ڪيمپس تعلقي جي اهم ترين علمي مرڪزن مان آهي. Commons تي ان جي مک دروازي جي تصديق ٿيل تصوير موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:University_of_Sindh_Jamshoro_(Gate)_-_panoramio.jpg
 |title=University of Sindh Jamshoro (Gate)
 |publisher=Wikimedia Commons
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڪوٽڙي تعلقي ۾ علاج جون وڏيون سهولتون خاص طور ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو شهري پٽيءَ ۾ مرڪوز آهن. [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل تدريسي اسپتالون ڄامشورو ۽ حيدرآباد جي وڏي آباديءَ کي ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

ڪوٽڙي ۾ سول اسپتال، بهار ڪالوني ۾ ڇاتيءَ جي بيمارين سان لاڳاپيل سرڪاري اسپتال، بنيادي صحت مرڪز ۽ خانگي ڪلينڪ پڻ موجود آهن.

== معيشت ==
ڪوٽڙي تعلقي جي معيشت سنڌ جي ٻين ڪيترن تعلقن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي شهري ۽ صنعتي شعبو وڏي اهميت رکي ٿو.

[[ڪوٽڙي]] ۽ [[ٻولهاڙي]] جي ڀرپاسي ۾ صنعتي علائقا قائم آهن، جتي ٽيڪسٽائل، ڪيميائي شيون، دواسازي، خوراڪ، پيڪيجنگ، انجنيئرنگ ۽ ٻين شين جا ڪارخانا موجود آهن. ڄامشورو ۾ توانائي ۽ صنعتي سرگرمين سان لاڳاپيل ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا.

سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ماهيگيري به آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي، خاص ڪري ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ مهاڻن جون برادريون مڇي مارڻ ۽ واپار سان وابسته آهن.

[[File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|thumb|ڪوٽڙي بئراج وٽ مڇي ماريندڙ مهاڻو]]

== آمدورفت ==
ڪوٽڙي تعلقو سنڌ جي اهم مواصلاتي سنگم تي واقع آهي. [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تاريخي طور ڪراچي کان اتر سنڌ ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ ريلوي نظام جو اهم مرڪز آهي.

[[File:Kotri junction railway station.jpg|thumb|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

[[ڪوٽڙي پل]] ۽ [[مهراڻ ريلوي پل]] سنڌو درياهه پار ڪوٽڙي کي حيدرآباد سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن تہ [[ايم-9 موٽروي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ڏانهن تيز رفتار روڊ رابطو مهيا ڪري ٿي.

[[File:Kotri Bridge 2.jpg|thumb|left|رات جي وقت [[ڪوٽڙي پل]] ۽ [[مهراڻ ريلوي پل]]]]

== ڪوٽڙي بئراج ==
{{Main|ڪوٽڙي بئراج}}

[[File:Kotri Barrage.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] تي [[ڪوٽڙي بئراج]]]]

ڪوٽڙي بئراج، جنهن کي اڳ '''غلام محمد بئراج''' پڻ چيو ويندو هو، سنڌو درياهه تي تعلقي جي اهم ترين آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي جوڙجڪ مان هڪ آهي. بئراج جا هيڊ ورڪس 1955ع ۾ مڪمل ٿيا ۽ ان مان نڪرندڙ ڪئنال هيٺين سنڌ جي وڏي زرعي ايراضيءَ کي پاڻي ڏين ٿا.

ڪوٽڙي بئراج سان ڳنڍيل [[ڪلري بگهاڙ فيڊر]] [[ڪينجهر ڍنڍ]] ڏانهن پاڻي کڻي وڃي ٿو، جيڪو اڳتي هلي ڪراچي جي پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.

== ٻهراڙيءَ جون آباديون ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڪوٽڙي تعلقي ۾ '''26 ڳوٺاڻيون آباديون''' درج هيون، جن جي مجموعي آبادي 107,585 هئي. انهن مان 6 آبادين جي آبادي 5,000 کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==
ڪوٽڙي تعلقي ۾ تاريخي زمينداري ۽ روينيو نظام موجب '''26 ديهون''' درج ٿيل آهن. پراڻي سنڌ زميـن رڪارڊ ۾ هيٺيون نالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#6A1B9A;color:white;&quot;
! # !! ديهه !! # !! ديهه !! # !! ديهه
|-
| 1 || [[انڌي جي ڪسي|اَنڌِي جي ڪَسي]]
| 10 || [[ڪوٽڙي]]
| 19 || [[رئلو]]
|-
| 2 || [[بڊا جاگير]]
| 11 || [[مانجھو جاگير]]
| 20 || [[سالوئي]]
|-
| 3 || [[بڊا ريئتي]]
| 12 || [[مانجھو ريئتي]]
| 21 || [[سون ولھار]]
|-
| 4 || [[ٻيلو گھگھ]]
| 13 || [[موڙھو جبل]]
| 22 || [[تانگو]]
|-
| 5 || [[ڇٻ|ڇِٻ]]
| 14 || [[مولاس]]
| 23 || [[تڙبند]]
|-
| 6 || [[ڊڀون]]
| 15 || [[ننڍي بھڻي]]
| 24 || [[اکري ڪس]]
|-
| 7 || [[ڪانڌ ونگو|ڪانڌ وِنگو]]
| 16 || [[پيٽارو جاگير]]
| 25 || [[وئي (ڪوٽڙي)|وِئِي]]
|-
| 8 || [[ڪڙو کوھو]]
| 17 || [[پيٽارو ريئتي]]
| 26 || [[وڳڻ واڙي]]
|-
| 9 || [[خانپور (ڪوٽڙي)|خانپور]]
| 18 || [[راھڙ|رَاھِڙ]]
| || 
|}

== مقامي حڪومت ==
ڪوٽڙي تعلقي ۾ مقامي حڪومت جو ڍانچو وقت بوقت سنڌ جي مڪاني حڪومت جي قانونن مطابق تبديل ٿيندو رهيو آهي. پراڻي انتظامي بندوبست ۾ تعلقي اندر ڪوٽڙي شهر، نانگو لين، حاجي مانجھو شورو، سون ولھار، الله بچايو شورو، ڄامشورو، موڙھو جبل، انڙپور ۽ ٻين نالن سان يونين ڪائونسلون موجود رهيون آهن.

2023ع ۾ شهري مقامي ادارن ۾ [[ٻولهاڙي]] ۽ [[ڪوٽڙي]] ميونسپل ڪاميٽيون ۽ [[ڄامشورو]] ٽائون ڪاميٽي شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot; /&gt;

== اهم ماڳ ==
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ٻولهاڙي]]
* [[پيٽارو]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
Kotri Bridge 2.jpg|رات جي وقت ڪوٽڙي پل
Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج
Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|سنڌو درياهه تي ماهيگيري
Kotri junction railway station.jpg|ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن
Christ Church Kotri.jpg|ڪوٽڙي جو تاريخي ڪرائسٽ چرچ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[ڄامشورو]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ڪوٽڙي تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>59l62du148hl1dabal67jf38bhel3ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿاڻو بولا خان شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9984</id>
    <revision>
      <id>410995</id>
      <parentid>410761</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17607" sha1="ahgquj7crlyvdcyh8apzs7a9r2arfq2" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                    = ٿاڻو بولا خان
| official_name           = Thano Bula Khan
| native_name             = {{lang|ur|تھانہ بولا خان}}
| settlement_type         = [[شهر]] / [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           = Guru Balpuri Ashram.jpg
| imagesize               = 270px
| image_alt               =
| image_caption           = ٿاڻي بولا خان ۾ واقع [[گرو بالپوري آشرم]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 280
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|25.3617|67.8351|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| governing_body          = ٽائون ڪميٽي ٿاڻو بولا خان
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 17,462
| population_as_of        = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 76050
}}

'''ٿاڻو بولا خان''' ({{lang-en|Thano Bula Khan}}؛ {{lang-ur|تھانہ بولا خان}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر، ٽائون ڪميٽي ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻي بولا خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر سنڌ جي جابلو [[سنڌ ڪوهستان|ڪوهستان]] واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور پراڻي '''محال ڪوهستان''' جي انتظامي مرڪز سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume B: Karachi District
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1919
 |page=176
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ٿاڻي بولا خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,462''' هئي، جنهن ۾ 9,123 مرد، 8,337 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 14,944 هئي، تنهنڪري ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ 2.64 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== نالو ==
شهر جو نالو [[بولا خان برفت]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو [[برفت]] يا نومڙيا قبيلي جو هڪ بااثر سردار هو. مقامي تاريخي روايتن موجب بولا خان [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سرگرم هو ۽ کيس جاگير پڻ عطا ڪئي وئي هئي. 1747ع ۾ ٺٽي واري علائقي ۾ ڪلهوڙن جي هڪ فوجي مهم دوران هن ڪلهوڙا لشڪر جي مدد پڻ ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;StoriesStone&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhcourier.com/stories-in-stone/
 |title=Stories in Stone
 |author=ذوالفقار علي ڪلهوڙو
 |date=18 March 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڊان]] ۾ شايع ٿيل هڪ تاريخي مضمون مطابق ٿاڻو بولا خان ڪوهستان جي اهم پراڻن شهرن مان آهي ۽ ان جي قيام کي پڻ بولا خان نومڙيا/برفت سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnGrave&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/882271
 |title=Globetrotting: Grave matter
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=17 January 2010
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ٿاڻو بولا خان [[سنڌ ڪوهستان]] جي خشڪ ۽ ٽڪريالي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري گهٽ اوچائي وارا جبل، موسمي نيون ۽ وادين جا سلسلا موجود آهن. هن خطي ۾ برسات غير يقيني هجڻ سبب ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا بار بار سامهون ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Sheikh
 |first=Irfan
 |title=Kohistan waits anxiously for rain as tube wells dry up
 |url=https://tribune.com.pk/story/757137/kohistan-waits-anxiously-for-rain-as-tube-wells-dry-up
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=2 September 2014
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ڪوهستان جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم ۽ صحت جو مقامي مرڪز آهي. [[نوري آباد]] ۽ [[ايم-9 موٽر وي]] وارو صنعتي علائقو تعلقي جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي.

[[File:Map by the US Army Map Service - Thano Bula Khan - iraq and iran - txu-pclmaps-oclc-6589753-thano-bula-khan.jpg|thumb|left|1930ع واري ڏهاڪي جو ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي واري علائقي جو تاريخي نقشو]]

== تاريخ ==
=== محال ڪوهستان ===
برطانوي راڄ کان اڳ موجوده ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي وارو ڪوهستاني علائقو مختلف مقامي قبيلائي سردارن ۽ سنڌ جي حڪمران گهراڻن جي اثر هيٺ رهيو. [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] جي دور ۾ ڪوهستان، سنڌ جي اولهندي پهاڙي سرحدي علائقن مان هڪ هو.

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ تي قبضي کان پوءِ ڪوهستان واري علائقي کي [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] جي انتظام هيٺ رکيو ويو. شروعات ۾ اهو ڪوٽڙي انتظامي علائقي سان ڳنڍيل هو، پر 1865ع ۾ '''محال ڪوهستان''' کي الڳ انتظامي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://catalog.crl.edu/Record/37c00151-0c4c-58c6-bd55-c75068c0788e
 |title=Settlement records of the Sehwan Division of the Karachi Collectorate, Sind: Talukas Manjhand, Kotri, and Kohistan
 |date=1889
 |publisher=Center for Research Libraries
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1919ع جي ڪراچي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ ڪوهستان محال کي ڪراچي ضلعي جي هڪ وڏي ۽ الڳ انتظامي اڪائي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

=== دادو ۽ ڄامشورو ضلعن ۾ شموليت ===
1961ع جي سرڪاري ضلعي مردم شماري رپورٽ موجب ڪوٽڙي تعلقو ۽ محال ڪوهستان '''1931ع تائين ڪراچي ضلعي''' جي انتظام هيٺ رهيا. اپريل 1931ع ۾ جڏهن نئون [[دادو ضلعو]] قائم ٿيو ته ڪراچي ۽ لاڙڪاڻي ضلعن مان مختلف علائقا ان ۾ شامل ڪيا ويا؛ انهن ۾ ڪوٽڙي، سيوهڻ ۽ محال ڪوهستان پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dadu1961&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/1961_District_Census_Report_Dadu.pdf
 |title=District Census Report Dadu 1961
 |publisher=Population Census Organisation, Government of Pakistan
 |year=1961
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

دادو ضلعي جي سرڪاري تاريخي بيان موجب 1931ع ۾ قائم ٿيل ضلعي ۾ دڙو، ميهڙ، ڪڪڙ، جوهي، سيوهڻ، ڪوٽڙي ۽ محال ڪوهستان شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/
 |title=About Dadu: Brief History
 |publisher=District Government Dadu
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

14 ڊسمبر 2004ع تي دادو ضلعي کي ورهائي نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو ۽ ٿاڻو بولا خان ان نئين ضلعي جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب شهر ۾ 17,462 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ 2017ع ۾ آبادي 14,944 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''ٿاڻي بولا خان شهر جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | واڌ
|-
| 2017ع
| 14,944
| —
|-
| 2023ع
| '''17,462'''
| 16.8٪
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | 2017ع–2023ع سراسري سالياني واڌ
! style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''2.64٪'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== مذهب ==
ٿاڻو بولا خان سنڌ جي انهن ٿورن شهرن مان آهي جتي هندو آبادي اڪثريت ۾ آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهر جي 17,462 ماڻهن مان '''9,941 هندو'''، '''7,431 مسلمان'''، 71 عيسائي ۽ باقي ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Population by Religion
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ '''ٿاڻي بولا خان شهر ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#3E6D9C;color:white;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]]
| 9,941
| 56.93٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]]
| 7,431
| 42.56٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]]
| 71
| 0.41٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا
| 19
| 0.11٪
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''17,462'''
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 2023ع پاڪستان جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBSReligion2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[گرو بالپوري آشرم]]؛ ٿاڻي بولا خان جي هندو مذهبي ورثي مان هڪ ماڳ]]

== ڪوهستاني ثقافت ۽ تاريخي ورثو ==
ٿاڻو بولا خان جو ڀرپاسي وارو ڪوهستاني علائقو پٿر جي قبرن، قديم قبرستانن، پٿرن تي چٽسالي ۽ قبل از تاريخ آثارن جي ڪري مشهور آهي. خاص طور [[تونگ]] جو قبرستان برفت قبيلي جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي ۽ سنڌ جي پٿر تي نقش نگاري واري قبرسازيءَ جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=The Tombs of Burfat Tribe at Taung, Thana Bula Khan, Sindh (Pakistan)
 |journal=Ancient Asia
 |year=2012
 |doi=10.5334/aa.12307
 |url=https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12307/
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تونگ ۾ 350 کان وڌيڪ پٿر جون سينگاريل قبرون ۽ قبرن جا پٿر موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان گهڻيون برفت خاندان ۽ ان جي مختلف شاخن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |title=Taung Tombs, Than Bula Khan, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|left|[[تونگ]] جون پٿر جون تاريخي قبرون]]

[[File:Tombs at Taung 1.jpg|thumb|تونگ جي قبرستان ۾ سينگاريل پٿر جون قبرون]]

[[File:Tombs at Taung 3.jpg|thumb|تونگ ۾ پٿر جي روايتي قبرسازي]]

ڪوهستان ۾ مول وادي ۽ ٻين هنڌن تي ميگالٿڪ اڏاوتن، پٿري حلقن ۽ ٻڌ دور سان منسوب پٿري نقش نگاري جا ماڳ پڻ رپورٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.youlinmagazine.com/story/buddhist-rock-art-in-sindh/MjYxNQ==
 |title=Buddhist Rock Art in Sindh
 |website=Youlin Magazine
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1268264-stone-circles-and-silent-stories
 |title=Stone circles and silent stories
 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت وڏي حد تائين ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي واپار، چوپائي مال، سرڪاري ملازمتن، ننڍن ڪاروبارن ۽ زراعت سان ڳنڍيل آهي. سڄي تعلقي جي اڀرندي حصي ۾ واقع [[نوري آباد]] سنڌ جي وڏن صنعتي علائقن مان هڪ آهي، جتي مختلف ڪارخانا ۽ پيداوار جا يونٽ قائم آهن.

[[File:View of a factory in Nooriabad.jpg|thumb|[[نوري آباد]] ۾ هڪ صنعتي ڪارخانو]]

برسات تي دارومدار رکندڙ ڪوهستاني علائقن ۾ مالداري ۽ محدود پوک اهم معاشي سرگرميون آهن، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڏڪار مقامي معيشت تي اثر وجهندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Sheikh
 |first=Irfan
 |title=Kohistan waits anxiously for rain as tube wells dry up
 |url=https://tribune.com.pk/story/757137/kohistan-waits-anxiously-for-rain-as-tube-wells-dry-up
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=2 September 2014
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ٿاڻو بولا خان روڊن ذريعي [[نوري آباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]] ۽ ڪوهستان جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. [[ايم-9 موٽر وي]] نوري آباد وٽان تعلقي جي اڀرندي حصي مان گذري ٿي ۽ ڪراچي–حيدرآباد وچ ۾ مکيه شاهراهي رابطو فراهم ڪري ٿي.

ڪوهستان جي ٽڪريالي نوعيت سبب تعلقي جي اندرين ڳوٺن تائين پهچ لاءِ ڪيترائي مقامي ۽ ثانوي رستا استعمال ٿين ٿا.

== انتظام ==
ٿاڻو بولا خان شهر کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي ۽ اهو ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي. تعلقي ۾ مختلف يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺاڻيون آبادگيون شامل آهن، جن ۾ مول، ٿاڻو احمد خان، ٿاڻو عرب خان، تونگ، ديسوي، ساڙي، ڪالو کوهر، هٺل بٺ ۽ ڪرچات شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |date=19 July 2022
 |title='King of Kohistan' faces new challengers in shape of Jamshoro Ittehad, Hindu seths
 |url=https://www.dawn.com/news/1700370
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي نمائندگي ==
موجوده دور ۾ ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ صوبائي اسيمبلي جي ڄامشورو واري تڪبنديءَ جو حصو آهي. 2024ع واري عام چونڊن کان پوءِ ڄامشورو ضلعي جون صوبائي اسيمبلي جون حدون نئين سر ترتيب ڏنيون ويون، تنهنڪري پراڻي '''PS-81 ڄامشورو-II''' واري سڃاڻپ کي موجوده Infobox ۾ استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
* [[سنڌ ڪوهستان]]
* [[نوري آباد]]
* [[تونگ]]
* [[برفت]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[کيرٿر جبل]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12307/ تونگ ۾ برفت قبيلي جون قبرون]

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباد جايون]]</text>
      <sha1>ahgquj7crlyvdcyh8apzs7a9r2arfq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410996</id>
      <parentid>410995</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17748" sha1="397doidn6lgmtntqsaelr65h5eoeeg9" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                    = ٿاڻو بولا خان
| official_name           = Thano Bula Khan
| native_name             = {{lang|ur|تھانہ بولا خان}}
| settlement_type         = [[شهر]] / [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           = Guru Balpuri Ashram.jpg
| imagesize               = 270px
| image_alt               =
| image_caption           = ٿاڻي بولا خان ۾ واقع [[گرو بالپوري آشرم]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 280
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|25.3617|67.8351|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| governing_body          = ٽائون ڪميٽي ٿاڻو بولا خان
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 17,462
| population_as_of        = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 76050
}}

'''ٿاڻو بولا خان''' ({{lang-en|Thano Bula Khan}}؛ {{lang-ur|تھانہ بولا خان}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر، ٽائون ڪميٽي ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻي بولا خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر سنڌ جي جابلو [[سنڌ ڪوهستان|ڪوهستان]] واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور پراڻي '''محال ڪوهستان''' جي انتظامي مرڪز سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume B: Karachi District
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1919
 |page=176
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ٿاڻي بولا خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,462''' هئي، جنهن ۾ 9,123 مرد، 8,337 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 14,944 هئي، تنهنڪري ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ 2.64 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== نالو ==
شهر جو نالو [[بولا خان برفت]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو [[برفت]] يا نومڙيا قبيلي جو هڪ بااثر سردار هو. مقامي تاريخي روايتن موجب بولا خان [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سرگرم هو ۽ کيس جاگير پڻ عطا ڪئي وئي هئي. 1747ع ۾ ٺٽي واري علائقي ۾ ڪلهوڙن جي هڪ فوجي مهم دوران هن ڪلهوڙا لشڪر جي مدد پڻ ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;StoriesStone&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhcourier.com/stories-in-stone/
 |title=Stories in Stone
 |author=ذوالفقار علي ڪلهوڙو
 |date=18 March 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ڊان]] ۾ شايع ٿيل هڪ تاريخي مضمون مطابق ٿاڻو بولا خان ڪوهستان جي اهم پراڻن شهرن مان آهي ۽ ان جي قيام کي پڻ بولا خان نومڙيا/برفت سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnGrave&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/882271
 |title=Globetrotting: Grave matter
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=17 January 2010
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ٿاڻو بولا خان [[سنڌ ڪوهستان]] جي خشڪ ۽ ٽڪريالي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري گهٽ اوچائي وارا جبل، موسمي نيون ۽ وادين جا سلسلا موجود آهن. هن خطي ۾ برسات غير يقيني هجڻ سبب ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا بار بار سامهون ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Sheikh
 |first=Irfan
 |title=Kohistan waits anxiously for rain as tube wells dry up
 |url=https://tribune.com.pk/story/757137/kohistan-waits-anxiously-for-rain-as-tube-wells-dry-up
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=2 September 2014
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ڪوهستان جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم ۽ صحت جو مقامي مرڪز آهي. [[نوري آباد]] ۽ [[ايم-9 موٽر وي]] وارو صنعتي علائقو تعلقي جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي.

[[File:Map by the US Army Map Service - Thano Bula Khan - iraq and iran - txu-pclmaps-oclc-6589753-thano-bula-khan.jpg|thumb|left|1930ع واري ڏهاڪي جو ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي واري علائقي جو تاريخي نقشو]]

== تاريخ ==
=== محال ڪوهستان ===
برطانوي راڄ کان اڳ موجوده ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي وارو ڪوهستاني علائقو مختلف مقامي قبيلائي سردارن ۽ سنڌ جي حڪمران گهراڻن جي اثر هيٺ رهيو. [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] جي دور ۾ ڪوهستان، سنڌ جي اولهندي پهاڙي سرحدي علائقن مان هڪ هو.

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ تي قبضي کان پوءِ ڪوهستان واري علائقي کي [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] جي انتظام هيٺ رکيو ويو. شروعات ۾ اهو ڪوٽڙي انتظامي علائقي سان ڳنڍيل هو، پر 1865ع ۾ '''محال ڪوهستان''' کي الڳ انتظامي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://catalog.crl.edu/Record/37c00151-0c4c-58c6-bd55-c75068c0788e
 |title=Settlement records of the Sehwan Division of the Karachi Collectorate, Sind: Talukas Manjhand, Kotri, and Kohistan
 |date=1889
 |publisher=Center for Research Libraries
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1919ع جي ڪراچي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ ڪوهستان محال کي ڪراچي ضلعي جي هڪ وڏي ۽ الڳ انتظامي اڪائي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

=== دادو ۽ ڄامشورو ضلعن ۾ شموليت ===
1961ع جي سرڪاري ضلعي مردم شماري رپورٽ موجب ڪوٽڙي تعلقو ۽ محال ڪوهستان '''1931ع تائين ڪراچي ضلعي''' جي انتظام هيٺ رهيا. اپريل 1931ع ۾ جڏهن نئون [[دادو ضلعو]] قائم ٿيو ته ڪراچي ۽ لاڙڪاڻي ضلعن مان مختلف علائقا ان ۾ شامل ڪيا ويا؛ انهن ۾ ڪوٽڙي، سيوهڻ ۽ محال ڪوهستان پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dadu1961&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/1961_District_Census_Report_Dadu.pdf
 |title=District Census Report Dadu 1961
 |publisher=Population Census Organisation, Government of Pakistan
 |year=1961
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

دادو ضلعي جي سرڪاري تاريخي بيان موجب 1931ع ۾ قائم ٿيل ضلعي ۾ دڙو، ميهڙ، ڪڪڙ، جوهي، سيوهڻ، ڪوٽڙي ۽ محال ڪوهستان شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/
 |title=About Dadu: Brief History
 |publisher=District Government Dadu
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

14 ڊسمبر 2004ع تي دادو ضلعي کي ورهائي نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو ۽ ٿاڻو بولا خان ان نئين ضلعي جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب شهر ۾ 17,462 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ 2017ع ۾ آبادي 14,944 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''ٿاڻي بولا خان شهر جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | واڌ
|-
| 2017ع
| 14,944
| —
|-
| 2023ع
| '''17,462'''
| 16.8٪
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | 2017ع–2023ع سراسري سالياني واڌ
! style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''2.64٪'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== مذهب ==
ٿاڻو بولا خان سنڌ جي انهن ٿورن شهرن مان آهي جتي هندو آبادي اڪثريت ۾ آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهر جي 17,462 ماڻهن مان '''9,941 هندو'''، '''7,431 مسلمان'''، 71 عيسائي ۽ باقي ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Population by Religion
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ '''ٿاڻي بولا خان شهر ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#3E6D9C;color:white;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#B56576;color:white;&quot; | سيڪڙو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندومت]]
| 9,941
| 56.93٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اسلام]]
| 7,431
| 42.56٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]]
| 71
| 0.41٪
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا
| 19
| 0.11٪
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''17,462'''
! style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 2023ع پاڪستان جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBSReligion2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

[[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|[[گرو بالپوري آشرم]]؛ ٿاڻي بولا خان جي هندو مذهبي ورثي مان هڪ ماڳ]]

== ڪوهستاني ثقافت ۽ تاريخي ورثو ==
ٿاڻو بولا خان جو ڀرپاسي وارو ڪوهستاني علائقو پٿر جي قبرن، قديم قبرستانن، پٿرن تي چٽسالي ۽ قبل از تاريخ آثارن جي ڪري مشهور آهي. خاص طور [[تونگ]] جو قبرستان برفت قبيلي جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي ۽ سنڌ جي پٿر تي نقش نگاري واري قبرسازيءَ جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=The Tombs of Burfat Tribe at Taung, Thana Bula Khan, Sindh (Pakistan)
 |journal=Ancient Asia
 |year=2012
 |doi=10.5334/aa.12307
 |url=https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12307/
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تونگ ۾ 350 کان وڌيڪ پٿر جون سينگاريل قبرون ۽ قبرن جا پٿر موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان گهڻيون برفت خاندان ۽ ان جي مختلف شاخن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |title=Taung Tombs, Than Bula Khan, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|left|[[تونگ]] جون پٿر جون تاريخي قبرون]]

[[File:Tombs at Taung 1.jpg|thumb|تونگ جي قبرستان ۾ سينگاريل پٿر جون قبرون]]

[[File:Tombs at Taung 3.jpg|thumb|تونگ ۾ پٿر جي روايتي قبرسازي]]

ڪوهستان ۾ مول وادي ۽ ٻين هنڌن تي ميگالٿڪ اڏاوتن، پٿري حلقن ۽ ٻڌ دور سان منسوب پٿري نقش نگاري جا ماڳ پڻ رپورٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.youlinmagazine.com/story/buddhist-rock-art-in-sindh/MjYxNQ==
 |title=Buddhist Rock Art in Sindh
 |website=Youlin Magazine
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1268264-stone-circles-and-silent-stories
 |title=Stone circles and silent stories
 |work=[[دي نيوز انٽرنيشنل]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت وڏي حد تائين ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي واپار، چوپائي مال، سرڪاري ملازمتن، ننڍن ڪاروبارن ۽ زراعت سان ڳنڍيل آهي. سڄي تعلقي جي اڀرندي حصي ۾ واقع [[نوري آباد]] سنڌ جي وڏن صنعتي علائقن مان هڪ آهي، جتي مختلف ڪارخانا ۽ پيداوار جا يونٽ قائم آهن.

[[File:View of a factory in Nooriabad.jpg|thumb|[[نوري آباد]] ۾ هڪ صنعتي ڪارخانو]]

برسات تي دارومدار رکندڙ ڪوهستاني علائقن ۾ مالداري ۽ محدود پوک اهم معاشي سرگرميون آهن، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڏڪار مقامي معيشت تي اثر وجهندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Sheikh
 |first=Irfan
 |title=Kohistan waits anxiously for rain as tube wells dry up
 |url=https://tribune.com.pk/story/757137/kohistan-waits-anxiously-for-rain-as-tube-wells-dry-up
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=2 September 2014
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ٿاڻو بولا خان روڊن ذريعي [[نوري آباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]] ۽ ڪوهستان جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. [[ايم-9 موٽر وي]] نوري آباد وٽان تعلقي جي اڀرندي حصي مان گذري ٿي ۽ ڪراچي–حيدرآباد وچ ۾ مکيه شاهراهي رابطو فراهم ڪري ٿي.

ڪوهستان جي ٽڪريالي نوعيت سبب تعلقي جي اندرين ڳوٺن تائين پهچ لاءِ ڪيترائي مقامي ۽ ثانوي رستا استعمال ٿين ٿا.

== انتظام ==
ٿاڻو بولا خان شهر کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي ۽ اهو ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي. تعلقي ۾ مختلف يونين ڪائونسلون ۽ ڳوٺاڻيون آبادگيون شامل آهن، جن ۾ [[مول، ٿاڻو بولا خان|مول]]، [[ٿاڻو احمد خان]]، [[ٿاڻو عرب خان]]، [[تونگ، ٿاڻو بولا خان|تونگ]]، [[ديسوي]]، [[ساڙي, ٿاڻو بولا خان|ساڙي]]، [[ڪالو کوهر]]، [[هٺل بٺ]] ۽ [[ڪرچات]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |date=19 July 2022
 |title='King of Kohistan' faces new challengers in shape of Jamshoro Ittehad, Hindu seths
 |url=https://www.dawn.com/news/1700370
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي نمائندگي ==
موجوده دور ۾ ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ صوبائي اسيمبلي جي ڄامشورو واري تڪبنديءَ جو حصو آهي. 2024ع واري عام چونڊن کان پوءِ ڄامشورو ضلعي جون صوبائي اسيمبلي جون حدون نئين سر ترتيب ڏنيون ويون، تنهنڪري پراڻي '''PS-81 ڄامشورو-II''' واري سڃاڻپ کي موجوده Infobox ۾ استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
* [[سنڌ ڪوهستان]]
* [[نوري آباد]]
* [[تونگ]]
* [[برفت]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[کيرٿر جبل]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12307/ تونگ ۾ برفت قبيلي جون قبرون]

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباد جايون]]</text>
      <sha1>397doidn6lgmtntqsaelr65h5eoeeg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڄامشورو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10128</id>
    <revision>
      <id>410916</id>
      <parentid>374740</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29159" sha1="moecf1tdbxuihvx2b5mewlswtc3j7ka" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو تعليمي ۽ ضلعي صدر مقام شهر}}


{{Infobox settlement
| name                    = ڄامشورو
| native_name             = {{hlist|ڄام شورو|{{nq|جامشورو}}}}
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = شهر ۽ ٽائون ڪائونسل
| image_skyline           = {{multiple image
 | border = infobox
 | perrow = 1/2
 | total_width = 280
 | image1 = Al manzar jamshoro.jpg
 | caption1 = المنظر وٽان [[سنڌو درياهه]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]]
 | image2 = University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg
 | caption2 = [[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو
 | image3 = Jamshoro Phattak.jpg
 | caption3 = ڄامشورو ڦاٽڪ
 }}
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ڄامشوري جو مقام
| coordinates             = {{coord|25.4244|68.2811|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]
| seat_type               = حيثيت
| seat                    = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو صدر مقام
| unit_pref               = Metric
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 88190
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = auto
| demographics_type1      = خواندگي
| demographics1_title1    = ڪُل
| demographics1_info1     = 66.01٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 74.44٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 56.99٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 76080
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 022
}}

'''ڄامشورو''' ({{lang-en|Jamshoro}}؛ {{lang-ur|{{nq|جامشورو}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪائونسل آهي. اهو [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي تعلقي]] جو حصو آهي. شهر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[ڪراچي]] کان لڳ ڀڳ 150–160 ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;USJamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://usindh.edu.pk/page/18
 |title=Introduction to Jamshoro
 |publisher=[[University of Sindh]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشورو خاص طور پنهنجي اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارن جي ڪري مشهور آهي ۽ عام طور '''سنڌ جو تعليمي شهر''' سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.lumhs.edu.pk/contacts/map.php
 |title=Where is LUMHS - Jamshoro
 |publisher=[[Liaquat University of Medical and Health Sciences]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] ۽ [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] جهڙا اهم ادارا واقع آهن.

2023ع جي پاڪستان آدمشماريءَ مطابق ڄامشورو ٽائون ڪائونسل جي آبادي '''88,190''' هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ ساڳي شهري يونٽ جي آبادي 32,768 درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; آباديءَ ۾ هي غيرمعمولي فرق شهري حدن ۽ آباديءَ جي تيز توسيع سان لاڳاپيل آهي.

== نالو ==
ڄامشوري جي نالي بابت مقامي تاريخي روايت موجب هي نالو '''ڄام شورو''' نالي هڪ مقامي شخص يا شورو برادريءَ سان لاڳاپيل ڄام جي نالي تان پيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄامشوري کي اصل ۾ هڪ ننڍڙي وسندي ۽ بعد ۾ ڪوٽڙي تعلقي جي ديهه ۽ انتظامي يونٽ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%84%D8%A7%D9%85+%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88
 |title=ڄام شورو
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
موجوده ڄامشورو شهر جي تيز شهري واڌ نسبتاً جديد دور سان لاڳاپيل آهي. مقامي تاريخي روايتن موجب ميرن جي آخري دور تائين هتي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آبادي موجود هئي. برطانوي دور ۾ علائقو [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] جي انتظام هيٺ رهيو. 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪوٽڙي ۽ ڀرپاسي وارا علائقا نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://pk.smeda.org/phocadownload/Sindh/DADU_profile.pdf
 |title=Dadu District Profile
 |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشوري جي جديد تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي 1950ع واري ڏهاڪي ۾ آئي، جڏهن شهر ڀرسان اعليٰ تعليمي ادارن لاءِ وسيع ڪيمپس قائم ڪرڻ شروع ڪيا ويا. [[سنڌ يونيورسٽي]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڄامشورو 1955ع تائين گهڻو ڪري اڻآباد ۽ ٽڪريالو علائقو هو؛ يونيورسٽيءَ جي نئين رهائشي ڪيمپس لاءِ هن جاءِ جي چونڊ کان پوءِ هتي منظم شهري ۽ تعليمي واڌ شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;USJamshoro&quot;/&gt;

[[File:University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|thumb|left|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو ڄامشورو ڪيمپس وارو دروازو]]

سنڌ يونيورسٽي 1947ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي منظور ڪيل قانون هيٺ قائم ٿي. 1947ع کان 1951ع تائين اها بنيادي طور امتحاني اداري طور ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ حيدرآباد منتقل ٿي تدريسي يونيورسٽي بڻجي. ڄامشوري ۾ موجوده [[علامه آءِ. آءِ. قاضي ڪيمپس]] جي ترقي 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿي، سائنس جا گهڻا شعبا 1961ع ۾ نئين ڪيمپس ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن تہ آرٽس ۽ هيومنٽيز جا شعبا بعد ۾ منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://usindh.edu.pk/page/59
 |title=About the University
 |publisher=[[University of Sindh]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعليمي ادارن، سرڪاري آفيسن، رهائشي ڪالونين، صحت جي سهولتن ۽ مواصلاتي رستن جي قيام سان ڄامشورو آهستي آهستي هڪ مڪمل شهري مرڪز ۾ تبديل ٿيو. 14 ڊسمبر 2004ع تي دادو ضلعي کي ورهائي نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ڄامشورو شهر ضلعي جي انتظامي اهميت جو مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |title=Four new districts created in Sindh
 |work=[[Dawn]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ بيهڪ ==
ڄامشورو سنڌ جي ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي، يعني اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ درياهه جي پار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو شهري علائقو آهي، جڏهن تہ اولهه ۽ اتر-اولهه طرف زمين بتدريج سنڌ جي خشڪ [[ڪوهستان (سنڌ)|ڪوهستاني]] خطي ڏانهن وڌي ٿي.

[[File:Showing Jamshoro and Hyderabad city - in between Indus river flows.jpg|thumb|ڄامشورو ۽ حيدرآباد؛ ٻنهي جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] وهي ٿو]]

سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري کي سنڌو ماٿريءَ جي تاريخي ۽ ثقافتي علائقي ڏانهن هڪ اهم لنگهه قرار ڏئي ٿي. شهر کان اتر طرف [[آمري]]، [[سن، سنڌ|سن]]، [[رني ڪوٽ قلعو]] ۽ [[سيوهڻ]] جهڙا اهم تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;USJamshoro&quot;/&gt;

شهر جو آبهوا سنڌ جي هيٺاهين خشڪ ميدانن جهڙو آهي؛ اونهارا تمام گرم ۽ سڪا، جڏهن تہ سيارا نسبتاً معتدل ٿين ٿا. سنڌو درياهه شهر جي جاگرافي، آبپاشي، تفريح ۽ شهري واڌ ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

== سنڌو درياهه ۽ ڪوٽڙي بئراج ==
[[File:Indus river (sindhu) - Kotri Barrage.jpg|thumb|left|ڄامشوري واري ڪناري کان [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه]]

ڄامشوري جي اوڀر طرف [[ڪوٽڙي بئراج]] سنڌو درياهه تي واقع آهي. بئراج، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، سنڌ جي هيٺين حصي جي آبپاشيءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. بئراج جي مٿان روڊ رستو ڄامشوري کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو.

[[File:Al manzar jamshoro.jpg|thumb|المنظر وٽان ڪوٽڙي بئراج جو منظر]]

درياهه جي ساڄي ڪناري تي '''المنظر''' نالي تفريحي هنڌ شهر جي مشهور عوامي ماڳن مان هڪ آهي، جتان سنڌو ۽ بئراج جو وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. Wikimedia Commons تي موجود ''Al manzar jamshoro.jpg'' پڻ ڄامشوري واري پاسي کان بئراج جو منظر ڏيکاري ٿي.

== تعليم ==
تعليم ڄامشوري جي شهري سڃاڻپ جو مرڪزي عنصر آهي. شهر ۽ ان سان ڳنڍيل ڪيمپس واري علائقي ۾ سنڌ جا ڪيترائي وڏا اعليٰ تعليمي، طبي، انجنيئرنگ، فنون ۽ ثقافتي ادارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن. انهيءَ سبب ڄامشورو وڏي شاگرد آبادي، هاسٽلن، استادن، محققن ۽ سرڪاري تعليمي ملازمن جي رهائش جو مرڪز پڻ آهي.

=== سنڌ يونيورسٽي ===
{{Main|سنڌ يونيورسٽي}}

[[File:University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|thumb|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو مک دروازو]]

[[سنڌ يونيورسٽي]] پاڪستان جي پراڻين سرڪاري يونيورسٽين مان هڪ آهي. اها 1947ع ۾ قائم ٿي ۽ 1951ع ۾ حيدرآباد ۾ تدريسي يونيورسٽي طور ڪم شروع ڪيائين. ڄامشوري ۾ موجوده ڪيمپس جي تعمير 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿي ۽ 1960ع واري ڏهاڪي کان تدريسي شعبا مرحليوار هتي منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;SUHistory&quot;/&gt;

ڪيمپس کي بعد ۾ يونيورسٽيءَ جي اهم وائيس چانسلر ۽ عالم [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] جي نالي سان منسوب ڪيو ويو. وڏي رهائشي ڪيمپس، تدريسي شعبن، لائبريرين، هاسٽلن ۽ تحقيقي ادارن ڄامشوري جي شهري واڌ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.

=== مهراڻ يونيورسٽي ===
{{Main|مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي}}

[[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|left|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت]]

مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جو بنياد 1963ع ۾ '''سنڌ يونيورسٽي انجنيئرنگ ڪاليج''' جي صورت ۾ پيو. 1 مارچ 1977ع تي انجنيئرنگ ڪاليج کي مڪمل آزاد يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://site.muet.edu.pk/directorates/directorate-postgraduate-studies
 |title=Directorate of Postgraduate Studies
 |publisher=[[Mehran University of Engineering and Technology]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي انجنيئرنگ، سائنس، ٽيڪنالاجي، ماحوليات، پاڻيءَ جي انتظام ۽ ٻين شعبن ۾ تدريسي ۽ تحقيقي پروگرام هلائي ٿي.

[[File:Center for Advanced Studies in Water MUET Jamshoro 2021.jpg|thumb|مهراڻ يونيورسٽي ۾ پاڻيءَ بابت اعليٰ مطالعي جو مرڪز]]

=== لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز ===
{{Main|لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز}}

[[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] جي تاريخ 1881ع ۾ حيدرآباد ۾ قائم ٿيل ميڊيڪل اسڪول تائين وڃي ٿي. موجوده لياقت ميڊيڪل ڪاليج 1951ع ۾ قائم ٿيو. ڄامشوري واري ڪيمپس جو بنياد 1954ع ۾ رکيو ويو ۽ 1963ع تائين ڪاليج جي منتقلي ڄامشوري ڏانهن مڪمل ٿي وئي. جنوري 2001ع ۾ ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏئي موجوده نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;LUMHSHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lumhs.edu.pk/about/
 |title=About LUMHS
 |publisher=[[Liaquat University of Medical and Health Sciences]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

LUMHS جي تدريسي اسپتالن، طبي ۽ ڏندن جي تعليم، نرسنگ، تشخيصي خدمتن ۽ تحقيق ڄامشوري کي سنڌ جي اهم طبي تعليمي مرڪزن مان هڪ بڻايو آهي.

=== شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي ===
[[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] ڄامشوري ۾ فن، ڊيزائن، آرڪيٽيڪچر ۽ ثقافتي ورثي جي تعليم لاءِ قائم اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هي ادارو اڳ سنڌ يونيورسٽيءَ جي Institute of Art and Design سان لاڳاپيل تاريخي تسلسل جو حصو رهيو آهي.

=== ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو ===
{{Main|ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو}}

[[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]] ڄامشوري شهر جي اتر طرف [[پيٽارو]] ۾ واقع آهي. ڪاليج 1957ع ۾ پهريون ڀيرو [[ميرپورخاص]] ۾ قائم ٿيو ۽ 1959ع ۾ موجوده پيٽارو ڪيمپس ڏانهن منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.newentry.ccpetaro.edu.pk/download-paper/Prospectus.pdf
 |title=Cadet College Petaro Prospectus
 |publisher=[[Cadet College Petaro]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري ان کي انگريزن جي دور ۾ قائم ٿيل ادارو چوڻ درست نه آهي.

== ثقافتي ۽ علمي ادارا ==
### انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ###
{{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}}

[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio (58).jpg|thumb|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشورو]]

[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل سنڌ جي تاريخ، ادب، لوڪ ثقافت، موسيقي، آرٽ، آثار قديمه ۽ سماجي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو هڪ اهم ادارو آهي. ادارو 1962ع ۾ قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Institute_of_Sindhology
 |title=Institute of Sindhology
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ميوزيم، لائبريري، آرڪائيو، تصويري ۽ صوتي مجموعن ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي ۽ ثقافتي دورن سان لاڳاپيل مواد محفوظ آهي.

[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio (66).jpg|thumb|left|سنڌالاجي جي عمارت جو هڪ ٻيو منظر]]

=== سنڌي ادبي بورڊ ===
[[سنڌي ادبي بورڊ]] جون علمي، ادبي ۽ اشاعتي سرگرميون پڻ ڄامشوري سان گهرو لاڳاپو رکن ٿيون. بورڊ سنڌي ٻوليءَ جي قديم ۽ جديد ادب، تاريخ، لوڪ ادب، تحقيق ۽ ترجمن جا ڪيترائي ڪتاب شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://sindhiadabiboard.org/
 |title=Sindhi Adabi Board Online Library
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڄامشوري ۾ سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ۽ ٻين تعليمي ۽ تدريسي ادارن جي موجودگي پڻ شهر جي علمي ڪردار کي مضبوط ڪري ٿي.

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين پاڪستان آدمشماريءَ مطابق ڄامشورو ٽائون ڪائونسل جي آبادي '''88,190''' هئي. ان مان '''45,457 مرد'''، '''42,713 عورتون''' ۽ '''20 ٽرانس جينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع جي سرڪاري حتمي انگ مطابق آبادي 32,768 هئي، جنهن کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 17.99٪ درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:82%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشورو ٽائون ڪائونسل جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#3949AB;color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪُل آبادي
! مرد
! عورتون
! ٽرانس جينڊر
! سراسري گهرو ڀاتي
|-
| 2017ع
| 32,768
| —
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#EEF0FB;&quot;
| '''2023ع'''
| '''88,190'''
| 45,457
| 42,713
| 20
| 6.22
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۽ 2023ع جي انگن ۾ وڏي فرق کي صرف قدرتي آباديءَ جي واڌ طور پڙهڻ مناسب نه آهي؛ اهڙي تيز واڌ ۾ شهري حدبندين، نون رهائشي علائقن جي شموليت ۽ ڪيمپس-مرڪوز شهري توسيع جو به ڪردار ٿي سگهي ٿو.

=== خواندگي ===
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڄامشورو ٽائون ڪائونسل جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگي '''66.01٪''' درج ڪئي وئي. مردن ۾ اها شرح '''74.44٪''' ۽ عورتن ۾ '''56.99٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:65%; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot;
! درجو
! شرح
|-
| ڪُل
| '''66.01٪'''
|- style=&quot;background:#E8F5F2;&quot;
| مرد
| '''74.44٪'''
|-
| عورتون
| '''56.99٪'''
|}

تعليمي ادارن جي وڏي مرڪز هجڻ باوجود مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 17.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڄامشورو ٽائون ڪائونسل ۾ '''14,169 رهائشي گهر''' درج هئا، جن مان 12,839 پڪا، 921 نيم پڪا ۽ 409 ڪچا هئا. 11,916 گهرن ۾ بجلي، 10,432 ۾ گئس ۽ 6,847 ۾ پيئڻ جو پاڻي درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_35_sindh_districts.pdf
 |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:86%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڄامشوري ۾ رهائشي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5D4037;color:white;&quot;
! ڪُل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|-
| '''14,169'''
| 12,839
| 921
| 409
| 6,847
| 11,916
| 10,432
|}

== معيشت ۽ روزگار ==
ڄامشوري جي معيشت جو وڏو حصو اعليٰ تعليم، صحت، سرڪاري انتظام، تحقيق ۽ تعليمي خدمتن سان ڳنڍيل آهي. يونيورسٽين ۽ ٻين سرڪاري ادارن ۾ هزارين استاد، طبي ماهر، محقق، شاگرد ۽ ملازم ڪم يا تعليم حاصل ڪن ٿا، جنهن سان رهائش، واپار، ٽرانسپورٽ، خوراڪ ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مقامي مارڪيٽ پيدا ٿي آهي.

شهر [[ڪوٽڙي]] جي صنعتي علائقي ۽ حيدرآباد جي وڏي شهري منڊي جي ويجهو هجڻ سبب پڻ معاشي فائدو حاصل ڪري ٿو. ڄامشورو–ڪوٽڙي–حيدرآباد علائقو عملي طور هڪ ڳنڍيل شهري ۽ صنعتي پٽي ٺاهي ٿو.

=== توانائي ===
[[File:Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]]]

[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]] شهر جي ڀرسان واقع سنڌ جي وڏن حرارتي بجلي گهرن مان هڪ آهي. توانائيءَ جو شعبو ڄامشوري جي صنعتي ۽ سرڪاري اهميت ۾ پڻ حصو وجهي ٿو.

== آمدرفت ==
ڄامشورو سنڌ جي اهم اتر–ڏکڻ رستن مان هڪ، [[اين-55 انڊس هاءِ وي]]، تي واقع آهي. هي رستو شهر کي اتر طرف سيوهڻ، دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڏکڻ طرف ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد سان رابطو فراهم ڪري ٿو.

[[File:Jamshoro Phattak.jpg|thumb|left|ڄامشورو ڦاٽڪ]]

ڄامشوري مان [[پاڪستان ريلوي]] جي لائين پڻ گذري ٿي. '''سنڌ يونيورسٽي ريلوي اسٽيشن'''، جنهن کي ڄامشورو ريلوي اسٽيشن پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌ يونيورسٽي ۽ انڊس هاءِ وي ڀرسان واقع آهي.

[[File:Railway track Jamshoro.jpg|thumb|ڄامشوري ۾ ريلوي لائين]]

ڪوٽڙي بئراج واري روڊ ۽ ٻين پلن ذريعي ڄامشورو سنڌو درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع حيدرآباد سان ڳنڍيل آهي.

== ثقافت ۽ علمي ماحول ==
ڄامشوري جي ثقافتي سڃاڻپ روايتي شهرن کان ڪجهه مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جديد سماجي جوڙجڪ وڏي حد تائين يونيورسٽين ۽ تعليمي ڪيمپسن جي چوڌاري ترقي ڪئي آهي. سنڌ جي مختلف ضلعن مان شاگرد، استاد، اديب، محقق ۽ فنڪار هتي اچڻ سبب ڄامشورو جديد سنڌي علمي ۽ ادبي زندگيءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو آهي.

[[Dawn]] ۾ ڄامشوري بابت لکيل هڪ مضمون ۾ شهر جي علمي ماحول کي سنڌ جي صوفي روايت، موسيقي، فن ۽ جديد يونيورسٽي ڪلچر جي ميل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Farrukh
 |first=Niilofur
 |url=https://www.dawn.com/news/1071099/dawn-opinion-april-16-2008
 |title=The spirit of Jamshoro
 |work=[[Dawn]]
 |date=16 April 2008
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ يونيورسٽي، سنڌالاجي ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي سرگرمين سبب ڪيترائي ناميارا سنڌي اديب، شاعر، تاريخدان ۽ محقق مختلف دورن ۾ ڄامشوري ۾ رهيا، پڙهيا يا ڪم ڪندا رهيا آهن.

== مشهور شخصيتن سان لاڳاپو ==
ڄامشوري جي يونيورسٽين ۽ علمي ادارن سان سنڌ جي ڪيترن معروف اديبن ۽ عالمن جو لاڳاپو رهيو آهي. انهن ۾ [[ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[غلام محمد لاکو]]، [[امداد حسيني]]، [[سحر امداد]]، [[عبدالقادر جوڻيجو]]، [[تنوير جوڻيجو]] ۽ ٻين محققن ۽ اديبن جا نالا شامل آهن.

اهڙي فهرست کي شهر جي مستقل رهاڪن جي فهرست بدران '''ڄامشوري جي علمي ادارن سان لاڳاپيل شخصيتن''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪيترن جو بنيادي لاڳاپو سنڌ يونيورسٽي يا ٻين ادارن سان تدريسي، تحقيقي يا ادبي ڪم جي صورت ۾ رهيو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
ڄامشوري کان اتر طرف سنڌو درياهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڪيترائي اهم تاريخي ماڳ واقع آهن. [[آمري]] جو آثار قديمه وارو ماڳ يونيورسٽي ڪيمپس کان لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر وڌيڪ اتر طرف آهي، جڏهن تہ [[رني ڪوٽ قلعو]] ڄامشوري کان اتر طرف ڪوهستاني علائقي ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;USJamshoro&quot;/&gt;

رني ڪوٽ پاڻ '''ڄامشوري شهر جو حصو نه آهي'''؛ اهو [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ [[سن، سنڌ|سن]] ڀرسان واقع آهي، تنهنڪري ان بابت تفصيلي تاريخ شهر جي مضمون بدران ضلعي يا رني ڪوٽ جي الڳ مضمون ۾ وڌيڪ مناسب آهي.

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Al manzar jamshoro.jpg|المنظر وٽان [[ڪوٽڙي بئراج]]
Indus river (sindhu) - Kotri Barrage.jpg|ڄامشوري واري پاسي کان [[سنڌو درياهه]]
University of Sindh Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|[[سنڌ يونيورسٽي]] جو دروازو
University of Sindh, Jamshoro (Gate) - panoramio.jpg|سنڌ يونيورسٽي ڪيمپس
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio (58).jpg|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio (66).jpg|سنڌالاجي جي عمارت
MUET Admin Building.jpg|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
Center for Advanced Studies in Water MUET Jamshoro 2021.jpg|مهراڻ يونيورسٽي جو پاڻيءَ بابت اعليٰ مطالعي جو مرڪز
Jamshoro Phattak.jpg|ڄامشورو ڦاٽڪ
Railway track Jamshoro.jpg|ڄامشورو ريلوي لائين
Jamshoro Power Station, Sindh Pakistan.jpg|[[ڄامشورو پاور اسٽيشن]]
Golden hour in Jamshoro - panoramio.jpg|ڄامشوري جو شام وارو منظر
Sunset Jamshoro.jpg|ڄامشوري ۾ سج لهڻ جو منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[ڪوٽڙي]]
* [[ڪوٽڙي تعلقو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://usindh.edu.pk/page/18 سنڌ يونيورسٽي: ڄامشوري جو تعارف]
* [https://www.dawn.com/news/1071099/dawn-opinion-april-16-2008 ''T</text>
      <sha1>moecf1tdbxuihvx2b5mewlswtc3j7ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوٽڙي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10129</id>
    <revision>
      <id>410911</id>
      <parentid>288731</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21628" sha1="0d2bqg6knyt0myxd1bglv0jkilhusm5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڪوٽڙي
| native_name             = {{lang|ur|کوٹری}}
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 | border = infobox
 | perrow = 1/1
 | total_width = 280
 | image1 = Kotri Bridge 2.jpg
 | caption1 = رات جي وقت [[ڪوٽڙي پل]] ۽ [[مهراڻ ريلوي پل]]
 | image2 = Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg
 | caption2 = [[ڪوٽڙي بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]
 }}
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = ڪوٽڙي
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ بيهڪ##پاڪستان ۾ بيهڪ
| coordinates             = {{coord|25.373964|68.301315|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]
| population_total        = 106615
| population_as_of        = 2023
| population_rank         = پاڪستان ۾ 118هون
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
}}

'''ڪوٽڙي''' ({{lang-ur|کوٹری}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ تي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي سامهون واقع آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ سنڌو درياهه وهي ٿو ۽ اهي پلن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. 2023ع جي پاڪستاني مردم شماري موجب ڪوٽڙي ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''106,615''' هئي، جنهن سان ڪوٽڙي پاڪستان جو 118هون وڏي آبادي وارو شهر هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |work=7th Population and Housing Census 2023
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪوٽڙي سنڌ جي اهم تاريخي ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي. 1861ع ۾ [[ڪراچي]] کان ڪوٽڙي تائين سنڌ جي پهرين ريلوي لائين شروع ٿيڻ کان پوءِ شهر واپار، ريلوي ۽ سنڌو درياهه جي آمدرفت جو اهم مرڪز بڻيو. شهر جي ڀرسان [[ڪوٽڙي بئراج]]، ڪوٽڙي صنعتي علائقو ۽ سنڌ جي اهم يونيورسٽين وارو [[ڄامشورو]] واقع آهن.

== نالو ==
'''ڪوٽڙي''' نالو سنڌي لفظ '''ڪوٽ''' مان نڪتل تصغير سمجهيو وڃي ٿو؛ يعني ننڍو ڪوٽ يا ننڍڙو قلعو. سنڌ جي هنڌن جي نالن بابت پارسو جي. گدواڻي جي تحقيق ۾ پڻ ''Kotri'' کي ''kot'' جي تصغير قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gidwani
 |first=Parso J.
 |title=Place-Names of Sindh
 |journal=Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute
 |volume=49
 |year=1990
 |pages=153–156
 |jstor=42930281
}}&lt;/ref&gt; سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ پڻ «ڪوٽڙي» لاءِ قلعو، ڳڙهه يا حصار جي معنيٰ ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪوٽڙي
 |title=ڪوٽڙي
 |work=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڪوٽڙي لڳ ڀڳ 25.37° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.30° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. درياهه جي ٻئي پاسي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واقع آهي، جنهن سبب ٻنهي شهرن جو معاشي ۽ آمدورفت جو لاڳاپو تاريخي طور گهرو رهيو آهي.

ڪوٽڙي جي اتر ۽ اولهه طرف [[ڄامشورو]] ۽ ڪوهستاني علائقا آهن، جڏهن ته اوڀر طرف سنڌو درياهه ۽ حيدرآباد واقع آهن. شهر سنڌ جي اهم اتر–ڏکڻ آمدورفت واري رستي تي واقع هجڻ ڪري ڪراچي، حيدرآباد، دادو ۽ سنڌ جي اترين علائقن سان ريل ۽ روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.

[[File:Indus River below Kotri Barrage 2017-07-26.jpg|thumb|left|[[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ [[سنڌو درياهه]] جو منظر]]

== تاريخ ==
ڪوٽڙي جي تاريخ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل واپار ۽ آمدورفت سان جڙيل آهي. برطانوي راڄ کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي دور ۾ درياهه سنڌ جي اندروني واپار ۽ مسافرن جي اچ وڃ جو اهم ذريعو هو. برطانوي دور ۾ ڪوٽڙي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر کي ريلوي ۽ درياهي آمدورفت جي اهم مرڪز طور ترقي ڏني وئي.

1838ع ۾، پهرين اينگلو-افغان جنگ جي تيارين دوران، برطانوي فوجن سنڌ مان گذرندي ڪوٽڙي ۽ سنڌو درياهه واري رستي کي استعمال ڪيو. سنڌ جي 1843ع ۾ برطانوي سلطنت سان الحاق کان پوءِ ڪوٽڙي جي فوجي، تجارتي ۽ مواصلاتي اهميت وڌندي وئي.

=== ريلوي جو آغاز ===
[[File:Kotri junction railway station.jpg|thumb|[[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]]

برطانوي دور ۾ ڪراچي بندرگاهه کي سنڌو درياهه جي اندروني واپاري نظام سان ڳنڍڻ لاءِ ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو ويو. [[سنڌ ريلوي ڪمپني]] کي ان منصوبي جي تعمير جو ڪم ڏنو ويو ۽ 13 مئي 1861ع تي ڪراچي ۽ ڪوٽڙي وچ ۾ لڳ ڀڳ 108 ميل (174 ڪلوميٽر) ڊگهي ريلوي لائين مسافرن ۽ مال جي آمدورفت لاءِ کولي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-kotri/
 |title=ڪوٽڙي
 |work=سنڌ ائٽلس
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن ريلوي جي اچڻ سان ڪراچي بندرگاهه تي پهتل مال کي ڪوٽڙي تائين ريل ذريعي آڻڻ ۽ اتان سنڌو درياهه جي ٻيڙين وسيلي اتر سنڌ ۽ پنجاب ڏانهن منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيو. ان ڪري ڪوٽڙي ريل ۽ درياهي آمدورفت جي وچ ۾ اهم منتقلي مرڪز بڻجي ويو.

بعد ۾ ريلوي نيٽ ورڪ سنڌو درياهه پار حيدرآباد ۽ اڳتي اتر طرف وڌايو ويو، جنهن سان ڪوٽڙي جنڪشن جي اهميت وڌيڪ وڌي.

=== سنڌو درياهه ۽ درياهي واپار ===
اڻويهين صديءَ ۾ ڪوٽڙي [[Indus Steam Flotilla|انڊس اسٽيم فلوٽيلا]] جي اهم مرڪزن مان هو. ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙيون سنڌو درياهه وسيلي مال ۽ مسافر کڻي سنڌ جي مختلف بندرن ۽ پنجاب ڏانهن وينديون هيون. ريلوي ۽ درياهي آمدورفت جي گڏيل نظام ڪوٽڙي کي ڪراچي بندرگاهه ۽ سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن وچ ۾ اهم تجارتي ڳانڍاپو بڻايو.

== ڪوٽڙي پل ==
[[File:Kotri Bridge 2015-07-28.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] مٿان تاريخي [[ڪوٽڙي پل]]]]

ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد کي ڳنڍيندڙ تاريخي '''ڪوٽڙي پل''' سنڌو درياهه تي تعمير ٿيل سنڌ جي اهم ريل-روڊ پلن مان آهي. پل 25 مئي 1900ع تي کوليو ويو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 1,948 فوٽ (594 ميٽر) هئي ۽ ان وسيلي ريلوي سان گڏ روڊ ٽرئفڪ کي به سنڌو پار ڪرڻ جي سهولت ملي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-kotri/
 |title=ڪوٽڙي
 |work=سنڌ ائٽلس
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پل کي 1931ع ۾ ٻيهر تعمير ۽ مضبوط ڪيو ويو. ويهين صديءَ ۾ ريل ۽ روڊ ٽرئفڪ وڌڻ سبب پراڻي پل تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ ان جي ڀرسان الڳ [[مهراڻ ريلوي پل]] تعمير ڪئي وئي.

[[File:Pakistan, Kotri, Railway Bridge.jpg|thumb|left|1970ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير هيٺ [[مهراڻ ريلوي پل]]]]

[[File:Kotri Bridge 2.jpg|thumb|رات جو [[ڪوٽڙي پل]]؛ پسمنظر ۾ [[مهراڻ ريلوي پل]]]]

== ڪوٽڙي بئراج ==
{{Main|ڪوٽڙي بئراج}}
[[File:Kotri Barrage.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]] تي [[ڪوٽڙي بئراج]]]]

'''ڪوٽڙي بئراج'''، جنهن کي تاريخي طور '''غلام محمد بئراج''' پڻ چيو ويندو آهي، ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي تعمير ٿيل سنڌ جي وڏن آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. منصوبي جي منظوري 1947ع کان ڪجهه مهينا اڳ ڏني وئي ۽ بئراج جا هيڊ ورڪس 1955ع ۾ مڪمل ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/
 |title=Location and Brief History of Kotri Barrage
 |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج مان چار وڏا فيڊر ڪئنال نڪرن ٿا، جن مان ٽي سنڌو جي کاٻي ڪپ ۽ هڪ ساڄي ڪپ تي آهي. سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي موجب انهن وسيلي لڳ ڀڳ ٽي ملين ايڪڙ زمين لاءِ آبپاشيءَ جو پاڻي مهيا ڪيو وڃي ٿو. ساڄي ڪپ وارو [[ڪلري بگهاڙ فيڊر]] [[ڪينجهر ڍنڍ]] سان ڳنڍيل آهي، جنهن سبب هي نظام سنڌ جي زرعي آبپاشي سان گڏ ڪراچي جي پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ به اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhIrrigation&quot; /&gt;

[[File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|thumb|left|ڪوٽڙي بئراج وٽ سنڌو درياهه ۾ مڇي ماريندڙ مهاڻا]]

ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ سنڌو درياهه جو وهڪرو سنڌ جي ڊيلٽائي ماحوليات لاءِ پڻ اهم آهي. درياهه سان لاڳاپيل مهاڻن جون آباديون ماهيگيري تي ڀاڙين ٿيون، ۽ ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻيءَ جي مقدار ۾ تبديلي ماهيگيري، درياهي حياتيات ۽ هيٺين سنڌ جي سماجي معيشت تي اثر وجهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fishing&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Makhdoom
 |first1=Tayyaba Rafique
 |last2=Shah
 |first2=Syed Abdul Sattar
 |last3=Makhdoom
 |first3=Faiza
 |title=Socio-economic well-being through fishing in Kotri downstream: should the river be kept on flowing?
 |journal=The Government: Research Journal of Political Science
 |volume=5
 |year=2016
 |pages=195–209
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==
2023ع جي ستين آدمشماري ۽ گهرشماري موجب ڪوٽڙي ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''106,615''' هئي، جنهن ۾ 54,326 مرد، 52,279 عورتون ۽ 10 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 101,124 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.89 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot; /&gt;

=== تاريخي آبادي ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:55%;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي شهر جي تاريخي آبادي'''
|- style=&quot;background:#336699; color:white;&quot;
! مردم شماري جو سال !! آبادي !! گذريل مردم شماري کان تبديلي
|-
| 1951 || {{formatnum:15154}} || —
|- style=&quot;background:#f2f7fb;&quot;
| 1961 || {{formatnum:20262}} || +33.7%
|-
| 1972 || {{formatnum:29746}} || +46.8%
|- style=&quot;background:#f2f7fb;&quot;
| 1981 || {{formatnum:39390}} || +32.4%
|-
| 1998 || {{formatnum:62085}} || +57.6%
|- style=&quot;background:#f2f7fb;&quot;
| 2017 || {{formatnum:101124}} || +62.9%
|-
| 2023 || '''{{formatnum:106615}}''' || '''+5.4%'''
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e8eef5;&quot; | ذريعا: پاڪستان جون مردم شماريون&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/censusarchive/
 |title=Census Archive
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

'''نوٽ:''' پراڻن ثانوي ذريعن ۾ 2017ع لاءِ '''259,358''' جو انگ پڻ ڏنو ويو آهي، پر پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري سرڪاري جدول ۾ ڪوٽڙي MC جي 2017ع واري تقابلي آبادي '''101,124''' ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري مٿين جدول ۾ سرڪاري PBS انگ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي مردم شماري مطابق ڪوٽڙي ميونسپل ڪاميٽي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. شهر ۾ اردو، پنجابي، پشتو ۽ هندڪو ڳالهائيندڙ آباديون پڻ رهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:52%;&quot;
|+ '''ڪوٽڙي MC جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8B4513; color:white;&quot;
! ٻولي !! آباديءَ جو حصو
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || '''72.4%'''
|- style=&quot;background:#fff4e6;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[اردو]] || 15.0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 6.2%
|- style=&quot;background:#fff4e6;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[پشتو]] || 3.8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[هندڪو]] || 1.2%
|- style=&quot;background:#fff4e6;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيون ٻوليون || 1.4%
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f0e4d7;&quot; | ذريعو: پاڪستان جي 2023ع واري مردم شماري&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/census/
 |title=7th Population and Housing Census 2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== معيشت ==
ڪوٽڙي سنڌ جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ قائم '''ڪوٽڙي صنعتي علائقو''' حيدرآباد–ڄامشورو شهري خطي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هتي ٽيڪسٽائل، ڪپهه، اٽو، چانور، ڪيميائي شيون، دوائون، پلاسٽڪ، انجنيئرنگ ۽ ٻين صنعتي شين سان لاڳاپيل ڪارخانا قائم آهن.

ڪوٽڙي جي معيشت جو ٻيو تاريخي شعبو [[ماهيگيري]] آهي. سنڌو درياهه ۽ ڪوٽڙي بئراج سان لاڳاپيل مهاڻن جون برادريون مڇي مارڻ، مڇيءَ جي وڪري ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار تي ڀاڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Fishing&quot; /&gt;

[[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|ڪوٽڙي بئراج هيٺ سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون]]

ريلوي جنڪشن، سنڌو پار پلن ۽ ڪراچي–حيدرآباد اقتصادي لنگهه جي ويجهڙائي پڻ ڪوٽڙي جي واپاري اهميت ۾ اضافو ڪيو آهي.

== آمدورفت ==
ڪوٽڙي روڊ ۽ ريل ٻنهي جي لحاظ کان سنڌ جو اهم مواصلاتي مرڪز آهي. [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان ريلوي جي تاريخي اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي کان ايندڙ ريلوي رستي کي حيدرآباد ۽ سنڌ جي اترين علائقن سان ڳنڍي ٿي.

شهر [[ايم-9 موٽروي]] وسيلي ڪراچي ۽ حيدرآباد سان ڳنڍيل آهي. ڀرپاسي مان [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ [[انڊس هاءِ وي|اين-55 انڊس هاءِ وي]] سان رابطا موجود آهن، جڏهن ته ڄامشورو طرف ويندڙ رستا دادو، سيوهڻ ۽ سنڌ جي اتر-اولهه وارن علائقن ڏانهن وڃن ٿا.

[[File:Road leading to Kotri Bridge.jpg|thumb|left|ڪوٽڙي پل ڏانهن ويندڙ روڊ]]

== تعليم ==
ڪوٽڙي پاڻ سان گڏ پاڙيسري [[ڄامشورو]] واري تعليمي مرڪز جو حصو بڻجي ٿو. ڄامشورو–ڪوٽڙي شهري علائقي ۾ سنڌ جون ڪيتريون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا واقع آهن، جن ۾:

* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]
* [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]

شامل آهن. انهن ادارن جي ويجهڙائي سبب ڪوٽڙي ۾ شاگردن، ملازمن ۽ تعليمي خدمتن سان لاڳاپيل آبادي پڻ رهي ٿي.

== مذهبي ۽ تاريخي عمارتون ==
[[File:Christ Church Kotri.jpg|thumb|[[ڪرائسٽ چرچ، ڪوٽڙي]]]]

ڪوٽڙي جي برطانوي دور جي اهم ورثي مان '''[[ڪرائسٽ چرچ، ڪوٽڙي]]''' قابل ذڪر آهي. Wikimedia Commons ۾ اها عمارت پاڪستان جي ثقافتي ورثي جي يادگار '''SD-U-35''' طور سڃاڻپ ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Christ_Church_Kotri.jpg
 |title=Christ Church Kotri
 |publisher=Wikimedia Commons
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرچ جي تعمير اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪوٽڙي ۾ برطانوي فوجي، ريلوي ۽ درياهي آمدورفت سان لاڳاپيل يورپي آباديءَ جي موجودگيءَ سان ڳنڍيل آهي. عمارت ۾ برطانوي دور جي گوٿڪ طرز تعمير جا عنصر نظر اچن ٿا ۽ اها ڪوٽڙي جي نوآبادياتي دور جي بچيل اهم عمارتن مان آهي.

== ثقافت ۽ سماج ==
ڪوٽڙي سنڌو درياهه، ريلوي ۽ صنعتي ترقيءَ جي اثر هيٺ ٺهيل گهڻ لساني شهري سماج رکي ٿي. شهر جي مقامي ثقافت ۾ سنڌي ٻولي، سنڌو درياهه سان لاڳاپيل مهاڻن جون روايتون، ريلوي ورثو ۽ صنعتي پورهيت ثقافت اهم حيثيت رکن ٿا.

[[پلو]] سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سنڌ جي مشهور مڇين مان آهي ۽ ڪوٽڙي–ڄامشورو واري درياهي علائقي جي خوراڪ ۽ مهاڻن جي روايتن سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي.

== مشهور شخصيتون ==
* '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' (1940–2016) — مشهور سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ ڊراما نگار؛ ڪوٽڙي ۾ ڄائو. سندس ادبي ڪم سنڌي سماج، تاريخ ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.

== تصويري جھلڪيون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Kotri Bridge 2.jpg|رات جي وقت ڪوٽڙي پل ۽ مهراڻ ريلوي پل
Kotri Bridge 2015-07-28.jpg|سنڌو درياهه مٿان تاريخي ڪوٽڙي پل
Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج
Indus river (sindhu) - Kotri Barrage.jpg|ڄامشوري واري پاسي کان ڪوٽڙي بئراج
Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج وٽ مهاڻا
Kotri Barrage Indus River.jpg|سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون
Kotri junction railway station.jpg|ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن
Pakistan, Kotri, Railway Bridge.jpg|1970ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير هيٺ مهراڻ ريلوي پل
Road leading to Kotri Bridge.jpg|ڪوٽڙي پل ڏانهن ويندڙ روڊ
Christ Church Kotri.jpg|ڪوٽڙي جو تاريخي ڪرائسٽ چرچ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪوٽڙي تعلقو]]
* [[ڪوٽڙي بئراج]]
* [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڪوٽڙي پل]]
* [[ڄامشورو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Kotri}}

{{سنڌ جا شهر}}
{{سنڌ جي تاريخ}}

[[زمرو:ڪوٽڙي]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌو درياهه تي آباديون]]</text>
      <sha1>0d2bqg6knyt0myxd1bglv0jkilhusm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطنت غلدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11937</id>
    <revision>
      <id>410961</id>
      <parentid>338379</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="rxc9rio1cuy5znz6jyndgsxt6qk49i5" xml:space="preserve">{{Short description|East African sultanate}}
{{About|the early modern Somali sultanate|the clan|Geledi}}
{{Infobox country
| native_name = سلطنة غلدي (عربي) &lt;br&gt;
Saldanadda Geledi (صومالي)
| conventional_long_name = گليدي جي سلطنت
| year_start = 1695ع
| year_end = 1911ع
| p1 = اجوران سلطنت
| flag_p1 = Muzzaffar (Mogadishu area) flag according to 1576 Portuguese map.svg
| s1 = اطالوي صومالي لينڊ
| flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| date_end = 
| event_start = 
| event_end = 
| image_flag = Geledi Sultanante Flag.png
| image_flag_size = 
| flag = 
| flag_caption = گوبرون خاندان جو علامتي جھنڊو
| image_coat = 
| image_map = Geledi Sultanate.png
| image_map2 = HornOfAfrica1915--es.svg
| image_map_caption = 
| image_map2_caption = سال 1915ع ۾  صوماليا جي ڏکڻ ۾ گليدي سلطنت ۽ چوگرد علائقا
| national_motto = 
| national_anthem = 
| capital = افگویي
| common_languages = عربي، صومالي
| government_type = بادشاھت
| leader1 = ابراهيم عدير
| year_leader1 = 17هين صدي جي آخر کان 18هين صدي جي شروعات تائين
| leader2 = عثمان احمد
| year_leader2 = 1878 – 1911
| title_leader = سلطان، امام،  شيخ
| legislature = 
| stat_year1 = 
| stat_pop1 = 
| stat_area4 = 
| population_density3 = 
| religion = [[اسلام]]
| currency = 
| demonym = 
| area_km2 = 
| area_rank = 
| GDP_PPP = 
| GDP_PPP_year = 
| HDI = 
| HDI_year = 
| today = [[صوماليه]]
| national_languages = صومالي، عربي
| leader_name1 = ابراهيم عدير
| leader_title1 = باني
| leader_title2 = سلطان
| leader_name2 = عثمان احمد
}}
'''سلطنت غلدي''' یا گليدي سلطنت (&lt;small&gt;عربي: '''سلطنة غلدي'''؛ صومالي''': Saldanadda Geledi؛''' انگریزي''':Geledi sultanate)'''&lt;/small&gt;، گوبيرون خاندان،&lt;ref name=&quot;Somali Sultanate 2002 Page 2292&quot;&gt;Somali Sultanate: The Geledi City-state Over 150 Years - Virginia Luling (2002) Page 229&lt;/ref&gt; جنهن سترهين صدي جي آخر کان ويهين صدي جي شروعات تائين [[قرن آفريڪا]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، جي تحت هڪ صومالي سلطنت هئي. 

سلطنت تي گوبيرون خاندان جي حڪومت هئي. اها گليدي سپاهي ابراهيم عدير طرفان قائم ڪئي وئي هئي، جنهن اجوران سلطنت جي مختلف ويڙهاڪن کي شڪست ڏنيو ۽ اهم سياسي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ گوبيرونن کي تيار ڪيو. محمود ابراهيم جي مضبوط ٿيڻ کان پوءِ، خاندان هن جي پٽ، يوسف محمود ابراهيم جي سربراهي ۾ پنهنجي عروج تي پهچي ويو، جنهن گليدي معيشت کي ڪاميابيءَ سان جديد بڻايو ۽ سال 1843ع ۾ برديره جي فتح سان علائقائي خطرن کي ختم ڪيو&lt;ref name=&quot;Dic xxix2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DPwOsOcNy5YC|title=Historical Dictionary of Somalia|last1=Mukhtar|first1=Mohamed Haji|date=25 February 2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810866041|page=xxix|access-date=2014-02-15}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عمان|سلطنت عمان]] جي سلطان سعيد بن سلطان کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌو.&lt;ref name=&quot;Shillington 2005 9902&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of African History, Volume 2|last=Shillington|first=Kevin|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2005|isbn=9781579584542|page=990}}&lt;/ref&gt; گليدي سلطانن جا مضبوط علائقائي لاڳاپا هئا ۽ هنن سواحلي ساحل تي پيٽ ۽ ويتو سلطانن سان اتحاد قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marguerite|first1=Ylvisaker|date=1978|title=The Origins and Development of the Witu Sultanate|url=https://www.jstor.org/stable/217198|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=11|issue=4|pages=669–688|doi=10.2307/217198|jstor=217198}}&lt;/ref&gt; سال 1878ع ۾ مشهور سلطان احمد يوسف جي وفات تائين واپار ۽ گليدي طاقت مضبوط رهي. سلطنت سال 1911ع ۾ اٽلي جي قبضي کانپوء اطالوي صومالي لينڊ ۾ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Virginia Luling pg. 2042&quot;&gt;The social structure of southern Somali tribes, Virginia Luling, pg. 204&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:صوماليا]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>rxc9rio1cuy5znz6jyndgsxt6qk49i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410971</id>
      <parentid>410961</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="fewk0xaklpp3qeauuhjp2rryo7h2wrs" xml:space="preserve">{{Short description|East African sultanate}}
{{About|the early modern Somali sultanate|the clan|Geledi}}
{{Infobox country
| native_name = سلطنة غلدي (عربي) &lt;br&gt;
Saldanadda Geledi (صومالي)
| conventional_long_name = گليدي جي سلطنت
| year_start = 1695ع
| year_end = 1911ع
| p1 = اجوران سلطنت
| flag_p1 = Muzzaffar (Mogadishu area) flag according to 1576 Portuguese map.svg
| s1 = اطالوي صومالي لينڊ
| flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| date_end = 
| event_start = 
| event_end = 
| image_flag = Geledi Sultanante Flag.png
| image_flag_size = 
| flag = 
| flag_caption = گوبرون خاندان جو علامتي جھنڊو
| image_coat = 
| image_map = Geledi Sultanate.png
| image_map2 = HornOfAfrica1915--es.svg
| image_map_caption = 
| image_map2_caption = سال 1915ع ۾  صوماليا جي ڏکڻ ۾ گليدي سلطنت ۽ چوگرد علائقا
| national_motto = 
| national_anthem = 
| capital = افگویي
| common_languages = عربي، صومالي
| government_type = بادشاھت
| leader1 = ابراهيم عدير
| year_leader1 = 17هين صدي جي آخر کان 18هين صدي جي شروعات تائين
| leader2 = عثمان احمد
| year_leader2 = 1878 – 1911
| title_leader = سلطان، امام،  شيخ
| legislature = 
| stat_year1 = 
| stat_pop1 = 
| stat_area4 = 
| population_density3 = 
| religion = [[اسلام]]
| currency = 
| demonym = 
| area_km2 = 
| area_rank = 
| GDP_PPP = 
| GDP_PPP_year = 
| HDI = 
| HDI_year = 
| today = [[صوماليه]]
| national_languages = صومالي، عربي
| leader_name1 = ابراهيم عدير
| leader_title1 = باني
| leader_title2 = سلطان
| leader_name2 = عثمان احمد
}}
'''سلطنت غلدي''' یا گليدي سلطنت (&lt;small&gt;عربي: '''سلطنة غلدي'''؛ صومالي''': Saldanadda Geledi؛''' انگریزي''':Geledi sultanate)'''&lt;/small&gt;، گوبيرون خاندان،&lt;ref name=&quot;Somali Sultanate 2002 Page 2292&quot;&gt;Somali Sultanate: The Geledi City-state Over 150 Years - Virginia Luling (2002) Page 229&lt;/ref&gt; جنهن سترهين صدي جي آخر کان ويهين صدي جي شروعات تائين [[قرن آفريڪا]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، جي تحت هڪ صومالي سلطنت هئي. 

سلطنت تي گوبيرون خاندان جي حڪومت هئي. اها گليدي سپاهي ابراهيم عدير طرفان قائم ڪئي وئي هئي، جنهن اجوران سلطنت جي مختلف ويڙهاڪن کي شڪست ڏنيو ۽ اهم سياسي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ گوبيرونن کي تيار ڪيو. محمود ابراهيم جي مضبوط ٿيڻ کان پوءِ، خاندان هن جي پٽ، يوسف محمود ابراهيم جي سربراهي ۾ پنهنجي عروج تي پهچي ويو، جنهن گليدي معيشت کي ڪاميابيءَ سان جديد بڻايو ۽ سال 1843ع ۾ برديره جي فتح سان علائقائي خطرن کي ختم ڪيو&lt;ref name=&quot;Dic xxix2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DPwOsOcNy5YC|title=Historical Dictionary of Somalia|last1=Mukhtar|first1=Mohamed Haji|date=25 February 2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810866041|page=xxix|access-date=2014-02-15}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عمان|سلطنت عمان]] جي سلطان سعيد بن سلطان کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌو.&lt;ref name=&quot;Shillington 2005 9902&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of African History, Volume 2|last=Shillington|first=Kevin|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2005|isbn=9781579584542|page=990}}&lt;/ref&gt; گليدي سلطانن جا مضبوط علائقائي لاڳاپا هئا ۽ هنن سواحلي ساحل تي پيٽ ۽ ويتو سلطانن سان اتحاد قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marguerite|first1=Ylvisaker|date=1978|title=The Origins and Development of the Witu Sultanate|url=https://www.jstor.org/stable/217198|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=11|issue=4|pages=669–688|doi=10.2307/217198|jstor=217198}}&lt;/ref&gt; سال 1878ع ۾ مشهور سلطان احمد يوسف جي وفات تائين واپار ۽ گليدي طاقت مضبوط رهي. سلطنت سال 1911ع ۾ اٽلي جي قبضي کانپوء اطالوي صومالي لينڊ ۾ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Virginia Luling pg. 2042&quot;&gt;The social structure of southern Somali tribes, Virginia Luling, pg. 204&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>fewk0xaklpp3qeauuhjp2rryo7h2wrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410972</id>
      <parentid>410971</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4822" sha1="gh5vclfk3zyb7aflo3vsff7iubzmpp5" xml:space="preserve">{{Short description|East African sultanate}}
{{About|the early modern Somali sultanate|the clan|Geledi}}
{{Infobox country
| native_name = سلطنة غلدي (عربي) &lt;br&gt;
Saldanadda Geledi (صومالي)
| conventional_long_name = گليدي جي سلطنت
| year_start = 1695ع
| year_end = 1911ع
| p1 = اجوران سلطنت
| flag_p1 = Muzzaffar (Mogadishu area) flag according to 1576 Portuguese map.svg
| s1 = اطالوي صومالي لينڊ
| flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| date_end = 
| event_start = 
| event_end = 
| image_flag = Geledi Sultanante Flag.png
| image_flag_size = 
| flag = 
| flag_caption = گوبرون خاندان جو علامتي جھنڊو
| image_coat = 
| image_map = Geledi Sultanate.png
| image_map2 = HornOfAfrica1915--es.svg
| image_map_caption = 
| image_map2_caption = سال 1915ع ۾  صوماليا جي ڏکڻ ۾ گليدي سلطنت ۽ چوگرد علائقا
| national_motto = 
| national_anthem = 
| capital = افگویي
| common_languages = عربي، صومالي
| government_type = بادشاھت
| leader1 = ابراهيم عدير
| year_leader1 = 17هين صدي جي آخر کان 18هين صدي جي شروعات تائين
| leader2 = عثمان احمد
| year_leader2 = 1878 – 1911
| title_leader = سلطان، امام،  شيخ
| legislature = 
| stat_year1 = 
| stat_pop1 = 
| stat_area4 = 
| population_density3 = 
| religion = [[اسلام]]
| currency = 
| demonym = 
| area_km2 = 
| area_rank = 
| GDP_PPP = 
| GDP_PPP_year = 
| HDI = 
| HDI_year = 
| today = [[صوماليه]]
| national_languages = صومالي، عربي
| leader_name1 = ابراهيم عدير
| leader_title1 = باني
| leader_title2 = سلطان
| leader_name2 = عثمان احمد
}}
'''سلطنت غلدي''' یا گليدي سلطنت (&lt;small&gt;عربي: '''سلطنة غلدي'''؛ صومالي''': Saldanadda Geledi؛''' انگریزي''':Geledi sultanate)'''&lt;/small&gt;، گوبيرون خاندان،&lt;ref name=&quot;Somali Sultanate 2002 Page 2292&quot;&gt;Somali Sultanate: The Geledi City-state Over 150 Years - Virginia Luling (2002) Page 229&lt;/ref&gt; جنهن سترهين صدي جي آخر کان ويهين صدي جي شروعات تائين [[قرن آفريڪا]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، جي تحت هڪ صومالي سلطنت هئي. 

سلطنت تي گوبيرون خاندان جي حڪومت هئي. اها گليدي سپاهي ابراهيم عدير طرفان قائم ڪئي وئي هئي، جنهن اجوران سلطنت جي مختلف ويڙهاڪن کي شڪست ڏنيو ۽ اهم سياسي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ گوبيرونن کي تيار ڪيو. محمود ابراهيم جي مضبوط ٿيڻ کان پوءِ، خاندان هن جي پٽ، يوسف محمود ابراهيم جي سربراهي ۾ پنهنجي عروج تي پهچي ويو، جنهن گليدي معيشت کي ڪاميابيءَ سان جديد بڻايو ۽ سال 1843ع ۾ برديره جي فتح سان علائقائي خطرن کي ختم ڪيو&lt;ref name=&quot;Dic xxix2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DPwOsOcNy5YC|title=Historical Dictionary of Somalia|last1=Mukhtar|first1=Mohamed Haji|date=25 February 2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810866041|page=xxix|access-date=2014-02-15}}&lt;/ref&gt; ۽ [[عمان|سلطنت عمان]] جي سلطان سعيد بن سلطان کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌو.&lt;ref name=&quot;Shillington 2005 9902&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of African History, Volume 2|last=Shillington|first=Kevin|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2005|isbn=9781579584542|page=990}}&lt;/ref&gt; گليدي سلطانن جا مضبوط علائقائي لاڳاپا هئا ۽ هنن سواحلي ساحل تي پيٽ ۽ ويتو سلطانن سان اتحاد قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marguerite|first1=Ylvisaker|date=1978|title=The Origins and Development of the Witu Sultanate|url=https://www.jstor.org/stable/217198|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=11|issue=4|pages=669–688|doi=10.2307/217198|jstor=217198}}&lt;/ref&gt; سال 1878ع ۾ مشهور سلطان احمد يوسف جي وفات تائين واپار ۽ گليدي طاقت مضبوط رهي. سلطنت سال 1911ع ۾ اٽلي جي قبضي کانپوء اطالوي صومالي لينڊ ۾ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Virginia Luling pg. 2042&quot;&gt;The social structure of southern Somali tribes, Virginia Luling, pg. 204&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سلطنت غلدي]]
[[زمرو:اڳوڻي ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>gh5vclfk3zyb7aflo3vsff7iubzmpp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطنت هوبيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11943</id>
    <revision>
      <id>410962</id>
      <parentid>338381</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="ekpq0b70car8bql3vwcex2n98gg3q52" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name  = Saldanadda Hobyo &lt;br&gt; سلطنة هوبيو
|conventional_long_name = سلطنت ھوبیو&lt;br&gt;Sultanate of Hobyo
|common_name    = Hobyo Sultanate
|continent              = Africa
|region    = آفريڪي سڱ 
|[[ملڪ]]    = [[صوماليه]] {{پرچم|صوماليا}}
|year_start     = 
1878 ع کان
|year_end  = ويهين صدي جي شروعات تائين 
|p1    = سلطنت مجيرطين 
|flag_p1  = Majeerteen sultanate map.png
|s1   = اطالوي صومالي لينڊ
|flag_s1     = Flag_of_Italy_(1861-1946).svg
|date_start             = 
|date_end               = 
|event_start            = 
|event_end              = 
|image_flag             = 
|image_flag_size        = 
|flag                   = 
|image_coat             = 
|image_map    = Hobyo sultanate map.png|Hobyo sultanate map|100px
|image_map_caption  = سلطنت ھوبیو اڻويهين صدي جي اختتام تي
|national_motto         = 
|national_anthem        = 
|capital      = [[ھوبيو]]
|common_languages  = [[صومالي ٻولي|صومالي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]
|government_type    = [[بادشاهت]]
|leader1     = يوسف علي ڪينايديض
|year_leader1      = 1878–1900
|leader2     = علي يوسف ڪينايدد 
|year_leader2           = 1900–1925
|title_leader     = [[سلطان]]
|legislature            =
|stat_year1             = 
|stat_pop1              = 
|stat_area4             = 
|population_density3    = 
|religion               = [[فائل:Allah-green.svg|18px]] [[اسلام]]
|currency       = 
}}
'''سلطنت ھوبيو''' &lt;small&gt;(Sultanate of Hobyo)&lt;/small&gt; (صومالي: &lt;small&gt;Saldanadda Hobyo،&lt;/small&gt; عربي: &lt;small&gt;سلطنة هوبيو&lt;/small&gt;) جديد اتر [[صوماليه]] ۾ اڻويهين صدي ۾ هڪ صومالي سلطنت هئي. &lt;ref name=&quot;Nievt&quot;&gt;''New International Encyclopedia'', Volume 21, (Dodd, Mead: 1916), p.283.&lt;/ref&gt;  هن کي سلطان يوسف علي ڪينادد‎ سلطنت مجيرطين کان الڳ ڪري قائم ڪيو، جيڪو سلطنت مجيرطين جي شاهه عثمان محمود جو سوٽ هيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>ekpq0b70car8bql3vwcex2n98gg3q52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410963</id>
      <parentid>410962</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="gr8ejrx6n3r0mil2sb0ww81ehn46w4i" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name  = Saldanadda Hobyo &lt;br&gt; سلطنة هوبيو
|conventional_long_name = سلطنت ھوبیو&lt;br&gt;Sultanate of Hobyo
|common_name    = Hobyo Sultanate
|continent              = Africa
|region    = آفريڪي سڱ 
|[[ملڪ]]    = [[صوماليه]] {{پرچم|صوماليا}}
|year_start     = 
1878 ع کان
|year_end  = ويهين صدي جي شروعات تائين 
|p1    = سلطنت مجيرطين 
|flag_p1  = Majeerteen sultanate map.png
|s1   = اطالوي صومالي لينڊ
|flag_s1     = Flag_of_Italy_(1861-1946).svg
|date_start             = 
|date_end               = 
|event_start            = 
|event_end              = 
|image_flag             = 
|image_flag_size        = 
|flag                   = 
|image_coat             = 
|image_map    = Hobyo sultanate map.png|Hobyo sultanate map|100px
|image_map_caption  = سلطنت ھوبیو اڻويهين صدي جي اختتام تي
|national_motto         = 
|national_anthem        = 
|capital      = [[ھوبيو]]
|common_languages  = [[صومالي ٻولي|صومالي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]
|government_type    = [[بادشاهت]]
|leader1     = يوسف علي ڪينايديض
|year_leader1      = 1878–1900
|leader2     = علي يوسف ڪينايدد 
|year_leader2           = 1900–1925
|title_leader     = [[سلطان]]
|legislature            =
|stat_year1             = 
|stat_pop1              = 
|stat_area4             = 
|population_density3    = 
|religion               = [[فائل:Allah-green.svg|18px]] [[اسلام]]
|currency       = 
}}
'''سلطنت ھوبيو''' &lt;small&gt;(Sultanate of Hobyo)&lt;/small&gt; (صومالي: &lt;small&gt;Saldanadda Hobyo،&lt;/small&gt; عربي: &lt;small&gt;سلطنة هوبيو&lt;/small&gt;) جديد اتر [[صوماليه]] ۾ اڻويهين صدي ۾ هڪ صومالي سلطنت هئي. &lt;ref name=&quot;Nievt&quot;&gt;''New International Encyclopedia'', Volume 21, (Dodd, Mead: 1916), p.283.&lt;/ref&gt;  هن کي سلطان يوسف علي ڪينادد‎ سلطنت مجيرطين کان الڳ ڪري قائم ڪيو، جيڪو سلطنت مجيرطين جي شاهه عثمان محمود جو سوٽ هيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سلطنت هوبيو]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>gr8ejrx6n3r0mil2sb0ww81ehn46w4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زمين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14285</id>
    <revision>
      <id>410899</id>
      <parentid>329188</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="fobk9jt5lpyrygbjlxcm0x218r7a4gn" xml:space="preserve">{{Portal|زمين}}
{{Cat main}}
{{Commons category}}
{{Category diffuse}}

{{زمين جا علائقا}}

[[زمرو:دنيا]]
[[زمرو:فطرت]]
[[زمرو:سيارا]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ڌرتي سائنس]]
[[زمرو:زميني سائنسون]]
[[زمرو:نظام شمسي جا سيارا]]</text>
      <sha1>fobk9jt5lpyrygbjlxcm0x218r7a4gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بارڪ اوباما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23242</id>
    <revision>
      <id>410928</id>
      <parentid>378595</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1373930876|Barack Obama]]&quot; مان ڀاڱي &quot;See also&quot; جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>410928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6527" sha1="7o3smexug2muxzvkgg2znw0177m0nv6" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

[[آمريڪا]] جي 44 هين صدر جي حيثيت سان قسم کڻندڙ ڪاري نسل وارو نئون چونڊيل صدر بارڪ حسين اوباما 4 -آگسٽ- 1961ع تي آمريڪي رياست ’هوائي‘ (Hawaii) ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو واسطو ڪينيا سان هو، ٻن سالن جي عمر ۾ سندس والدين ۾ علحدگي ٿي وئي، جنهن کانپوءِ سندس ماءُ ٻي شادي ڪري -انڊونيشيا- منتقل ٿي وئي، -جتي- بارڪ اوباما جڪارتا ۾ ابتدائي -تعليم- حاصل ڪئي. بارڪ اوباما 1996ع ۾ آمريڪي رياست ايلي نائي (Illinois) جو -اسيمبلي- ميمبر چونڊجي پنهنجي سياسي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. هو 10 سالن جي عمر ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر -آمريڪا- ۾ پنهنجي ناناڻي گھر منتقل ٿيو، -جتي- هن هارورڊ اسڪول مان 1979ع ۾ گريجوئيشن ڪئي. اعليٰ -تعليم- لاءِ بارڪ اوباما نيويارڪ منتقل ٿي ويو ۽ ڪولمبيا يونيورسٽيءَ مان 1983ع ۾ سياست جي دگري حاصل ڪئي. نيويارڪ ۾ 16 سال رهڻ کانپوءِ بارڪ اوباما [[شڪاگو]] هليو ويو. -جتي- هن پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات ڪئي. بارڪ اوباما ۽ مشل رانسن جي 1979ع ۾، [[شڪاگو]] ۾ ملاقات ٿي ۽ ٻنهي 03 نومبر 1992ع ۾ شادي ڪئي. بارڪ حسين اوباما ٻن ڌيئرن 10 ورهين جي حاليا ۽ 07 سالن جي نتاشا جو پيءُ آهي. بارڪ اوباما ٻن ڪتابن جو ليکڪ به آهي. -جنوري- 2003ع ۾ هو ايلي نائي اسيمبليءَ جي هيلٿ اينڊ هيومن سورسز سوسائٽيءَ جو چيئرمئن چونڊجي آيو. 2004ع ۾ بوسٽن ۾ بارڪ اوباما ڊيموڪريٽڪ جي قومي ڪنوينشن ۾ اهم خطاب ڪيو ۽ بش انتظاميه تي ڇتي -تنقيد- ڪئي. -ان- خطاب تي اوباما کي ڀرپور موٽ ملي ۽ هو سڄي -آمريڪا- ۾ مشهور ٿي ويو. هن آمريڪي سينيٽ جي قانون سازيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن 10 فيبروري 2007ع تي -آمريڪا- جي صدارتي چونڊون وڙهڻ جو اعلان ڪيو. هن اڳ ۾ ڊيموڪريٽڪ -پارٽي- طرفان نامزدگيءَ لاءِ پنهنجي مخالف هيلري ڪلنٽن کي سخت مقابلي کانپوءِ شڪست ڏئي مخالفن کي حيران ڪري ڇڏيو، جنهن کانپوءِ صدارتي چونڊن ۾ پنهنجي مخالف ريپبلڪن اميدوار جان مڪين کي شڪست ڏئي ۽ -آمريڪا- جو 44 هون صدر چونڊجي ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اوباما بارڪ : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7%20%20%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430223007/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7%20%20%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%AA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{باب|Biography|United States|Hawaii|Chicago|Illinois|Law|Politics|2000s|2010s}}

=== سياست ===

* {{annotated link|DREAM Act}}
* {{annotated link|Fraud Enforcement and Recovery Act of 2009}}
* {{annotated link|Immigration Reform and Control Act of 1986}}
* {{annotated link|IRS targeting controversy}}
* [[Middle Class Tax Relief and Job Creation Act of 2012|مڊل ڪلاس ٽيڪس رليف ۽ روزگار تخليق ايڪٽ 2012ع]]
* {{annotated link|National Broadband Plan (United States)}}
* {{annotated link|Office of Energy Efficiency and Renewable Energy}}
* [[Social policy of the Barack Obama administration|بارڪ اوباما انتظاميا جي فلاحي پاليسي]]
* {{annotated link|SPEECH Act}}
* [[Stay with It|ان سان گڏ رهيو]]
* {{annotated link|White House Office of Energy and Climate Change Policy}}

=== ٻيا ===

* [[African-American presidents of the United States in popular culture|مشهور ثقافت ۾ آمريڪا جا آفريڪي-آمريڪي صدر]]
*
* [[Barack Obama &quot;Joker&quot; poster|بارڪ اوباما &quot;جوڪر&quot; پوسٽر]]
* {{annotated link|Roberts Court}}
* [[Speeches of Barack Obama|بارڪ اوباما جون تقريرون]]
* [[Timeline of African-American firsts|آفريقي-آمريڪي پهرين جي ٽائم لائن]]

=== فهرستون ===

* [[Assassination threats against Barack Obama|بارڪ اوباما کي قتل جون ڌمڪيون]]
* [[African heritage of presidents of the United States|آمريڪا جي صدرن جو آفريڪي ورثو]]
*
* [[List of African-American United States presidential and vice presidential candidates|آمريڪا جي آفريڪي-آمريڪي صدارتي ۽ نائب صدارتي اميدوارن جي فهرست]]
* [[List of African-American United States senators|آمريڪا جي آفريڪي-آمريڪي سينيٽرن جي فهرست]]
* [[List of African-American United States Senate candidates|آمريڪا جي آفريڪن- آمريڪي سينيٽ اميدوارن جي فهرست]]
* [[List of Barack Obama 2008 presidential campaign endorsements|بارڪ اوباما 2008 جي صدارتي مهم جي توثيقن جي فهرست]]
* [[List of Barack Obama 2012 presidential campaign endorsements|بارڪ اوباما 2012ع جي صدارتي مهم جي توثيقن جي فهرست]]
* [[Political scandals during the Obama administration|وفاقي سياسي اسڪينڊلن جي فهرست، 2009-2017ع]]
* [[List of people granted executive clemency by Barack Obama|بارڪ اوباما پاران انتظامي معافي ڏنل ماڻهن جي فهرست]]
* [[List of presidents of the United States|آمريڪا جي صدرن جي فهرست]]
* [[List of presidents of the United States by previous experience|اڳوڻي تجربي جي لحاظ کان آمريڪا جي صدرن جي فهرست]]
* [[List of things named after Barack Obama|بارڪ اوباما جي نالي تي رکيل شين جي فهرست]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]</text>
      <sha1>7o3smexug2muxzvkgg2znw0177m0nv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31303</id>
    <revision>
      <id>410927</id>
      <parentid>242888</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T01:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>3932</id>
      </contributor>
      <origin>410927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="hr7eosazpxgjr3jt7nwdpagb0qjxov1" xml:space="preserve">[[File:Besbarmak Kazakh Restaurant - Halal Certificate.jpg|thumb|سند]]

ڪنھن بہ ڳالھ (خواھ اھا [[تعليم]] سان لاڳاپيل ھجي يا ڪاروبار زندگي سان) جي گواھي جي سلسلي ۾ ڏني ويندڙ ھڪ رسمي دستاويز کي '''سند''' چيو ويندو آھي ان کي انگريزي ۾ Certificate چيو وڃي ٿو. جڏھن تہ سنڌي ۾ عام طور تي اس مان ھڪ تعليمي سند يا degree جي مراد ورتي وڃي ٿي، پر جيئن تہ مٿي بيان آيو تہ سند جو لفظ صرف تعليمي degree جي لاءِ مخصوص نہ آھي.

[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>hr7eosazpxgjr3jt7nwdpagb0qjxov1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀان سيدآباد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35646</id>
    <revision>
      <id>410918</id>
      <parentid>222443</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15834" sha1="tpkt1rzyhnpkre2jwbf7wv8ikiiu81d" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڀان سيدآباد
| official_name            = Bhan Saeedabad
| native_name              = {{lang|sd|ڀان سعيدآباد}}&lt;br&gt;{{lang|ur|بھان سعید آباد}}
| settlement_type          = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline            = Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg
| imagesize                = 270px
| image_caption            = ڀان سيدآباد جو هڪ منظر
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize          = 250
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates              = {{coord|26.5567|67.7210|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4        = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| government_type          = ٽائون ڪميٽي
| leader_title             = چيئرمين
| leader_name              = محمد صديق ميمڻ&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |title=Local Government Representatives – Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43,108
| population_as_of         = [[2023ع پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size – Census 2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code              = 76170
}}

'''ڀان سيدآباد'''، جنهن کي '''ڀان سعيدآباد''' يا مختصر طور '''ڀان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ([[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]]) جي ڀرسان واقع آهي ۽ اتر طرف [[دادو]] ۽ ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] سان زميني رابطي ۾ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ڀان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,108''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

ڀان سيدآباد سيوهڻ ۽ دادو جي وچ واري زرعي ۽ نيم شهري پٽي جي اهم وسندين مان هڪ آهي. شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جو وسيع آبي علائقو واقع آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل ٻوڏ ميدان آهن. هن جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر علائقائي واپار، آمدرفت ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين وسندين لاءِ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

== نالو ==
شهر جو نالو سرڪاري ۽ غير سرڪاري دستاويزن ۾ مختلف صورتن، جهڙوڪ ''Bhan''، ''Bhan Saeedabad'' ۽ ''Bhan Sayedabad''، ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان شماريات کاتي جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهري آبادي کي '''BHAN TC''' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مقامي حڪومت جي دستاويزن ۾ '''Town Committee Bhan Sayedabad''' استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot; /&gt;

مقامي طور ''ڀان سعيدآباد'' ۽ ''ڀان سيدآباد'' ٻئي صورتون رائج آهن. شهر جي نالي جي پراڻي صورت ۽ ان جي قطعي اشتقاق بابت معياري تاريخي ماخذ محدود آهن، تنهنڪري نالي جي اصل بابت مقامي روايتن کي حتمي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

== جاگرافي ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڀان سيدآباد لڳ ڀڳ 26.56° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سنڌ جي وچئين اولهندي حصي ۾ واقع آهي. اهو [[سيوهڻ شريف]] کان اتر ۽ [[دادو]] کان ڏکڻ طرف [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي. انڊس هاءِ وي سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي هلندڙ پاڪستان جي هڪ اهم اتر–ڏکڻ شاهراهه آهي، جيڪا سنڌ کان پنجاب ۽ اڳتي [[خيبر پختونخوا]] تائين علائقن کي ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763
 |title=A people's history of Pakistan
 |work=[[هيرالڊ]]
 |publisher=[[ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جو وسيع ڀرپاسي وارو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ٻوڏ ميدانن، واهن ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي نيڪال واري نظام سان لاڳاپيل آهي. منڇر ڍنڍ سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع سنڌ جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ ان جو پاڻي مختلف نالن ۽ واهن وسيلي سنڌو درياهه سان ڳنڍيل آهي.

[[File:Manchar Lake Resort.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]]، سيوهڻ تعلقي ۾]]

== آمدرفت ==
ڀان سيدآباد جي علائقائي اهميت جو وڏو سبب ان جو [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع هجڻ آهي. هاءِ وي شهر کي ڏکڻ ۾ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، جڏهن تہ اتر ۾ [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿي.

ڀان سيدآباد کان اولهه طرف [[جوهي]] ڏانهن پڻ علائقائي روڊ نڪري ٿو، جنهن وسيلي دادو ضلعي جي اولهندي ڳوٺاڻن ۽ جابلو علائقن تائين پهچ ٿئي ٿي. سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد جي وچ واري انڊس هاءِ وي علائقائي مسافر گاڏين، بسين، ڪوچن ۽ مال بردار ٽرڪن لاءِ اهم رستو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1819168/pedestrian-killed-eight-motorists-injured-in-pile-up
 |title=Pedestrian killed, eight motorists injured in pile-up
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 March 2024
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
ڀان سيدآباد شهري مقامي حڪومت جي لحاظ کان '''ڀان سيدآباد ٽائون ڪميٽي''' جي صورت ۾ منظم آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري ڍانچي تحت اهو [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي دستاويزن ۾ ڀان سيدآباد کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67871.pdf
 |title=Notification regarding Local Government Elections in Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 May 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ ڀان سعيدآباد ٽائون ڪميٽي اٺ وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |publisher=[[FAFEN]]
 |year=2016
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آدمشماري ==
ڀان سيدآباد جي آبادي گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. 1998ع ۾ شهر جي آبادي 14,241 هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 37,452 ٿي وئي. پاڪستان شماريات کاتي مطابق 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''5.21٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District086_Combined.pdf
 |title=Jamshoro District Census Report – Urban Localities by Population Size, Census 2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ آبادي 43,108 تائين پهتي. ان ۾ 22,055 مرد، 21,050 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.38٪ ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.43 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڀان سيدآباد جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C9A;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | سراسري سالياني واڌ
|-
| 1998ع
| '''14,241'''
| —
| —
|-
| 2017ع
| '''37,452'''
| +23,211
| 5.21٪&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot; /&gt;
|-
| 2023ع
| '''43,108'''
| +5,656
| 2.38٪&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEF3F8;text-align:left;&quot; |
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات کاتو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;/small&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''2023ع ۾ آباديءَ جي صنفي ورڇ'''
! style=&quot;background:#4267B2;color:white;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#C060A1;color:white;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#7B68EE;color:white;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري گهراڻي جي ماپ
|-
| '''43,108'''
| 22,055
| 21,050
| 3
| 5.43
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 7هين آدمشماري ۽ رهائش ڳڻپ، 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
ڀان سيدآباد جي معيشت شهر ۽ ان جي چوڌاري ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. مقامي مارڪيٽون ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين لاءِ خوراڪ، زرعي سامان، روزمره جي استعمال جون شيون ۽ خدمتون مهيا ڪن ٿيون. شهر جي انڊس هاءِ وي تي هجڻ سبب ٽرانسپورٽ، ننڍو واپار، مسافر خدمتون ۽ روڊ ڪناري ڪاروبار پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺن ٿا.

ڀان سيدآباد جي اولهندي ڀرپاسي جا علائقا منڇر ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آبي نظامن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ دادو–سيوهڻ پٽي ۾ زراعت ۽ مالداري ڳوٺاڻن روزگارن جا اهم ذريعا آهن.

== 2022ع جون ٻوڏون ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|thumb|left|2010ع جي ٻوڏ دوران سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر؛ ساڳيو علائقو 2022ع ۾ به شديد ٻوڏن کان متاثر ٿيو]]

[[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران ڀان سيدآباد سخت خطري هيٺ آيل شهرن مان هڪ هو. سيپٽمبر 2022ع ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌڻ کان پوءِ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ حفاظتي بندن ۽ رستن ۾ ڪٽ ڏنا ويا. انهن وهڪرن سبب ڀان سيدآباد، تلٽي، ڀنڀا ۽ ڪرمپور جي چوڌاري ڪيترائي علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا ۽ انڊس هاءِ وي جا ڪجهه حصا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1709176/footprints-on-the-move-but-left-in-the-lurch
 |title=Footprints: On the move, but left in the lurch
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اختيارين ڪرمپور ڀرسان پاڻي کي سنڌو درياهه ڏانهن موڙڻ لاءِ وڌيڪ ڪٽ ڏنو ته جيئن [[سيوهڻ شريف]] ۽ ڀان سيدآباد جي شهري آبادي کي وڏي ٻوڏ کان بچائي سگهجي. ان ڪارروائي باوجود ڪيترن ڳوٺن جا زميني رابطا عارضي طور ڪٽجي ويا ۽ وڏي انگ ۾ ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375597/another-cut-made-to-save-sehwan-bhan-saeed-from-flood-water
 |title=Another cut made to save Sehwan, Bhan Saeed from flood water
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=8 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375894/more-cuts-made-to-tame-unrelenting-manchar
 |title=More cuts made to tame unrelenting Manchar
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان واقعي ڀان سيدآباد جي جاگرافيائي حساسيت کي نمايان ڪيو، ڇاڪاڻ تہ شهر منڇر ڍنڍ، سنڌو درياهه ۽ انهن جي وچ واري قدرتي نيڪال واري پٽي جي ويجهو واقع آهي.

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
ڀان سيدآباد کان ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] واقع آهي، جيڪو [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب سنڌ جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. اولهه طرف [[منڇر ڍنڍ]] واقع آهي، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]] شهر آهي. ڀان کان [[جوهي]] ڏانهن ويندڙ روڊ دادو ضلعي جي اولهندي ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ڀرپاسي وارن علائقن تائين اهم مقامي رابطو فراهم ڪري ٿو.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg|ڀان سيدآباد جو مقامي منظر
File:Manchar Lake Resort.jpg|[[منڇر ڍنڍ]]، سيوهڻ ڀرسان
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر
File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو فضائي منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ شريف]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[دادو]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سيوهڻ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>tpkt1rzyhnpkre2jwbf7wv8ikiiu81d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410919</id>
      <parentid>410918</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15842" sha1="8n6jghzypchssrx9eem3xm84r5adubx" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڀان سيدآباد
| official_name            = Bhan Saeedabad
| native_name              = {{lang|sd|ڀان سعيدآباد}}&lt;br&gt;{{lang|ur|بھان سعید آباد}}
| settlement_type          = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline            = Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg
| imagesize                = 270px
| image_caption            = ڀان سيدآباد ۾ ھڪ وڻ جو منظر
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize          = 250
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates              = {{coord|26.5567|67.7210|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4        = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| government_type          = ٽائون ڪميٽي
| leader_title             = چيئرمين
| leader_name              = محمد صديق ميمڻ&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |title=Local Government Representatives – Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43,108
| population_as_of         = [[2023ع پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size – Census 2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code              = 76170
}}

'''ڀان سيدآباد'''، جنهن کي '''ڀان سعيدآباد''' يا مختصر طور '''ڀان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ([[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]]) جي ڀرسان واقع آهي ۽ اتر طرف [[دادو]] ۽ ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] سان زميني رابطي ۾ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ڀان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,108''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

ڀان سيدآباد سيوهڻ ۽ دادو جي وچ واري زرعي ۽ نيم شهري پٽي جي اهم وسندين مان هڪ آهي. شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جو وسيع آبي علائقو واقع آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل ٻوڏ ميدان آهن. هن جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر علائقائي واپار، آمدرفت ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين وسندين لاءِ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

== نالو ==
شهر جو نالو سرڪاري ۽ غير سرڪاري دستاويزن ۾ مختلف صورتن، جهڙوڪ ''Bhan''، ''Bhan Saeedabad'' ۽ ''Bhan Sayedabad''، ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان شماريات کاتي جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهري آبادي کي '''BHAN TC''' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مقامي حڪومت جي دستاويزن ۾ '''Town Committee Bhan Sayedabad''' استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot; /&gt;

مقامي طور ''ڀان سعيدآباد'' ۽ ''ڀان سيدآباد'' ٻئي صورتون رائج آهن. شهر جي نالي جي پراڻي صورت ۽ ان جي قطعي اشتقاق بابت معياري تاريخي ماخذ محدود آهن، تنهنڪري نالي جي اصل بابت مقامي روايتن کي حتمي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

== جاگرافي ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڀان سيدآباد لڳ ڀڳ 26.56° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سنڌ جي وچئين اولهندي حصي ۾ واقع آهي. اهو [[سيوهڻ شريف]] کان اتر ۽ [[دادو]] کان ڏکڻ طرف [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي. انڊس هاءِ وي سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي هلندڙ پاڪستان جي هڪ اهم اتر–ڏکڻ شاهراهه آهي، جيڪا سنڌ کان پنجاب ۽ اڳتي [[خيبر پختونخوا]] تائين علائقن کي ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763
 |title=A people's history of Pakistan
 |work=[[هيرالڊ]]
 |publisher=[[ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جو وسيع ڀرپاسي وارو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ٻوڏ ميدانن، واهن ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي نيڪال واري نظام سان لاڳاپيل آهي. منڇر ڍنڍ سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع سنڌ جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ ان جو پاڻي مختلف نالن ۽ واهن وسيلي سنڌو درياهه سان ڳنڍيل آهي.

[[File:Manchar Lake Resort.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]]، سيوهڻ تعلقي ۾]]

== آمدرفت ==
ڀان سيدآباد جي علائقائي اهميت جو وڏو سبب ان جو [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع هجڻ آهي. هاءِ وي شهر کي ڏکڻ ۾ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، جڏهن تہ اتر ۾ [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿي.

ڀان سيدآباد کان اولهه طرف [[جوهي]] ڏانهن پڻ علائقائي روڊ نڪري ٿو، جنهن وسيلي دادو ضلعي جي اولهندي ڳوٺاڻن ۽ جابلو علائقن تائين پهچ ٿئي ٿي. سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد جي وچ واري انڊس هاءِ وي علائقائي مسافر گاڏين، بسين، ڪوچن ۽ مال بردار ٽرڪن لاءِ اهم رستو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1819168/pedestrian-killed-eight-motorists-injured-in-pile-up
 |title=Pedestrian killed, eight motorists injured in pile-up
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 March 2024
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
ڀان سيدآباد شهري مقامي حڪومت جي لحاظ کان '''ڀان سيدآباد ٽائون ڪميٽي''' جي صورت ۾ منظم آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري ڍانچي تحت اهو [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي دستاويزن ۾ ڀان سيدآباد کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67871.pdf
 |title=Notification regarding Local Government Elections in Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 May 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ ڀان سعيدآباد ٽائون ڪميٽي اٺ وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |publisher=[[FAFEN]]
 |year=2016
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آدمشماري ==
ڀان سيدآباد جي آبادي گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. 1998ع ۾ شهر جي آبادي 14,241 هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 37,452 ٿي وئي. پاڪستان شماريات کاتي مطابق 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''5.21٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District086_Combined.pdf
 |title=Jamshoro District Census Report – Urban Localities by Population Size, Census 2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ آبادي 43,108 تائين پهتي. ان ۾ 22,055 مرد، 21,050 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.38٪ ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.43 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڀان سيدآباد جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C9A;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | سراسري سالياني واڌ
|-
| 1998ع
| '''14,241'''
| —
| —
|-
| 2017ع
| '''37,452'''
| +23,211
| 5.21٪&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot; /&gt;
|-
| 2023ع
| '''43,108'''
| +5,656
| 2.38٪&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEF3F8;text-align:left;&quot; |
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات کاتو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;/small&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''2023ع ۾ آباديءَ جي صنفي ورڇ'''
! style=&quot;background:#4267B2;color:white;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#C060A1;color:white;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#7B68EE;color:white;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري گهراڻي جي ماپ
|-
| '''43,108'''
| 22,055
| 21,050
| 3
| 5.43
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 7هين آدمشماري ۽ رهائش ڳڻپ، 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
ڀان سيدآباد جي معيشت شهر ۽ ان جي چوڌاري ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. مقامي مارڪيٽون ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين لاءِ خوراڪ، زرعي سامان، روزمره جي استعمال جون شيون ۽ خدمتون مهيا ڪن ٿيون. شهر جي انڊس هاءِ وي تي هجڻ سبب ٽرانسپورٽ، ننڍو واپار، مسافر خدمتون ۽ روڊ ڪناري ڪاروبار پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺن ٿا.

ڀان سيدآباد جي اولهندي ڀرپاسي جا علائقا منڇر ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آبي نظامن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ دادو–سيوهڻ پٽي ۾ زراعت ۽ مالداري ڳوٺاڻن روزگارن جا اهم ذريعا آهن.

== 2022ع جون ٻوڏون ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|thumb|left|2010ع جي ٻوڏ دوران سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر؛ ساڳيو علائقو 2022ع ۾ به شديد ٻوڏن کان متاثر ٿيو]]

[[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران ڀان سيدآباد سخت خطري هيٺ آيل شهرن مان هڪ هو. سيپٽمبر 2022ع ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌڻ کان پوءِ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ حفاظتي بندن ۽ رستن ۾ ڪٽ ڏنا ويا. انهن وهڪرن سبب ڀان سيدآباد، تلٽي، ڀنڀا ۽ ڪرمپور جي چوڌاري ڪيترائي علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا ۽ انڊس هاءِ وي جا ڪجهه حصا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1709176/footprints-on-the-move-but-left-in-the-lurch
 |title=Footprints: On the move, but left in the lurch
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اختيارين ڪرمپور ڀرسان پاڻي کي سنڌو درياهه ڏانهن موڙڻ لاءِ وڌيڪ ڪٽ ڏنو ته جيئن [[سيوهڻ شريف]] ۽ ڀان سيدآباد جي شهري آبادي کي وڏي ٻوڏ کان بچائي سگهجي. ان ڪارروائي باوجود ڪيترن ڳوٺن جا زميني رابطا عارضي طور ڪٽجي ويا ۽ وڏي انگ ۾ ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375597/another-cut-made-to-save-sehwan-bhan-saeed-from-flood-water
 |title=Another cut made to save Sehwan, Bhan Saeed from flood water
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=8 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375894/more-cuts-made-to-tame-unrelenting-manchar
 |title=More cuts made to tame unrelenting Manchar
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان واقعي ڀان سيدآباد جي جاگرافيائي حساسيت کي نمايان ڪيو، ڇاڪاڻ تہ شهر منڇر ڍنڍ، سنڌو درياهه ۽ انهن جي وچ واري قدرتي نيڪال واري پٽي جي ويجهو واقع آهي.

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
ڀان سيدآباد کان ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] واقع آهي، جيڪو [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب سنڌ جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. اولهه طرف [[منڇر ڍنڍ]] واقع آهي، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]] شهر آهي. ڀان کان [[جوهي]] ڏانهن ويندڙ روڊ دادو ضلعي جي اولهندي ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ڀرپاسي وارن علائقن تائين اهم مقامي رابطو فراهم ڪري ٿو.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg|ڀان سيدآباد جو مقامي منظر
File:Manchar Lake Resort.jpg|[[منڇر ڍنڍ]]، سيوهڻ ڀرسان
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر
File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو فضائي منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ شريف]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[دادو]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سيوهڻ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>8n6jghzypchssrx9eem3xm84r5adubx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410920</id>
      <parentid>410919</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15755" sha1="57r3ihwn1ng3f0oacrcrpqt9ezakrly" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڀان سيدآباد
| official_name            = Bhan Saeedabad
| native_name              = {{lang|sd|ڀان سعيدآباد}}&lt;br&gt;{{lang|ur|بھان سعید آباد}}
| settlement_type          = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline            = Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg
| imagesize                = 270px
| image_caption            = ڀان سيدآباد ۾ ھڪ وڻ جو منظر
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize          = 250
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates              = {{coord|26.5567|67.7210|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4        = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| government_type          = ٽائون ڪميٽي
| leader_title             = چيئرمين
| leader_name              = محمد صديق ميمڻ&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |title=Local Government Representatives – Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43,108
| population_as_of         = [[2023ع پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size – Census 2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code              = 76170
}}

'''ڀان سيدآباد'''، جنهن کي '''ڀان سعيدآباد''' يا مختصر طور '''ڀان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ([[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]]) جي ڀرسان واقع آهي ۽ اتر طرف [[دادو]] ۽ ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] سان زميني رابطي ۾ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ڀان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,108''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

ڀان سيدآباد سيوهڻ ۽ دادو جي وچ واري زرعي ۽ نيم شهري پٽي جي اهم وسندين مان هڪ آهي. شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جو وسيع آبي علائقو واقع آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل ٻوڏ ميدان آهن. هن جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر علائقائي واپار، آمدرفت ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين وسندين لاءِ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

== نالو ==
شهر جو نالو سرڪاري ۽ غير سرڪاري دستاويزن ۾ مختلف صورتن، جهڙوڪ ''Bhan''، ''Bhan Saeedabad'' ۽ ''Bhan Sayedabad''، ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان شماريات کاتي جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهري آبادي کي '''BHAN TC''' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مقامي حڪومت جي دستاويزن ۾ '''Town Committee Bhan Sayedabad''' استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot; /&gt;

مقامي طور ''ڀان سعيدآباد'' ۽ ''ڀان سيدآباد'' ٻئي صورتون رائج آهن. شهر جي نالي جي پراڻي صورت ۽ ان جي قطعي اشتقاق بابت معياري تاريخي ماخذ محدود آهن، تنهنڪري نالي جي اصل بابت مقامي روايتن کي حتمي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

== جاگرافي ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڀان سيدآباد لڳ ڀڳ 26.56° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سنڌ جي وچئين اولهندي حصي ۾ واقع آهي. اهو [[سيوهڻ شريف]] کان اتر ۽ [[دادو]] کان ڏکڻ طرف [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي. انڊس هاءِ وي سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي هلندڙ پاڪستان جي هڪ اهم اتر–ڏکڻ شاهراهه آهي، جيڪا سنڌ کان پنجاب ۽ اڳتي [[خيبر پختونخوا]] تائين علائقن کي ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763
 |title=A people's history of Pakistan
 |work=[[هيرالڊ]]
 |publisher=[[ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جو وسيع ڀرپاسي وارو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ٻوڏ ميدانن، واهن ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي نيڪال واري نظام سان لاڳاپيل آهي. منڇر ڍنڍ سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع سنڌ جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ ان جو پاڻي مختلف نالن ۽ واهن وسيلي سنڌو درياهه سان ڳنڍيل آهي.

== آمدرفت ==
ڀان سيدآباد جي علائقائي اهميت جو وڏو سبب ان جو [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع هجڻ آهي. هاءِ وي شهر کي ڏکڻ ۾ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، جڏهن تہ اتر ۾ [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿي.

ڀان سيدآباد کان اولهه طرف [[جوهي]] ڏانهن پڻ علائقائي روڊ نڪري ٿو، جنهن وسيلي دادو ضلعي جي اولهندي ڳوٺاڻن ۽ جابلو علائقن تائين پهچ ٿئي ٿي. سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد جي وچ واري انڊس هاءِ وي علائقائي مسافر گاڏين، بسين، ڪوچن ۽ مال بردار ٽرڪن لاءِ اهم رستو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1819168/pedestrian-killed-eight-motorists-injured-in-pile-up
 |title=Pedestrian killed, eight motorists injured in pile-up
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 March 2024
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
ڀان سيدآباد شهري مقامي حڪومت جي لحاظ کان '''ڀان سيدآباد ٽائون ڪميٽي''' جي صورت ۾ منظم آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري ڍانچي تحت اهو [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي دستاويزن ۾ ڀان سيدآباد کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67871.pdf
 |title=Notification regarding Local Government Elections in Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 May 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ ڀان سعيدآباد ٽائون ڪميٽي اٺ وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |publisher=[[FAFEN]]
 |year=2016
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آدمشماري ==
ڀان سيدآباد جي آبادي گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. 1998ع ۾ شهر جي آبادي 14,241 هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 37,452 ٿي وئي. پاڪستان شماريات کاتي مطابق 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''5.21٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District086_Combined.pdf
 |title=Jamshoro District Census Report – Urban Localities by Population Size, Census 2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ آبادي 43,108 تائين پهتي. ان ۾ 22,055 مرد، 21,050 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.38٪ ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.43 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڀان سيدآباد جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C9A;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | سراسري سالياني واڌ
|-
| 1998ع
| '''14,241'''
| —
| —
|-
| 2017ع
| '''37,452'''
| +23,211
| 5.21٪&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot; /&gt;
|-
| 2023ع
| '''43,108'''
| +5,656
| 2.38٪&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEF3F8;text-align:left;&quot; |
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات کاتو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;/small&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''2023ع ۾ آباديءَ جي صنفي ورڇ'''
! style=&quot;background:#4267B2;color:white;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#C060A1;color:white;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#7B68EE;color:white;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري گهراڻي جي ماپ
|-
| '''43,108'''
| 22,055
| 21,050
| 3
| 5.43
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 7هين آدمشماري ۽ رهائش ڳڻپ، 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
ڀان سيدآباد جي معيشت شهر ۽ ان جي چوڌاري ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. مقامي مارڪيٽون ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين لاءِ خوراڪ، زرعي سامان، روزمره جي استعمال جون شيون ۽ خدمتون مهيا ڪن ٿيون. شهر جي انڊس هاءِ وي تي هجڻ سبب ٽرانسپورٽ، ننڍو واپار، مسافر خدمتون ۽ روڊ ڪناري ڪاروبار پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺن ٿا.

ڀان سيدآباد جي اولهندي ڀرپاسي جا علائقا منڇر ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آبي نظامن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ دادو–سيوهڻ پٽي ۾ زراعت ۽ مالداري ڳوٺاڻن روزگارن جا اهم ذريعا آهن.

== 2022ع جون ٻوڏون ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|thumb|left|2010ع جي ٻوڏ دوران سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر؛ ساڳيو علائقو 2022ع ۾ به شديد ٻوڏن کان متاثر ٿيو]]

[[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران ڀان سيدآباد سخت خطري هيٺ آيل شهرن مان هڪ هو. سيپٽمبر 2022ع ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌڻ کان پوءِ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ حفاظتي بندن ۽ رستن ۾ ڪٽ ڏنا ويا. انهن وهڪرن سبب ڀان سيدآباد، تلٽي، ڀنڀا ۽ ڪرمپور جي چوڌاري ڪيترائي علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا ۽ انڊس هاءِ وي جا ڪجهه حصا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1709176/footprints-on-the-move-but-left-in-the-lurch
 |title=Footprints: On the move, but left in the lurch
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اختيارين ڪرمپور ڀرسان پاڻي کي سنڌو درياهه ڏانهن موڙڻ لاءِ وڌيڪ ڪٽ ڏنو ته جيئن [[سيوهڻ شريف]] ۽ ڀان سيدآباد جي شهري آبادي کي وڏي ٻوڏ کان بچائي سگهجي. ان ڪارروائي باوجود ڪيترن ڳوٺن جا زميني رابطا عارضي طور ڪٽجي ويا ۽ وڏي انگ ۾ ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375597/another-cut-made-to-save-sehwan-bhan-saeed-from-flood-water
 |title=Another cut made to save Sehwan, Bhan Saeed from flood water
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=8 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375894/more-cuts-made-to-tame-unrelenting-manchar
 |title=More cuts made to tame unrelenting Manchar
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان واقعي ڀان سيدآباد جي جاگرافيائي حساسيت کي نمايان ڪيو، ڇاڪاڻ تہ شهر منڇر ڍنڍ، سنڌو درياهه ۽ انهن جي وچ واري قدرتي نيڪال واري پٽي جي ويجهو واقع آهي.

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
ڀان سيدآباد کان ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] واقع آهي، جيڪو [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب سنڌ جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. اولهه طرف [[منڇر ڍنڍ]] واقع آهي، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]] شهر آهي. ڀان کان [[جوهي]] ڏانهن ويندڙ روڊ دادو ضلعي جي اولهندي ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ڀرپاسي وارن علائقن تائين اهم مقامي رابطو فراهم ڪري ٿو.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg|ڀان سيدآباد جو مقامي منظر
File:Manchar Lake Resort.jpg|[[منڇر ڍنڍ]]، سيوهڻ ڀرسان
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر
File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو فضائي منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ شريف]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[دادو]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سيوهڻ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>57r3ihwn1ng3f0oacrcrpqt9ezakrly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410921</id>
      <parentid>410920</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15682" sha1="gahb3yuoybw24uz9zb72tmy8srufbzq" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}


{{Infobox settlement
| name                     = ڀان سيدآباد
| official_name            = Bhan Saeedabad
| native_name              = {{lang|sd|ڀان سعيدآباد}}&lt;br&gt;{{lang|ur|بھان سعید آباد}}
| settlement_type          = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline            = Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg
| imagesize                = 270px
| image_caption            = ڀان سيدآباد ۾ ھڪ وڻ جو منظر
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize          = 250
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates              = {{coord|26.5567|67.7210|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{PAK}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4        = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| government_type          = ٽائون ڪميٽي
| leader_title             = چيئرمين
| leader_name              = محمد صديق ميمڻ&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |title=Local Government Representatives – Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43,108
| population_as_of         = [[2023ع پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size – Census 2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code              = 76170
}}

'''ڀان سيدآباد'''، جنهن کي '''ڀان سعيدآباد''' يا مختصر طور '''ڀان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ([[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]]) جي ڀرسان واقع آهي ۽ اتر طرف [[دادو]] ۽ ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] سان زميني رابطي ۾ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ڀان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,108''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

ڀان سيدآباد سيوهڻ ۽ دادو جي وچ واري زرعي ۽ نيم شهري پٽي جي اهم وسندين مان هڪ آهي. شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جو وسيع آبي علائقو واقع آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل ٻوڏ ميدان آهن. هن جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر علائقائي واپار، آمدرفت ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين وسندين لاءِ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

== نالو ==
شهر جو نالو سرڪاري ۽ غير سرڪاري دستاويزن ۾ مختلف صورتن، جهڙوڪ ''Bhan''، ''Bhan Saeedabad'' ۽ ''Bhan Sayedabad''، ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان شماريات کاتي جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهري آبادي کي '''BHAN TC''' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مقامي حڪومت جي دستاويزن ۾ '''Town Committee Bhan Sayedabad''' استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ECP-LG&quot; /&gt;

مقامي طور ''ڀان سعيدآباد'' ۽ ''ڀان سيدآباد'' ٻئي صورتون رائج آهن. شهر جي نالي جي پراڻي صورت ۽ ان جي قطعي اشتقاق بابت معياري تاريخي ماخذ محدود آهن، تنهنڪري نالي جي اصل بابت مقامي روايتن کي حتمي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

== جاگرافي ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڀان سيدآباد لڳ ڀڳ 26.56° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سنڌ جي وچئين اولهندي حصي ۾ واقع آهي. اهو [[سيوهڻ شريف]] کان اتر ۽ [[دادو]] کان ڏکڻ طرف [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي. انڊس هاءِ وي سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي هلندڙ پاڪستان جي هڪ اهم اتر–ڏکڻ شاهراهه آهي، جيڪا سنڌ کان پنجاب ۽ اڳتي [[خيبر پختونخوا]] تائين علائقن کي ڳنڍي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763
 |title=A people's history of Pakistan
 |work=[[هيرالڊ]]
 |publisher=[[ڊان]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جو وسيع ڀرپاسي وارو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ٻوڏ ميدانن، واهن ۽ [[منڇر ڍنڍ]] جي نيڪال واري نظام سان لاڳاپيل آهي. منڇر ڍنڍ سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع سنڌ جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ ان جو پاڻي مختلف نالن ۽ واهن وسيلي سنڌو درياهه سان ڳنڍيل آهي.

== آمدرفت ==
ڀان سيدآباد جي علائقائي اهميت جو وڏو سبب ان جو [[انڊس هاءِ وي]] تي واقع هجڻ آهي. هاءِ وي شهر کي ڏکڻ ۾ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، جڏهن تہ اتر ۾ [[دادو]]، [[ميهڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿي.

ڀان سيدآباد کان اولهه طرف [[جوهي]] ڏانهن پڻ علائقائي روڊ نڪري ٿو، جنهن وسيلي دادو ضلعي جي اولهندي ڳوٺاڻن ۽ جابلو علائقن تائين پهچ ٿئي ٿي. سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد جي وچ واري انڊس هاءِ وي علائقائي مسافر گاڏين، بسين، ڪوچن ۽ مال بردار ٽرڪن لاءِ اهم رستو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1819168/pedestrian-killed-eight-motorists-injured-in-pile-up
 |title=Pedestrian killed, eight motorists injured in pile-up
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 March 2024
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
ڀان سيدآباد شهري مقامي حڪومت جي لحاظ کان '''ڀان سيدآباد ٽائون ڪميٽي''' جي صورت ۾ منظم آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري ڍانچي تحت اهو [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو ضلعي]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي دستاويزن ۾ ڀان سيدآباد کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67871.pdf
 |title=Notification regarding Local Government Elections in Sindh
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=10 May 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ ڀان سعيدآباد ٽائون ڪميٽي اٺ وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |publisher=[[FAFEN]]
 |year=2016
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آدمشماري ==
ڀان سيدآباد جي آبادي گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. 1998ع ۾ شهر جي آبادي 14,241 هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 37,452 ٿي وئي. پاڪستان شماريات کاتي مطابق 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''5.21٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District086_Combined.pdf
 |title=Jamshoro District Census Report – Urban Localities by Population Size, Census 2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]
 |year=2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ آبادي 43,108 تائين پهتي. ان ۾ 22,055 مرد، 21,050 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.38٪ ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.43 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin:auto;&quot;
|+ '''ڀان سيدآباد جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C9A;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | سراسري سالياني واڌ
|-
| 1998ع
| '''14,241'''
| —
| —
|-
| 2017ع
| '''37,452'''
| +23,211
| 5.21٪&lt;ref name=&quot;PBS2017Bhan&quot; /&gt;
|-
| 2023ع
| '''43,108'''
| +5,656
| 2.38٪&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEF3F8;text-align:left;&quot; |
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات کاتو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;/small&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin:auto;&quot;
|+ '''2023ع ۾ آباديءَ جي صنفي ورڇ'''
! style=&quot;background:#4267B2;color:white;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#2E8B57;color:white;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#C060A1;color:white;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#7B68EE;color:white;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري گهراڻي جي ماپ
|-
| '''43,108'''
| 22,055
| 21,050
| 3
| 5.43
|}
&lt;small&gt;ذريعو: 7هين آدمشماري ۽ رهائش ڳڻپ، 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bhan&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
ڀان سيدآباد جي معيشت شهر ۽ ان جي چوڌاري ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. مقامي مارڪيٽون ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين لاءِ خوراڪ، زرعي سامان، روزمره جي استعمال جون شيون ۽ خدمتون مهيا ڪن ٿيون. شهر جي انڊس هاءِ وي تي هجڻ سبب ٽرانسپورٽ، ننڍو واپار، مسافر خدمتون ۽ روڊ ڪناري ڪاروبار پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺن ٿا.

ڀان سيدآباد جي اولهندي ڀرپاسي جا علائقا منڇر ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آبي نظامن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ دادو–سيوهڻ پٽي ۾ زراعت ۽ مالداري ڳوٺاڻن روزگارن جا اهم ذريعا آهن.

== 2022ع جون ٻوڏون ==
[[File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|thumb|left|2010ع جي ٻوڏ دوران سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر؛ ساڳيو علائقو 2022ع ۾ به شديد ٻوڏن کان متاثر ٿيو]]

[[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران ڀان سيدآباد سخت خطري هيٺ آيل شهرن مان هڪ هو. سيپٽمبر 2022ع ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌڻ کان پوءِ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ حفاظتي بندن ۽ رستن ۾ ڪٽ ڏنا ويا. انهن وهڪرن سبب ڀان سيدآباد، تلٽي، ڀنڀا ۽ ڪرمپور جي چوڌاري ڪيترائي علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا ۽ انڊس هاءِ وي جا ڪجهه حصا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1709176/footprints-on-the-move-but-left-in-the-lurch
 |title=Footprints: On the move, but left in the lurch
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اختيارين ڪرمپور ڀرسان پاڻي کي سنڌو درياهه ڏانهن موڙڻ لاءِ وڌيڪ ڪٽ ڏنو ته جيئن [[سيوهڻ شريف]] ۽ ڀان سيدآباد جي شهري آبادي کي وڏي ٻوڏ کان بچائي سگهجي. ان ڪارروائي باوجود ڪيترن ڳوٺن جا زميني رابطا عارضي طور ڪٽجي ويا ۽ وڏي انگ ۾ ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375597/another-cut-made-to-save-sehwan-bhan-saeed-from-flood-water
 |title=Another cut made to save Sehwan, Bhan Saeed from flood water
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=8 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/2375894/more-cuts-made-to-tame-unrelenting-manchar
 |title=More cuts made to tame unrelenting Manchar
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان واقعي ڀان سيدآباد جي جاگرافيائي حساسيت کي نمايان ڪيو، ڇاڪاڻ تہ شهر منڇر ڍنڍ، سنڌو درياهه ۽ انهن جي وچ واري قدرتي نيڪال واري پٽي جي ويجهو واقع آهي.

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
ڀان سيدآباد کان ڏکڻ طرف [[سيوهڻ شريف]] واقع آهي، جيڪو [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب سنڌ جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. اولهه طرف [[منڇر ڍنڍ]] واقع آهي، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]] شهر آهي. ڀان کان [[جوهي]] ڏانهن ويندڙ روڊ دادو ضلعي جي اولهندي ۽ [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ڀرپاسي وارن علائقن تائين اهم مقامي رابطو فراهم ڪري ٿو.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Tree in Bhan Syedabad, Sindh.jpg|ڀان سيدآباد جو مقامي منظر
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو سيٽلائيٽ منظر
File:Indus River and Manchhar Lake (4976450241).jpg|سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ جو فضائي منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ شريف]]
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[دادو]]
* [[سيوهڻ تعلقو]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سيوهڻ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]</text>
      <sha1>gahb3yuoybw24uz9zb72tmy8srufbzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مانجهند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35877</id>
    <revision>
      <id>410922</id>
      <parentid>391948</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20746" sha1="rb8hlpuo6h1h2litj3hmby853c3qsbe" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = مانجهند
| native_name             = مانجهند
| official_name           = Manjhand
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               =
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Sindh Dist Jamshoro.svg
| mapsize                 = 240px
| map_alt                 =
| map_caption             = سنڌ ۾ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مانجهند جو مقام
| coordinates             = {{coord|25|54|30|N|68|14|09|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[مانجهند تعلقو|مانجهند]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| population_total        = 8,435
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''مانجهند''' ({{lang-en|Manjhand}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ۽ [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] جي ويجهو واقع هجڻ ڪري سنڌ جي وچولي ۽ اترين علائقن سان زميني ۽ ريلوي رابطن جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kingrani
 |first=Aziz
 |title=Memories of Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1043022/memories-of-manjhand
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 September 2013
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ مانجهند ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''8,435''' رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ اها 8,466 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt; ساڳئي نالي وارو [[مانجهند تعلقو]] گهڻو وسيع انتظامي علائقو آهي، جنهن جي 2023ع ۾ آبادي 161,794 ۽ ايراضي 2,303 چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن ۾ شهر جو نالو '''مانجهند''' مقامي مانجهند برادريءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. موجوده تحقيقي ۽ سرڪاري ذريعن ۾ شهر جو نالو سنڌيءَ ۾ ''مانجهند'' ۽ رومن رسم الخط ۾ ''Manjhand'' لکيو وڃي ٿو، پر نالي جي قديم لغوي بڻ بابت ڪو قطعي علمي اتفاق موجود ناهي.

== جاگرافي ==
مانجهند لڳ ڀڳ 25°54′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°14′09″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ڪچي ۽ درياهي ميدان جي ويجهو آهي. تاريخي طور درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين ۽ ٻوڏن شهر جي آبادي، زرعي زمين ۽ عمارتن تي گهرو اثر وڌو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kingrani
 |first=Aziz
 |title=Memories of Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1043022/memories-of-manjhand
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 September 2013
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مانجهند تعلقي جي اوڀرئين حصي ۾ سنڌو درياهه سان لڳندڙ زمين نسبتاً هموار ۽ زرعي آهي، جڏهن⁠تہ اولهه طرف زمين آهستي آهستي خشڪ ۽ جابلو علائقن ڏانهن وڌي ٿي. درياهي ٻوڏون اڄ به علائقي جي آبادين ۽ مواصلاتي ڍانچي لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. سيپٽمبر 2025ع ۾ سنڌو درياهه جي چاڙهه سبب مانجهند ۽ سيوهڻ تعلقن جا ڪيترائي ڳوٺ، رستا ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ اچي ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy flooding cuts off road links between 90 villages in Jamshoro, Dadu districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1943986
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=23 September 2025
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
مانجهند سنڌو درياهه جي ڪناري تي آباد انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جي واڌ ويجهه درياهي آمدرفت ۽ واپار سان ڳنڍيل رهي. مقامي تاريخي روايتن موجب پراڻو شهر سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ ٻوڏن سبب هڪ کان وڌيڪ ڀيرا سخت متاثر ٿيو، جنهن ڪري آباديءَ جا حصا محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

[[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر دور]] کان وٺي برطانوي راڄ تائين مانجهند هڪ فعال درياهي واپاري مرڪز رهيو. درياهي پتڻ ذريعي مقامي پيداوار ٻين سنڌي شهرن تائين پهچندي هئي ۽ هتان جا واپاري سمنڊ پار واپاري نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍيل هئا. عزيز ڪنگراڻي موجب مانجهند جي واپارين جون سرگرميون جاوا، سري لنڪا، گجرات، فارس، عراق، آفريڪا ۽ يورپ تائين پکڙيل هيون.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

=== سنڌ ورڪي واپار ===
مانجهند جي تاريخ ۾ [[سنڌ ورڪي]] واپارين جو اهم ڪردار رهيو. سنڌ ورڪي سنڌ جا اهي واپاري هئا، جيڪي ننڍي کنڊ کان ٻاهر ايشيا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ واپاري ڪوٺيون قائم ڪندا هئا. مانجهند جي هندو واپاري خاندانن مقامي ڪپڙو، اجرڪ، هٿ جي هنر جون شيون، چمڙي جو سامان ۽ ٻيون شيون ٻاهرين مارڪيٽن تائين پهچايون، جڏهن⁠تہ ٻاهرين ملڪن مان مصالحا، ريشمي ڪپڙو، سڪل ميوو، چيني جا ٿانوَ ۽ ٻيون قيمتي شيون سنڌ ۾ آنديون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book6/Book_page8.html
 |title=مانجهند جا سنڌ ورڪي
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

واپارين جي حساب ڪتاب ۾ تاريخي [[خداآبادي لپي]] پڻ استعمال ٿيندي هئي. اهڙي تجارتي روايت مانجهند کي سنڌ جي انهن ننڍن درياهي شهرن مان بڻايو، جن جا معاشي لاڳاپا مقامي منڊين کان گهڻو اڳتي پکڙيل هئا.

=== ورهاڱي کان پوءِ ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي وڏي هندو واپاري آباديءَ جي لڏپلاڻ سان پراڻو واپاري نظام شديد متاثر ٿيو. درياهي واپار جي گهٽجڻ، جديد ريل ۽ روڊ ٽرانسپورٽ جي وڌڻ ۽ ٻوڏن سبب شهر جي پراڻي تجارتي اهميت به آهستي آهستي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

2004ع ۾ [[ڄامشورو ضلعو]] [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو ۽ مانجهند کي نئين ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ جو صدر مقام برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Four new districts created in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ==
مانجهند شهر ۽ ڀرپاسي وارو علائقو قديم انساني آبادڪاريءَ جي لحاظ کان اهم آهي. 2017ع ۾ مانجهند شهر کان لڳ ڀڳ 8.78 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ لاکا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 1.37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ '''مانجهند دڙو''' دريافت ڪيو ويو. آثارن ۾ هاڪڙا دور، آمري ثقافتي مرحلي ۽ پختي سنڌو سڀيتا واري دور سان لاڳاپيل مٽيءَ جا ٿانوَ، ٽيراڪوٽا جون شيون، ٽامي جا ٽڪرا، پٿر جا اوزار ۽ اهڙو ٺڪريءَ جو ٽڪرو شامل هو، جنهن تي سنڌو لکت جهڙو نشان موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Huge archaeological site discovered near Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1376903
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=16 December 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:A mounds of Amri 4000 BCE old near village Amri District Jamshoro Sindh.jpg|thumb|left|[[آمري]] جا آثار؛ مانجهند تعلقي ۾ موجود سنڌو سڀيتا کان اڳ ۽ شروعاتي سنڌو ثقافتي دور جو اهم ماڳ]]

مانجهند تعلقي ۾ [[آمري]] جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ پڻ واقع آهي. آمريءَ جي تهذيبي مرحلي کي سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي ارتقا جي مطالعي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.

== گوبندرام درٻار ==
'''[[گوبندرام درٻار]]''' مانجهند جي اهم تاريخي مذهبي عمارتن مان هڪ آهي، جيڪا شهر کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف پراڻي درياهي آباديءَ جي علائقي ۾ واقع آهي. مقامي طور ان کي شِو مندر پڻ سڏيو ويو آهي. عمارت ۾ پڪل سرن، محرابي دروازن، گنبذ، آرائشي سرن ۽ ڀتين تي مصوري جا نشان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

تاريخي بيانن موجب درٻار سان گڏ ڌرم شالا ۽ باغ پڻ موجود هئا، ۽ سالياني ميلي دوران سنڌ جي مختلف حصن مان ماڻهو هتي ايندا هئا. مشهور سنڌي ڀڳت [[ڪنور رام]] پڻ هتي ڀڳتي پيش ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/gobind-ram-darbar.php
 |title=Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

درٻار پراڻي مانجهند جي واپاري ۽ مذهبي زندگيءَ جي بچيل اهم يادگارن مان هڪ آهي. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري ادارن طرفان عمارت جي بحالي ۽ مرمت جا ڪم پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/gobind-ram-darbar.php
 |title=Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب '''مانجهند ٽائون ڪميٽي''' ۾ 8,435 ماڻهو رهندا هئا، جن مان 4,290 مرد ۽ 4,145 عورتون هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 8,466 هئي، تنهنڪري ٻن مردم شمارين جي وچ ۾ شهر جي آبادي تقريباً مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''مانجهند شهر جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#6C5B7B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#C06C84;color:white;&quot; | تبديلي
|-
| 2017ع
| 8,466
| —
|-
| 2023ع
| 8,435
| −0.4٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

=== مانجهند تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي پوري مانجهند تعلقي جي آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي. 2023ع ۾ تعلقي جي آبادي 161,794 هئي، جنهن مان 140,203 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 21,591 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مانجهند سان گڏ [[سن]] ٽائون ڪميٽي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%;&quot;
|+ '''مانجهند تعلقي جي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | حصو
|-
| ڪُل آبادي
| '''161,794'''
| 100٪
|-
| ٻهراڙي
| 140,203
| 86.7٪
|-
| شهري
| 21,591
| 13.3٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ۽ مذهب ==
2017ع جي آدمشماريءَ جي تعلقي سطح وارن انگن موجب مانجهند تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي؛ 96.15 سيڪڙو آبادي سنڌي کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو هو، جڏهن⁠تہ باقي آباديءَ ۾ بلوچي، پشتو، سرائڪي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08611.pdf
 |title=Population by Mother Tongue – Census of Pakistan 2017, Jamshoro
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ اسلام اڪثريتي مذهب هو، جڏهن⁠تہ هندو برادري پڻ تاريخي طور هتي آباد رهي آهي. گوبندرام درٻار هن مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان نشاني آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08609.pdf
 |title=Population by Religion – Census of Pakistan 2017, Jamshoro
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
مانجهند جي روايتي معيشت سنڌو درياهه جي درياهي واپار، زراعت، مالداري ۽ مقامي منڊين سان ڳنڍيل رهي آهي. جديد دور ۾ درياهي واپار جي اهميت گهٽجي چڪي آهي، پر درياهه سان لڳندڙ زمينن ۾ زراعت اڃا به اهم معاشي سرگرمي آهي. ڪڻڪ، داليون ۽ موسمي فصل علائقي ۾ پوکيا وڃن ٿا.

مانجهند تعلقي ۾ [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] پڻ واقع آهي، جنهن سبب ڪوئلي جي کوٽائي ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون تعلقي جي وسيع معيشت جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;

== آمدرفت ==
[[مانجهند ريلوي اسٽيشن]] [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ شهر کي سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt; اسٽيشن جو پاڪستان ريلوي ڪوڊ '''MJD''' آهي.

روڊ ذريعي شهر [[اين-55 انڊس هاءِ وي]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڄامشورو ۽ ڪوٽڙي ۽ اتر طرف سن، آمري، سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿو.

== ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ ==
مانجهند تعلقي ۾ [[سن]]، [[آمري]]، لاکا، انڙپور ۽ ٻيون تاريخي وسنديون شامل آهن. سن سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[جي. ايم. سيد]] جي جنم ۽ سياسي سرگرمين سبب خاص سڃاڻپ رکي ٿو، جڏهن⁠تہ آمري سنڌو ماٿريءَ جي قبل از شهري ۽ ابتدائي آثار قديمه لاءِ مشهور آهي.

[[File:A view of Mounds of Amri.jpg|thumb|[[آمري]] جي قديم دڙن جو منظر]]

'''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' مانجهند ۽ سن جي علائقي سان جاگرافيائي ۽ سياحتي طور ويجهو آهي، پر موجوده روينيو انتظام مطابق '''ديهه رني ڪوٽ، [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان تعلقي]]''' ۾ شامل آهي؛ تنهنڪري ان کي مانجهند تعلقي جو انتظامي حصو لکڻ درست ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=List of Dehs in Sindh
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ranikot Fort.JPG|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، جيڪو سن ۽ مانجهند واري علائقي جي ويجهو واقع آهي، پر انتظامي طور ديهه رني ڪوٽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان تعلقي]] ۾ شامل آهي]]

== 2022ع ۽ 2025ع جون ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ويجهڙائي سبب مانجهند بار بار ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن دوران مانجهند شهر ۽ آس پاس جا ڪيترائي علائقا متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=5 killed, dykes breached as rains lash Mirpurkhas, Tharparkar in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1709825
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=13 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2025ع ۾ سنڌو درياهه ۾ وچولي ٻوڏ دوران مانجهند تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ، ريلوي پٽڙيون، رستا ۽ تاريخي مندر وارو علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو. اها صورتحال شهر جي جاگرافيائي حساسيت ۽ درياهي ٻوڏن کان مسلسل خطري کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy flooding cuts off road links between 90 villages in Jamshoro, Dadu districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1943986
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=23 September 2025
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
مانجهند جي تاريخ ۾ ڪيترائي سنڌ ورڪي واپاري خاندان ۽ سيٺ مشهور رهيا آهن. تاريخي لکڻين ۾ سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي، سيٺ ڏيارام، سيٺ ڏوڏومل، سيٺ آسن داس، سيٺ کٽومل ۽ ٻين واپارين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book6/Book_page8.html
 |title=مانجهند جا سنڌ ورڪي
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مانجهند تعلقو]]
* [[مانجهند ريلوي اسٽيشن]]
* [[سن]]
* [[آمري]]
* [[گوبندرام درٻار]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:مانجهند تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌو درياهه تي آباد شهر]]</text>
      <sha1>rb8hlpuo6h1h2litj3hmby853c3qsbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410923</id>
      <parentid>410922</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20766" sha1="swujq94dj7tehdzeub3vw92jmvhjy4g" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = مانجهند
| native_name             = مانجهند
| official_name           = Manjhand
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               =
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Sindh Dist Jamshoro.svg
| mapsize                 = 240px
| map_alt                 =
| map_caption             = سنڌ ۾ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مانجهند جو مقام
| coordinates             = {{coord|25|54|30|N|68|14|09|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[مانجهند تعلقو|مانجهند]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| population_total        = 8,435
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''مانجهند''' ({{lang-en|Manjhand}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] ۽ [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] جي ويجهو واقع هجڻ ڪري سنڌ جي وچولي ۽ اترين علائقن سان زميني ۽ ريلوي رابطن جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kingrani
 |first=Aziz
 |title=Memories of Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1043022/memories-of-manjhand
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 September 2013
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ مانجهند ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''8,435''' رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ اها 8,466 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt; ساڳئي نالي وارو [[مانجهند تعلقو]] گهڻو وسيع انتظامي علائقو آهي، جنهن جي 2023ع ۾ آبادي 161,794 ۽ ايراضي 2,303 چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن ۾ شهر جو نالو '''مانجهند''' مقامي مانجهند برادريءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. موجوده تحقيقي ۽ سرڪاري ذريعن ۾ شهر جو نالو سنڌيءَ ۾ ''مانجهند'' ۽ رومن رسم الخط ۾ ''Manjhand'' لکيو وڃي ٿو، پر نالي جي قديم لغوي بڻ بابت ڪو قطعي علمي اتفاق موجود ناهي.

== جاگرافي ==
مانجهند لڳ ڀڳ 25°54′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°14′09″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ڪچي ۽ درياهي ميدان جي ويجهو آهي. تاريخي طور درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين ۽ ٻوڏن شهر جي آبادي، زرعي زمين ۽ عمارتن تي گهرو اثر وڌو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kingrani
 |first=Aziz
 |title=Memories of Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1043022/memories-of-manjhand
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 September 2013
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مانجهند تعلقي جي اوڀرئين حصي ۾ سنڌو درياهه سان لڳندڙ زمين نسبتاً هموار ۽ زرعي آهي، جڏهن⁠تہ اولهه طرف زمين آهستي آهستي خشڪ ۽ جابلو علائقن ڏانهن وڌي ٿي. درياهي ٻوڏون اڄ به علائقي جي آبادين ۽ مواصلاتي ڍانچي لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. سيپٽمبر 2025ع ۾ سنڌو درياهه جي چاڙهه سبب مانجهند ۽ سيوهڻ تعلقن جا ڪيترائي ڳوٺ، رستا ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ اچي ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy flooding cuts off road links between 90 villages in Jamshoro, Dadu districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1943986
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=23 September 2025
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
مانجهند سنڌو درياهه جي ڪناري تي آباد انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جي واڌ ويجهه درياهي آمدرفت ۽ واپار سان ڳنڍيل رهي. مقامي تاريخي روايتن موجب پراڻو شهر سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ ٻوڏن سبب هڪ کان وڌيڪ ڀيرا سخت متاثر ٿيو، جنهن ڪري آباديءَ جا حصا محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

[[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر دور]] کان وٺي برطانوي راڄ تائين مانجهند هڪ فعال درياهي واپاري مرڪز رهيو. درياهي پتڻ ذريعي مقامي پيداوار ٻين سنڌي شهرن تائين پهچندي هئي ۽ هتان جا واپاري سمنڊ پار واپاري نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍيل هئا. عزيز ڪنگراڻي موجب مانجهند جي واپارين جون سرگرميون جاوا، سري لنڪا، گجرات، فارس، عراق، آفريڪا ۽ يورپ تائين پکڙيل هيون.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

=== سنڌ ورڪي واپار ===
مانجهند جي تاريخ ۾ [[سنڌ ورڪي]] واپارين جو اهم ڪردار رهيو. سنڌ ورڪي سنڌ جا اهي واپاري هئا، جيڪي ننڍي کنڊ کان ٻاهر ايشيا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ واپاري ڪوٺيون قائم ڪندا هئا. مانجهند جي هندو واپاري خاندانن مقامي ڪپڙو، اجرڪ، هٿ جي هنر جون شيون، چمڙي جو سامان ۽ ٻيون شيون ٻاهرين مارڪيٽن تائين پهچايون، جڏهن⁠تہ ٻاهرين ملڪن مان مصالحا، ريشمي ڪپڙو، سڪل ميوو، چيني جا ٿانوَ ۽ ٻيون قيمتي شيون سنڌ ۾ آنديون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book6/Book_page8.html
 |title=مانجهند جا سنڌ ورڪي
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

واپارين جي حساب ڪتاب ۾ تاريخي [[خداآبادي لپي]] پڻ استعمال ٿيندي هئي. اهڙي تجارتي روايت مانجهند کي سنڌ جي انهن ننڍن درياهي شهرن مان بڻايو، جن جا معاشي لاڳاپا مقامي منڊين کان گهڻو اڳتي پکڙيل هئا.

=== ورهاڱي کان پوءِ ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي وڏي هندو واپاري آباديءَ جي لڏپلاڻ سان پراڻو واپاري نظام شديد متاثر ٿيو. درياهي واپار جي گهٽجڻ، جديد ريل ۽ روڊ ٽرانسپورٽ جي وڌڻ ۽ ٻوڏن سبب شهر جي پراڻي تجارتي اهميت به آهستي آهستي گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

2004ع ۾ [[ڄامشورو ضلعو]] [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] مان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو ۽ مانجهند کي نئين ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ جو صدر مقام برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Four new districts created in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/377011
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=14 December 2004
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ==
مانجهند شهر ۽ ڀرپاسي وارو علائقو قديم انساني آبادڪاريءَ جي لحاظ کان اهم آهي. 2017ع ۾ مانجهند شهر کان لڳ ڀڳ 8.78 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ لاکا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 1.37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ '''مانجهند دڙو''' دريافت ڪيو ويو. آثارن ۾ هاڪڙا دور، آمري ثقافتي مرحلي ۽ پختي سنڌو سڀيتا واري دور سان لاڳاپيل مٽيءَ جا ٿانوَ، ٽيراڪوٽا جون شيون، ٽامي جا ٽڪرا، پٿر جا اوزار ۽ اهڙو ٺڪريءَ جو ٽڪرو شامل هو، جنهن تي سنڌو لکت جهڙو نشان موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Huge archaeological site discovered near Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1376903
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=16 December 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:A mounds of Amri 4000 BCE old near village Amri District Jamshoro Sindh.jpg|thumb|left|[[آمري]] جا آثار؛ مانجهند تعلقي ۾ موجود سنڌو سڀيتا کان اڳ ۽ شروعاتي سنڌو ثقافتي دور جو اهم ماڳ]]

مانجهند تعلقي ۾ [[آمري]] جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ پڻ واقع آهي. آمريءَ جي تهذيبي مرحلي کي سنڌو ماٿريءَ جي شهري تهذيب کان اڳ واري ثقافتي ارتقا جي مطالعي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.

== گوبندرام درٻار ==
'''[[گوبندرام درٻار]]''' مانجهند جي اهم تاريخي مذهبي عمارتن مان هڪ آهي، جيڪا شهر کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف پراڻي درياهي آباديءَ جي علائقي ۾ واقع آهي. مقامي طور ان کي شِو مندر پڻ سڏيو ويو آهي. عمارت ۾ پڪل سرن، محرابي دروازن، گنبذ، آرائشي سرن ۽ ڀتين تي مصوري جا نشان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt;

تاريخي بيانن موجب درٻار سان گڏ ڌرم شالا ۽ باغ پڻ موجود هئا، ۽ سالياني ميلي دوران سنڌ جي مختلف حصن مان ماڻهو هتي ايندا هئا. مشهور سنڌي ڀڳت [[ڪنور رام]] پڻ هتي ڀڳتي پيش ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/gobind-ram-darbar.php
 |title=Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

درٻار پراڻي مانجهند جي واپاري ۽ مذهبي زندگيءَ جي بچيل اهم يادگارن مان هڪ آهي. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري ادارن طرفان عمارت جي بحالي ۽ مرمت جا ڪم پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/gobind-ram-darbar.php
 |title=Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب '''مانجهند ٽائون ڪميٽي''' ۾ 8,435 ماڻهو رهندا هئا، جن مان 4,290 مرد ۽ 4,145 عورتون هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 8,466 هئي، تنهنڪري ٻن مردم شمارين جي وچ ۾ شهر جي آبادي تقريباً مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''مانجهند شهر جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#6C5B7B;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#C06C84;color:white;&quot; | تبديلي
|-
| 2017ع
| 8,466
| —
|-
| 2023ع
| 8,435
| −0.4٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

=== مانجهند تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي پوري مانجهند تعلقي جي آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي. 2023ع ۾ تعلقي جي آبادي 161,794 هئي، جنهن مان 140,203 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 21,591 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مانجهند سان گڏ [[سن]] ٽائون ڪميٽي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%;&quot;
|+ '''مانجهند تعلقي جي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#264653;color:white;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | حصو
|-
| ڪُل آبادي
| '''161,794'''
| 100٪
|-
| ٻهراڙي
| 140,203
| 86.7٪
|-
| شهري
| 21,591
| 13.3٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ۽ مذهب ==
2017ع جي آدمشماريءَ جي تعلقي سطح وارن انگن موجب مانجهند تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي؛ 96.15 سيڪڙو آبادي سنڌي کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو هو، جڏهن⁠تہ باقي آباديءَ ۾ بلوچي، پشتو، سرائڪي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08611.pdf
 |title=Population by Mother Tongue – Census of Pakistan 2017, Jamshoro
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ اسلام اڪثريتي مذهب هو، جڏهن⁠تہ هندو برادري پڻ تاريخي طور هتي آباد رهي آهي. گوبندرام درٻار هن مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان نشاني آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08609.pdf
 |title=Population by Religion – Census of Pakistan 2017, Jamshoro
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
مانجهند جي روايتي معيشت سنڌو درياهه جي درياهي واپار، زراعت، مالداري ۽ مقامي منڊين سان ڳنڍيل رهي آهي. جديد دور ۾ درياهي واپار جي اهميت گهٽجي چڪي آهي، پر درياهه سان لڳندڙ زمينن ۾ زراعت اڃا به اهم معاشي سرگرمي آهي. ڪڻڪ، داليون ۽ موسمي فصل علائقي ۾ پوکيا وڃن ٿا.

مانجهند تعلقي ۾ [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] پڻ واقع آهي، جنهن سبب ڪوئلي جي کوٽائي ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون تعلقي جي وسيع معيشت جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot; /&gt;

== آمدرفت ==
[[مانجهند ريلوي اسٽيشن]] [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ شهر کي سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnManjhand&quot; /&gt; اسٽيشن جو پاڪستان ريلوي ڪوڊ '''MJD''' آهي.

روڊ ذريعي شهر [[اين-55 انڊس هاءِ وي]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڄامشورو ۽ ڪوٽڙي ۽ اتر طرف سن، آمري، سيوهڻ ۽ دادو ڏانهن وڃي ٿو.

== ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ ==
مانجهند تعلقي ۾ [[سن]]، [[آمري]]، لاکا، انڙپور ۽ ٻيون تاريخي وسنديون شامل آهن. سن سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[جي. ايم. سيد]] جي جنم ۽ سياسي سرگرمين سبب خاص سڃاڻپ رکي ٿو، جڏهن⁠تہ آمري سنڌو ماٿريءَ جي قبل از شهري ۽ ابتدائي آثار قديمه لاءِ مشهور آهي.

[[File:A view of Mounds of Amri.jpg|thumb|[[آمري]] جي قديم دڙن جو منظر]]

'''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' مانجهند ۽ سن جي علائقي سان جاگرافيائي ۽ سياحتي طور ويجهو آهي، پر موجوده روينيو انتظام مطابق '''ديهه رني ڪوٽ، [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان تعلقي]]''' ۾ شامل آهي؛ تنهنڪري ان کي مانجهند تعلقي جو انتظامي حصو لکڻ درست ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=List of Dehs in Sindh
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ranikot Fort.JPG|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، جيڪو سن ۽ مانجهند واري علائقي جي ويجهو واقع آهي، پر انتظامي طور ديهه رني ڪوٽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان تعلقي]] ۾ شامل آهي]]

== 2022ع ۽ 2025ع جون ٻوڏون ==
سنڌو درياهه جي ويجهڙائي سبب مانجهند بار بار ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن دوران مانجهند شهر ۽ آس پاس جا ڪيترائي علائقا متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=5 killed, dykes breached as rains lash Mirpurkhas, Tharparkar in Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1709825
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=13 September 2022
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2025ع ۾ سنڌو درياهه ۾ وچولي ٻوڏ دوران مانجهند تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ، ريلوي پٽڙيون، رستا ۽ تاريخي مندر وارو علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو. اها صورتحال شهر جي جاگرافيائي حساسيت ۽ درياهي ٻوڏن کان مسلسل خطري کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy flooding cuts off road links between 90 villages in Jamshoro, Dadu districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1943986
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=23 September 2025
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
مانجهند جي تاريخ ۾ ڪيترائي سنڌ ورڪي واپاري خاندان ۽ سيٺ مشهور رهيا آهن. تاريخي لکڻين ۾ [[سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي]]، [[سيٺ ڏيارام]]، [[سيٺ ڏوڏومل]]، [[سيٺ آسن داس]]، [[سيٺ کٽومل]] ۽ ٻين واپارين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book6/Book_page8.html
 |title=مانجهند جا سنڌ ورڪي
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مانجهند تعلقو]]
* [[مانجهند ريلوي اسٽيشن]]
* [[سن]]
* [[آمري]]
* [[گوبندرام درٻار]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:مانجهند تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌو درياهه تي آباد شهر]]</text>
      <sha1>swujq94dj7tehdzeub3vw92jmvhjy4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>36664</id>
    <revision>
      <id>410966</id>
      <parentid>167463</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="qlu53ub3i5y1607j8kz72j1dkvgumzo" xml:space="preserve">
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:اڳواڻا ملڪ بلحاظ حڪومت جون قسمون]]</text>
      <sha1>qlu53ub3i5y1607j8kz72j1dkvgumzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411025</id>
      <parentid>410966</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="7cue6yiezs9mzutq89v9fqmnot0w06t" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:اڳواڻا ملڪ بلحاظ حڪومت جون قسمون]]</text>
      <sha1>7cue6yiezs9mzutq89v9fqmnot0w06t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اموي خلافت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37378</id>
    <revision>
      <id>410969</id>
      <parentid>410088</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139474" sha1="blueekg0ist5oujzfr7d0747fzdc07k" xml:space="preserve">{{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}}
{{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}}
{{Infobox former country
| native_name            = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}&lt;br&gt;{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}}
| conventional_long_name = اموي خلافت
| status                 = [[سلطنت]]
| government_type        = [[مورثي بادشاهت]]
| year_start             = 661
| life_span              = 661–750
| year_end               = 750
| year_exile_start       = 
| year_exile_end         = 
| image_flag             = &lt;!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --&gt;
| p1            = [[راشدون خلافت]]
| p2            = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ
| p3             = وزيگوٿ بادشاهت
| p4             = اوراس جي بادشاهت
| p5              = التاوا جي بادشاهت
| p6              = چاچا خاندان
| s1               = [[عباسي خلافت]]
| s2                     = قرطبه جي امارت
| s3                     = برغواطا
| s4                     = نڪور جي امارت
| s5                     = تلمسان جي امارت
| image_map              = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg
| image_map_caption      = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي
| capital                = {{plainlist|
* [[دمشق]] (661–744)
* [[حران]] (744–750)}}
| official_languages     = [[عربي ٻولي|عربي]]
| religion               = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]])
| common_languages       = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}}
| GDP_PPP                = 
| currency               = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو)
* [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو)
* [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو)
| title_leader           = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]]
| leader1                = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}}
| year_leader1           = 661–680
| leader2                = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}}
| year_leader2           = 744–750
| event_start            = [[حسن-معاويه معاهدو]]
| event_end              = [[عباسي انقلاب]]
| stat_year1             = 720
| stat_area1             = 15000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;area1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;area2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;area3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;area4&quot;/&gt;
}}
{{Caliphate}}
{{History of the Arab States}}

'''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛&lt;ref&gt;{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}

{{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}}

{{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}&lt;/ref&gt; [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا  [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.

اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،&lt;ref name=&quot;area1&quot;&gt;{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&amp;redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area2&quot;&gt;{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area3&quot;&gt;{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area4&quot;&gt;{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Barton2009&quot;&gt;{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&amp;pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Venable1894&quot;&gt;{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}&lt;/ref&gt;

اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&amp;pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ابتدا ===
{{main|بنو اميه}}

==== اوائلي اثر ====
[[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}}

ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي  نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}}

632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}}

ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}}

==== عثمان جي خلافت ====
[[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]]

عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن &quot;يقين&quot; مان پيدا ٿي ته &quot;اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو&quot;.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}

عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ &quot;تجربو ۽ صلاحيت&quot; هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}

==== پهريون فتنو ====
عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}}

جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}}

=== سفياني دور ===
==== معاويه جي خلافت ====
[[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]]

ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ &quot;جماعت جي اتحاد جو سال&quot; چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان &quot;وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي&quot; هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}}

[[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]]

معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}}

==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ====
[[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]]

عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}}
يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}}

=== اوائلي مرواني دور ===
==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ====
[[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]]

معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}}

685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}}

==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ====
[[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]]

عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}

ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}&lt;/ref&gt; عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}}

693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن &quot;پهريون قدم&quot; هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي &quot;اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ&quot; ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}}

&lt;small&gt;691/692&lt;/small&gt;ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها &quot;اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت&quot; هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ &quot;فتح جي يادگار&quot; چوي ٿو، جيڪا &quot;مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان&quot; هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}}

==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ====
{{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}}
[[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.&lt;br&gt;{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]]

وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب &quot;آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي&quot; جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}}

[[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان &quot;[[الهند]]&quot; ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''&quot;الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو&quot;''.]]

حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}}

وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}}

[[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]]

بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}}

==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ====
ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}}

عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، &quot;اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا&quot;.{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}}

ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}}

=== پوئين مرواني دور ===
عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}}

يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}}

==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ====
[[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]]
[[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}&lt;/ref&gt;]]

عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي.

خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}&lt;/ref&gt;

[[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]]

[[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا.

هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ &quot;[[اڃ جو ڏينهن]]&quot; ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو.

731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو.

==== ٽيون فتنو ====
{{main|ٽيون فتنو}}

هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد &quot;ريگستاني محلن&quot; جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو.

744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو.

يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون.

مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو.

==== عباسي انقلاب ۽ زوال ====
{{main|عباسي انقلاب}}

[[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]]

[[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر &quot;هاشميه&quot; لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا.

719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي &quot;گهر جي هڪ فرد&quot; لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو.

746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}}

فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي.

ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}}

پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}}

== انتظاميا ==
اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}&lt;/ref&gt; اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو.

=== صوبا ===
جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}}

=== حڪومتي ملازم ===
جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}}

=== فوج ===
اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}&lt;/ref&gt;

700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}}

اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kennedy |2007a}}

=== سڪا ===
مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}}

اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; نام نهاد &quot;عرب-بازنطيني&quot; سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&amp;pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}&lt;/ref&gt; انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah &quot;Jewish&quot;?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}&lt;/ref&gt;

690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&amp;pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}&lt;/ref&gt; 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ &quot;مقدس محراب&quot; جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), &quot;The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem&quot;, Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --&gt;

== سماجي تنظيم ==
[[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}&lt;/ref&gt;]]

اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا:
# [[عرب مسلمان]]
# غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي
# [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي
# [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]]

عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا.

اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}}

=== غير مسلم ===
اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا.

جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،&lt;ref name=ibid1&gt;{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}&lt;/ref&gt; پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.&lt;ref name=ibid1/&gt; حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته &quot;يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن&quot;.&lt;ref&gt;Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123&lt;/ref&gt; [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي &quot;مؤمنن&quot; طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.&lt;ref name=ibid2&gt;{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}&lt;/ref&gt; ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته &quot;زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو.&quot;&lt;ref name=ibid2/&gt;

[[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر

== تعميرِ فن ==
{{Main|اموي تعميرِ فن}}

[[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]]

[[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]]

اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}}

اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

[[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي.

محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}}

بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}&lt;/ref&gt;

== ورثو ==
{{History of the Levant}}

[[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو
{{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}}
{{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}}
{{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]]

اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو:

{{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}}

اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي.

هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي &quot;خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح&quot; يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}}

بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}}

هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}}

امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}}

شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.&lt;ref&gt;Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41&lt;/ref&gt;

عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}&lt;/ref&gt;

ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&amp;pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}&lt;/ref&gt;

جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}}

اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي.

=== مذهبي نقطه نظر ===

==== سني نظرئي موجب ====
ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&amp;q=saint%20john%20umayyad%20administrators&amp;pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}&lt;/ref&gt;

جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا.

بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}&lt;/ref&gt;

جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي.

امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.&lt;ref&gt;Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.&lt;/ref&gt;

سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون.

==== شيعا نظرئي موجب ====
[[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Aal-yasin2014&quot;&gt;{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}&lt;/ref&gt;

شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}&lt;/ref&gt;

شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي &quot;ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز&quot; حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&amp;q=godless+umayyads&amp;pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}&lt;/ref&gt;

شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو.

انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا.

==== بهائي نظرئي موجب ====
[[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته:

{{quote|&quot;وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا&quot; اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}&lt;/ref&gt;}}

بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي:
* دمشق
* فارس
* عربستان
* مصر
* آفريڪا
* اندلس
* ماوراءُ النهر

جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن:
* ابو سفيان
* معاويه
* يزيد
* مروان
* عبدالملڪ
* وليد
* سليمان
* عمر
* هشام
* ابراهيم

ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي.

== خليفن جي فهرست ==
{{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}}

[[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]]

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+ style=&quot;background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;&quot; | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | خليفو
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | دورِ حڪومت
|-
| [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]]
| 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع
|-
| [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]]
| 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع
|-
| [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]]
| 11 نومبر 683ع – جون 684ع
|-
| [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]]
| جون 684ع – 12 اپريل 685ع
|-
| [[عبدالملڪ بن مروان]]
| 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع
|-
| [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]]
| 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع
|-
| [[سليمان بن عبدالملڪ]]
| 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع
|-
| [[عمر بن عبدالعزيز]]
| 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع
|-
| [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]]
| 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع
|-
| [[هشام بن عبدالملڪ]]
| 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع
|-
| [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]]
| 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع
|-
| [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]]
| 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع
|-
| [[ابراهيم بن وليد]]
| 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع
|-
| [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]]
| 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع
|-
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;pron&quot;/&gt;
==ڪتابيات==
{{refbegin|30em}}
* {{The End of the Jihad State}}
* {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}}
* {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}}
* {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}}
* {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&amp;pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}}
* {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }}
* {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}}
* {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}}
* {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}}
* {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}}
* {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}}
* {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }}
* {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }}
* {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}}
* {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }}
* {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}}
* {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}}
* {{The Arab Conquests in Central Asia}}
* {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}}
* {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}}
* {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}}
* {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}}
* {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }}
* {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&amp;pg=PA97}}
* {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}}
* {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}}
* {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}}
* {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }}
* {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}}
* {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}}
* {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }}
* {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }}
* {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }}
* {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}}
* {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}}
* {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}}
* {{Kennedy-The Great Arab Conquests }}
** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}}
*{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}}
* {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}}
* {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}}
* {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}}
* {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }}
* {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}}
* {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}}
* {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }}
* {{The History of al-Tabari|volume=18}}
* {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}}
* {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}}
* {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}}
* {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }}
* {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}}
* {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }}
* {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}}
* {{A History of the Byzantine State and Society}}
* {{The Arab Kingdom and its Fall}}
* {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}}
* {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}}
{{refend}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}}
* {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }}
* {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}}
* {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }}
* {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }}
*{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}}
*{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline}}
[[زمرو:اموي خلافت]]
[[زمرو:خلافتون]]
[[زمرو:بنو اميه]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]]
[[زمرو:دمشق جي تاريخ]]
[[زمرو:عربستان جي تاريخ]] 
[[زمرو:اندلس جي تاريخ]]
[[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]]
[[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]]
[[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]]
[[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:661ع جا قيام]]
[[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]]
[[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>blueekg0ist5oujzfr7d0747fzdc07k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40346</id>
    <revision>
      <id>411006</id>
      <parentid>296415</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18049" sha1="5zh7n98t7zly5f1b54tz76kv0j8j1ix" xml:space="preserve">[[فائل:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|thumb|ناٽر ڊم ڊي پيرس ۾ ريئونيٽ دري. گوٿن (فرانس جو قديم نسل) جي عمارتسازي ۾ روشني کي خدا جو سڀ کان خوبصورت ترين الھام سمجهيو ويندو ھو]]

'''حسن''' رومانوي شاعريءَ ۾ اڪثر ڪري حسن ۽ [[عشق]] جا موضوع هوندا آهن. حسن باطني بہ ٿيندو آهي تہ ظاهري پڻ.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ&lt;/ref&gt;اناطول فرانس چيو ”مان نٿو مڃان تہ اسان ڪڏهن بہ پوريءَ طرح ڄاڻي سگهنداسين تہ ڪا شيءِ حسين ڇو آهي.“&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot; &gt; ڪتاب جو  نالو:  فلسفي جون راحتون، ليکڪ: وِل ڊيورانٽ، سنڌيڪار: آغا سليم، ايڊيشن: 2016ع؛ ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.&lt;/ref&gt; وحشي ماڻهن کي ٿلهن چپن ۽ بت تي نڪتل نيرن ڪارن ليڪن ۾ حسن نظر ايندو آهي. يونانين کي حسن جواني ۽ توازن ۾ نظر ايندو هو ۽ رومين لاءِ تناسب، عظمت ۽ طاقت جو نالو حسن هو. نشاة الثانيہ حسن کي رنگ ۾ ڏٺو ۽ جديد روح کي موسيقي ۽ ناچ ۾ حسن نظر آيو. هر جاءِ تي ۽ هر زماني ۾ ماڻهو ڪنھن نہ ڪنھن نموني حسن کان متاثر ٿيندا رهيا آهن، ۽ ان کي حاصل ڪرڻ ۾ هنن زندگيون ڏيئي ڇڏيون آهن، رڳو فلاسفرن ان جي فطرت ۽ طاقت جو راز معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt; اصل ۾ هي مسئلو [[نفسيات]] جو آهي پر نفسيات جي ماهرن ان کي [[فلسفو|فلاسافي]]ءَ جي حوالي ڪري ڇڏيو آهي، ۽ هرڪا سائنس پنھنجن مسئلن کي حل ڪري نہ سگهندي آهي تہ اهي فلاسافيءَ جي حوالي ڪري ڇڏيندي آهي.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;آدرش اسٽينڊهال غير شعوري طور هابز جي پيروي ڪندي چيو هو ”حسن مزي جو امڪان آهي.“&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt; حسن جو احساس اسان جي جنسي قوت جي گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان گهٽندو ۽ وڌندو آهي، محبت ايترو حسن کي تخليق ڪندي آهي جيترو حسن محبت کي تخليق ڪندو آهي. هر عاشق پنھنجي محبوبہ کي سڀ کان سھڻي عورت سمجهندو آهي، ڊي گورمنٽ ٿو چئي تہ هڪ بڇڙي ڏيڏر کان پڇو تہ حسن ڇا آهي تہ جواب ڏيندو: ”منھنجي مادي، جنھن جون ٻہ گول اکيون هن جي ننڍي مٿي مان نڪتل هونديون آهن، جنھن جو منھن ڦٿل، پيٽ هيڊو ۽ پٺي ڀوري آهي.“&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;جيڪڏهن حسن جو معيار يوناني رهي ها تہ اسان جي جمالياتي شعور تي مرد جو حسن حاوي هجي ها. يونان ۾ دوستي محبت تي حاوي هئي. اسپارٽا ۽ ايٿنز ۾ حسن جو  خوبصورت ۽ بھادر جوان هو، انڪري يوناني آرٽ ۾ هڪ مڪمل مرد ۽ راندين جي ميدان جو عڪس نظر ايندو، پر اسان جي حسن جو احساس اسان جي دلين ۽ زندگين تي عورت جي حاوي هجڻ جي عڪاسي ٿو ڪري، ۽ جيڪڏهن هن زماني ۾ اسان کي ڪڏهن ڪنهن مرد جو حسن متاثر ڪيو آهي ته اهو انڪري تہ جيئن دوستيءَ واري محبت مضبوط ٿئي.&lt;ref name =&quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;اسپنوزا جي چواڻي اسان ڪنهن شيءِ جي ان لاءِ خواهش نه ڪندا آهيون جو اها حسين هوندي آهي پر ان کي انڪري حسين سمجهندا آهيون جو اها اسان جي خواهش جو مقصد هوندي آهي.&lt;ref name = &quot; ول ڊيورنٽ &quot;/&gt;ايلس جو چوڻ آهي ته حسن ڏسڻ واري جو محتاج نه آهي پر خودمختيار آهي، پنهنجي ان راءِ جي حمايت ۾ هن چيو آهي ته دنيا جي گهڻي ڀاڱي نسلن جا جمالياتي لاڙا بنياديءَ طرح هڪجهڙا آهن. پر جڏهن اسان چيني موسيقي ۽ زولو قبيلي جي وَڍَ ڪُٽَ کي ڏسون ٿا ته اهو خيال ايترو صحيح نٿو لڳي&lt;ref name = &quot; ول ڊيورنٽ &quot;/&gt;.حسن به اخلاق وانگر جاگرافيائي حالتن سان بدلجي ٿو، ڊارون ٻڌائي ٿو ته ناهيٽي ۽ جهنگلي ماڻهو بيني نڪ کي پسند ڪندا آهن ۽ ٻارن کي سهڻو بنائڻ لاءِ سندن نَڪُ ۽ نراڙ کي دٻائيندا آهن. مايا قبيلي جا ماڻهو زيورن سان پنهنجن ٻارن جا نَڪ ۽ ڪن ٽوپيندا آهن، سندن ڏندن کي گسي انهن تي ڪو فريم چاڙهيندا آهن، سندن مٿا تختي هيٺان دٻائيندا آهن ۽ کين ٽيڏو ٿيڻ سيکاريندا آهن جوان ۾ ئي هنن کي حسن نظر ايندو آهي، منگوپارڪ اهو ڏسي حيران ٿي ويو ته ڪارن حبشين سندس اڇي رنگ جو مذاق ٿي اڏايو. اوڀر آفريقا جي ڪناري تي جڏهن حبشي ٻارن رچرڊ برٽن کي ڏٺو ته دانهون ڪرڻ لڳا ته ”هن اڇي ماڻهوءَ کي ڏسو، هي اڇي باندر جهڙو نٿو لڳي؟“ ۽ اسان وري ائين چئي سگهون ٿا ته زولو شيدي هڪ ڪاري گوريلي وانگر آهي&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ  &quot;/&gt;.

==يوناني فلسفين جو تصور==
قديم يونان ۾ حسن تمام گهڻو تخليق ٿيندو هو ۽ ان کي قابلِ احترام به سمجهيو ويندو هو پر پوءِ به فلاسافر ان جي سحر کي سمجهي نه سگهيا. پيٿاگورس جماليات جي راند ائين کيڏي جو موسيقيءَ کي علم رياضيءَ جي قائدن ۾ آندو ۽ ڪائنات جي دائرن ۾ توازن ۽ هم آهنگيءَ جي ڳالهه ڪئي، سقراط کان اڳ جا يوناني، ڊارون کان اڳ جي سائنسدانن وانگر، حسن کي طبعيات ۽ علم رياضيءَ جي دائري ۾ آڻي ان جي مڪان ۽ مقدار جي ٻوليءَ ۾ تشريح ڪندا هئا. هنن لاءِ موسيقي آوازن جي ترتيب ۽ مادي حسن نسبتن جي ترتيب هو.
افلاطون، جيڪو بنيادي طرح اخلاق جو ماهر هو (جنهن پنهنجن هم وطنن کي زوال کان روڪڻ ٿي گهريو) ٻي حد تي پهتو ۽ هن حسن کي نيڪي سڏيو. هن جي خيال ۾ فن اخلاقيات جو حصو هو. موسقيءَ جا تعليمي فائدا هئا ۽ هن جي زميني تصوراتي جنت ۾ موسيقي کان سواءِ ٻئي ڪنهن به فن جي اجازت نه هئي. ارسطوءَ وٽان اسان کي اسان جي سوال جو خاص يوناني جواب ملي ٿو ته حسن توازن، تناسب ۽ مربوط ڪُلَ ۾ ان جي جزن جي فطري ترتيب جو نالو آهي. هي اهو تصور آهي جيڪو جُز ۽ ڪُلَ جي ان تصور سان نهايت وڻندڙ انداز ۾ مطابقت ٿو رکي. جنهن بابت اسان پوئين بابن ۾ ڳالهه ڪري آيا آهيون. هتي اسان ترتيب ۽ اصول ٺاهڻ جي خواهش کي روڪي نٿا سگهون. سوال آهي ته توازن ۽ تناسب، نظم ۽ وحدت روح کي سرور ڇو ٿا ڏين؟ اهو سوال اسان کي اسان جي فارمولن کان اڳتي وٺي ٿو وڃي. ونڪلمئن ۽ ليسنگ به ان سلسلي ۾ ڪي خاص جواب ڏيئي نه سگهيا. هنن به اکيون ٻوٽي يونانين جي پيروي ڪئي. حسن ۽ جمال جو مسئلو جوڙجڪ ۽ هيئت، تراشيل [[سنگ مرمر]] ۽ پهاڙن تي ٺهيل مندرن جو مسئلو رهيو جيڪو پارٿينن ۽ سندن آرائشن لاءِ مخصوص ٿي ويو. اها حقيقت ته ڪوبه بت ڪنهن گرم ۽ زندهه حسن جو نقل آهي ۽ حسن جو راز نقل کان وڌيڪ اصل ۾ لڪل آهي انهن سخت ۽ علمي ذهنن لاءِ مڃڻ جهڙو نه هو.&lt;ref name = &quot; ول ڊيورنٽ &quot;/&gt;

==جانورن م حسن جو احساس==

حيوانن جي اکين ۾ حسن جو احساس هوندو آهي، ڊارون جو چوڻ آهي ته ڪي پکي پنهنجن آکيرن کي رنگين پنن ۽ ڪوڏين، پٿرن، پرن ۽ ڪپڙي جي انهن ٽڪرن سان سجائيندا آهن جيڪي انسانن جي گهرن ۾ هوندا آهن. شاهي ڪڪڙ پنهنجي ماديءَ لاءِ آکيرو ٺاهيندو آهي جيڪو گهاٽين ٽارين سان ڍڪيل هوندو آهي، فرش تي گاهه وڇائيندو آهي ويجهي تلاءَ مان پٿر چونڊي انهن کي فنڪاراڻي نموني سان ٻنهي پاسن ۾ رکندو آهي، ديوارن کي چمڪندڙ پرن، ڳاڙهن ٻيرن ۽ ٻين سهڻي شين سان سجائيندو آهي. آخر ۾ هو دروازي کي سِپن ۽ چمڪندڙ پٿرين سان سجائي ان کي حسن ۽ وقار بخشيندو آهي، بوش جو چوڻ آهي ته رڳو هڪ دفعو ان ”محل“ کي ڏسڻ سان يقين ٿي ويندو آهي ته حسن مان مزو وٺڻ ان پکيءَ جي فطرت ۾ شامل آهي. ڪجهه پکي پاڻ کي آئيني ۾ ڏسندا آهن، آئيني کي سج جي روشنيءَ سان چمڪايو ته ڪيترا [[چڪور]] گڏ ٿي ويندا، هنن تي گوليون وسنديون ته به هو انڌ ۾ آئيني ڏانهن وڌندا، مينا، ٽاڪرو ڪانءُ ۽ ٻيا پکي، چمڪندڙ شيون، چاندي ۽ جواهر  چورائيندا آهن، خبر نه آهي ته اها خودپسندي آهي، هوس آهي يا تجسس آهي، ڇا آهي جيڪو هنن کي ائين ڪرڻ تي مجبور ڪندو آهي. بي جان شين ۾ رڳو جانور حسن ڏسندا آهن ۽ هنن جو جمالياتي شعور معمولي ۽ ٻئي درجي جو هوندو آهي. پکي لڳ جي موسم ۾ ماديءَ آڏو پاڻ ڏيکاريندو آهي، ڊارون جو چوڻ آهي ته گهڻن حيوانن ۾ حسن جو احساس رڳو مخالف جنس جي ڪشش تائين محدود هوندو آهي&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ  &quot;/&gt;


==عورت جو حسن==
حسن جو احساس اسان جي جنسي قوت جي گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان گهٽندو ۽ وڌندو آهي، محبت ايترو حسن کي تخليق ڪندي آهي جيترو حسن محبت کي تخليق ڪندو آهي. هر عاشق پنهنجي محبوبه کي سڀ کان سهڻي عورت سمجهندو آهي، ڊي گورمنٽ ٿو چئي ته هڪ بڇڙي ڏيڏر کان پڇو ته حسن ڇا آهي ته جواب ڏيندو: ”منهنجي مادي، جنهن جون ٻه گول اکيون هن جي ننڍي مٿي مان نڪتل هونديون آهن، جنهن جو منهن ڦٿل، پيٽ هيڊو ۽ پٺي ڀوري آهي.“
&lt;ref name = &quot; ول ڊيورنٽ &quot;/&gt;عورت حسن جو سرچشمو ۽ معيار انڪري ٿي بڻجي جو عورت لاءِ مرد جي محبت، عورت جي مرد لاءِ محبت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ گهري هوندي آهي، ۽ مرد جي طلب جو جوش عورت جي حسن کي تخليق ڪندو آهي، عورت مرد جي ان تصور کي قبول ڪندي آهي. ته هوءَ مرد کان وڌيڪ حسين آهي ۽ ڇاڪاڻ ته هن ۾ ملڪيت حاصل ڪرڻ جي خواهش کان وڌيڪ محبوب بڻجڻ جي خواهش هوندي آهي، انڪري هوءَ پاڻ ۾ انهن هرکائڻ وارن صفتن کي اُڀاريندي آهي جيڪي خواهش کي وڌائينديون آهن. ٻيو هي ته عورت مرد ۾ حسن نه ڳولهيندي آهي ۽ نه ئي پنهنجي محبوب ۾ حسن جو تصور ڪندي آهي. هوءَ مرد ۾ طاقت ۽ ٻارن جي حفاظت ڪري سگهڻ جي صلاحيت کي ڳولهيندي آهي. هوءَ اهو به ڏسندي آهي. هن کان جيترو پڄندو هو دنيا جا خزانا هن جي قدمن ۾ آڻي رکندو.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ  &quot;/&gt;

==فطرت جو حسن==

ول ڊيورنٽ فطرت جي حسن کي ثانوي حسن قرار ڏنو آهي پنھنجي ڪتاب پليژرز آف فلاسافي {{ٻيا نالا|انگريزي=Pleasures of Philosophy}} ۾ لکي ٿو تہ: محبت حسن جي ماءُ آهي ان جو ٻار نه آهي، اها شين جي حسن جي نه پر انساني حسن جو بنياد آهي پر اسين انهن لکين شين جي حسن جي ڪهڙي تشريح ڪري سگهون ٿا، جيڪي اسان کي سهڻيون لڳنديون آهن، پر انهن جو محبت سان ڪو تعلق نه هوندو آهي. اسان پنهنجي چوڌاري پکڙيل حسن جي ڪيئن وضاحت ڪري سگهون ٿا.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;فطرت جي نظارن جي تعريف ۾ حسن محبت واري سرچشمي کان گهڻو پري ٿي ويندو آهي. قدرت جي نظارن کي ڏسي اسان کي جيڪا خوشي ٿيندي آهي اها مرداڻي عظمت جي ڪري آهي پر ان مان گهڻي خوشي ان آرام واري حسد مان پئدا ٿيندي آهي جيڪو حسن ڪنهن سهڻي عورت جي سيني تي مٿو رکڻ جهڙو هوندو آهي. ٿورو ڪورو کي ڏسو، لڏندڙ سايون ٻنيون، ڇانو ڪندڙ شاهه بلوطه ۽ اهي واهڙ جيڪي جهڪيل شاخن جي هيٺان وهن پيا، ان قدرتي حسن ۾ عورت جو حسن ڪٿي لڪل آهي؟&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt; اسان کي ڪنهن اهڙي اصول جي ڳولها ڪرڻ نه گهرجي جيڪا ساري دنيا سان لاڳو هجي. فطرت کي انهن اصولن کان نفرت آهي جيڪي هن جي لامحدود قسمن کي نظرانداز ڪندا آهن. فطرت اسان جي مقرر ڪيل عالمگير اصولن جي ڀڃڪڙين جا ڪيترا مثال اسان جي آڏو آڻي سگهي ٿي. اسان کي رڳو ان ڳالهه تي مطمئن ٿي وڃڻ گهرجي ته ڪو احساس جيڪو اصل ۾ جنسي آهي، انهن شين تي ڦهلجي سگهي ٿو جن جو محبت سان ڪو تعلق ڪونهي. جنس جي وڌندڙ قوت جي شدت نظاري جي ديدار ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. جهڙيءَ طرح اها قوت مذهب، دوستي، اجتماعي تصور پرستيءَ ۽ فن جي آبياري ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt; هتي به اسان کي نازڪ رشتا ملندا، هڪ ٻار زمين ۽ آسمان جي حسن کان متاثر نه ٿيندو آهي، پر تعليم ذريعي ۽ ٻين جي اهل ڪندي انهن مان مزو وٺندو آهي، پر جڏهن محبت روح ۾ گرمي پئدا ڪندي آهي تڏهن هر قدرتي شيءِ سهڻي لڳندي آهي، عاشق ندين، وڻن، روشن محبت ۾ پنهنجي محبت اوتيندو آهي، گل سڀني سهڻن شين کان وڌيڪ سهڻا آهن. اهي ئي گل تناسل جا ذريعا ۽ اهڃاڻ ۽ مردن ۾ نرمي ۽ پاڻ ارپڻ جون نشانيون آهن. جڏهن وقت جو ورجاءُ ساڳيو ٿو رهي ۽ زندگيءَ ۾ ڪا نواڻ نٿي رهي ۽ محبت جو جذبو مري ٿو وڃي ته پوءِ فطرت جي حسن جو مزو به ختم ٿو ٿي وڃي ۽ وڌيڪ پوڙها ماڻهو ننڍي عمر وارن وانگر جهنگ جي رنگت ۽ خوشبوئن، ستارن جي دل کي ڌتاريندڙ عظمت، سمنڊ جي بي ڊپائتي لهرن کان متاثر نه ٿيندا آهن. زمين ۽ آسمان جي هر حسن تي جنس جي ديوتا جا پيرا نظر اچن ٿا.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

==نٽشي جو خيال==
نٽشي چيو هو ته حسين ۽ بدصورت حياتياتي تصور آهن، جيڪا شيءِ نسل لاءِ نقصان ڪار آهي اها بدصورت آهي، اسان کنڊ ان لاءِ نه کائيندا آهيون ته اها مٺي آهي پر ان لاءِ ته ان مان اسان کي ٿوري طاقت ٿي ملي. سڀ فائديمند شيون ٿوري وقت کان پوءِ حسين ٿي وينديون آهن، [[اوڀر ايشيا]] جي ماڻهن کي ڳريل مڇي وڻندي آهي، انڪري جو اها واحد غذا آهي. جنهن مان هنن کي نائٽروجن حاصل ٿيندي آهي، سولينڊ جو چوڻ آهي ته آسمان انڪري نيرو نه آهي ته جيئن اسان جي اکين کي سهڻو لڳي پر انڪري نيرو آهي جو اسان جون اکيون آسمان جي نيراڻ سان هري ويون آهن ۽ ان کي پسند ڪنديون آهن. سڀ هيئتون ۽ رنگ اسان کي ايترو وڻندا آهن جيترو هو اسان جي نسل جي تجربي ۾ عام ٿي چڪا هوندا آهن. سائو گاهه ۽ نيرو آسمان حسين آهي پر عادت هڪ سائي آسمان ۽ نيري گاهه کي به اسان لاءِ وڻندڙ بڻائي سگهي ٿي.&lt;ref name = &quot;ول ڊيورنٽ&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:انسان]]
[[زمرو:فلسفو]]
[[زمرو:خيال]]</text>
      <sha1>5zh7n98t7zly5f1b54tz76kv0j8j1ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خطبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40359</id>
    <revision>
      <id>410926</id>
      <parentid>249845</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T01:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>3932</id>
      </contributor>
      <origin>410926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="7ffos70j3advmlekd9mu6eyz9m4mrsh" xml:space="preserve">[[File:Nalaikh Mosque - Friday Prayer.jpg|thumb|خطبو]]

'''خطبو''' (Address) خطبو، لفظ خطاب مان ورتل آهي، جنھن کي سنڌيءَ ۾ مذهبي خطاب يا واعظ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. خطبن ۾ اسلامي تعليمات جو پيغام ڏنو ويندو آهي. [[قرآن]] ۽ [[حديث]] جي روشنيءَ ۾ مذهبي فريضا سيکاريا ويندا آهن. خطبا اڪثر نثر ۾ هوندا آهن پر، سنڌيءَ ۾ ڪيترا خطبا شاعريءَ ۾ بہ لکيل آهن. مولوي غلام رسول جتوئي جا خطبا اڄ تائين جمعي جي نماز ۾ پڙهايا ويندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:نماز]]</text>
      <sha1>7ffos70j3advmlekd9mu6eyz9m4mrsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نائڊيريا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43616</id>
    <revision>
      <id>410937</id>
      <parentid>305261</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="82voffbqvxqx0ek4s1bdmznlzgctnev" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| fossil_range ={{Fossil range|580|0}} [[Ediacaran]]–Recent
| name = Cnidaria
| image = Sea nettles.jpg
| image_upright = 1.3
| image_caption = [[Chrysaora fuscescens|Pacific sea nettles]], ''Chrysaora fuscescens''
| taxon = Cnidaria
| authority = [[Berthold Hatschek|Hatschek]], 1888
| subdivision_ranks = Subphyla&lt;ref name=subph&gt;Subphyla Anthozoa and Medusozoa based on {{cite web
|url=http://www.taxonomy.nl/Taxonomicon/TaxonTree.aspx?id=11551 
 |title=The Taxonomicon – Taxon: Phylum Cnidaria 
 |accessdate=2007-07-10 
 |publisher=Universal Taxonomic Services 
 |deadurl=yes 
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929102538/http://www.taxonomy.nl/Taxonomicon/TaxonTree.aspx?id=11551 
 |archivedate=2007-09-29 
 |df= 
}}&lt;/ref&gt; and classes
| subdivision =
*Class [[Anthozoa]] - inc. [[coral]]s
*Subphylum [[Medusozoa]]—[[jellyfish]] and [[hydrozoans]]:&lt;ref&gt;Classes in Medusozoa based on {{cite web|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=718920#null| title=ITIS Report – Taxon: Subphylum Medusozoa
| accessdate=2018-03-18| publisher=Universal Taxonomic Services
}}&lt;/ref&gt;
** Class [[Cubozoa]]—[[box jellyfish]], sea wasps
** Class [[Hydrozoa]]—[[hydroid (zoology)|hydroids]], [[hydra (genus)|hydra]]-like animals
** Class [[Polypodiozoa]]—parasites
** Class [[Scyphozoa]]—[[true jellyfish]]
** Class [[Staurozoa]]—[[stalked jellyfish]]
* Class [[Myxozoa]]—[[Parasitism|parasites]]&lt;ref name=&quot;Collins2002PhylogenyOfMedusozoa&quot; /&gt;
}}
''''نائڊيريا''' (Cnidaria)، ڪنگڊم، انيماليا جو فائلم آهي. 10،000 کان وڌيڪ جاندارن تي مشتمل هڪ بغير ڪرنگهي وارن جاندارن جو حصو آهي. هنن جي اڪثريت سمنڊ ۾ رهي ٿي، پر انهن تمام. گهٽ ميمبر مٺي [[پاڻي]] ۾ بہ ملن ٿا. اهي سينيڊوسائٽ جيوگهرڙن جي ڪري نمايان آهن، اهي انهن گهرڙن جي مدد سان پنهنجي شڪار کي ڏنگ هڻي پنهنجو شڪار ڪندا آهن. هنن جو جسم ميسوجيئہ (غيرحياتياتي جيلي نما مادو) اپيٿليم جي پردن جي وچ ۾ سمايل هوندا آهن. هنن ۾ جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جو ٿيندو آهي. هي يا تہ اڪيلا رهندا آهن، يا وري ميڙ جي صورت ۾. هي مڪمل طور تي ڪارنيوورس (گوشت خور) آهن ۽ هڪ ٻئي ڀاريندڙ يا هڪ ئي هنڌ رهن ٿا.

هنن کي چئن گروپن ۾ ورهايو آهي؛ 
# سيسل انٿوذيا: (هڪ هنڌ زندگي گذاريندڙ) جهڙوڪ سي انيمون، ڪورل، سي پينس.
# سئيپوذيا: جهڙوڪ [[جيلي فش]]
# ڪوبوذيا: جهڙوڪ باڪس جيلي
# هائڊروذيا: هي هڪ مختلف گروپ آهي جنهن ۾ مٺي ۽ کاري پاڻي وارا جاندار اچي وڃن ٿا جهڙوڪ، هائيڊرا
ڪينڊرين جا فوسل (اهڙا جاندار جيڪي ماضي ۾  مختلف سببن جي ڪري دٻجي مري ويا ۽ انهن جا ڍانچا اڄ جديد سائنس دريافت ڪندي رهي ٿي.) 570 ملين سال پراڻا آهن، هڪ ملين مطلب ڏھ لک، ۽ ڪجهه تہ 741 ملين سال بہ پراڻا آهن [[ڪيمبرين وقت]] کان بہ 200 سال پراڻا.

==مختلف حقيقتون==	

==وضاحت	==

==پيدائشي عمل==	

==درجا بندي==	

==ايڪالاجي==	

==ارتقائي تاريخ==	

==انسانن سان لاڳاپيل	==

==پڻ ڏسندا==
 
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:فائلا]]
[[زمرو:حيوانيات]]
[[زمرو:سامونڊي جانور]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>82voffbqvxqx0ek4s1bdmznlzgctnev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43985</id>
    <revision>
      <id>410833</id>
      <parentid>410820</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="pogu8tuo92ahq2jv4p6f3gp6uaf4cg7" xml:space="preserve">{{اصل مضمون|علائقو}}
{{زمرو ڪامنز}}
'''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي.

{{زمين جا علائقا}}

[[زمرو:علائقا بلحاظ صديون]]
[[زمرو:علائقا بلحاظ کنڊ]] 
[[زمرو:علائقا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آرڪٽڪ جا علائقا]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان درجا بنديون]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان فهرستون]]
[[زمرو:خيالي علائقا]]
[[زمرو:زرعي علائقا]]
[[زمرو:علائقائي هوائي ڪمپنيون]]
[[زمرو:پٽي نما علائقا]]
[[زمرو:بايو جيوگرافڪ علائقا]]
[[زمرو:علائقائي موسمياتي اثر]]
[[زمرو:سرحد پار علائقا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:اقتصادي علائقا]]
[[زمرو:ماحولياتي علائقا]]
[[زمرو:جاگرافيائي علائقا]]
[[زمرو:عالمي علائقا]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:عطا ڪيل زمينون]]
[[زمرو:وڏا علائقا]]
[[زمرو:وچولا علائقا]]
[[زمرو:ننڍا علائقا]]
[[زمرو:فوجي ضلعا ۽ علائقا]]
[[زمرو:قدرتي علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:پلوٽو جا علائقا]]
[[زمرو:قطبي علائقا]]
[[زمرو:علائقائي عرفي نالا]]
[[زمرو:علائقائيت (سياست)]]
[[زمرو:ڪناري وارا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي تڪرارون]]
[[زمرو:علائقائي رقابتون]]
[[زمرو:شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:نيم-استوائي علائقا]]
[[زمرو:رستا يا وسيع علائقا]]
[[زمرو:استوائي علائقا]]


[[زمرو:دنيا]] 
[[زمرو:دنيا جا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] 
[[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>pogu8tuo92ahq2jv4p6f3gp6uaf4cg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410898</id>
      <parentid>410833</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="frogqxolmi96clnphi3yhmdm8vrqcdz" xml:space="preserve">{{اصل مضمون|علائقو}}
{{زمرو ڪامنز}}
'''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي.

[[زمرو:علائقا بلحاظ صديون]]
[[زمرو:علائقا بلحاظ کنڊ]] 
[[زمرو:علائقا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آرڪٽڪ جا علائقا]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان درجا بنديون]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست]]
[[زمرو:علائقن جي لحاظ کان فهرستون]]
[[زمرو:خيالي علائقا]]
[[زمرو:زرعي علائقا]]
[[زمرو:علائقائي هوائي ڪمپنيون]]
[[زمرو:پٽي نما علائقا]]
[[زمرو:بايو جيوگرافڪ علائقا]]
[[زمرو:علائقائي موسمياتي اثر]]
[[زمرو:سرحد پار علائقا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:اقتصادي علائقا]]
[[زمرو:ماحولياتي علائقا]]
[[زمرو:جاگرافيائي علائقا]]
[[زمرو:عالمي علائقا]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:عطا ڪيل زمينون]]
[[زمرو:وڏا علائقا]]
[[زمرو:وچولا علائقا]]
[[زمرو:ننڍا علائقا]]
[[زمرو:فوجي ضلعا ۽ علائقا]]
[[زمرو:قدرتي علائقا]]
[[زمرو:سمنڊ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:پلوٽو جا علائقا]]
[[زمرو:قطبي علائقا]]
[[زمرو:علائقائي عرفي نالا]]
[[زمرو:علائقائيت (سياست)]]
[[زمرو:ڪناري وارا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي تڪرارون]]
[[زمرو:علائقائي رقابتون]]
[[زمرو:شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:نيم-استوائي علائقا]]
[[زمرو:رستا يا وسيع علائقا]]
[[زمرو:استوائي علائقا]]


[[زمرو:دنيا]] 
[[زمرو:دنيا جا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] 
[[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>frogqxolmi96clnphi3yhmdm8vrqcdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410908</id>
      <parentid>410898</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="akgi22yg3mqlkt91md8vljhhi8yxgmg" xml:space="preserve">{{اصل مضمون|علائقو}}
{{زمرو ڪامنز}}
'''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي.

[[زمرو:دنيا]] 
[[زمرو:دنيا جا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] 
[[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>akgi22yg3mqlkt91md8vljhhi8yxgmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410909</id>
      <parentid>410908</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="kdod7x92htmytp2kmibc5gxwu1z54cj" xml:space="preserve">{{اصل مضمون|علائقو}}
{{زمرو ڪامنز}}
'''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي.

[[زمرو:دنيا]] 
[[زمرو:ڌرتي]] 
[[زمرو:زمين]] 
[[زمرو:دنيا جا علائقا]]
[[زمرو:علائقائي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]]
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] 
[[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>kdod7x92htmytp2kmibc5gxwu1z54cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سن، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44811</id>
    <revision>
      <id>410925</id>
      <parentid>254709</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15793" sha1="1ktd88lkayj6su96peph9iqtr8wuasm" xml:space="preserve">{{Short description|ڄامشورو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = سن
| native_name             = {{lang|sd|سن}}
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]] / [[ٽائون ڪاميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 280px
| image_alt               =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 280
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|26|02|N|68|08|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = {{flag|سنڌ}}
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[مانجهند تعلقو|مانجهند]]
| population_total        = 13,156
| population_as_of        = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;Census2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               =
}}

'''سن''' ({{lang-en|Sann}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي، [[مانجهند]] ۽ [[آمري]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد آهي ۽ [[انڊس هاءِ وي]] سان مقامي رابطا رستي ذريعي ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرسان [[سن ريلوي اسٽيشن]] پڻ واقع آهي، جيڪا [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.irfca.org/docs/pak-stations.html
 |title=Pakistan Railway Stations
 |publisher=Indian Railways Fan Club
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سن سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌي سياستدان، اديب ۽ فڪري اڳواڻ [[جي. ايم. سيد]] هتي پيدا ٿيو ۽ سندس مزار پڻ سن ۾ آهي. 20هين صديءَ دوران سن ڪيترين سياسي، مذهبي ۽ قومپرست سرگرمين جو مرڪز رهيو، جن مان 1920ع واري خلافت ڪانفرنس ۽ پوءِ جي. ايم. سيد سان لاڳاپيل سياسي گڏجاڻيون خاص اهميت رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://gmsyed.com/biography/
 |title=Chronological Biography
 |publisher=G. M. Syed
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماري مطابق سن ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''13,156''' هئي، جنهن ۾ 6,637 مرد ۽ 6,519 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,730 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.55 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
سن [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يا ساڄي ڪناري واري ميداني پٽي تي واقع آهي، جڏهن⁠تہ شهر جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن]] ۽ لاکي جبلن سان لاڳاپيل جابلو علائقا شروع ٿين ٿا. مينهن جي موسم ۾ ڀرپاسي جي ٽڪرين مان ايندڙ موسمي نيون ۽ وهڪرا سنڌو درياهه ڏانهن وهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sann,_Sindh
 |title=Sann, Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام رباني آگري سن جو ذڪر ڪندي لکيو آهي تہ شهر درياهه جي ڪناري تي آباد آهي ۽ ان جي اولهه طرف کيرٿر جو جابلو سلسلو واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Agro&quot;&gt;{{cite book
 |title=ماڻهو شهر ڀنڀور جا
 |author=غلام رباني آگرو
 |year=2012
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

سن کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]] واقع آهي. قلعي جو اوڀر وارو اهم داخلي رستو '''سن دروازو''' سڏجي ٿو، جنهن جو نالو شهر سن سان نسبت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Ranikot Fort crumbling because of official neglect
 |url=https://www.dawn.com/news/1379975
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 January 2018
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|left|[[رني ڪوٽ قلعو]]، جيڪو سن کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي]]

== تاريخ ==
سن جي قدامت بابت مقامي تاريخي روايتون ان کي سنڌو درياهه جي پراڻن درياهي مرڪزن مان هڪ قرار ڏين ٿيون. درياهه جي ويجهڙائي سبب شهر ماضيءَ ۾ آمدرفت، واپار ۽ ڀرپاسي جي زرعي ۽ جابلو علائقن سان رابطي لاءِ اهم هنڌ رهيو.

جي. ايم. سيد طرفان 1928ع ۾ ڪيل هڪ تاريخي تقرير ۾ سن جي ماضي بابت اهو بيان ڪيو ويو ته شهر مغل ۽ پوءِ ڪلهوڙا-ٽالپر دور کان اڳ به علائقي ۾ سڃاتو ويندو هو. هن سن کي هڪ پراڻي درياهي واپاري مرڪز طور پڻ بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mehran2003&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book128/Book_page1.html
 |title=سن بابت جي. ايم. سيد جي تقرير
 |work=[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |year=2003
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سن جي نالي جي اصليت بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي. ڪجهه مقامي روايتن ۾ ان کي قديم '''سيسم''' يا ساڳئي نالي واري ڪنهن آباديءَ سان ڳنڍيو ويو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ کي آثار قديمه يا معتبر تاريخي تحقيق سان قطعي طور ثابت نه ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري ان کي هڪ مفروضي طور ئي ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Mehran2003&quot;/&gt;

== درياهي واپار ==
سن جو جغرافيائي هنڌ سنڌو درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو. جي. ايم. سيد جي بيان موجب برطانوي دور جي شروعات تائين سن سنڌ جي درياهي آمدرفت وارن مرڪزن مان هڪ هو. سامان ۽ مسافر سنڌو ذريعي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي شهرن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا، جڏهن⁠تہ ريلوي ۽ پڪا رستا ٺهڻ کان پوءِ درياهي واپار جي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Mehran2003&quot;/&gt;

== قليچ بيگ روڊ ۽ باب قليچ ==
جنوري 1928ع ۾ سنڌي عالم ۽ اديب [[مرزا قليچ بيگ]] جي علمي خدمتن جي اعتراف ۾ سن ۾ '''باب قليچ''' تعمير ڪيو ويو. ان جي افتتاحي تقريب جي صدارت [[حڪيم فتح محمد سيوهاڻي]] ڪئي. تقريب دوران جي. ايم. سيد سن جي تاريخ، واپار ۽ علائقي ۾ آمدرفت جي مسئلن بابت تفصيلي تقرير ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mehran2003&quot;/&gt;

[[سن ريلوي اسٽيشن]] ۽ شهر جي وچ واري رستي ۾ واري ۽ اڻپڪي زمين سبب آمدرفت ڏکي هئي. تعلقي لوڪل بورڊ طرفان ان رستي کي پڪو ڪرڻ جو منصوبو منظور ڪيو ويو ۽ ان کي '''قليچ بيگ روڊ''' جو نالو ڏنو ويو. تاريخي بيان مطابق رستي تي لڳ ڀڳ 13,235 رپيا خرچ آيو ۽ تعمير جي نگراني ڪوٽڙي ڊويزن سان لاڳاپيل عملدارن ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mehran2003&quot;/&gt;

== خلافت تحريڪ ==
سن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[خلافت تحريڪ]] جو پڻ هڪ اهم مقامي مرڪز بڻيو. [[جي. ايم. سيد]] 17 مارچ 1920ع تي، جڏهن هو اڃا نوجوان هو، سن ۾ هڪ خلافت ڪانفرنس منعقد ڪرائي. اها سندس شروعاتي سياسي سرگرمين مان اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ڪانفرنس ۾ سنڌ جي ڪيترن سياسي ۽ مذهبي اڳواڻن شرڪت ڪئي. معاصر ۽ بعد جي بيانن مطابق [[حڪيم فتح محمد سيوهاڻي]]، [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ۽ ٻين اڳواڻن پڻ ان تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://indiainsouthasia.wordpress.com/2000/09/13/g-m-syed/
 |title=G. M. Syed and the history of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪانفرنس کان ڪجهه ڏينهن پوءِ سن ۾ خلافت تحريڪ سان يڪجهتيءَ طور هڙتال پڻ ڪئي وئي. ان دور جي انهن سرگرمين سبب ننڍڙو شهر سن سنڌ جي نوآبادياتي دور واري سياسي تاريخ ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== جي. ايم. سيد ==
[[File:GM Syed.jpg|thumb|[[جي. ايم. سيد]] جي مزار، سن]]

[[جي. ايم. سيد]] 17 جنوري 1904ع تي سن ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي سياسي سفر جي شروعات نوجوانيءَ ۾ خلافت تحريڪ سان ڪئي ۽ اڳتي هلي سنڌ جي صوبائي سياست، [[پاڪستان تحريڪ]] ۽ پوءِ [[سنڌي قومپرستي]] جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://gmsyed.com/life-and-times/
 |title=Life and Times
 |publisher=G. M. Syed
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سن سندس سياسي ۽ فڪري سرگرمين جو مستقل مرڪز رهيو. سندس وفات کان پوءِ سندس مزار شهر ۾ قائم ٿي ۽ هر سال سندس سالگرهه ۽ ورسيءَ جي موقعي تي مختلف سياسي ۽ ثقافتي تنظيمون اتي گڏجاڻيون منعقد ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1528927
 |title=SUP demands provision of Sindh’s due rights, halt to influx of ‘outsiders’
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=18 January 2020
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رني ڪوٽ سان لاڳاپو ==
[[File:Ranikot Fort 3.JPG|thumb|[[رني ڪوٽ]] جون ديوارون]]

سن [[رني ڪوٽ قلعي]] تائين پهچڻ لاءِ اهم دروازي واري شهر طور سڃاتو وڃي ٿو. رني ڪوٽ سن کان تقريباً 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/story/1444583/restoration-ranikot-fort-bears-fruit
 |title=Restoration of Ranikot Fort bears fruit
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=28 June 2017
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعي جي اوڀر واري دروازي کي '''سن گيٽ''' سڏيو وڃي ٿو. رني ڪوٽ جي تعمير جي اصل زماني ۽ باني بابت مختلف رايا موجود آهن، جڏهن⁠تہ موجوده اڏاوت جا ڪيترائي حصا [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر دور]] ۾ مرمت يا ٻيهر تعمير ڪيا ويا هئا. رني ڪوٽ 1993ع کان [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.

== آمدرفت ==
سن [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان واقع آهي، جيڪو شهر کي [[سيوهڻ]]، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو. شهر کان مکيه شاهراهه تائين مقامي رابطا رستو موجود آهي.

[[سن ريلوي اسٽيشن]] [[پاڪستان ريلوي]] جي [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ تاريخي طور شهر جي مسافرن ۽ واپار لاءِ اهم رهي آهي.

== مردم نگاري ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع آدمشماري موجب سن ٽائون ڪاميٽي ۾ 13,156 ماڻهو رهندا هئا. 2017ع ۾ اها آبادي 12,730 هئي.&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ '''سن جي آبادي'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | واڌ
! style=&quot;background:#8E5AA9;color:white;&quot; | ذريعو
|-
| 2017ع
| 12,730
| —
| rowspan=&quot;2&quot; | [[پاڪستان شماريات بيورو]]&lt;ref name=&quot;Census2023&quot;/&gt;
|-
| 2023ع
| '''13,156'''
| 3.35٪
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E8EEF8;&quot; | 2017–2023 سراسري سالياني واڌ
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''0.55٪'''
|}

== ثقافتي ۽ سياسي اهميت ==
سن جي موجوده سڃاڻپ وڏي حد تائين جي. ايم. سيد سان لاڳاپيل سياسي ۽ فڪري ورثي سان ڳنڍيل آهي. سندس مزار ۽ رهائشگاهه سنڌي قومپرست ۽ سياسي ڪارڪنن لاءِ هڪ علامتي مقام بڻيل آهن. مختلف سياسي پارٽيون ۽ قومپرست تنظيمون سندس جنم ڏينهن تي سن ۾ جلسا ۽ گڏجاڻيون منعقد ڪنديون رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1528927
 |title=SUP demands provision of Sindh’s due rights, halt to influx of ‘outsiders’
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=18 January 2020
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ويجها تاريخي ماڳ ==
سن جي ڀرپاسي ۾ سنڌ جي مختلف دورن سان لاڳاپيل اهم تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. انهن ۾ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[آمري]] جا قبل از تاريخ آثار، [[لڪي]] جا جابلو ۽ مذهبي ماڳ ۽ سنڌو درياهه جي قديم آبادين جا نشان شامل آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[جي. ايم. سيد]]
* [[سن ريلوي اسٽيشن]]
* [[رني ڪوٽ قلعو]]
* [[مانجهند]]
* [[مانجهند تعلقو]]
* [[آمري]]
* [[ڄامشورو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{ڄامشورو ضلعو}}

[[زمرو:مانجهند تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌو درياهه ڪناري آباد شهر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون آباد جايون]]</text>
      <sha1>1ktd88lkayj6su96peph9iqtr8wuasm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿانڊو بولا (ڪرڪيٽر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46245</id>
    <revision>
      <id>410998</id>
      <parentid>346469</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12394" sha1="f7o986hr444z959d2pc3mhyl8k4dmaj" xml:space="preserve">{{Short description|ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر (پيدائش 1981ع)}}


{{Infobox cricketer
| name              = ٿانڊو بولا
| image             = 
| caption           = 
| country           = [[ڏکڻ آفريڪا]]
| fullname          = ٿانڊو اينڊريو بولا
| birth_date        = {{birth date and age|1981|1|7|df=yes}}
| birth_place       = [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا
| batting           = ساڄي هٿ وارو
| bowling           = [[ليگ بريڪ]]
| role              = [[وڪيٽ ڪيپر]] / بيٽسمين
| club1             = [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| year1             = 2001/02–2013/14
| club2             = [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| year2             = 2004/05–2008/09
| club3             = [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| year3             = 2014/15–2015/16
| date              = 10 September
| year              = 2026
| source            = https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html CricketArchive
}}

'''ٿانڊو بولا''' ({{langx|en|Thando Bula}}؛ پيدائش 7 جنوري 1981ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جو اڳوڻو فرسٽ ڪلاس [[ڪرڪيٽ]] رانديگر، ساڄي هٿ وارو بيٽسمين ۽ [[وڪيٽ ڪيپر]] آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44395.html
 |title=Thando Bula
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=1 September 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wisden&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Thando Bula Cricket Stats, News, Age, Batting Average, Bowling Average
 |url=https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702
 |website=[[Wisden]]
 |access-date=9 April 2025
}}&lt;/ref&gt; هن ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ خاص طور [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]، [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] ۽ [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html
 |title=Thando Bula
 |website=CricketArchive
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بولا جو گهريلو ڪيريئر لڳ ڀڳ پندرهن موسمن تي پکڙيل رهيو. هن 95 فرسٽ ڪلاس ميچن ۾ 3,909 رنسون ٺاهيون، جن ۾ ٻه سينچريون ۽ 22 اڌ سينچريون شامل هيون، جڏهن تہ وڪيٽ ڪيپر طور 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگ پڻ سندس نالي رهيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ هن 73 ميچن ۾ 1,316 رنسون ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ ۾ 22 ميچن ۾ 217 رنسون ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== شروعاتي زندگي ==

ٿانڊو بولا [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، ان وقت جي ڪيپ صوبي ۽ هاڻوڪي [[اوڀر ڪيپ]] ۾ پيدا ٿيو. پراڻي ESPNcricinfo جي ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ رڪارڊ ۾ سندس نالو '''Thando Andrew Bula''' ۽ ڄم جي تاريخ 7 جنوري 1981ع ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2002/OTHERS%2BICC/ACAD-TRI/ACAD-TRI_AUG2002_RSA-ACAD-SQUAD.html
 |title=Academy Triangular Series – South Africa Academy Squad
 |website=ESPNcricinfo archive
 |year=2002
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪرڪيٽ آرڪائيو ۾ سندس مڪمل نالو '''Thandisizwe Andrew Bula''' ۽ ڄم جي تاريخ 1 جنوري 1981ع درج ٿيل آهي، تنهنڪري مختلف ڪرڪيٽ ڊيٽابيسن ۾ سندس مڪمل نالي ۽ صحيح ڄم جي ڏينهن بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt; موجوده ESPNcricinfo ۽ وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل رڪارڊن ۾ عام طور 7 جنوري 1981ع استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot; /&gt;

== گهريلو ڪيريئر ==

بولا 2001/02ع واري موسم کان ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. سندس ڪيريئر جو وڏو حصو [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]] سان گذريو، جنهن لاءِ هن فرسٽ ڪلاس ۽ لسٽ اي مقابلن ۾ 2001/02ع کان 2013/14ع تائين کيڏيو. ان دوران هو خاص طور وچولي ۽ هيٺئين وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪندڙ وڪيٽ ڪيپر طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2004/05ع کان بولا [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] لاءِ پڻ کيڏيو. سندس لائنس سان لاڳاپو فرسٽ ڪلاس ۽ شروعاتي ڏکڻ آفريڪي گهريلو ٽي20 ڪرڪيٽ ٻنهي تائين پکڙيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2002ع ۾ کيس ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ ان دور جا ڪيترائي نوجوان رانديگر، جن ۾ [[هاشم آملا]] پڻ شامل هو، شامل هئا. بولا کي ان اسڪواڊ ۾ ساڄي هٿ واري بيٽسمين ۽ وڪيٽ ڪيپر طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot; /&gt;

[[فائل:Cricket wicket keeper.jpg|thumb|left|وڪيٽ ڪيپر بيٽسمين طور بولا جو بنيادي ڪردار وڪيٽن پٺيان فيلڊنگ ۽ وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪرڻ هو. تصوير هڪ عام وڪيٽ ڪيپر جي آهي، بولا جي نه.]]

=== نارٿ ويسٽ ===

نارٿ ويسٽ سان سندس ڊگهي وابستگي دوران بولا ڏکڻ آفريڪا جي فرسٽ ڪلاس، محدود اوورن ۽ بعد ۾ ٽي20 مقابلن ۾ باقاعده حصو ورتو. 2003ع جي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کان اڳ آسٽريليا خلاف نارٿ ويسٽ جي هڪ وارم اپ مقابلي ۾ پڻ هو وڪيٽ ڪيپر طور کيڏيو ۽ ناٽ آئوٽ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pcb.com.pk/icc-world-cup-200203/match/20438.html
 |title=Warm-up: North West vs Australia at Potchefstroom
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لائنس ===

بولا لائنس لاءِ 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ گهريلو ڪرڪيٽ کيڏيو. ڪرڪيٽ آرڪائيو موجب سندس لائنس سان فرسٽ ڪلاس وابستگي 2004/05ع کان 2006/07ع تائين رهي، جڏهن تہ ٽي20 سطح تي هو 2008/09ع واري موسم تائين ان ٽيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

=== ايسٽرنس ===

2014/15ع واري موسم ۾ بولا [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] سان شامل ٿيو ۽ پنهنجي ڪيريئر جي آخري مرحلي ۾ ان ٽيم لاءِ فرسٽ ڪلاس، لسٽ اي ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ کيڏيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو 2015ع جي افتتاحي [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]] لاءِ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/911669.html
 |title=Easterns Squad / Players – Africa T20 Cup 2015
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=31 August 2015
}}&lt;/ref&gt; ٽورنامينٽ جي پول اي ۾ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ بولا سان گڏ [[ڪوئنٽن ڊي ڪاڪ]]، [[تبريز شمسي]]، [[جونيئر ڊالا]] ۽ ٻيا رانديگر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dwu32cgxelq1c.cloudfront.net/local_newspapers/sites/26/2015/08/Africa-T20-Cup.pdf
 |title=Africa T20 Cup – Where Great Stories Start
 |date=September 2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ناردرنس خلاف 2015ع جي آفريڪا ٽي20 ڪپ مقابلي ۾ بولا 31 بالن تي ناٽ آئوٽ '''30 رنسون''' ٺاهيون. ايسٽرنس 20 اوورن ۾ 126/4 رنسون ٺاهيون، پر ناردرنس 19.3 اوورن ۾ هدف حاصل ڪري مقابلو ٽن وڪيٽن تان کٽي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.espn.in/cricket/series/17971/game/903733/easterns-vs-northerns-pool-a-africa-t20-cup-2015-16
 |title=Easterns vs Northerns, Africa T20 Cup 2015, Pool A
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |date=2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== راند جو انداز ==

بولا بنيادي طور [[وڪيٽ ڪيپر]] ۽ ساڄي هٿ وارو بيٽسمين هو. سندس فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگون سندس وڪيٽ ڪيپنگ واري ڪردار جي عڪاسي ڪن ٿيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ پڻ هن 52 ڪيچ ۽ 12 اسٽمپنگون ڪيون، جڏهن تہ ٽي20 مقابلن ۾ 13 ڪيچ ورتائين.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو ڪڏهن ڪڏهن [[ليگ بريڪ]] بالنگ پڻ ڪندو هو، پر بالنگ سندس بنيادي ڪردار نه هئي. فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ هن مجموعي طور صرف 91 بال ڪرايا ۽ ڪا وڪيٽ حاصل نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== ڪيريئر انگ اکر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ٿانڊو بولا جا گهريلو ڪيريئر انگ اکر'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | طرز
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | ميچون
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | اننگز
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | رنسون
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | وڌ ۾ وڌ
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 100
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 50
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | ڪيچ
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | اسٽمپنگ
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''فرسٽ ڪلاس'''
| 95
| 157
| 3,909
| 106
| 29.17
| 2
| 22
| 207
| 10
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''لسٽ اي'''
| 73
| 57
| 1,316
| 91
| 28.00
| 0
| 7
| 52
| 12
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''ٽي20'''
| 22
| 20
| 217
| 30*
| 12.76
| 0
| 0
| 13
| 0
|}

هن ٽنهي وڏين گهريلو طرزَن کي گڏائي '''190 ميچون''' کيڏيون ۽ مجموعي طور '''5,442 رنسون''' ٺاهيون. فرسٽ ڪلاس سطح تي سندس بهترين اسڪور 106 ۽ لسٽ اي ۾ 91 رنسون هو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://myfinal11.in/cricket/players/thando-bula-47561
 |title=Thando Bula Profile: Stats and Career Records
 |website=MyFinal11
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%;&quot;
|+ '''نمايان گهريلو ٽيمون'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | ٽيم
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | فرسٽ ڪلاس
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | لسٽ اي
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | ٽي20
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| 2001/02–2013/14
| 2001/02–2013/14
| 2012/13–2013/14
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| 2004/05–2006/07
| —
| 2004/05–2008/09
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪرڪيٽ]]
* [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[وڪيٽ ڪيپر]]
* [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cricinfo|ref=ci/content/player/44395.html}}
* [https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html ٿانڊو بولا جو پروفائل] – CricketArchive
* [https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702 ٿانڊو بولا] – ''Wisden''

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bula, Thando}}

[[زمرو:1981ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:ايسٽرنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:لائنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:وڪيٽ ڪيپر]]
[[زمرو:اوڀر ڪيپ جا ماڻهو]]
[[زمرو:21هين صديءَ جا ڏکڻ آفريڪي رانديگر]]</text>
      <sha1>f7o986hr444z959d2pc3mhyl8k4dmaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410999</id>
      <parentid>410998</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ٿاڻو بولا خان]] کي [[ٿانڊو بولا (ڪرڪيٽر)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>410998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12394" sha1="f7o986hr444z959d2pc3mhyl8k4dmaj" xml:space="preserve">{{Short description|ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر (پيدائش 1981ع)}}


{{Infobox cricketer
| name              = ٿانڊو بولا
| image             = 
| caption           = 
| country           = [[ڏکڻ آفريڪا]]
| fullname          = ٿانڊو اينڊريو بولا
| birth_date        = {{birth date and age|1981|1|7|df=yes}}
| birth_place       = [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا
| batting           = ساڄي هٿ وارو
| bowling           = [[ليگ بريڪ]]
| role              = [[وڪيٽ ڪيپر]] / بيٽسمين
| club1             = [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| year1             = 2001/02–2013/14
| club2             = [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| year2             = 2004/05–2008/09
| club3             = [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| year3             = 2014/15–2015/16
| date              = 10 September
| year              = 2026
| source            = https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html CricketArchive
}}

'''ٿانڊو بولا''' ({{langx|en|Thando Bula}}؛ پيدائش 7 جنوري 1981ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جو اڳوڻو فرسٽ ڪلاس [[ڪرڪيٽ]] رانديگر، ساڄي هٿ وارو بيٽسمين ۽ [[وڪيٽ ڪيپر]] آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44395.html
 |title=Thando Bula
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=1 September 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wisden&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Thando Bula Cricket Stats, News, Age, Batting Average, Bowling Average
 |url=https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702
 |website=[[Wisden]]
 |access-date=9 April 2025
}}&lt;/ref&gt; هن ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ خاص طور [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]، [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] ۽ [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html
 |title=Thando Bula
 |website=CricketArchive
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بولا جو گهريلو ڪيريئر لڳ ڀڳ پندرهن موسمن تي پکڙيل رهيو. هن 95 فرسٽ ڪلاس ميچن ۾ 3,909 رنسون ٺاهيون، جن ۾ ٻه سينچريون ۽ 22 اڌ سينچريون شامل هيون، جڏهن تہ وڪيٽ ڪيپر طور 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگ پڻ سندس نالي رهيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ هن 73 ميچن ۾ 1,316 رنسون ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ ۾ 22 ميچن ۾ 217 رنسون ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== شروعاتي زندگي ==

ٿانڊو بولا [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، ان وقت جي ڪيپ صوبي ۽ هاڻوڪي [[اوڀر ڪيپ]] ۾ پيدا ٿيو. پراڻي ESPNcricinfo جي ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ رڪارڊ ۾ سندس نالو '''Thando Andrew Bula''' ۽ ڄم جي تاريخ 7 جنوري 1981ع ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2002/OTHERS%2BICC/ACAD-TRI/ACAD-TRI_AUG2002_RSA-ACAD-SQUAD.html
 |title=Academy Triangular Series – South Africa Academy Squad
 |website=ESPNcricinfo archive
 |year=2002
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪرڪيٽ آرڪائيو ۾ سندس مڪمل نالو '''Thandisizwe Andrew Bula''' ۽ ڄم جي تاريخ 1 جنوري 1981ع درج ٿيل آهي، تنهنڪري مختلف ڪرڪيٽ ڊيٽابيسن ۾ سندس مڪمل نالي ۽ صحيح ڄم جي ڏينهن بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt; موجوده ESPNcricinfo ۽ وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل رڪارڊن ۾ عام طور 7 جنوري 1981ع استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot; /&gt;

== گهريلو ڪيريئر ==

بولا 2001/02ع واري موسم کان ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. سندس ڪيريئر جو وڏو حصو [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]] سان گذريو، جنهن لاءِ هن فرسٽ ڪلاس ۽ لسٽ اي مقابلن ۾ 2001/02ع کان 2013/14ع تائين کيڏيو. ان دوران هو خاص طور وچولي ۽ هيٺئين وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪندڙ وڪيٽ ڪيپر طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2004/05ع کان بولا [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] لاءِ پڻ کيڏيو. سندس لائنس سان لاڳاپو فرسٽ ڪلاس ۽ شروعاتي ڏکڻ آفريڪي گهريلو ٽي20 ڪرڪيٽ ٻنهي تائين پکڙيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2002ع ۾ کيس ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ ان دور جا ڪيترائي نوجوان رانديگر، جن ۾ [[هاشم آملا]] پڻ شامل هو، شامل هئا. بولا کي ان اسڪواڊ ۾ ساڄي هٿ واري بيٽسمين ۽ وڪيٽ ڪيپر طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot; /&gt;

[[فائل:Cricket wicket keeper.jpg|thumb|left|وڪيٽ ڪيپر بيٽسمين طور بولا جو بنيادي ڪردار وڪيٽن پٺيان فيلڊنگ ۽ وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪرڻ هو. تصوير هڪ عام وڪيٽ ڪيپر جي آهي، بولا جي نه.]]

=== نارٿ ويسٽ ===

نارٿ ويسٽ سان سندس ڊگهي وابستگي دوران بولا ڏکڻ آفريڪا جي فرسٽ ڪلاس، محدود اوورن ۽ بعد ۾ ٽي20 مقابلن ۾ باقاعده حصو ورتو. 2003ع جي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کان اڳ آسٽريليا خلاف نارٿ ويسٽ جي هڪ وارم اپ مقابلي ۾ پڻ هو وڪيٽ ڪيپر طور کيڏيو ۽ ناٽ آئوٽ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pcb.com.pk/icc-world-cup-200203/match/20438.html
 |title=Warm-up: North West vs Australia at Potchefstroom
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لائنس ===

بولا لائنس لاءِ 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ گهريلو ڪرڪيٽ کيڏيو. ڪرڪيٽ آرڪائيو موجب سندس لائنس سان فرسٽ ڪلاس وابستگي 2004/05ع کان 2006/07ع تائين رهي، جڏهن تہ ٽي20 سطح تي هو 2008/09ع واري موسم تائين ان ٽيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

=== ايسٽرنس ===

2014/15ع واري موسم ۾ بولا [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] سان شامل ٿيو ۽ پنهنجي ڪيريئر جي آخري مرحلي ۾ ان ٽيم لاءِ فرسٽ ڪلاس، لسٽ اي ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ کيڏيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو 2015ع جي افتتاحي [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]] لاءِ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/911669.html
 |title=Easterns Squad / Players – Africa T20 Cup 2015
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=31 August 2015
}}&lt;/ref&gt; ٽورنامينٽ جي پول اي ۾ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ بولا سان گڏ [[ڪوئنٽن ڊي ڪاڪ]]، [[تبريز شمسي]]، [[جونيئر ڊالا]] ۽ ٻيا رانديگر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dwu32cgxelq1c.cloudfront.net/local_newspapers/sites/26/2015/08/Africa-T20-Cup.pdf
 |title=Africa T20 Cup – Where Great Stories Start
 |date=September 2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ناردرنس خلاف 2015ع جي آفريڪا ٽي20 ڪپ مقابلي ۾ بولا 31 بالن تي ناٽ آئوٽ '''30 رنسون''' ٺاهيون. ايسٽرنس 20 اوورن ۾ 126/4 رنسون ٺاهيون، پر ناردرنس 19.3 اوورن ۾ هدف حاصل ڪري مقابلو ٽن وڪيٽن تان کٽي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.espn.in/cricket/series/17971/game/903733/easterns-vs-northerns-pool-a-africa-t20-cup-2015-16
 |title=Easterns vs Northerns, Africa T20 Cup 2015, Pool A
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |date=2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== راند جو انداز ==

بولا بنيادي طور [[وڪيٽ ڪيپر]] ۽ ساڄي هٿ وارو بيٽسمين هو. سندس فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگون سندس وڪيٽ ڪيپنگ واري ڪردار جي عڪاسي ڪن ٿيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ پڻ هن 52 ڪيچ ۽ 12 اسٽمپنگون ڪيون، جڏهن تہ ٽي20 مقابلن ۾ 13 ڪيچ ورتائين.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو ڪڏهن ڪڏهن [[ليگ بريڪ]] بالنگ پڻ ڪندو هو، پر بالنگ سندس بنيادي ڪردار نه هئي. فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ هن مجموعي طور صرف 91 بال ڪرايا ۽ ڪا وڪيٽ حاصل نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== ڪيريئر انگ اکر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ٿانڊو بولا جا گهريلو ڪيريئر انگ اکر'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | طرز
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | ميچون
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | اننگز
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | رنسون
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | وڌ ۾ وڌ
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 100
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 50
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | ڪيچ
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | اسٽمپنگ
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''فرسٽ ڪلاس'''
| 95
| 157
| 3,909
| 106
| 29.17
| 2
| 22
| 207
| 10
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''لسٽ اي'''
| 73
| 57
| 1,316
| 91
| 28.00
| 0
| 7
| 52
| 12
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''ٽي20'''
| 22
| 20
| 217
| 30*
| 12.76
| 0
| 0
| 13
| 0
|}

هن ٽنهي وڏين گهريلو طرزَن کي گڏائي '''190 ميچون''' کيڏيون ۽ مجموعي طور '''5,442 رنسون''' ٺاهيون. فرسٽ ڪلاس سطح تي سندس بهترين اسڪور 106 ۽ لسٽ اي ۾ 91 رنسون هو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://myfinal11.in/cricket/players/thando-bula-47561
 |title=Thando Bula Profile: Stats and Career Records
 |website=MyFinal11
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%;&quot;
|+ '''نمايان گهريلو ٽيمون'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | ٽيم
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | فرسٽ ڪلاس
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | لسٽ اي
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | ٽي20
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| 2001/02–2013/14
| 2001/02–2013/14
| 2012/13–2013/14
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| 2004/05–2006/07
| —
| 2004/05–2008/09
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪرڪيٽ]]
* [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[وڪيٽ ڪيپر]]
* [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cricinfo|ref=ci/content/player/44395.html}}
* [https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html ٿانڊو بولا جو پروفائل] – CricketArchive
* [https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702 ٿانڊو بولا] – ''Wisden''

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bula, Thando}}

[[زمرو:1981ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:ايسٽرنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:لائنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:وڪيٽ ڪيپر]]
[[زمرو:اوڀر ڪيپ جا ماڻهو]]
[[زمرو:21هين صديءَ جا ڏکڻ آفريڪي رانديگر]]</text>
      <sha1>f7o986hr444z959d2pc3mhyl8k4dmaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411002</id>
      <parentid>410999</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12472" sha1="bmnkfap3x9bctvubxmh7dra5tusbeef" xml:space="preserve">{{Short description|ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر (پيدائش 1981ع)}}


{{Infobox cricketer
| name              = ٿانڊو بولا
| image             = 
| caption           = 
| country           = [[ڏکڻ آفريڪا]]
| fullname          = ٿانڊو اينڊريو بولا
| birth_date        = {{birth date and age|1981|1|7|df=yes}}
| birth_place       = [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا
| batting           = ساڄي هٿ وارو
| bowling           = [[ليگ بريڪ]]
| role              = [[وڪيٽ ڪيپر]] / بيٽسمين
| club1             = [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| year1             = 2001/02–2013/14
| club2             = [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| year2             = 2004/05–2008/09
| club3             = [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| year3             = 2014/15–2015/16
| date              = 10 September
| year              = 2026
| source            = https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html CricketArchive
}}

'''ٿانڊو بولا''' ({{langx|en|Thando Bula}}؛ پيدائش 7 جنوري 1981ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جو اڳوڻو فرسٽ ڪلاس [[ڪرڪيٽ]] رانديگر، ساڄي هٿ وارو بيٽسمين ۽ [[وڪيٽ ڪيپر]] آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44395.html
 |title=Thando Bula
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=1 September 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wisden&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Thando Bula Cricket Stats, News, Age, Batting Average, Bowling Average
 |url=https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702
 |website=[[Wisden]]
 |access-date=9 April 2025
}}&lt;/ref&gt; هن ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ خاص طور [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]، [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] ۽ [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html
 |title=Thando Bula
 |website=CricketArchive
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بولا جو گهريلو ڪيريئر لڳ ڀڳ پندرهن موسمن تي پکڙيل رهيو. هن 95 فرسٽ ڪلاس ميچن ۾ 3,909 رنسون ٺاهيون، جن ۾ ٻه سينچريون ۽ 22 اڌ سينچريون شامل هيون، جڏهن تہ وڪيٽ ڪيپر طور 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگ پڻ سندس نالي رهيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ هن 73 ميچن ۾ 1,316 رنسون ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ ۾ 22 ميچن ۾ 217 رنسون ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== شروعاتي زندگي ==

ٿانڊو بولا [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، ان وقت جي ڪيپ صوبي ۽ هاڻوڪي [[اوڀر ڪيپ]] ۾ پيدا ٿيو. پراڻي اي ايس پي اين ڪرڪئنفو (ESPNcricinfo) جي ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ رڪارڊ ۾ سندس نالو '''ٿانڊو اينڊريو بولا''' ۽ ڄم جي تاريخ 7 جنوري 1981ع ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2002/OTHERS%2BICC/ACAD-TRI/ACAD-TRI_AUG2002_RSA-ACAD-SQUAD.html
 |title=Academy Triangular Series – South Africa Academy Squad
 |website=ESPNcricinfo archive
 |year=2002
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪرڪيٽ آرڪائيو ۾ سندس مڪمل نالو '''ٿانڊيسيزوي اينڊريو بولا''' ۽ ڄم جي تاريخ 1 جنوري 1981ع درج ٿيل آهي، تنهنڪري مختلف ڪرڪيٽ ڊيٽابيسن ۾ سندس مڪمل نالي ۽ صحيح ڄم جي ڏينهن بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt; موجوده ESPNcricinfo ۽ وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل رڪارڊن ۾ عام طور 7 جنوري 1981ع استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot; /&gt;

== گهريلو ڪيريئر ==

بولا 2001/02ع واري موسم کان ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. سندس ڪيريئر جو وڏو حصو [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]] سان گذريو، جنهن لاءِ هن فرسٽ ڪلاس ۽ لسٽ اي مقابلن ۾ 2001/02ع کان 2013/14ع تائين کيڏيو. ان دوران هو خاص طور وچولي ۽ هيٺئين وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪندڙ وڪيٽ ڪيپر طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2004/05ع کان بولا [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] لاءِ پڻ کيڏيو. سندس لائنس سان لاڳاپو فرسٽ ڪلاس ۽ شروعاتي ڏکڻ آفريڪي گهريلو ٽي20 ڪرڪيٽ ٻنهي تائين پکڙيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2002ع ۾ کيس ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ ان دور جا ڪيترائي نوجوان رانديگر، جن ۾ [[هاشم آملا]] پڻ شامل هو، شامل هئا. بولا کي ان اسڪواڊ ۾ ساڄي هٿ واري بيٽسمين ۽ وڪيٽ ڪيپر طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot; /&gt;

[[فائل:Cricket wicket keeper.jpg|thumb|left|وڪيٽ ڪيپر بيٽسمين طور بولا جو بنيادي ڪردار وڪيٽن پٺيان فيلڊنگ ۽ وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪرڻ هو. تصوير هڪ عام وڪيٽ ڪيپر جي آهي، بولا جي نه.]]

=== نارٿ ويسٽ ===

نارٿ ويسٽ سان سندس ڊگهي وابستگي دوران بولا ڏکڻ آفريڪا جي فرسٽ ڪلاس، محدود اوورن ۽ بعد ۾ ٽي20 مقابلن ۾ باقاعده حصو ورتو. 2003ع جي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کان اڳ آسٽريليا خلاف نارٿ ويسٽ جي هڪ وارم اپ مقابلي ۾ پڻ هو وڪيٽ ڪيپر طور کيڏيو ۽ ناٽ آئوٽ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pcb.com.pk/icc-world-cup-200203/match/20438.html
 |title=Warm-up: North West vs Australia at Potchefstroom
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لائنس ===

بولا لائنس لاءِ 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ گهريلو ڪرڪيٽ کيڏيو. ڪرڪيٽ آرڪائيو موجب سندس لائنس سان فرسٽ ڪلاس وابستگي 2004/05ع کان 2006/07ع تائين رهي، جڏهن تہ ٽي20 سطح تي هو 2008/09ع واري موسم تائين ان ٽيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

=== ايسٽرنس ===

2014/15ع واري موسم ۾ بولا [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] سان شامل ٿيو ۽ پنهنجي ڪيريئر جي آخري مرحلي ۾ ان ٽيم لاءِ فرسٽ ڪلاس، لسٽ اي ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ کيڏيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو 2015ع جي افتتاحي [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]] لاءِ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/911669.html
 |title=Easterns Squad / Players – Africa T20 Cup 2015
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=31 August 2015
}}&lt;/ref&gt; ٽورنامينٽ جي پول اي ۾ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ بولا سان گڏ [[ڪوئنٽن ڊي ڪاڪ]]، [[تبريز شمسي]]، [[جونيئر ڊالا]] ۽ ٻيا رانديگر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dwu32cgxelq1c.cloudfront.net/local_newspapers/sites/26/2015/08/Africa-T20-Cup.pdf
 |title=Africa T20 Cup – Where Great Stories Start
 |date=September 2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ناردرنس خلاف 2015ع جي آفريڪا ٽي20 ڪپ مقابلي ۾ بولا 31 بالن تي ناٽ آئوٽ '''30 رنسون''' ٺاهيون. ايسٽرنس 20 اوورن ۾ 126/4 رنسون ٺاهيون، پر ناردرنس 19.3 اوورن ۾ هدف حاصل ڪري مقابلو ٽن وڪيٽن تان کٽي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.espn.in/cricket/series/17971/game/903733/easterns-vs-northerns-pool-a-africa-t20-cup-2015-16
 |title=Easterns vs Northerns, Africa T20 Cup 2015, Pool A
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |date=2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== راند جو انداز ==

بولا بنيادي طور [[وڪيٽ ڪيپر]] ۽ ساڄي هٿ وارو بيٽسمين هو. سندس فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگون سندس وڪيٽ ڪيپنگ واري ڪردار جي عڪاسي ڪن ٿيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ پڻ هن 52 ڪيچ ۽ 12 اسٽمپنگون ڪيون، جڏهن تہ ٽي20 مقابلن ۾ 13 ڪيچ ورتائين.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو ڪڏهن ڪڏهن [[ليگ بريڪ]] بالنگ پڻ ڪندو هو، پر بالنگ سندس بنيادي ڪردار نه هئي. فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ هن مجموعي طور صرف 91 بال ڪرايا ۽ ڪا وڪيٽ حاصل نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== ڪيريئر انگ اکر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ٿانڊو بولا جا گهريلو ڪيريئر انگ اکر'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | طرز
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | ميچون
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | اننگز
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | رنسون
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | وڌ ۾ وڌ
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 100
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 50
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | ڪيچ
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | اسٽمپنگ
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''فرسٽ ڪلاس'''
| 95
| 157
| 3,909
| 106
| 29.17
| 2
| 22
| 207
| 10
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''لسٽ اي'''
| 73
| 57
| 1,316
| 91
| 28.00
| 0
| 7
| 52
| 12
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''ٽي20'''
| 22
| 20
| 217
| 30*
| 12.76
| 0
| 0
| 13
| 0
|}

هن ٽنهي وڏين گهريلو طرزَن کي گڏائي '''190 ميچون''' کيڏيون ۽ مجموعي طور '''5,442 رنسون''' ٺاهيون. فرسٽ ڪلاس سطح تي سندس بهترين اسڪور 106 ۽ لسٽ اي ۾ 91 رنسون هو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://myfinal11.in/cricket/players/thando-bula-47561
 |title=Thando Bula Profile: Stats and Career Records
 |website=MyFinal11
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%;&quot;
|+ '''نمايان گهريلو ٽيمون'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | ٽيم
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | فرسٽ ڪلاس
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | لسٽ اي
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | ٽي20
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| 2001/02–2013/14
| 2001/02–2013/14
| 2012/13–2013/14
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| 2004/05–2006/07
| —
| 2004/05–2008/09
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪرڪيٽ]]
* [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[وڪيٽ ڪيپر]]
* [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cricinfo|ref=ci/content/player/44395.html}}
* [https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html ٿانڊو بولا جو پروفائل] – CricketArchive
* [https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702 ٿانڊو بولا] – ''Wisden''

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bula, Thando}}

[[زمرو:1981ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:ايسٽرنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:لائنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:وڪيٽ ڪيپر]]
[[زمرو:اوڀر ڪيپ جا ماڻهو]]
[[زمرو:21هين صديءَ جا ڏکڻ آفريڪي رانديگر]]</text>
      <sha1>bmnkfap3x9bctvubxmh7dra5tusbeef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411003</id>
      <parentid>411002</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12498" sha1="0df0t6hynosz1dlymwpoqyfhu97eylc" xml:space="preserve">{{Short description|ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر (پيدائش 1981ع)}}


{{Infobox cricketer
| name              = ٿانڊو بولا
| image             = 
| caption           = 
| country           = [[ڏکڻ آفريڪا]]
| fullname          = ٿانڊو اينڊريو بولا
| birth_date        = {{birth date and age|1981|1|7|df=yes}}
| birth_place       = [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا
| batting           = ساڄي هٿ وارو
| bowling           = [[ليگ بريڪ]]
| role              = [[وڪيٽ ڪيپر]] / بيٽسمين
| club1             = [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| year1             = 2001/02–2013/14
| club2             = [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| year2             = 2004/05–2008/09
| club3             = [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| year3             = 2014/15–2015/16
| date              = 10 September
| year              = 2026
| source            = https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html CricketArchive
}}

'''ٿانڊو بولا''' ({{langx|en|Thando Bula}}؛ پيدائش 7 جنوري 1981ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جو اڳوڻو فرسٽ ڪلاس [[ڪرڪيٽ]] رانديگر، ساڄي هٿ وارو بيٽسمين ۽ [[وڪيٽ ڪيپر]] آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44395.html
 |title=Thando Bula
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=1 September 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wisden&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Thando Bula Cricket Stats, News, Age, Batting Average, Bowling Average
 |url=https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702
 |website=[[Wisden]]
 |access-date=9 April 2025
}}&lt;/ref&gt; هن ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ خاص طور [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]، [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] ۽ [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html
 |title=Thando Bula
 |website=CricketArchive
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بولا جو گهريلو ڪيريئر لڳ ڀڳ پندرهن موسمن تي پکڙيل رهيو. هن 95 فرسٽ ڪلاس ميچن ۾ 3,909 رنسون ٺاهيون، جن ۾ ٻه سينچريون ۽ 22 اڌ سينچريون شامل هيون، جڏهن تہ وڪيٽ ڪيپر طور 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگ پڻ سندس نالي رهيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ هن 73 ميچن ۾ 1,316 رنسون ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ ۾ 22 ميچن ۾ 217 رنسون ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== شروعاتي زندگي ==

ٿانڊو بولا [[وِٽلسي، اوڀر ڪيپ|وِٽلسي]]، ان وقت جي ڪيپ صوبي ۽ هاڻوڪي [[اوڀر ڪيپ]] ۾ پيدا ٿيو. پراڻي اي ايس پي اين ڪرڪئنفو (ESPNcricinfo) جي ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ رڪارڊ ۾ سندس نالو '''ٿانڊو اينڊريو بولا''' ۽ ڄم جي تاريخ 7 جنوري 1981ع ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2002/OTHERS%2BICC/ACAD-TRI/ACAD-TRI_AUG2002_RSA-ACAD-SQUAD.html
 |title=Academy Triangular Series – South Africa Academy Squad
 |website=ESPNcricinfo archive
 |year=2002
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪرڪيٽ آرڪائيو ۾ سندس مڪمل نالو '''ٿانڊيسيزوي اينڊريو بولا''' ۽ ڄم جي تاريخ 1 جنوري 1981ع درج ٿيل آهي، تنهنڪري مختلف ڪرڪيٽ ڊيٽابيسن ۾ سندس مڪمل نالي ۽ صحيح ڄم جي ڏينهن بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt; موجوده اي ايس پي اين ڪرڪئنفو ۽ وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل رڪارڊن ۾ عام طور 7 جنوري 1981ع استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot; /&gt;

== گهريلو ڪيريئر ==

بولا 2001/02ع واري موسم کان ڏکڻ آفريڪا جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. سندس ڪيريئر جو وڏو حصو [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]] سان گذريو، جنهن لاءِ هن فرسٽ ڪلاس ۽ لسٽ اي مقابلن ۾ 2001/02ع کان 2013/14ع تائين کيڏيو. ان دوران هو خاص طور وچولي ۽ هيٺئين وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪندڙ وڪيٽ ڪيپر طور استعمال ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2004/05ع کان بولا [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]] لاءِ پڻ کيڏيو. سندس لائنس سان لاڳاپو فرسٽ ڪلاس ۽ شروعاتي ڏکڻ آفريڪي گهريلو ٽي20 ڪرڪيٽ ٻنهي تائين پکڙيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

2002ع ۾ کيس ڏکڻ آفريڪا اڪيڊمي جي اسڪواڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ ان دور جا ڪيترائي نوجوان رانديگر، جن ۾ [[هاشم آملا]] پڻ شامل هو، شامل هئا. بولا کي ان اسڪواڊ ۾ ساڄي هٿ واري بيٽسمين ۽ وڪيٽ ڪيپر طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Academy2002&quot; /&gt;

[[فائل:Cricket wicket keeper.jpg|thumb|left|وڪيٽ ڪيپر بيٽسمين طور بولا جو بنيادي ڪردار وڪيٽن پٺيان فيلڊنگ ۽ وچولي ترتيب ۾ بيٽنگ ڪرڻ هو. تصوير هڪ عام وڪيٽ ڪيپر جي آهي، بولا جي نه.]]

=== نارٿ ويسٽ ===

نارٿ ويسٽ سان سندس ڊگهي وابستگي دوران بولا ڏکڻ آفريڪا جي فرسٽ ڪلاس، محدود اوورن ۽ بعد ۾ ٽي20 مقابلن ۾ باقاعده حصو ورتو. 2003ع جي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کان اڳ آسٽريليا خلاف نارٿ ويسٽ جي هڪ وارم اپ مقابلي ۾ پڻ هو وڪيٽ ڪيپر طور کيڏيو ۽ ناٽ آئوٽ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pcb.com.pk/icc-world-cup-200203/match/20438.html
 |title=Warm-up: North West vs Australia at Potchefstroom
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لائنس ===

بولا لائنس لاءِ 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ گهريلو ڪرڪيٽ کيڏيو. ڪرڪيٽ آرڪائيو موجب سندس لائنس سان فرسٽ ڪلاس وابستگي 2004/05ع کان 2006/07ع تائين رهي، جڏهن تہ ٽي20 سطح تي هو 2008/09ع واري موسم تائين ان ٽيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

=== ايسٽرنس ===

2014/15ع واري موسم ۾ بولا [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]] سان شامل ٿيو ۽ پنهنجي ڪيريئر جي آخري مرحلي ۾ ان ٽيم لاءِ فرسٽ ڪلاس، لسٽ اي ۽ ٽي20 ڪرڪيٽ کيڏيو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو 2015ع جي افتتاحي [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]] لاءِ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/911669.html
 |title=Easterns Squad / Players – Africa T20 Cup 2015
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |access-date=31 August 2015
}}&lt;/ref&gt; ٽورنامينٽ جي پول اي ۾ ايسٽرنس جي اسڪواڊ ۾ بولا سان گڏ [[ڪوئنٽن ڊي ڪاڪ]]، [[تبريز شمسي]]، [[جونيئر ڊالا]] ۽ ٻيا رانديگر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dwu32cgxelq1c.cloudfront.net/local_newspapers/sites/26/2015/08/Africa-T20-Cup.pdf
 |title=Africa T20 Cup – Where Great Stories Start
 |date=September 2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ناردرنس خلاف 2015ع جي آفريڪا ٽي20 ڪپ مقابلي ۾ بولا 31 بالن تي ناٽ آئوٽ '''30 رنسون''' ٺاهيون. ايسٽرنس 20 اوورن ۾ 126/4 رنسون ٺاهيون، پر ناردرنس 19.3 اوورن ۾ هدف حاصل ڪري مقابلو ٽن وڪيٽن تان کٽي ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.espn.in/cricket/series/17971/game/903733/easterns-vs-northerns-pool-a-africa-t20-cup-2015-16
 |title=Easterns vs Northerns, Africa T20 Cup 2015, Pool A
 |website=[[ESPNcricinfo]]
 |date=2015
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== راند جو انداز ==

بولا بنيادي طور [[وڪيٽ ڪيپر]] ۽ ساڄي هٿ وارو بيٽسمين هو. سندس فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ 207 ڪيچ ۽ 10 اسٽمپنگون سندس وڪيٽ ڪيپنگ واري ڪردار جي عڪاسي ڪن ٿيون. لسٽ اي ڪرڪيٽ ۾ پڻ هن 52 ڪيچ ۽ 12 اسٽمپنگون ڪيون، جڏهن تہ ٽي20 مقابلن ۾ 13 ڪيچ ورتائين.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

هو ڪڏهن ڪڏهن [[ليگ بريڪ]] بالنگ پڻ ڪندو هو، پر بالنگ سندس بنيادي ڪردار نه هئي. فرسٽ ڪلاس ڪيريئر ۾ هن مجموعي طور صرف 91 بال ڪرايا ۽ ڪا وڪيٽ حاصل نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;

== ڪيريئر انگ اکر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ '''ٿانڊو بولا جا گهريلو ڪيريئر انگ اکر'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | طرز
! style=&quot;background:#2F5597;color:white;&quot; | ميچون
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | اننگز
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | رنسون
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | وڌ ۾ وڌ
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | سراسري
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 100
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | 50
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | ڪيچ
! style=&quot;background:#C2410C;color:white;&quot; | اسٽمپنگ
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''فرسٽ ڪلاس'''
| 95
| 157
| 3,909
| 106
| 29.17
| 2
| 22
| 207
| 10
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''لسٽ اي'''
| 73
| 57
| 1,316
| 91
| 28.00
| 0
| 7
| 52
| 12
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''ٽي20'''
| 22
| 20
| 217
| 30*
| 12.76
| 0
| 0
| 13
| 0
|}

هن ٽنهي وڏين گهريلو طرزَن کي گڏائي '''190 ميچون''' کيڏيون ۽ مجموعي طور '''5,442 رنسون''' ٺاهيون. فرسٽ ڪلاس سطح تي سندس بهترين اسڪور 106 ۽ لسٽ اي ۾ 91 رنسون هو.&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://myfinal11.in/cricket/players/thando-bula-47561
 |title=Thando Bula Profile: Stats and Career Records
 |website=MyFinal11
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:85%;&quot;
|+ '''نمايان گهريلو ٽيمون'''&lt;ref name=&quot;CricketArchive&quot; /&gt;
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | ٽيم
! style=&quot;background:#00897B;color:white;&quot; | فرسٽ ڪلاس
! style=&quot;background:#D97706;color:white;&quot; | لسٽ اي
! style=&quot;background:#7C3AED;color:white;&quot; | ٽي20
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم|نارٿ ويسٽ]]
| 2001/02–2013/14
| 2001/02–2013/14
| 2012/13–2013/14
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لائنس ڪرڪيٽ ٽيم|لائنس]]
| 2004/05–2006/07
| —
| 2004/05–2008/09
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم|ايسٽرنس]]
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
| 2014/15–2015/16
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪرڪيٽ]]
* [[ايسٽرنس ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽ ٽيم]]
* [[وڪيٽ ڪيپر]]
* [[آفريڪا ٽي20 ڪپ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cricinfo|ref=ci/content/player/44395.html}}
* [https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44202/44202.html ٿانڊو بولا جو پروفائل] – CricketArchive
* [https://www.wisden.com/players/thando-bula-26702 ٿانڊو بولا] – ''Wisden''

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bula, Thando}}

[[زمرو:1981ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ آفريڪي ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:ايسٽرنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:لائنس ڪرڪيٽر]]
[[زمرو:وڪيٽ ڪيپر]]
[[زمرو:اوڀر ڪيپ جا ماڻهو]]
[[زمرو:21هين صديءَ جا ڏکڻ آفريڪي رانديگر]]</text>
      <sha1>0df0t6hynosz1dlymwpoqyfhu97eylc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46646</id>
    <revision>
      <id>410924</id>
      <parentid>252658</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>410924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12510" sha1="6o3ycpiudc7995v4f6pew5cb2jucf6i" xml:space="preserve">{{Short description|برطانوي دور جو سنڌي واپاري، زميندار ۽ مقامي اڳواڻ}}


{{Infobox person
| name               = سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي
| native_name        = منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي
| native_name_lang   = sd
| honorific_prefix   = راءِ بهادر
| image              =
| image_size         =
| image_caption      =
| birth_date         =
| birth_place        = [[مانجهند]]، سنڌ، [[برطانوي هندستان]]
| death_date         =
| death_place        =
| nationality        = برطانوي هندستاني
| occupation         = واپاري، زميندار
| known_for          = [[سنڌ ورڪي]] واپار، مانجهند جي بلدياتي سياست
| title              = راءِ بهادر
| years_active       = برطانوي دور
| home_town          = [[مانجهند]]
}}

'''سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي''' ({{lang-en|Seth Mangharmal Tekchand Dhanwani}}) برطانوي هندستان جي دور ۾ [[مانجهند]]، سنڌ سان واسطو رکندڙ هڪ ناميارو [[سنڌ ورڪي]] واپاري، زميندار ۽ مقامي بلدياتي اڳواڻ هو. عبدالله مگسي جي تحقيق موجب سندس واپاري ڪوٺي [[جاوا]]، موجوده [[انڊونيشيا]] ۾ قائم هئي، جتان حاصل ڪيل واپاري منافعي سان هن سنڌ ۾ زمين خريد ڪئي ۽ پوءِ زمينداريءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;&gt;{{cite journal
 |last=مگسي
 |first=عبدالله
 |title=مانجهند جا سنڌ ورڪي
 |journal=[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]
 |volume=1991
 |issue=1
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1991
}}&lt;/ref&gt;

هو مانجهند جي انهن واپاري خاندانن مان شمار ٿئي ٿو، جيڪي سنڌو درياهه جي درياهي واپار سان ڳنڍيل هجڻ باوجود پنهنجو ڪاروبار مقامي منڊين تائين محدود نه رکندا هئا، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت پرڏيهي ملڪن ۾ واپاري ڪوٺيون ۽ نمائندا قائم ڪندا هئا. مانجهند بابت تاريخي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ شهر جا واپاري جاوا، سري لنڪا، ايران، عراق، آفريڪا ۽ يورپي منڊين تائين پهتل هئا؛ اهڙي تجارتي ماحول ۾ منگهرمل جي جاوا واري واپاري سرگرمي کي مانجهند جي وسيع [[سنڌ ورڪي]] نيٽ ورڪ جو حصو سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kingrani
 |first=Aziz
 |title=Memories of Manjhand
 |url=https://www.dawn.com/news/1043022/memories-of-manjhand
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 September 2013
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== واپاري پسمنظر ==
[[File:Indus river (sindhu) - Kotri Barrage.jpg|thumb|[[سنڌو درياهه]]؛ مانجهند جهڙن درياهي شهرن جي واپار ۽ آمدرفت ۾ سنڌو تاريخي طور بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو]]

اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ مانجهند سنڌو درياهه جي ڪناري تي هڪ اهم درياهي واپاري مرڪز هو. مقامي هندو واپاري خاندان سنڌ جي مختلف شهرن مان سوٽي ڪپڙو، اجرڪ، شالون، هٿ جي هنر جون شيون، چمڙي جو سامان، زيور ۽ ٻيون شيون گڏ ڪري ٻاهرين منڊين تائين پهچائيندا هئا، جڏهن⁠تہ واپسيءَ ۾ مصالحا، ريشمي ڪپڙو، سڪل ميوو، چيني جا ٿانوَ ۽ ٻيو پرڏيهي سامان سنڌ آڻيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

اهڙن واپارين کي عام طور [[سنڌ ورڪي]] چيو ويندو هو. هن واپاري برادري جون شاخون ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڏکڻ اوڀر ايشيا، وچ اوڀر، آفريڪا ۽ يورپ تائين پکڙيل هيون. مانجهند جي واپارين پڻ پنهنجي ڪاروبار لاءِ پرڏيهي ڪوٺيون قائم ڪيون هيون ۽ سيٺ منگهرمل جي جاوا واري ڪوٺي انهيءَ بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ جو مثال هئي.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

== جاوا ۾ واپار ==
عبدالله مگسي موجب منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي جي هڪ اهم واپاري ڪوٺي [[جاوا]] ۾ قائم هئي. جاوا ان وقت [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] جو معاشي مرڪز هو ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي واپاري منڊين ۾ اهم مقام رکندو هو. سنڌ ورڪي واپارين لاءِ جاوا، سنگاپور، سري لنڪا ۽ ٻين بندري مرڪزن ۾ ڪاروبار قائم ڪرڻ وسيع واپاري حڪمت عمليءَ جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

منگهرمل کي پنهنجي ڪاروبار مان وڏو مالي فائدو ٿيو. مگسي موجب هن حاصل ڪيل سرمائي جو هڪ حصو سنڌ ۾ زرعي زمين خريد ڪرڻ ۾ لڳايو، جنهن کان پوءِ هو صرف واپاري نه رهيو، پر مقامي زميندار طبقي ۾ پڻ شامل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

== زمينداري ۽ سماجي حيثيت ==
واپار مان حاصل ٿيل سرمائي سان زمين خريد ڪرڻ کان پوءِ منگهرمل جي معاشي حيثيت مانجهند ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي. زمينداريءَ سبب سندس رابطا مقامي آبادگارن، زميندارن، سرڪاري ڪامورن ۽ بلدياتي عملدارن سان وڌيا. اهڙي سماجي ۽ معاشي حيثيت کيس مقامي معاملن ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏني.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

سنڌ جي برطانوي دور جي ڪيترن واپاري خاندانن وانگر منگهرمل جي شخصيت ۾ واپار، زمينداري ۽ مڪاني سياست هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. واپاري دولت مقامي سماجي اثر پيدا ڪيو ۽ اهو اثر وري بلدياتي ۽ سرڪاري ادارن ۾ نمائندگيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.

== راءِ بهادر جو لقب ==
عبدالله مگسي موجب برطانوي حڪومت سندس خدمتن جي اعتراف ۾ کيس '''راءِ بهادر''' جو لقب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt; ''راءِ بهادر'' برطانوي هندستان ۾ هندستاني شهرين کي سرڪاري، سماجي، بلدياتي يا عوامي خدمتن جي اعتراف طور ڏنو ويندڙ اعزازي لقب هو.

موجوده دستياب آن لائين ذريعن مان منگهرمل کي اهو لقب ڏيڻ جي سال يا سرڪاري گزيٽ نوٽيفڪيشن جي آزاد تصديق نه ملي آهي؛ تنهنڪري مضمون ۾ لقب بابت دعويٰ کي مگسي جي ماخذ سان منسوب رکڻ وڌيڪ محتاط ۽ انسائيڪلوپيڊڪ طريقيڪار آهي.

== بلدياتي ۽ سياسي ڪردار ==
واپار، زمينداري ۽ برطانوي انتظاميا سان لاڳاپن سبب منگهرمل جو مانجهند جي مقامي سياست ۾ پڻ اثر وڌيو. مگسي موجب هو ڪيترن سالن تائين '''مانجهند ميونسپالٽي''' ۽ بعد ۾ يا لاڳاپيل '''نوٽيفائيڊ ايريا''' جو پريزيڊنٽ يا چيئرمين رهيو. هو '''تعلقي لوڪل بورڊ مانجهند''' جو ميمبر پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;

برطانوي هندستان ۾ ميونسپل ڪميٽيون ۽ لوڪل بورڊ مقامي انتظام، صفائي، رستن، پاڻي، مارڪيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن جي نگرانيءَ لاءِ اهم ادارا هئا. اهڙي اداري جي سربراهه يا ميمبر طور منگهرمل جو ڪردار سندس واپاري سرگرمين کان ٻاهر مقامي عوامي زندگيءَ ۾ به اثر جي نشاندهي ڪري ٿو.

== مانجهند جي واپاري تاريخ ۾ اهميت ==
منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي جي زندگي مانجهند جي ان تاريخي دور جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن هڪ نسبتاً ننڍي سنڌي درياهي شهر جا واپاري عالمي تجارتي نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. مانجهند بابت تاريخي بيانن مطابق اتان جي واپارين مختلف ملڪن ۾ ڪاروباري مرڪز قائم ڪيا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ دولت، وڏيون عمارتون، مذهبي مرڪز ۽ شهري ادارا ترقي ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/gobind-ram-darbar.php
 |title=Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=10 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[گوبندرام درٻار]] بابت سنڌ جي ورثي واري اداري جو بيان پڻ تصديق ڪري ٿو تہ پراڻي مانجهند ۾ سنڌو درياهه جو بندر ۽ عالمي واپاري ڪوٺيون شهر جي خوشحاليءَ جو اهم سبب هيون. ورهاڱي کان پوءِ هندو واپاري خاندانن جي لڏپلاڻ ۽ مسلسل ٻوڏن سبب اهو اقتصادي نظام تقريباً ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[File:A mounds of Amri 4000 BCE old near village Amri District Jamshoro Sindh.jpg|thumb|left|[[آمري]] جا قديم آثار؛ مانجهند وارو علائقو سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي تاريخي تسلسل جو حصو آهي]]

== عهدن ۽ سرگرمين جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%;&quot;
|+ '''سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي جون اهم سرگرميون'''
! style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#2A9D8F;color:white;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E9C46A;color:#222;&quot; | هنڌ / دائرو
! style=&quot;background:#9B5DE5;color:white;&quot; | تفصيل
|-
| واپار
| [[سنڌ ورڪي]] واپاري
| [[جاوا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز]]
| پرڏيهي واپاري ڪوٺي هلائيندو هو
|-
| زمينداري
| زميندار
| مانجهند ۽ ڀرپاسي
| واپاري منافعي مان زمين خريد ڪئي
|-
| بلدياتي انتظام
| پريزيڊنٽ / چيئرمين
| مانجهند ميونسپالٽي ۽ نوٽيفائيڊ ايريا
| ڪيترن سالن تائين مقامي انتظام سان لاڳاپيل رهيو
|-
| مقامي حڪومت
| ميمبر
| تعلقي لوڪل بورڊ، مانجهند
| مقامي انتظامي معاملن ۾ نمائندگي
|-
| اعزاز
| راءِ بهادر
| برطانوي هندستان
| خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي لقب&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt;
|}

== تاريخي ماخذ ==
سيٺ منگهرمل بابت موجود اهم سنڌي ماخذ عبدالله مگسي جو تحقيقي مضمون '''''مانجهند جا سنڌ ورڪي''''' آهي، جيڪو 1991ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي رسالي ''[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]'' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mehran1991&quot;/&gt; سندس زندگيءَ بابت ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون، خاندان جي تفصيلي شجري، جاوا واري فرم جو سرڪاري نالو ۽ ''راءِ بهادر'' لقب جي سرڪاري نوٽيفڪيشن جهڙا تفصيل اڃا وڌيڪ آرڪائيوي تحقيق جا محتاج آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ ورڪي]]
* [[مانجهند]]
* [[گوبندرام درٻار]]
* [[سنڌ ۾ واپار جي تاريخ]]
* [[برطانوي هندستان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{DEFAULTSORT:ڌانواڻي، منگهرمل ٽيڪچند}}

[[زمرو:سنڌ ورڪي]]
[[زمرو:سنڌي واپاري]]
[[زمرو:مانجهند جون شخصيتون]]
[[زمرو:برطانوي هندستان جا واپاري]]
[[زمرو:راءِ بهادر]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>6o3ycpiudc7995v4f6pew5cb2jucf6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مارڪيٽ (جڳھ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51528</id>
    <revision>
      <id>410881</id>
      <parentid>259831</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Thomas Liptak</username>
        <id>21667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* گئلري */ photo updated</comment>
      <origin>410881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="gnj23p4v8s8w2ubuqcvlxv96j7xn1pb" xml:space="preserve">'''مارڪيٽ''' جو مطلب اھڙي جاء جتي خريدار ۽ وڪرو ڪندڙ پاڻ ۾ شين جي مٽاسٽا لاءِ تعلق قائم ڪندا آھن. مارڪيٽ اھڙي جاءِ جو نالو آهي جتي ماڻھو روزانو مال يا شين جي خريد ۽ فروخت لاءِ گڏ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/market}}&lt;/ref&gt; بازار جي اندر ٿيندڙ مجموعي خريد ۽ فروخت کي مارڪيٽ چئبو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/markets}}&lt;/ref&gt;
مارڪيٽ ھڪ ذريعي جو نالو آهي جنھن جي مدد سان خريدار وڪرو ڪندڙ  شين ۽ خدمتن جي خريد ۽ فروخت لاء يا انھن جي مٽاسٽا لاءِ يا ڏيتي ليتيءَ لاءِ رابطو ڪندا آهن. مارڪيٽ ٻن قسمن جي ھوندي آھي : ھڪ اھا جيڪا ڪا جاءِ ھوندي آھي جتي دڪان وغيره ھوندا آھن ان کي مارڪيٽ پليس marketplace يا physical market  چون ٿا. ٻيو قسم مجازي مارڪيٽ virtual market  آھي جنھن ۾ دڪانن واري مارڪيٽ نہ پر [[ڪاروبار]] جي پوزيشن کي ڏٺو ويندو آھي. اڄڪلھ ھن قسم جي مارڪيٽ انٽرنيٽ ق ھوندي آھي ۽ ان جو ڪاروبار آن لائين ٿي ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.investopedia.com/terms/m/market.asp}}&lt;/ref&gt;

==گئلري==

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; &gt;
فائل:Schaufschod 2009 11.JPG|شئوفشاڊ جي چوپائي مال جي مارڪيٽ
فائل:Grand-Bazaar Shop.jpg|استنبول جي وڏي بازار
فائل:Krakow rynek 01.jpg|پولينڊ جي مارڪيٽ
فائل:Damoen Saduk Floating Market.jpg|ٿائيلينڊ جي ترندڙ مارڪيٽ
فائل:TWShiLinNightMarketRichy2.jpg|تائيوان جي شيلنگ نائيٽ مارڪيٽ
فائل:WetmarketHK.jpg|ھانگ ڪانگ جي گوشت واري واري مارڪيٽ
فائل:Frankfurt am Main, Flohmarkt am Schaumainkai - 2.jpg|جرمني جي ي فلي مارڪيٽ
فائل:Wet market in Singapore 2.jpg|سنگاپور جي  گوشت واري مارڪيٽ
فائل:Fish market Jagalchi Busan.jpg|بوسان جي مڇي مارڪيٽ
فائل:ShopsCraftVillMet.JPG|ميڪسيڪو جي ڳوٺاڻي مارڪيٽ
فائل:Mallick Ghat Flower Market, Kolkata 03.jpg|ڪولڪتا جي گلن جي مارڪيٽ
فائل:Harrods Food Department Halls (8473364801).jpg|لنڊن جي کاڌي جي مارڪيٽ 
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>gnj23p4v8s8w2ubuqcvlxv96j7xn1pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>410910</id>
      <parentid>409373</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>410910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533366" sha1="kt9gsm10gutw42ywf5f79tzj78byj2f" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]''
| 
| [[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Forrest Compton &quot;The Edge of Night&quot; (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Tupac Amaru.. La Victoria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Barhoun.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|East Germany]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|East Germany]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynn Kellogg &quot;The Jonathan Winters Show&quot; (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Kurdistan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>kt9gsm10gutw42ywf5f79tzj78byj2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دائل ايئرن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59738</id>
    <redirect title="ڊائل ائيرن" />
    <revision>
      <id>410952</id>
      <parentid>200822</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[دائل ائيرن]] to [[ڊائل ائيرن]]</comment>
      <origin>410952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="hc856xkuphhx35lqdcpl4d5cmm54rpd" xml:space="preserve">#چوريو [[ڊائل ائيرن]]</text>
      <sha1>hc856xkuphhx35lqdcpl4d5cmm54rpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اريوان خانات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61039</id>
    <revision>
      <id>410990</id>
      <parentid>405160</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35218" sha1="4qy6l8py0jr0b00fiil98v2h12f1hcm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| conventional_long_name = Kekhanan Iravan
| native_name = {{lang|fa|خانات ایروان}}&lt;br /&gt; Xānāt-e Iravān
| empire = [[Dinasti Safawiyah|Iran]]
| common_name = Iravan
| common_languages = [[Bahasa Persia|Persia]] (resmi), [[Bahasa Armenia|Armenia]], [[Bahasa Azerbaijan|Azerbaijan]], [[Bahasa Kurdi|Kurdi]]
| status_text = [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
| year_start = شروع: 1747ع
| year_end = شروع: 1747ع
خاتمو: 1828ع
| p1 = Iran Afshariyah
| flag_p1 = Nader_Shah_Flag.svg
| s1 = Oblast Armenia
| flag_s1 = Flag of Russia.svg
| image_flag = Nader_Shah_Flag.svg
| flag_type = 
| image_coat = 
| image_map = ErevanKhanate.gif
| image_map_caption = Kekhanan Iravan c. 1800.
| capital = [[Yerevan]]
| status = نقشي: ڪئخانان ايريوان 1800ع جي لڳ ڀڳ 
P1: آرمينيا اوبلاسٽ 
[[Kekhanan]]
حيثيت: ڪئخانان 
حيثيت متن: [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
شروع: 1747ع
خاتمو: 1828ع
| name = خانات ایروان
| official_name = ڪئخانان ايريوان
| native_name_lang = فارسي
| other_name = حيثيت متن: [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type = حيثيت: ڪئخانان
| flag_size = 150px
| image_blank_emblem = Flag of Russia.svg
| blank_emblem_type = آرمينيا اوبلاسٽ، روسي سلطنت
| blank_emblem_size = 150px
| mapsize = 250
| map_caption = ڪئخانان ايريوان 1800ع جي لڳ ڀڳ
| subdivision_type = صفوي ايران
| subdivision_name = ڪئخانان ايريوان
| subdivision_type1 = روسي سلطنت
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name1 = آرمينيا اوبلاسٽ
| established_title = شروع
| established_date = 1747ع
| established_title1 = خاتمو
| established_date1 = 1828ع
| established_title2 = ٻوليون
| established_date2 = [[فارسي]]، آرمينيائي، [[آذربائيجاني]]، ڪوردي
| seat_type = [[راڄڌاني]]
| seat = [[يريوان]]
}}
'''ايروان خانات''' (انگريزي: Erivan Khanate؛ فارسي:  خانات اريروان؛ آرمينيائي: يرواني خانون؛ آذربائيجاني: İrəvan xanlığı، ايروان خانليگي)، جيڪو &quot;چوکر سعد&quot; جي نالي سان پڻ مشهور آهي،{{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} ايريوان خانيت (فارسي: خانات اريروان)، جنهن کي چوخور سعد پڻ چيو ويندو آهي. اهو هڪ خانيت (صوبو) هو. جيڪو 18 صدي ۾ افشاري ايران ۾ قائم ٿيو هو.اهو تقريبن 19,500  چورس ڪلوميٽر، جي ايراضي تي،{{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}  تي هاڻي جي مرڪزي [[آرمينيا]]، [[ترڪي]] جي ڪرس صوبي، صوبي اگدر جي ڪزمان ضلعي ۽ [[آذربائيجان|آذربائيجان جمهوريه]] جي نخچيوان خودمختيار جمهوريه، شرور ۽ صدرڪ ضلعن تائين پکڙيل هو. 

19هين صدي جي روس-ايراني جنگ دوران قفقاز ۾ ايريوان جي صوبائي گاديءَ جو هنڌ ايران جي دفاع جو مرڪز هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}  آخري روس-ايراني جنگ ۾ ايران جي شڪست جي نتيجي ۾، سال 1827ع ۾ روسي فوجن شهر تي قبضو ڪيو &lt;ref&gt;Muriel Atkin. ''Russia and Iran, 1780-1828'' (U of Minnesota Press, 1980), p. 89; ''&quot;The new khan of Yerevan, '''Hosein Qoli''', was '''one of the most able men in Fath' Ali's government''' and ruled Yerevan from 1807 until its conquest by the Russians in 1827.&quot;''&lt;/ref&gt; ۽ سال 1828ع ۾ ترڪمانچي جي معاهدي ذريعي [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] جي حوالي ڪيو ويو. ان کان تُرت پوءِ، اڳوڻي ايراوان خانائت جا علائقا ۽ پاڙيسري نخچيوان خانائت جا علائقا [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] جي اندر آرمينيائي اوبلاست ٺاهڻ لاءِ ضم ڪيا ويا.

== تاريخ ==

=== انتظاميا ===
ايراني ''حڪمراني'' دوران ، بادشاهن ( ايراني ''شاهن'' ) مختلف حاڪمن کي پنهنجي ڊومين جي صدارت ڪرڻ جي لاءِ مقرر ڪيو، اهڙي طرح هڪ انتظامي مرڪز بڻيو. انهن حاڪمن عام طور تي ” [[خان]] “ يا ” بيگلربيگي “ ، &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1992}}. &quot;The term khanate refers to an area that was '''governed by hereditary or appointed governors with the title of khan or beglerbegi who performed a military and/or administrative function for the central government'''. By the nineteenth century, there were nine such khanates in Transcaucasia (...)&quot;&lt;/ref&gt; کي لقب ڏيڻ سان گڏوگڏ سردارن (“سردار”) جي لقب سان پڻ رکيو خانيات (يعني صوبو) جي قيام کان اڳ ، &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1980|pages=1–2}}. &quot;During the eighteenth century, Persian Armenia was composed of the provincial boundaries or Khanates (subdivided into Mahals) of Erevan and Nakhchivan (...)&quot;&lt;/ref&gt; ايراني صوبي ايروين صوبي (پڻ چوڪ ''سعد جي'' نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تي ساڳي علائقي تي حڪومت ڪرڻ جي لاءِ استعمال ڪيو. ٻنهي صفوي دور صوبو، گڏو گڏ زاند شاهي گهراڻو ۽ قاچار شاهي دور جا انتظامي ادارا، متبادل طور ''چوڪ سعد'' جي نالي سان مشهور هئا. {{Sfn|Floor|2008}}

قاجر دور ۾ شاهي قاجر خاندان جي ميمبرن کي، 1828ع تائين روسي قبضي ۾ ايروان خانيات جو حاڪم مقرر ڪيو ويو. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 2002 p. 215&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2002}}. &quot;'''Iranians''', in order to save the rest of eastern Armenia, heavily subsidized the region '''and appointed a capable governor, Hosein Qoli Khan, to administer it'''.&quot;&lt;/ref&gt; ايريان خانوريٽ جي صوبائي سرڪار جا سربراهه سڌي طرح مرڪزي حڪمران خاندان سان سلهاڙيل هئا. {{Sfn|Bournoutian|2004}} انتظامي طور تي ، ''خانيات'' کي پندرهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو، جن کي مهالاس سڏيو ويو،  فارسي کي ان جي سرڪاري ٻولي سڏيو ويندو هو. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community|last=Swietochowski|first=Tadeusz|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521522458|location=Cambridge|page=12|quote=(...) and Persian continued to be the official language of the judiciary and the local administration [even after the abolishment of the khanates].|author-link=Tadeusz Swietochowski}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Essays on the history of feudal relations in Armenia and Azerbaijan in XVI - the beginning of XIX centuries|last=Pavlovich|first=Petrushevsky Ilya|date=1949|publisher=LSU them. Zhdanov|page=7|quote=(...) The language of official acts not only in Iran proper and its fully dependant Khanates, but also in those Caucasian khanates that were semi-independent until the time of their accession to the Russian Empire, and even for some time after, '''was New Persian (Farsi).''' It played the role of the literary language of class feudal lords as well.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Iranian history and politics|last=Katouzian|first=Homa|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-0415297547|page=128|quote=Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability.}}&lt;/ref&gt; مقامي بيوروڪريسي، [[تهران]] ۾ واقع مرڪزي حڪومت  وانگر قائم هئي. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 1982 p. 86&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1982}}. &quot;The Khan Hosein Qoli Khan's '''efficient administration''' soon transformed the region. He '''modeled his bureaucracy on that of the &lt;u&gt;central government&lt;/u&gt;''', dividing power between tribal and settled groups (...) In essence '''the Erevan administration, like its counterpart in Tehran''', was organized into three branches (...)&quot;&lt;/ref&gt;

نيڪچوان خانات سان گڏ ، ايراضي آرمينيا جو حصو بڻيو (پڻ فارسي آرمينيا جي نالي سان). {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|[[Ordubad]] was added by the central government to the Nakhchivan Khanate in the early 19th century.{{sfn|Bournoutian|1980|page=2}}}} ايرواني خانات ايراني آرمينيا جي وڏي تعداد بنائي ڇڏي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ايراني راڄ تحت تاريخي آرمينييا جا باقي حصا ڪراباخ خانات ، گانجا خانات ۽ ڪرتلي-ڪاخيتي جو حصو هئا . {{Sfn|Bournoutian|1980}}

=== واقعا ۽ روس ڏانهن سونپي ڇڏڻ ===
[[نادر شاھ|نادر شاهه]] (ر. 1736-1747) علائقي کي چئن خاناتن؛ ايريوان، ناخچيوان ، ڪراباخ خانات ۽ گانجا خانات ۾ منظم ڪيو. {{Sfn|Bournoutian|2006}} 1747 ع ۾ سندس وفات کانپوءِ ، علائقو زاند خاندان جي حڪمراني جو حصو بڻجي ويو. {{Sfn|Bournoutian|2006}} زاند شاهي گهراڻو جي دور کان پوءِ ، هي ايراني قجر خاندان  جي حڪمراني هيٺ آيو. قاجر جي دور ۾ ، خانات خوشحال سمجھيو ويندو هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} [[سلطنت روس|روسي سلطنت جي]] ڪارتلي-ڪاخيتي بادشاهت سان ڳنڍي وڃڻ ۽ 1804-1813 جي [[روسو-فارسي جنگ (1804-1813)|روسي-فارسي جنگ جي]] شروعات ڪرڻ بعد ، ايروائن، ”هڪ ڀيرو ٻيهر“ ، قفقاز ۾ ايراني دفاع جو مرڪز بڻجي ويو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

1804 ع ۾ ، روسي جنرل پاويل تستسيانوف ارويان تي حملو ڪيو ، پر تاج شهزادي (ڪرائون پرنس) عباس مرزا جي سرواڻي هيٺ ،  هڪ ”اعليٰ“ ايراني فوج ، هن حملي کي رد ڪري ڇڏيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} 1807 ۾ ، راجا فتح علي شاه قاچار جي مرڪزي ايراني حڪومت (1797-1834) ، حسين خان سردار کي ايروان جو نئون گورنر ( ''خان'' ) مقرر ڪيو ، ۽ ان کي سپهه سالار (ڪمانڊر ان چيف) بنائي ڇڏيو (ان ڪري ، ايراني فوج جو ''سردار)'' ”درياء آراس جي اتر ۾ ان فوج جو سپهه سالار رهيو. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 2002 p. 215&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2002}}. &quot;'''Iranians''', in order to save the rest of eastern Armenia, heavily subsidized the region '''and appointed a capable governor, Hosein Qoli Khan, to administer it'''.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;
{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2004|pages=519–520}}. &quot;ḤOSAYNQOLI KHAN SARDĀR-E IRAVĀNI; important '''governor in the early Qajar period''' (b. ca. 1742, d. 1831). (...) Requiring a strong and loyal governor to command the fortress of Erevan against the Russian advances during the first Russo-Persian War (1804-13), '''the shah appointed Ḥosaynqoli as the commander-in-chief (sardār) of the Persian forces''' north of the Araxes (Aras) River.&quot;&lt;/ref&gt;

حسين خان سردار ان وقت جي موجوده بادشاهه فتح علي شاهه قاچار جي حڪومت ۾ سڀني کان اهم فرد هو. &lt;ref&gt;Muriel Atkin. ''Russia and Iran, 1780-1828'' (U of Minnesota Press, 1980), p. 89; ''&quot;The khans of Yerevan and Nakhjavan were both removed in 1805 '''by the shah''' on the grounds of disloyalty. (...) The new khan of Yerevan, '''Hosein Qoli''', was '''one of the most able men in Fath' Ali's government''' and ruled Yerevan from 1807 until its conquest by the Russians in 1827.&quot;''&lt;/ref&gt; هڪ قابل منتظم ، سندس وڏي عرصي تائين جي گورنر طور رهڻ واري دور کي خوشحالي جو دور سمجهيو ويندو آهي ، جنهن دوران هن خانات کي ماڊل صوبو بڻايو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} هن جي مقامي بيوروڪريسي ، [[تهران]] ۾ مرڪزي حڪومت جي [[تهران|منشور تي]] ، اثرائتي هئي ، ۽ ايراني را in ۾ مقامي آرمينين جي اعتماد کي بحال ڪري ڇڏيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} &lt;ref name=&quot;Bournoutian 1982 p. 86&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1982}}. &quot;The Khan Hosein Qoli Khan's '''efficient administration''' soon transformed the region. He '''modeled his bureaucracy on that of the &lt;u&gt;central government&lt;/u&gt;''', dividing power between tribal and settled groups (...) In essence '''the Erevan administration, like its counterpart in Tehran''', was organized into three branches (...)&quot;&lt;/ref&gt;

1808 ۾ روسين ، هاڻي جنرل ايوان گڊووچ جي اڳواڻي ۾ ، هڪ ڀيرو ٻيهر شهر تي حملو ڪيو ؛ هن ڀيري اهڙي ڪوشش کي به رد ڪيو ويو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} گلستان جي معاهدي (1813) جي ڪري ، جنهن موجب 1804-1813 روسو پرشين جنگ جو خاتمو ٿيو ، ان ٺاهه جي ڪري ايران پنهنجي قفقاز جا ڪيترائي علائقا وڃائي ويٺو. ايروان ۽ تبريز هاڻي روس ڏانهن وڃايل علائقا بحال ڪرڻ جي ايراني ڪوشش جو مکيه مرڪز هئا. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

تقريبن هڪ ڏهاڪي بعد ، گلستان معاهدي جي خلاف ورزي ڪندي ، روس ايروان خانات تي حملو ڪيو. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415624336|editor-last=Cronin|editor-first=Stephanie|page=[https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/63 63]|quote=Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (...) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598849486|editor-last=Dowling|editor-first=Timothy C.|page=729|quote=In May 1826, Russia therefore occupied Mirak, in the Erivan khanate, in violation of the Treaty of Gulistan.}}&lt;/ref&gt; ھن حملي؛ 1826-1828 جي روسو-فارسي جنگ سان ٻنهي جي وچ ۾ دشمني جي آخري ڀڃڪڙي ٿي . هن جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ ، ايرانين ڪيترائي علائقا بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ، جيڪي 1813 ۾ انهن کان کسجي ٿي ويا هئا. بهرحال ، 1827 جو روسي حملو، جنهن ۾ سپريئر روسي آرٽلري فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو ، جنهن جي نتيجي ۾ ايرانين کي عباس آباد قلعو، سردار قلعو ۽ ايوروان ۾ پڻ شڪست ملي. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} ايريوان تي روس طرفان 2 آڪٽوبر 1827 تي ڪنٽرول سنڀاليو ويو هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} فيبروري 1828 ۾ ، ايران کي ترڪمانچي جي معاهدي تي دستخط ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خانات جي قبضي (۽ گڏوگڏ اتر جي ٻين باقي علائقن ڏانهن ويو) آف اريس درياهه ) روسيءَ ڏانھن. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} سوويت يونين جي زوال کان پوءِ آريس ندي ايران ۽ [[آرمينيا]] جي سرحد بڻجي وئي ۽ {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

== صوبائي را ڄڌاني ==
ايورون شهر قجر جي دور ۾ اطلاع موجب ”ڪافي خوشحال“ هو. اهو تقريبن هڪ چورس ميل تي پکڙيل هو، جڏهن ته ان جا سڌو علائقا (باغن سميت) اڳتي هلي اٺن ميلن جي مفاصلي کي وڌائين ٿا. ڪوٽين هوفين التل / انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا مطابق ، هن شهر جو پنهنجو هڪ حصو هو.  جتي ٽي محل ، 1،700 کان وڌيڪ گهر ، 850 اسٽور ، تقريبن ڏهه مسجد ، ست چرچ ، ڏهه غسل ​​خانا ، ست ڪاروانسيرايس ، پنج چوڪيون ، گڏوگڏ ٻه بازار ۽ ٻه اسڪول هئا. حسين خان سردار جي حڪمراني جي دوران ، ايورين جو قلعو ، يقيناً پوري ملڪ ۾ مضبوط هو. ان جو عاليشان قلعو ، جيڪو ”بلند زمين“ تي واقع هو ۽ گهاري ڀتين سان گڏ ٺاهيو ويو هو ، موتي ۽ توپون ، ڪجهه وقت لاءِ روسي اڳڀرائي کي روڪڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. شهر جي ٻن وڏين مسجدن مان هڪ ، 1687 ۾ صفوي دور ۾ تعمير ٿي ، جڏهن ته شهر جي سڀ کان وڏي مسجد ، بليو مسجد ، خانيات جي قيام کانپوءِ 18 صدي ۾ تعمير ٿي ، ۽ انهن کي ان دور جا اڏايل ياداگار اڏاوتون طور اهم سمجهيو وڃي ٿي. مسجد جي هڪ ويجهو خان جو محل واقع هو.

حسين خان سردار جي حڪومت دوران ايريون جي آبادي مستحڪم ٿي رهي. {{Sfn|Bournoutian|1992}} روسي فتح کان ٿورو ئي اڳ ، ان جي آبادي 20،000 آبادين جي ويجهو ٿي آئي. {{Sfn|Bournoutian|1992}} ان جي ابتڙ ، 1897 ع ۾ ، روس جي حڪمراني قائم ٿيڻ کان تقريباً ستر سال ، ۽ آرمينيائي آبادڪاري سان ، ايروئن صرف چاليهه هزار باشندا هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} {{Efn|Reasons behind this were; the large Muslim migration primarily to Iran proper, higher taxes, the rise of Tiflis and Baku as new commercial centers in the region, the &quot;cessation of the war economy&quot; that had been initiated by the Iranians, and, of course, the end of Erivan's strategic importance.{{sfn|Bournoutian|1992|page=62}}}}

== ڊيموگرافڪ ==
ترڪمانچي معاهدي جي آرٽيڪل III جي مطابق ، ايرانين کي روسين کي گم ٿيل قفقاز جي علائقن جو ٽيڪس رڪارڊ ڏيڻو هو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} جيتوڻيڪ ، اهي رڪارڊ صرف انهن خاندانن جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪي انهن علائقن ۾ رهندا هئا ، انهي سان گڏ ٽيڪس ڪوٽا (&quot;بينيچي&quot;) ، ۽ اهڙي طرح انهن صوبن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد،  بشمول ايراني آرمينيا جو صحيح انگ اکر ڪونه هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

تنهنڪري روس فوري طور تي ايروين خانيٽ جي آبادي جا مٿاڇري انگ اکر حساب گڏ ڪيا، ۽ ان کي ” آرمينيائي اوبلاست “ نالو رکيو ويو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ايوان چوپين سروي ٽيم جي سربراهي ڪئي جنهن ''ايروان'' ۾ نئين قائم ٿيل روسي انتظاميا جي انتظامي مردم شماري ( ''ڪمرمونو اوپيسياني'' ) کي گڏ ڪيو. ''ايورون خانات'' جي فارسي انتظامي رڪارڊن ۽ انٽرويوز جي بنياد تي ، ''ڪمرانوئي اوپيسيانا'' &quot;علائقائي يا ايٿنوگرافڪ ڊيٽا لاءِ واحد درست ذريعو&quot; سمجهيو ويندو آهي ، انهن علائقن تي ، صورتحال کان اڳ ۽ فوري طور تي. روسي فتح بعد جيڪي ايراني آرمينيا تي مشتمل آهن. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

مسلمان (فارسي ، ترڪ گروپ ۽ کرد) ايراني آرمينيا ۾ مڪمل اڪثريت قائم ڪئي ، جيڪا 80 سيڪڙو آبادي تي مشتمل هئي ، جڏهن ته عيسائي آرمينيائي تقريبن 20 سيڪڙو آبادي جي قيام ڪئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|There were also a handful of [[Georgians]], [[Jews]], [[Circassians]], some [[Russians]], as well as some other [[peoples of the Caucasus]]; they were not of any statistical significance.{{sfn|Bournoutian|1980|page=15}}}} ''ڪميرنوئي اوپيسيسي جي'' مطابق ، آباد ۽ نيم آباد ٿيل مسلم آبادي 74000 کان مٿي هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} جيتوڻيڪ ، هن عدد بابت خاميون آهن ، ڇاڪاڻ جو اهو ايراني شڪست کان فوراً بعد آباد ۽ نيم آباد ٿيل مسلمانن جو احتساب نٿو ڪري. {{Sfn|Bournoutian|1980}} مثال طور ، بنيادي طور تي سو فارسي حڪمران اشراف ۽ فوجي آفيسر اپريٽس ، جن مان اڪثر انتظاميا جي مرڪزن ۾ رھيا ، شڪست کائڻ بعد سرزمين ايران لڏي آيا۔ {{Sfn|Bournoutian|1980}} وڌيڪ ، 1826-1828 جنگ ۾ ترڪي ۽ فارسي سپاهين جو هڪ وڏو تعداد لهي چڪو هو ، جيڪي ايروين ۽ نيڪچوان خانيٽس کي روسي فتح ڪرڻ سبب ٿيا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} اندازن مطابق ، ڪجهه 20،000 مسلمان ايراني آرمينيا ڇڏي چڪا هئا يا 1826-1828 جي جنگ دوران مارجي ويا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} تاريخ جي پروفيسر جورج بورنوتين جي مطابق ، ان ڪري اسين هي مڃي سگھون ٿا ته ايراني آرمينيا جي گڏيل فارسي ۽ ترڪ (آباد ۽ نيم آباد) آبادي 74000 جي بدران ڪجهه 93000 هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

ايراني آرمينيا جي ڪل مسلم آبادي (بشمول نيم آباد ٿيل ، خانہ بدوش ، ۽ آباد ٿيل) ، روسي حملي ۽ فتح کان اڳ ، 117،000 جي لڳ ڀڳ هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} انهن مان تقريبن 35،000 ، انهي وقت موجود نه هئا (يعني لڏپلاڻ ، جنگ دوران مارجي ويا) روسي فيصلي جي اچڻ کانپوءِ. {{Sfn|Bournoutian|1980}}


روسي انتظاميا ايراني آرمينيا جي قبضي ۾ اچڻ کان پوءِ ، نسلي بناوٽ شفٽ يرائي وئي ، ۽ اهڙي طرح چئن صدين کان وڌيڪ پهريون ڀيرو ، آرمينيائي تاريخي آثار قديمه جي هڪ حصي ۾ ٻيهر اڪثريت حاصل ڪرڻ جي شروعات ڪئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} تقريبن 35،000 مسلمان 100،000 کان مٿي واري علائقي مان لڏي آيا ، جڏهن ته 57000 آرمينيائي ايران ۽ ترڪي کان مناسب (پڻ ڏسو ؛ روسو ترڪي جنگ 1828–1829 ) 1828 بعد پهتا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ان نئين اهم ڊيموگرافڪ تبديلين جي ڪري 1832 ع ۾ آرمين جو تعداد مسلمانن سان ملي چڪو هو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ڪنهن به طرح ، اهو صرف ڪريميا جي جنگ ۽ 1877-1878 جي روس-ترڪي جنگ کان پوءِ هوندو ، جنهن ۾ ترڪ آرمينين جي هڪ ٻي وڏي تعداد اچي وئي ، ته آرمينيائي نسلي وري مشرقي آرمينيا ۾ هڪ مضبوط اڪثريت قائم ڪري ورتي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} بهرحال ، ايوران جو شهر ويهين صدي تائين مسلم اڪثريت سان رهيو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} مسافر HFB لنچ مطابق ، هي شهر 1890 جي شروعات ۾ 50 سيڪڙو آرمينيائي ۽ 50٪ مسلمان ( آذربائيجان ۽ فارس ) هيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

=== پارسي ===
فارسي خطي ۾ اشرافه هئا ، ۽ آباد آبادي جو حصو هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هن خاص معاملي ۾ فارسي جي اصطلاح خاني جي حڪومتي حدن جي تعريف ڪري ٿي ، ۽ ضروري طور تي ان گروهه جي نسلي ترتيب کي ظاهر نه ٿو ڪري. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هتي خاني جي حڪمران ”فارسي“ اشرافيا جي وچ ۾ نسلي ”فارسي“ ۽ ”ترڪ“ هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هي حڪمران اشراڪ بنيادي طور تي گورنرن جي گهروارن جا ميمبر هئا ، هن جا ويجها ساٿي ، آفيسر ڪور ، مقامي فارسي بيوروڪريسي جا ميمبر ۽ خوشحال واپارين جا ڪجهه ماڻهو. {{Sfn|Bournoutian|1992}} خاني ۾ مسلمانن جي وچ ۾ فارسي حڪمران اشرافيت هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} 1826-1828 جي جنگ دوران ، جنهن جي نتيجي ۾ روسي فتح ٿي ، فارسي حڪمران طبقي جو هڪ تعداد مارجي ويو. باقي تعداد ، بنيادي طور تي ''&quot; توتو &quot;'' ۾ ايران لاءِ مناسب جھاز جي بعد روسين جو صوبي جي فيصلي تي قبضو ٿي ويو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Sfn|Bournoutian|1992}} {{Efn|Indeed, in his 1840 review of the statistical data in the &quot;Overview of Russian Domain in the Transcaucasus&quot; published in 1837, in response to the listing of Persians as an ethnic group residing in the Armenian Oblast, Ivan Chopin notes that there were no &quot;Persians&quot; in the province and that the Muslim population there was of either [[Turkics|Turkic]] or [[Kurds|Kurdish]] stock.&lt;ref&gt;Ivan Chopin (1840). Нѣкоторыя замѣчания на книгу Обозрѣние российских владѣний за Кавказом; p. 6: &quot;В Армянской области персиян вовсе нет. Тамошнее мусульманское народонаселение имеет происхождение татарское или курдинское&quot;, p. 111: &quot;Ни одного персиянина нет в области&quot;.&lt;/ref&gt;}}

=== ترڪ ===

=== ڪرد ===

=== آرمينيائي ===
عيسائي آرمينيائي خانات ۾ هڪ اقليت بڻايا ، تقريبن 20 سيڪڙو ، ۽ ڪنهن به ''محال'' (ضلع) ۾ اڪثريت نه ٺهي {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|There is a chance that the Karbi-basar ''mahal'', with the ecclesiastical center of ''Uch-Kilisa'' (&quot;[[Etchmiadzin]]&quot;) could have had an Armenian majority.{{sfn|Bournoutian|1980|page=13}}}} آرمينين جي مڪمل اڪثريت ، انهن جي ڪُل تعداد جو 80٪ سيڪڙو، ڪريڪ بلغا ، ڪربي بصر ، سورمالو ، ۽ سردار آباد جي ضلعن ( ''محل'' ) ۾ واقع هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} جيئن ته مغربي ايشيا ۾ ٻين اقليتن سان ، اهي انهن جي ”مذهبي ۽ انتظامي مرڪزن“ جي ويجهو رهندا هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} ايروين جي صوبائي راڄڌاني ۾ پڻ آرمينيائي هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} شوري ۽ سڊلو ضلعن ۾ آرمينيائي رپورٽ ڪونه هئا ۽ صرف گني بصر ، گوڪا ، اپاران ، تالن ، سيدلي-اخسخلي ، ۽ ودي بصر ۾ ”تمام گهٽ“ هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}}

==== جزوي آرمينيائي خودمختياري ====
جي خانات جي سڏجي ۾ آرمينيا جي جي فوري ڪارروائي هيٺ رهندو ''[[ملڪ (لقب)|ملڪ]]'' اريوان جي، جي ملڪ-آغامليان خاندان جا بيت، جن کي انھن جي شاهه جي اختيار سان حڪومت ڪرڻ جو واحد حق هئا کان. ايروان جي مهارت جو آغاز آخري عثماني-صفوي جنگ 1639 ۾ ختم ٿيڻ کانپوءِ ئي ظاهر ٿيو ۽ لڳي ٿو ته ايرانين آرمينيا ۾ هڪ ڊگهي عرصي جي جنگين ۽ حملن کان پوءِ هڪ مجموعي انتظامي جوڙجڪ جو حصو بڻيو. هن خاندان مان پهريون ميمبر اتل سڃاتل ميلڪ گيلان آهي پر ”ايروڪ آف ايروڪن“ جي لقب جو پهريون خاص حامي ،ملڪ اگامل هو ۽ اهو شايد هن جي طرفان آهي ته ان گهر پنهنجو نالو ورتو هو. هن جي جانشين مان هڪ ، ميلڪ هاڪوب جان ، 1736 ع ۾ مگن جي ميدان ۾ نادر شاهه جي تاج پوشي تي شرڪت ڪئي. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

== خانن جي فهرست ==
[[فائل:The_Hall_of_Mirrors_in_the_Palace_of_the_Sardar.jpg|thumb|300x300 عڪسلون|ايوران خانن جو محل، 19 صدي جي شروعات جي تصوير]]

* 1736–40 Tahmasp II
* 1740–47 [[نادر شاھ|نادر شاهه]]
* 1745–48 مهدي-خان قاسملو
* 1748–50 حسن علي خان
* 1750–80 حسين علي خان
* 1752–55 خليل خان
* 1755–62 حسن علي خان قاچار
* 1762–83 حسين علي خان
* 1783–84 غولام علي (حسن علي جو پٽ)
* 1784–1804 محمد خان
* 1804–06 مهدي-قلي خان
* 1806-07 محمد خان مارگئي
* 1807-28 حسين حسين قلي خان قاچار

== پڻ ڏسو ==
* مرزا ڪادم اريواني
* سردار ايرواني
* ترڪمانچي جو معاهدو
* ايراني آرمينيا (1502–1828)
* آرمينيا ۾ اسلام
* آذربائيجان ۾ اسلام

== نوٽس ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==   
* {{Cite journal|last=Bournoutian|first=George A.|author-link=George A. Bournoutian|date=1980|title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826-1832|publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=Eastern Armenia in the Last Decades of Persian Rule 1807-1828: A Political and Socioeconomic Study of the Khanate of Erevan on the Eve of the Russian Conquest|last=Bournoutian|first=George A.|date=1982|publisher=Undena Publications|isbn=978-0890031223|pages=1–290|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=av9tAAAAMAAJ&amp;q=persian+armenia+bournoutian&amp;dq=persian+armenia+bournoutian|title=The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795-1828|last=Bournoutian|first=George A.|date=1992|publisher=Mazda Publishers|isbn=978-0939214181|pages=1–355|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|last=Bournoutian|first=George A.|date=2002|publisher=Mazda Publishers|ref=harv}}
* {{Cite encyclopedia|last=Bournoutian|first=George A.|authorlink=|url=|editor-last=|editor-first=|editor-link=|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XII, Fasc. 5|pages=519–520|location=|year=2004|isbn=|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|title=A Concise History of the Armenian People|last=Bournoutian|first=George A.|date=2006|publisher=Mazda Publishers|isbn=1-56859-141-1|edition=5|location=Costa Mesa, California|ref=harv|url-access=registration}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri|last=Floor|first=Willem M.|date=2008|publisher=Mage Publishers|isbn=978-1933823232|location=Washington, DC|ref=harv}}
* {{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5|pages=542–551|location=|year=1998|isbn=|ref=harv}}

[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڻ نظرثاني ٿيل ترجمن سان صفحا]]
[[زمرو:مضمون جن ۾ فارسي ٻولي جو متن شامل آھي]]</text>
      <sha1>4qy6l8py0jr0b00fiil98v2h12f1hcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410991</id>
      <parentid>410990</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35298" sha1="og2wifeg7maj452agia1z0zhw4fdg6d" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| conventional_long_name = Kekhanan Iravan
| native_name = {{lang|fa|خانات ایروان}}&lt;br /&gt; Xānāt-e Iravān
| empire = [[Dinasti Safawiyah|Iran]]
| common_name = Iravan
| common_languages = [[Bahasa Persia|Persia]] (resmi), [[Bahasa Armenia|Armenia]], [[Bahasa Azerbaijan|Azerbaijan]], [[Bahasa Kurdi|Kurdi]]
| status_text = [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
| year_start = شروع: 1747ع
| year_end = شروع: 1747ع
خاتمو: 1828ع
| p1 = Iran Afshariyah
| flag_p1 = Nader_Shah_Flag.svg
| s1 = Oblast Armenia
| flag_s1 = Flag of Russia.svg
| image_flag = Nader_Shah_Flag.svg
| flag_type = 
| image_coat = 
| image_map = ErevanKhanate.gif
| image_map_caption = Kekhanan Iravan c. 1800.
| capital = [[Yerevan]]
| status = نقشي: ڪئخانان ايريوان 1800ع جي لڳ ڀڳ 
P1: آرمينيا اوبلاسٽ 
[[Kekhanan]]
حيثيت: ڪئخانان 
حيثيت متن: [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
شروع: 1747ع
خاتمو: 1828ع
| name = خانات ایروان
| official_name = ڪئخانان ايريوان
| native_name_lang = فارسي
| other_name = حيثيت متن: [[Kekhanan]]&lt;Br&gt;Di bawah kekuasaan [[Iran]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty. |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type = حيثيت: ڪئخانان
| flag_size = 150px
| image_blank_emblem = Flag of Russia.svg
| blank_emblem_type = آرمينيا اوبلاسٽ، روسي سلطنت
| blank_emblem_size = 150px
| mapsize = 250
| map_caption = ڪئخانان ايريوان 1800ع جي لڳ ڀڳ
| subdivision_type = صفوي ايران
| subdivision_name = ڪئخانان ايريوان
| subdivision_type1 = روسي سلطنت
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name1 = آرمينيا اوبلاسٽ
| established_title = شروع
| established_date = 1747ع
| established_title1 = خاتمو
| established_date1 = 1828ع
| established_title2 = ٻوليون
| established_date2 = [[فارسي]]، آرمينيائي، [[آذربائيجاني]]، ڪوردي
| seat_type = [[راڄڌاني]]
| seat = [[يريوان]]
}}
'''ايروان خانات''' (انگريزي: Erivan Khanate؛ فارسي:  خانات اريروان؛ آرمينيائي: يرواني خانون؛ آذربائيجاني: İrəvan xanlığı، ايروان خانليگي)، جيڪو &quot;چوکر سعد&quot; جي نالي سان پڻ مشهور آهي،{{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} ايريوان خانيت (فارسي: خانات اريروان)، جنهن کي چوخور سعد پڻ چيو ويندو آهي. اهو هڪ خانيت (صوبو) هو. جيڪو 18 صدي ۾ افشاري ايران ۾ قائم ٿيو هو.اهو تقريبن 19,500  چورس ڪلوميٽر، جي ايراضي تي،{{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}  تي هاڻي جي مرڪزي [[آرمينيا]]، [[ترڪي]] جي ڪرس صوبي، صوبي اگدر جي ڪزمان ضلعي ۽ [[آذربائيجان|آذربائيجان جمهوريه]] جي نخچيوان خودمختيار جمهوريه، شرور ۽ صدرڪ ضلعن تائين پکڙيل هو. 

19هين صدي جي روس-ايراني جنگ دوران قفقاز ۾ ايريوان جي صوبائي گاديءَ جو هنڌ ايران جي دفاع جو مرڪز هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}  آخري روس-ايراني جنگ ۾ ايران جي شڪست جي نتيجي ۾، سال 1827ع ۾ روسي فوجن شهر تي قبضو ڪيو &lt;ref&gt;Muriel Atkin. ''Russia and Iran, 1780-1828'' (U of Minnesota Press, 1980), p. 89; ''&quot;The new khan of Yerevan, '''Hosein Qoli''', was '''one of the most able men in Fath' Ali's government''' and ruled Yerevan from 1807 until its conquest by the Russians in 1827.&quot;''&lt;/ref&gt; ۽ سال 1828ع ۾ ترڪمانچي جي معاهدي ذريعي [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] جي حوالي ڪيو ويو. ان کان تُرت پوءِ، اڳوڻي ايراوان خانائت جا علائقا ۽ پاڙيسري نخچيوان خانائت جا علائقا [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] جي اندر آرمينيائي اوبلاست ٺاهڻ لاءِ ضم ڪيا ويا.

== تاريخ ==

=== انتظاميا ===
ايراني ''حڪمراني'' دوران ، بادشاهن ( ايراني ''شاهن'' ) مختلف حاڪمن کي پنهنجي ڊومين جي صدارت ڪرڻ جي لاءِ مقرر ڪيو، اهڙي طرح هڪ انتظامي مرڪز بڻيو. انهن حاڪمن عام طور تي ” [[خان]] “ يا ” بيگلربيگي “ ، &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1992}}. &quot;The term khanate refers to an area that was '''governed by hereditary or appointed governors with the title of khan or beglerbegi who performed a military and/or administrative function for the central government'''. By the nineteenth century, there were nine such khanates in Transcaucasia (...)&quot;&lt;/ref&gt; کي لقب ڏيڻ سان گڏوگڏ سردارن (“سردار”) جي لقب سان پڻ رکيو خانيات (يعني صوبو) جي قيام کان اڳ ، &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1980|pages=1–2}}. &quot;During the eighteenth century, Persian Armenia was composed of the provincial boundaries or Khanates (subdivided into Mahals) of Erevan and Nakhchivan (...)&quot;&lt;/ref&gt; ايراني صوبي ايروين صوبي (پڻ چوڪ ''سعد جي'' نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تي ساڳي علائقي تي حڪومت ڪرڻ جي لاءِ استعمال ڪيو. ٻنهي صفوي دور صوبو، گڏو گڏ زاند شاهي گهراڻو ۽ قاچار شاهي دور جا انتظامي ادارا، متبادل طور ''چوڪ سعد'' جي نالي سان مشهور هئا. {{Sfn|Floor|2008}}

قاجر دور ۾ شاهي قاجر خاندان جي ميمبرن کي، 1828ع تائين روسي قبضي ۾ ايروان خانيات جو حاڪم مقرر ڪيو ويو. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 2002 p. 215&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2002}}. &quot;'''Iranians''', in order to save the rest of eastern Armenia, heavily subsidized the region '''and appointed a capable governor, Hosein Qoli Khan, to administer it'''.&quot;&lt;/ref&gt; ايريان خانوريٽ جي صوبائي سرڪار جا سربراهه سڌي طرح مرڪزي حڪمران خاندان سان سلهاڙيل هئا. {{Sfn|Bournoutian|2004}} انتظامي طور تي ، ''خانيات'' کي پندرهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو، جن کي مهالاس سڏيو ويو،  فارسي کي ان جي سرڪاري ٻولي سڏيو ويندو هو. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community|last=Swietochowski|first=Tadeusz|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521522458|location=Cambridge|page=12|quote=(...) and Persian continued to be the official language of the judiciary and the local administration [even after the abolishment of the khanates].|author-link=Tadeusz Swietochowski}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Essays on the history of feudal relations in Armenia and Azerbaijan in XVI - the beginning of XIX centuries|last=Pavlovich|first=Petrushevsky Ilya|date=1949|publisher=LSU them. Zhdanov|page=7|quote=(...) The language of official acts not only in Iran proper and its fully dependant Khanates, but also in those Caucasian khanates that were semi-independent until the time of their accession to the Russian Empire, and even for some time after, '''was New Persian (Farsi).''' It played the role of the literary language of class feudal lords as well.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Iranian history and politics|last=Katouzian|first=Homa|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-0415297547|page=128|quote=Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability.}}&lt;/ref&gt; مقامي بيوروڪريسي، [[تهران]] ۾ واقع مرڪزي حڪومت  وانگر قائم هئي. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 1982 p. 86&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1982}}. &quot;The Khan Hosein Qoli Khan's '''efficient administration''' soon transformed the region. He '''modeled his bureaucracy on that of the &lt;u&gt;central government&lt;/u&gt;''', dividing power between tribal and settled groups (...) In essence '''the Erevan administration, like its counterpart in Tehran''', was organized into three branches (...)&quot;&lt;/ref&gt;

نيڪچوان خانات سان گڏ ، ايراضي آرمينيا جو حصو بڻيو (پڻ فارسي آرمينيا جي نالي سان). {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|[[Ordubad]] was added by the central government to the Nakhchivan Khanate in the early 19th century.{{sfn|Bournoutian|1980|page=2}}}} ايرواني خانات ايراني آرمينيا جي وڏي تعداد بنائي ڇڏي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ايراني راڄ تحت تاريخي آرمينييا جا باقي حصا ڪراباخ خانات ، گانجا خانات ۽ ڪرتلي-ڪاخيتي جو حصو هئا . {{Sfn|Bournoutian|1980}}

=== واقعا ۽ روس ڏانهن سونپي ڇڏڻ ===
[[نادر شاھ|نادر شاهه]] (ر. 1736-1747) علائقي کي چئن خاناتن؛ ايريوان، ناخچيوان ، ڪراباخ خانات ۽ گانجا خانات ۾ منظم ڪيو. {{Sfn|Bournoutian|2006}} 1747 ع ۾ سندس وفات کانپوءِ ، علائقو زاند خاندان جي حڪمراني جو حصو بڻجي ويو. {{Sfn|Bournoutian|2006}} زاند شاهي گهراڻو جي دور کان پوءِ ، هي ايراني قجر خاندان  جي حڪمراني هيٺ آيو. قاجر جي دور ۾ ، خانات خوشحال سمجھيو ويندو هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} [[سلطنت روس|روسي سلطنت جي]] ڪارتلي-ڪاخيتي بادشاهت سان ڳنڍي وڃڻ ۽ 1804-1813 جي [[روسو-فارسي جنگ (1804-1813)|روسي-فارسي جنگ جي]] شروعات ڪرڻ بعد ، ايروائن، ”هڪ ڀيرو ٻيهر“ ، قفقاز ۾ ايراني دفاع جو مرڪز بڻجي ويو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

1804 ع ۾ ، روسي جنرل پاويل تستسيانوف ارويان تي حملو ڪيو ، پر تاج شهزادي (ڪرائون پرنس) عباس مرزا جي سرواڻي هيٺ ،  هڪ ”اعليٰ“ ايراني فوج ، هن حملي کي رد ڪري ڇڏيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} 1807 ۾ ، راجا فتح علي شاه قاچار جي مرڪزي ايراني حڪومت (1797-1834) ، حسين خان سردار کي ايروان جو نئون گورنر ( ''خان'' ) مقرر ڪيو ، ۽ ان کي سپهه سالار (ڪمانڊر ان چيف) بنائي ڇڏيو (ان ڪري ، ايراني فوج جو ''سردار)'' ”درياء آراس جي اتر ۾ ان فوج جو سپهه سالار رهيو. &lt;ref name=&quot;Bournoutian 2002 p. 215&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2002}}. &quot;'''Iranians''', in order to save the rest of eastern Armenia, heavily subsidized the region '''and appointed a capable governor, Hosein Qoli Khan, to administer it'''.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;
{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|2004|pages=519–520}}. &quot;ḤOSAYNQOLI KHAN SARDĀR-E IRAVĀNI; important '''governor in the early Qajar period''' (b. ca. 1742, d. 1831). (...) Requiring a strong and loyal governor to command the fortress of Erevan against the Russian advances during the first Russo-Persian War (1804-13), '''the shah appointed Ḥosaynqoli as the commander-in-chief (sardār) of the Persian forces''' north of the Araxes (Aras) River.&quot;&lt;/ref&gt;

حسين خان سردار ان وقت جي موجوده بادشاهه فتح علي شاهه قاچار جي حڪومت ۾ سڀني کان اهم فرد هو. &lt;ref&gt;Muriel Atkin. ''Russia and Iran, 1780-1828'' (U of Minnesota Press, 1980), p. 89; ''&quot;The khans of Yerevan and Nakhjavan were both removed in 1805 '''by the shah''' on the grounds of disloyalty. (...) The new khan of Yerevan, '''Hosein Qoli''', was '''one of the most able men in Fath' Ali's government''' and ruled Yerevan from 1807 until its conquest by the Russians in 1827.&quot;''&lt;/ref&gt; هڪ قابل منتظم ، سندس وڏي عرصي تائين جي گورنر طور رهڻ واري دور کي خوشحالي جو دور سمجهيو ويندو آهي ، جنهن دوران هن خانات کي ماڊل صوبو بڻايو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} هن جي مقامي بيوروڪريسي ، [[تهران]] ۾ مرڪزي حڪومت جي [[تهران|منشور تي]] ، اثرائتي هئي ، ۽ ايراني را in ۾ مقامي آرمينين جي اعتماد کي بحال ڪري ڇڏيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} &lt;ref name=&quot;Bournoutian 1982 p. 86&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bournoutian|1982}}. &quot;The Khan Hosein Qoli Khan's '''efficient administration''' soon transformed the region. He '''modeled his bureaucracy on that of the &lt;u&gt;central government&lt;/u&gt;''', dividing power between tribal and settled groups (...) In essence '''the Erevan administration, like its counterpart in Tehran''', was organized into three branches (...)&quot;&lt;/ref&gt;

1808 ۾ روسين ، هاڻي جنرل ايوان گڊووچ جي اڳواڻي ۾ ، هڪ ڀيرو ٻيهر شهر تي حملو ڪيو ؛ هن ڀيري اهڙي ڪوشش کي به رد ڪيو ويو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} گلستان جي معاهدي (1813) جي ڪري ، جنهن موجب 1804-1813 روسو پرشين جنگ جو خاتمو ٿيو ، ان ٺاهه جي ڪري ايران پنهنجي قفقاز جا ڪيترائي علائقا وڃائي ويٺو. ايروان ۽ تبريز هاڻي روس ڏانهن وڃايل علائقا بحال ڪرڻ جي ايراني ڪوشش جو مکيه مرڪز هئا. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

تقريبن هڪ ڏهاڪي بعد ، گلستان معاهدي جي خلاف ورزي ڪندي ، روس ايروان خانات تي حملو ڪيو. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415624336|editor-last=Cronin|editor-first=Stephanie|page=[https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/63 63]|quote=Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (...) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598849486|editor-last=Dowling|editor-first=Timothy C.|page=729|quote=In May 1826, Russia therefore occupied Mirak, in the Erivan khanate, in violation of the Treaty of Gulistan.}}&lt;/ref&gt; ھن حملي؛ 1826-1828 جي روسو-فارسي جنگ سان ٻنهي جي وچ ۾ دشمني جي آخري ڀڃڪڙي ٿي . هن جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ ، ايرانين ڪيترائي علائقا بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ، جيڪي 1813 ۾ انهن کان کسجي ٿي ويا هئا. بهرحال ، 1827 جو روسي حملو، جنهن ۾ سپريئر روسي آرٽلري فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو ، جنهن جي نتيجي ۾ ايرانين کي عباس آباد قلعو، سردار قلعو ۽ ايوروان ۾ پڻ شڪست ملي. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} ايريوان تي روس طرفان 2 آڪٽوبر 1827 تي ڪنٽرول سنڀاليو ويو هو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} فيبروري 1828 ۾ ، ايران کي ترڪمانچي جي معاهدي تي دستخط ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خانات جي قبضي (۽ گڏوگڏ اتر جي ٻين باقي علائقن ڏانهن ويو) آف اريس درياهه ) روسيءَ ڏانھن. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}} سوويت يونين جي زوال کان پوءِ آريس ندي ايران ۽ [[آرمينيا]] جي سرحد بڻجي وئي ۽ {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

== صوبائي را ڄڌاني ==
ايورون شهر قجر جي دور ۾ اطلاع موجب ”ڪافي خوشحال“ هو. اهو تقريبن هڪ چورس ميل تي پکڙيل هو، جڏهن ته ان جا سڌو علائقا (باغن سميت) اڳتي هلي اٺن ميلن جي مفاصلي کي وڌائين ٿا. ڪوٽين هوفين التل / انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا مطابق ، هن شهر جو پنهنجو هڪ حصو هو.  جتي ٽي محل ، 1،700 کان وڌيڪ گهر ، 850 اسٽور ، تقريبن ڏهه مسجد ، ست چرچ ، ڏهه غسل ​​خانا ، ست ڪاروانسيرايس ، پنج چوڪيون ، گڏوگڏ ٻه بازار ۽ ٻه اسڪول هئا. حسين خان سردار جي حڪمراني جي دوران ، ايورين جو قلعو ، يقيناً پوري ملڪ ۾ مضبوط هو. ان جو عاليشان قلعو ، جيڪو ”بلند زمين“ تي واقع هو ۽ گهاري ڀتين سان گڏ ٺاهيو ويو هو ، موتي ۽ توپون ، ڪجهه وقت لاءِ روسي اڳڀرائي کي روڪڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. شهر جي ٻن وڏين مسجدن مان هڪ ، 1687 ۾ صفوي دور ۾ تعمير ٿي ، جڏهن ته شهر جي سڀ کان وڏي مسجد ، بليو مسجد ، خانيات جي قيام کانپوءِ 18 صدي ۾ تعمير ٿي ، ۽ انهن کي ان دور جا اڏايل ياداگار اڏاوتون طور اهم سمجهيو وڃي ٿي. مسجد جي هڪ ويجهو خان جو محل واقع هو.

حسين خان سردار جي حڪومت دوران ايريون جي آبادي مستحڪم ٿي رهي. {{Sfn|Bournoutian|1992}} روسي فتح کان ٿورو ئي اڳ ، ان جي آبادي 20،000 آبادين جي ويجهو ٿي آئي. {{Sfn|Bournoutian|1992}} ان جي ابتڙ ، 1897 ع ۾ ، روس جي حڪمراني قائم ٿيڻ کان تقريباً ستر سال ، ۽ آرمينيائي آبادڪاري سان ، ايروئن صرف چاليهه هزار باشندا هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} {{Efn|Reasons behind this were; the large Muslim migration primarily to Iran proper, higher taxes, the rise of Tiflis and Baku as new commercial centers in the region, the &quot;cessation of the war economy&quot; that had been initiated by the Iranians, and, of course, the end of Erivan's strategic importance.{{sfn|Bournoutian|1992|page=62}}}}

== ڊيموگرافڪ ==
ترڪمانچي معاهدي جي آرٽيڪل III جي مطابق ، ايرانين کي روسين کي گم ٿيل قفقاز جي علائقن جو ٽيڪس رڪارڊ ڏيڻو هو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} جيتوڻيڪ ، اهي رڪارڊ صرف انهن خاندانن جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪي انهن علائقن ۾ رهندا هئا ، انهي سان گڏ ٽيڪس ڪوٽا (&quot;بينيچي&quot;) ، ۽ اهڙي طرح انهن صوبن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد،  بشمول ايراني آرمينيا جو صحيح انگ اکر ڪونه هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

تنهنڪري روس فوري طور تي ايروين خانيٽ جي آبادي جا مٿاڇري انگ اکر حساب گڏ ڪيا، ۽ ان کي ” آرمينيائي اوبلاست “ نالو رکيو ويو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ايوان چوپين سروي ٽيم جي سربراهي ڪئي جنهن ''ايروان'' ۾ نئين قائم ٿيل روسي انتظاميا جي انتظامي مردم شماري ( ''ڪمرمونو اوپيسياني'' ) کي گڏ ڪيو. ''ايورون خانات'' جي فارسي انتظامي رڪارڊن ۽ انٽرويوز جي بنياد تي ، ''ڪمرانوئي اوپيسيانا'' &quot;علائقائي يا ايٿنوگرافڪ ڊيٽا لاءِ واحد درست ذريعو&quot; سمجهيو ويندو آهي ، انهن علائقن تي ، صورتحال کان اڳ ۽ فوري طور تي. روسي فتح بعد جيڪي ايراني آرمينيا تي مشتمل آهن. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

مسلمان (فارسي ، ترڪ گروپ ۽ کرد) ايراني آرمينيا ۾ مڪمل اڪثريت قائم ڪئي ، جيڪا 80 سيڪڙو آبادي تي مشتمل هئي ، جڏهن ته عيسائي آرمينيائي تقريبن 20 سيڪڙو آبادي جي قيام ڪئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|There were also a handful of [[Georgians]], [[Jews]], [[Circassians]], some [[Russians]], as well as some other [[peoples of the Caucasus]]; they were not of any statistical significance.{{sfn|Bournoutian|1980|page=15}}}} ''ڪميرنوئي اوپيسيسي جي'' مطابق ، آباد ۽ نيم آباد ٿيل مسلم آبادي 74000 کان مٿي هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} جيتوڻيڪ ، هن عدد بابت خاميون آهن ، ڇاڪاڻ جو اهو ايراني شڪست کان فوراً بعد آباد ۽ نيم آباد ٿيل مسلمانن جو احتساب نٿو ڪري. {{Sfn|Bournoutian|1980}} مثال طور ، بنيادي طور تي سو فارسي حڪمران اشراف ۽ فوجي آفيسر اپريٽس ، جن مان اڪثر انتظاميا جي مرڪزن ۾ رھيا ، شڪست کائڻ بعد سرزمين ايران لڏي آيا۔ {{Sfn|Bournoutian|1980}} وڌيڪ ، 1826-1828 جنگ ۾ ترڪي ۽ فارسي سپاهين جو هڪ وڏو تعداد لهي چڪو هو ، جيڪي ايروين ۽ نيڪچوان خانيٽس کي روسي فتح ڪرڻ سبب ٿيا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} اندازن مطابق ، ڪجهه 20،000 مسلمان ايراني آرمينيا ڇڏي چڪا هئا يا 1826-1828 جي جنگ دوران مارجي ويا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} تاريخ جي پروفيسر جورج بورنوتين جي مطابق ، ان ڪري اسين هي مڃي سگھون ٿا ته ايراني آرمينيا جي گڏيل فارسي ۽ ترڪ (آباد ۽ نيم آباد) آبادي 74000 جي بدران ڪجهه 93000 هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}}

ايراني آرمينيا جي ڪل مسلم آبادي (بشمول نيم آباد ٿيل ، خانہ بدوش ، ۽ آباد ٿيل) ، روسي حملي ۽ فتح کان اڳ ، 117،000 جي لڳ ڀڳ هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} انهن مان تقريبن 35،000 ، انهي وقت موجود نه هئا (يعني لڏپلاڻ ، جنگ دوران مارجي ويا) روسي فيصلي جي اچڻ کانپوءِ. {{Sfn|Bournoutian|1980}}


روسي انتظاميا ايراني آرمينيا جي قبضي ۾ اچڻ کان پوءِ ، نسلي بناوٽ شفٽ يرائي وئي ، ۽ اهڙي طرح چئن صدين کان وڌيڪ پهريون ڀيرو ، آرمينيائي تاريخي آثار قديمه جي هڪ حصي ۾ ٻيهر اڪثريت حاصل ڪرڻ جي شروعات ڪئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} تقريبن 35،000 مسلمان 100،000 کان مٿي واري علائقي مان لڏي آيا ، جڏهن ته 57000 آرمينيائي ايران ۽ ترڪي کان مناسب (پڻ ڏسو ؛ روسو ترڪي جنگ 1828–1829 ) 1828 بعد پهتا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ان نئين اهم ڊيموگرافڪ تبديلين جي ڪري 1832 ع ۾ آرمين جو تعداد مسلمانن سان ملي چڪو هو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} ڪنهن به طرح ، اهو صرف ڪريميا جي جنگ ۽ 1877-1878 جي روس-ترڪي جنگ کان پوءِ هوندو ، جنهن ۾ ترڪ آرمينين جي هڪ ٻي وڏي تعداد اچي وئي ، ته آرمينيائي نسلي وري مشرقي آرمينيا ۾ هڪ مضبوط اڪثريت قائم ڪري ورتي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} بهرحال ، ايوران جو شهر ويهين صدي تائين مسلم اڪثريت سان رهيو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} مسافر HFB لنچ مطابق ، هي شهر 1890 جي شروعات ۾ 50 سيڪڙو آرمينيائي ۽ 50٪ مسلمان ( آذربائيجان ۽ فارس ) هيو. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

=== پارسي ===
فارسي خطي ۾ اشرافه هئا ، ۽ آباد آبادي جو حصو هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هن خاص معاملي ۾ فارسي جي اصطلاح خاني جي حڪومتي حدن جي تعريف ڪري ٿي ، ۽ ضروري طور تي ان گروهه جي نسلي ترتيب کي ظاهر نه ٿو ڪري. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هتي خاني جي حڪمران ”فارسي“ اشرافيا جي وچ ۾ نسلي ”فارسي“ ۽ ”ترڪ“ هئا. {{Sfn|Bournoutian|1980}} هي حڪمران اشراڪ بنيادي طور تي گورنرن جي گهروارن جا ميمبر هئا ، هن جا ويجها ساٿي ، آفيسر ڪور ، مقامي فارسي بيوروڪريسي جا ميمبر ۽ خوشحال واپارين جا ڪجهه ماڻهو. {{Sfn|Bournoutian|1992}} خاني ۾ مسلمانن جي وچ ۾ فارسي حڪمران اشرافيت هئي. {{Sfn|Bournoutian|1980}} 1826-1828 جي جنگ دوران ، جنهن جي نتيجي ۾ روسي فتح ٿي ، فارسي حڪمران طبقي جو هڪ تعداد مارجي ويو. باقي تعداد ، بنيادي طور تي ''&quot; توتو &quot;'' ۾ ايران لاءِ مناسب جھاز جي بعد روسين جو صوبي جي فيصلي تي قبضو ٿي ويو. {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Sfn|Bournoutian|1992}} {{Efn|Indeed, in his 1840 review of the statistical data in the &quot;Overview of Russian Domain in the Transcaucasus&quot; published in 1837, in response to the listing of Persians as an ethnic group residing in the Armenian Oblast, Ivan Chopin notes that there were no &quot;Persians&quot; in the province and that the Muslim population there was of either [[Turkics|Turkic]] or [[Kurds|Kurdish]] stock.&lt;ref&gt;Ivan Chopin (1840). Нѣкоторыя замѣчания на книгу Обозрѣние российских владѣний за Кавказом; p. 6: &quot;В Армянской области персиян вовсе нет. Тамошнее мусульманское народонаселение имеет происхождение татарское или курдинское&quot;, p. 111: &quot;Ни одного персиянина нет в области&quot;.&lt;/ref&gt;}}

=== ترڪ ===

=== ڪرد ===

=== آرمينيائي ===
عيسائي آرمينيائي خانات ۾ هڪ اقليت بڻايا ، تقريبن 20 سيڪڙو ، ۽ ڪنهن به ''محال'' (ضلع) ۾ اڪثريت نه ٺهي {{Sfn|Bournoutian|1980}} {{Efn|There is a chance that the Karbi-basar ''mahal'', with the ecclesiastical center of ''Uch-Kilisa'' (&quot;[[Etchmiadzin]]&quot;) could have had an Armenian majority.{{sfn|Bournoutian|1980|page=13}}}} آرمينين جي مڪمل اڪثريت ، انهن جي ڪُل تعداد جو 80٪ سيڪڙو، ڪريڪ بلغا ، ڪربي بصر ، سورمالو ، ۽ سردار آباد جي ضلعن ( ''محل'' ) ۾ واقع هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} جيئن ته مغربي ايشيا ۾ ٻين اقليتن سان ، اهي انهن جي ”مذهبي ۽ انتظامي مرڪزن“ جي ويجهو رهندا هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} ايروين جي صوبائي راڄڌاني ۾ پڻ آرمينيائي هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}} شوري ۽ سڊلو ضلعن ۾ آرمينيائي رپورٽ ڪونه هئا ۽ صرف گني بصر ، گوڪا ، اپاران ، تالن ، سيدلي-اخسخلي ، ۽ ودي بصر ۾ ”تمام گهٽ“ هئا. {{Sfn|Bournoutian|1992}}

==== جزوي آرمينيائي خودمختياري ====
جي خانات جي سڏجي ۾ آرمينيا جي جي فوري ڪارروائي هيٺ رهندو ''[[ملڪ (لقب)|ملڪ]]'' اريوان جي، جي ملڪ-آغامليان خاندان جا بيت، جن کي انھن جي شاهه جي اختيار سان حڪومت ڪرڻ جو واحد حق هئا کان. ايروان جي مهارت جو آغاز آخري عثماني-صفوي جنگ 1639 ۾ ختم ٿيڻ کانپوءِ ئي ظاهر ٿيو ۽ لڳي ٿو ته ايرانين آرمينيا ۾ هڪ ڊگهي عرصي جي جنگين ۽ حملن کان پوءِ هڪ مجموعي انتظامي جوڙجڪ جو حصو بڻيو. هن خاندان مان پهريون ميمبر اتل سڃاتل ميلڪ گيلان آهي پر ”ايروڪ آف ايروڪن“ جي لقب جو پهريون خاص حامي ،ملڪ اگامل هو ۽ اهو شايد هن جي طرفان آهي ته ان گهر پنهنجو نالو ورتو هو. هن جي جانشين مان هڪ ، ميلڪ هاڪوب جان ، 1736 ع ۾ مگن جي ميدان ۾ نادر شاهه جي تاج پوشي تي شرڪت ڪئي. {{Sfn|Kettenhofen|Bournoutian|Hewsen|1998}}

== خانن جي فهرست ==
[[فائل:The_Hall_of_Mirrors_in_the_Palace_of_the_Sardar.jpg|thumb|300x300 عڪسلون|ايوران خانن جو محل، 19 صدي جي شروعات جي تصوير]]

* 1736–40 Tahmasp II
* 1740–47 [[نادر شاھ|نادر شاهه]]
* 1745–48 مهدي-خان قاسملو
* 1748–50 حسن علي خان
* 1750–80 حسين علي خان
* 1752–55 خليل خان
* 1755–62 حسن علي خان قاچار
* 1762–83 حسين علي خان
* 1783–84 غولام علي (حسن علي جو پٽ)
* 1784–1804 محمد خان
* 1804–06 مهدي-قلي خان
* 1806-07 محمد خان مارگئي
* 1807-28 حسين حسين قلي خان قاچار

== پڻ ڏسو ==
* مرزا ڪادم اريواني
* سردار ايرواني
* ترڪمانچي جو معاهدو
* ايراني آرمينيا (1502–1828)
* آرمينيا ۾ اسلام
* آذربائيجان ۾ اسلام

== نوٽس ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==   
* {{Cite journal|last=Bournoutian|first=George A.|author-link=George A. Bournoutian|date=1980|title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826-1832|publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=Eastern Armenia in the Last Decades of Persian Rule 1807-1828: A Political and Socioeconomic Study of the Khanate of Erevan on the Eve of the Russian Conquest|last=Bournoutian|first=George A.|date=1982|publisher=Undena Publications|isbn=978-0890031223|pages=1–290|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=av9tAAAAMAAJ&amp;q=persian+armenia+bournoutian&amp;dq=persian+armenia+bournoutian|title=The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795-1828|last=Bournoutian|first=George A.|date=1992|publisher=Mazda Publishers|isbn=978-0939214181|pages=1–355|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present)|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|last=Bournoutian|first=George A.|date=2002|publisher=Mazda Publishers|ref=harv}}
* {{Cite encyclopedia|last=Bournoutian|first=George A.|authorlink=|url=|editor-last=|editor-first=|editor-link=|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XII, Fasc. 5|pages=519–520|location=|year=2004|isbn=|ref=harv}}
* {{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor|title=A Concise History of the Armenian People|last=Bournoutian|first=George A.|date=2006|publisher=Mazda Publishers|isbn=1-56859-141-1|edition=5|location=Costa Mesa, California|ref=harv|url-access=registration}}
* {{ڪتابن مان حوالا|title=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri|last=Floor|first=Willem M.|date=2008|publisher=Mage Publishers|isbn=978-1933823232|location=Washington, DC|ref=harv}}
* {{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5|pages=542–551|location=|year=1998|isbn=|ref=harv}}

[[زمرو:اريوان خانات]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اڻ نظرثاني ٿيل ترجمن سان صفحا]]
[[زمرو:مضمون جن ۾ فارسي ٻولي جو متن شامل آھي]]</text>
      <sha1>og2wifeg7maj452agia1z0zhw4fdg6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عظيم برطانيا جي بادشاهت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70183</id>
    <revision>
      <id>410987</id>
      <parentid>359819</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13150" sha1="krr4nyclawo1hnms2bo7if0ahw1kz4p" xml:space="preserve">{{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}}
{{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت&lt;br&gt;
Kingdom of Great Britain
| p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns)
| p2 = انگلينڊ جي بادشاهت
| p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت
| s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland
| image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg
| flag_type = جهنڊو
| image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg
| symbol_width = 100px
| symbol_type = ڪوٽ آف آرمز &lt;br/&gt;(1714–1800)
| other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]]
| other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز
| image_map = Great_Britain_1789.svg
| image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green
| national_motto = {{native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt; &quot;خدا ۽ منهنجو حق&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = &quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot; (1745ع کان)&lt;br&gt;
(God Save the King) (since 1745)
&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]&lt;/div&gt;
| capital = [[لنڊن]]&lt;br/&gt;{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}}
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| regional_languages = {{Plainlist|
* اسڪاٽش 
* ويلش 
* اسڪاٽش گئلڪ
* نورن
* ڪارنش
}}
| demonym = برطانوي، برٽش
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = بادشاهه
| leader1 = راڻي اين
| year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}}
| leader2 = جارج پهريون
| year_leader2 = 1714–1727ع
| leader3 = جارج ٻيون
| year_leader3 = 1727–1760ع
| leader4 = جارج ٽيون
| year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}}
| title_deputy = [[وزيراعظم]]
| deputy1 = رابرٽ والپول
| year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون)
| deputy2 = وليم پٽ دا ينگر
| year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري)
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = هائوس آف لارڊز
| house2 = هائوس آف ڪامنز
| event_pre = يونين جو معاهدو
| date_pre = 22 جولائي، 1706ع
| event_start = يونين جا معاهدا
| date_start = پهرين مئي
| year_start = 1707ع
| event_end = آئرلينڊ سان يونين
| date_end = 31 ڊسمبر
| era = اوائلي جديد
| year_end = 1800ع
| currency = اسٽرلنگ پائونڊ
| today = {{tree list}}
* [[گڏيل بادشاهت]]
** [[انگلينڊ]]
** [[اسڪاٽلينڊ]]
** [[ويلز]]
{{tree list/end}}
| religion = {{Tree list}}
* انگليڪن چرچ 
** چرچ آف انگلينڊ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}&lt;/ref&gt;
** چرچ آف اسڪاٽلينڊ 
{{Tree list/end}}
| iso3166code = omit
}}
'''عظيم برطانيه''' (&lt;small&gt;Great Britain&lt;/small&gt;)، &lt;ref&gt;''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).&lt;/ref&gt; سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (&lt;small&gt;Kingdom of Great Britain&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''1707ع'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Act of Union 1707 article I2&quot;&gt;{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}&lt;/ref&gt; کان &lt;small&gt;'''1800ع'''&lt;/small&gt; جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال &lt;small&gt;'''1706ع'''&lt;/small&gt; جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون &lt;small&gt;1707ع&lt;/small&gt; جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي  جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي &quot;عظيم برطانيه جي بادشاهه&quot; طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز  ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو.

نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، &quot;وزيراعظم&quot; ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. 

هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ &quot;جارجيئن&quot; اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن ادب&quot; اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن&quot; اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}&lt;/ref&gt;

ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. 

عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن  جي تحت، ضم ڪيو ويو.

==تاريخ==
'''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Kingdom of Great Britain}}
* [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act]
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act]

{{S-start}}
{{Succession box
 | title   = عظيم برطانيه جي بادشاهت 
 | years   = &lt;small&gt; پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين &lt;/small&gt;
 | before  = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt; 
 | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt;
 | after   = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين&lt;/small&gt;
}}
{{S-end}}

{{Navboxes
|title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون
|list1=
[[انگلينڊ]]&lt;br&gt;[[ويلز]]&lt;br&gt; [[اسڪاٽلينڊ]]
}}
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}}

[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]</text>
      <sha1>krr4nyclawo1hnms2bo7if0ahw1kz4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70186</id>
    <revision>
      <id>410989</id>
      <parentid>359885</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13258" sha1="h8gfgz92w7b92u58ojfmrxpmegti3o4" xml:space="preserve">{{Short description|Historical sovereign state in Northwestern Europe (1801–1922)}}
{{About|سال 1801ع کان 1923ع تائين جي رياست|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت |ٻيٽن جي ميڙ لاء |برطانوي ٻيٽ }}

{{Use British English|date=May 2013}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت&lt;br&gt;
United Kingdom of Great Britain and Ireland
| common_name = گڏيل بادشاهت
| image_map = {{Switcher|[[File:UK 1914 (cropped).svg|upright=1.15|frameless]]|The United Kingdom of Great Britain and Ireland shown in green in 1914|[[File:UK 1914.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|default=1}}
| image_map2 = File:British Empire 1921.png
| event_start = [[Acts of Union 1800|Acts of Union]]
| date_start = 1 January
| year_start = 1801
| event2 = [[Anglo-Irish Treaty]]
| date_event2 = 6 December 1921
| event_end = [[Irish Free State Constitution Act]]
| date_end = 6 December
| year_end = 1922ع
| event_post = [[Royal and Parliamentary Titles Act 1927|Titles amended]]
| date_post = 16 April 1927
| p1 = Kingdom of Great Britain
| flag_p1 = Union flag 1606 (Kings Colors).svg
| p2 = Kingdom of Ireland
| flag_p2 = Royal Standard of Ireland (1542–1801).svg
| flag_s1 = Flag of the United Kingdom (1-2).svg
| s1 = United Kingdom{{!}}United Kingdom of Great Britain and Ireland (after 1922)
| s2 = Irish Free State
| flag_s2 = Flag of Ireland.svg
| image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg
| flag_type = جهنڊو
| national_motto = {{Native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt;''خدا ۽ منهنجو حق'' (&quot;God and my right&quot;)
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 January 2016 |title=The Royal Coat of Arms |url=https://www.royal.uk/coats-arms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922084041/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date=22 September 2020 |access-date=19 November 2018 |website=The Royal Family}}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = {{Plainlist|
* &quot;خدا بادشاهه/راڻي کي سلامت رکي''&lt;br&gt;
(God Save the King/Queen)&lt;ref&gt;[https://www.royal.uk/national-anthem &quot;National Anthem&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424203409/https://www.royal.uk/national-anthem |date=24 April 2020 }}. Royal Family.&lt;/ref&gt;
}}
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King - Alan Turner.mp3]]&lt;/div&gt;
| map_caption2 = سال 1921ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت پنهنجي ڪالونين ۽ تسلط سان
| capital = [[لنڊن]]
| coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W}}
| largest_city = گاديءَ جو هنڌ
| demonym = برطانوي، برٽش
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = [[List of British monarchs|Monarch]]
| leader1 = [[George III]] (first)
| year_leader1 = 1801–1820ع
| leader2 = [[George V]] (last)
| year_leader2 = 1910–1922{{Efn|Continued as monarch of the United Kingdom and the Irish Free State until 1936.}}
| title_deputy = [[List of prime ministers of the United Kingdom|Prime Minister]]
| deputy1 = [[William Pitt the Younger]] (first)
| year_deputy1 = 1801{{Efn|Prime Minister of Great Britain from 1783 until 1801. Prime Minister of the United Kingdom for a few months in 1801.}}
| deputy2 = [[Bonar Law]] (last)
| year_deputy2 = 1922{{Efn|Became Prime Minister in October 1922. Continued until his resignation in 1923.}}
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = [[House of Lords]]
| house2 = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]]
| stat_year1 = [[United Kingdom Census 1911|1911 census]]
| stat_pop1 = 45,221,000
| currency = {{Plainlist|
* [[Pound sterling]]
* [[Irish pound#First pound|Irish pound]] (1801–26)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fetter |first=Frank Whitson |title=The Irish Pound 1797–1826: A Reprint of the Report of the Committee of 1804 of the British House of Commons on the Condition of the Irish Currency |date=3 November 2005 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-4153-8211-3}}&lt;/ref&gt;
}}
| today = {{Unbulleted list|class=nowrap|[[United Kingdom]]|[[Republic of Ireland]]}}
| iso3166code = omit&lt;!-- For a country or geopolitical version of a country that ceased to exist prior to the introduction of iso3166--&gt;
}}
'''عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت''' سال 1801ع ۾ يونين جي قانونن ذريعي قائم ڪئي وئي هئي. جنهن برطانيه جي بادشاهت ۽ آئرلينڊ جي بادشاهت کي هڪ خودمختيار رياست ۾ متحد ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Act-of-Union-United-Kingdom-1801|title=Act of Union {{!}} United Kingdom [1801]|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721122355/https://www.britannica.com/event/Act-of-Union-United-Kingdom-1801|archive-date=21 July 2017|access-date=2021-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو 1927ع تائين هن شڪل ۾ جاري رهيي ۽ سال 1922ع ۾ آئرش آزاد رياست جي آزادي جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، اهو برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ تبديل ٿي. 

تيز صنعتي ترقي، جيڪا رياست جي ٺهڻ کان ڏهاڪن اڳ ۾ شروع ٿي، 19هين صدي جي وچ تائين جاري رهي. عظيم آئرش قحط، جيڪو 19هين صدي جي وچ ۾ حڪومت جي بي عمليءَ سان وڌيو، آئرلينڊ جي گھڻي حصي ۾ آبادي جي خاتمي جو سبب بڻيو ۽ آئرش زميني سڌارن لاءِ مطالبا وڌيا. 19 صدي صنعتي انقلاب ۽ واپار ۽ ماليات جي واڌ جو دور هو، جن ۾ برطانيه وڏي پيماني تي عالمي معيشت تي حاوي هو. ٻاهرين لڏپلاڻ برطانوي پرڏيهي نوآبادين ۽ آمريڪا ڏانهن وڏي هئي. 

برطانيه، يورپ جي ساحل کان پنهنجي ٻيٽن مان، اتحاد جي مالي مدد ڪئي، جنهن نيپولين جنگين دوران فرانس کي شڪست ڏنيا ۽ پنهنجي غالب شاهي سامونڊي فوج کي ترقي ڏني ۽ برطانوي سلطنت کي ايندڙ صدي لاءِ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجڻ جي قابل بڻايو. نيپولين جي شڪست کان وٺي پهرين عالمي جنگ تائين، برطانيه تقريبن مسلسل عظيم طاقتن سان امن ۾ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|last=Ferguson|first=Niall|date=2004|publisher=Basic Books|isbn=978-0-4650-2328-8|author-link=Niall Ferguson|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; بهرحال، برطانيه پنهنجي سلطنت ۽ اثر کي وڌائڻ لاءِ آفريڪا ۽ ايشيا ۾ وسيع جنگين، جهڙوڪ آفيم جنگيون، ۾ مشغول رهيو. نوآبادياتي آفيس ۽ هندستان آفيس ٿوري تعداد ۾ منتظمين ذريعي حڪومت ڪئي. جيڪي مقامي طور تي سلطنت جي ايڪائين کي منظم ڪندا هئا، جيستائين مقامي ادارا ترقي ڪيا. برطانوي هندستان تمام گهڻو اهم پرڏيهي قبضو هو. پرڏيهي پاليسي ۾، مرڪزي پاليسي آزاد واپار هئي، جنهن برطانوي ماليات ۽ واپارين کي ٻي صورت ۾ آزاد ملڪن ۾، جيئن ڏکڻ آمريڪا ۾، ڪاميابي سان ڪم ڪرڻ جي قابل بڻايو. اها 19هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ سنجيدگي سان شروع ٿيو ته شاهي حڪومت، ڪالونين، جتي اڇا آبادگار سياسي طور تي غالب هئا، مقامي حڪومتن کي وڌندڙ خودمختياري ڏني.  هن عمل جي نتيجي ۾ ڪئناڊا، آسٽريليا، نيوزي لينڊ، نيو فائونڊ لينڊ ۽ ڏکڻ آفريڪا خودمختيار حڪومتون بڻجي ويون. جڏهن ته اهي سلطنت جو حصو رهيا، انهن کي انهن جي اندروني معاملن جو وڌيڪ انتظام ڪرڻ جي اجازت هئي. برطانيه انهن جي پرڏيهي ۽ واپاري پاليسين جو ذميوار رهيو.

ٻين طاقتن جي حوالي سان، برطانوي 20هين صدي تائين غير وابسته رهيا. جڏهن جرمن سلطنت جي وڌندڙ بحري طاقت کي برطانوي سلطنت لاءِ هڪ وجودي خطري طور ڏٺو ويو. جواب ۾، لنڊن جاپان، فرانس ۽ روس سان تعاون ڪرڻ شروع ڪيو ۽ آمريڪا جي ويجهو هليو ويو. جيتوڻيڪ 1914ع تائين انهن مان ڪنهن به طاقت سان باضابطه طور تي اتحاد نه ڪيو ويو. جيڪڏهن پوء فرانس تي حملو ڪيو برطانوي پاليسي جرمني تي جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ پرعزم هئي. اهو سال 1914ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن جرمني بيلجيم جي رستي، فرانس، جن جي غير جانبداري جي لنڊن طرفان ضمانت ڏني وئي هئي، تي حملو ڪيو. ايندڙ پهرين عالمي جنگ اتحادي ۽ لاڳاپيل طاقتن کي ڇڪايو. جنهن ۾ جرمني ۽ مرڪزي طاقتن، آسٽريا-هنگري ۽ عثماني سلطنت جي خلاف، برطانوي سلطنت، فرانس، روس، اٽلي ۽ آمريڪا شامل هيا. جنگ 1918 ۾ اتحادين جي فتح سان ختم ٿي، پر برطانوي افرادي قوت، سامان ۽ خزاني کي وڏي قيمت ادا ڪرڻي پئي. 

آئرش خودمختيار حڪومت جي وڌندڙ خواهش، آئرش جنگ آزادي جو سبب بڻي. جنهن جي نتيجي ۾ 1922ع ۾ برطانوي آئرش آزاد رياست کي تسليم ڪيو ويو. جيتوڻيڪ آزاد رياست واضح طور تي ڊومينيئن جي حيثيت سان حڪومت ڪئي وئي هئي ۽ ان ڪري مڪمل طور تي آزاد سياسي وجود نه هئي، هڪ ڊومينيئن جي طور تي اهو هاڻي برطانيه جو حصو نه رهيو ۽ ويسٽ منسٽر پارليامينٽ ۾ نمائندگي ڪرڻ بند ٿي ويو. آئرلينڊ ۾ ڇهه اتر اوڀر ڪائونٽيون، جيڪيون 1920ع کان وٺي گهر حڪمراني جي وڌيڪ محدود شڪل هيٺ حڪومت ڪري رهيون هيون، آزاد رياست ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو ۽ يونين جو حصو رهيون. انهن تبديلين جي روشني ۾، برطانوي رياست جو نالو 12 اپريل 1927ع تي رائل ۽ پارلياماني ٽائيٽل ايڪٽ سان برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت رکيو ويو. جديد ڏينهن جي گڏيل بادشاهت، آئرش آزاد رياست جي علحدگي کان پوءِ، جيڪو رهيو ان جو سڌو تسلسل هڪ مڪمل طور تي نئين جانشين رياست هجڻ جي برعڪس، ساڳي رياست آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/643/643.pdf|title=Foreign policy considerations for the UK and Scotland in the event of Scotland becoming an independent country|last=House of Commons Foreign Affairs Committee|date=1 May 2013|publisher=London: The Stationery Office|page=Ev 106|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218111009/https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/643/643.pdf|archive-date=18 December 2020|access-date=21 June 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
'''&lt;small&gt;عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت&lt;/small&gt;''' (&lt;small&gt;United&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kingdom of Great Britain and Ireland&lt;/small&gt;) هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي جيڪا سال 1801ع ۽ 1922ع جي وچ ۾ موجود هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت]]
[[زمرو:بادشاهتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]</text>
      <sha1>h8gfgz92w7b92u58ojfmrxpmegti3o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مغل سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72426</id>
    <revision>
      <id>410994</id>
      <parentid>405582</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49533" sha1="419xt0fjtadb10v1xjv36q40ocvt8ud" xml:space="preserve">'''مغليه سلطنت''' (&lt;small&gt;Mughal Empire&lt;/small&gt;) ابتدائي جديد سلطنت هئي، جنهن 16هين ۽ 19هين صدي جي وچ ۾ [[ڏکڻ ايشيا]] جو گهڻو حصو سنڀاليو. &lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{Citation |last=Stein |first=Burton |title=A History of India |url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&amp;pg=PA159 |pages=159– |year=2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-4443-2351-1 |authorlink=Burton Stein |access-date=15 July 2019 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922031916/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&amp;pg=PA159 |url-status=live }} Quote: &quot;هن ريت بيان ڪيل ۽ انتظام هيٺ آندل سلطنت لڳ ڀڳ {{convert|750000|sqmi|km2|disp=sqbr}} جي هڪ وسيع سرزمين تي مشتمل هئي، جيڪا اتر افغانستان ۾ وچ ايشيا سان لڳندڙ سرحد کان وٺي ڏکڻ ۾ دکن پليٽو جي اترين بلندين تائين، ۽ اولهه ۾ سنڌو طاس کان اوڀر ۾ آسام جي جبلائي علائقن تائين پکڙيل هئي..&quot;&lt;/ref&gt; اٽڪل ٻن سؤ سالن تائين، سلطنت اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ڪناري کان، اتر اولهه ۾ اتر [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[ڪشمير]]، اوڀر ۾ موجوده [[آسام]] ۽ [[بنگال]] ۽ ڏاکڻي [[هندستان]] ۾ ڏکڻ [[پليٽيو]] جي مٿيان علائقن تائين پکڙيل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/690778229|title=A history of India|last=Auteur.|first=Stein, Burton (1926-1996).|date=2010|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-9509-6|oclc=690778229}}&lt;/ref&gt;

روايتي طور تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته مغليه سلطنت جو بنياد سال 1526ع ۾ شهنشاهه، [[بابر بادشاهه|ظهيرالدين بابر]] وڌو، جيڪو فرغنه (اڄوڪي [[ازبڪستان]]) جو هڪ جنگجو سردار هو، جنهن [[دهلي]] جي بادشاهه، سلطان ابراهيم لوڌي کي پاڻي پت جي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ لاءِ پاڙيسري صفوي ۽ [[عثماني سلطنت|عثماني سلطنتن]] کان مدد ورتي هئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|url=&quot;جيتوڻيڪ پهريان ٻه تيموري شهنشاهه ۽ سندن ڪيترائي امير هندستاني برصغير ۾ تازو آيل مهاجر هئا، پر خاندان ۽ سلطنت پاڻ بي شڪ هندستاني بڻجي ويا. سڀني لاڳاپيل ڌرين جا مفاد ۽ مستقبل هندستان ۾ هئا، نه ڪي وچ اوڀر يا وچ ايشيا جي اباڻي وطنن ۾. ان کان علاوه، مغل سلطنت هندستاني تاريخي تجربي مان اڀري. اها هندستاني برصغير ۾ هڪ هزار سالن جي مسلمان فتحن، آبادڪاري ۽ رياست سازي جو آخري نتيجو هئي.&quot;|last1=The Mughal Empire|publisher=Cambridge University Press,|isbn=2|pages=ISBN 978-0-521-56603-2}}&lt;/ref&gt; سال 1720ع ۾ شهنشاهه، [[اورنگزيب عالمگير]]، جنهن جي دور حڪومت ۾ سلطنت به پنهنجي وڌ کان وڌ جاگرافيائي حد تائين پهچي چڪي هئي، جي وفات کانپوء هئي سلطنت زوال جو شڪار ٿي وئي، پوء سال 1760ع تائين پراڻي دلي ۽ ان جي آس پاس واري علائقي تائين محدود ٿي وئي. سال 1857ع ۾ جنگ ازادي کانپوء انگريز، جيڪا پهرين ئي سلطنت تي مڪمل اختيار حاصل ڪري ويا هئا، سرڪاري طور تي مغل سلطنت جي خاتمي ۽ هندستان تي برطانوي راج قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824891343|title=Essays on South India|date=1975-12-31|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-9134-3|editor-last=Stein|editor-first=Burton}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/25246187|title=The Mughal Empire|last=Richards|first=John F.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-25119-2|location=Cambridge|oclc=25246187}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name            = مغل سلطنت
| native_name            = {{lang|fa|گورکانیان}} &lt;small&gt;([[فارسي ٻولي|فارسي]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang|ur|{{Nastaliq|مغلیہ سلطنت}}}} &lt;small&gt;([[اردو]])&lt;/small&gt;
| image_map              = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption      = سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي، لڳ ڀڳ 1700ع ۾، [[اورنگزيب]] جي دور ۾
| status                 = [[سلطنت]]
| capital                = [[آگرا]] &lt;small&gt;(1526–1530؛ 1560–1571؛ 1598–1648)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[دهلي]] &lt;small&gt;(1530–1540؛ 1639–1857)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[فتح پور سيڪري]] &lt;small&gt;(1571–1585)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[لاهور]] &lt;small&gt;(1586–1598)&lt;/small&gt;
| official_languages     = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| common_languages       = ''ڏسو: [[ڏکڻ ايشيا جون ٻوليون]]''
| religion               = '''رياستي مذهب'''&lt;br /&gt;[[اسلام]]
&lt;br /&gt;[[دين الاهي]] &lt;small&gt;(1582–1605)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''ٻيا'''&lt;br /&gt;[[هندومت]] &lt;small&gt;(اڪثريت)&lt;/small&gt;، [[سک مت]] ۽ ٻيا
| government_type        = [[بادشاهت]]
| title_leader           = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1                = [[بابر]] &lt;small&gt;(پهريون)&lt;/small&gt;
| year_leader1           = 1526–1530
| leader2                = [[بهادر شاهه ظفر|بهادر شاهه ٻيون]] &lt;small&gt;(آخري)&lt;/small&gt;
| year_leader2           = 1837–1857
| title_representative   = نائب
| representative1        = [[مير خليفه]] &lt;small&gt;(پهريون)&lt;/small&gt;
| year_representative1   = 1526–1540
| representative2        = [[دولت رائو سنڌيا]] &lt;small&gt;(آخري)&lt;/small&gt;
| year_representative2   = 1794–1818
| title_deputy           = وزير اعظم
| deputy1                = [[مير خليفه]] &lt;small&gt;(پهريون)&lt;/small&gt;
| year_deputy1           = 1526–1540
| deputy2                = [[آصف الدوله]] &lt;small&gt;(آخري)&lt;/small&gt;
| year_deputy2           = 1775–1797
| era                    = [[اوائلي جديد دور]]
| event_start            = [[پاني پت جي پهرين جنگ]]
| date_start             = 21 اپريل 1526
| event1                 = [[مغل وقفو]]
| date_event1            = 17 مئي 1540 – 22 جون 1555
| event2                 = [[پاني پت جي ٻي جنگ]]
| date_event2            = 5 نومبر 1556
| event3                 = [[مغل–افغان جنگيون]]
| date_event3            = 21 اپريل 1526 – 3 اپريل 1752
| event4                 = [[دکن جون جنگيون]]
| date_event4            = 1680–1707
| event5                 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5            = 1738–1740
| event6                 = [[دهلي جو گهيرو]]
| date_event6            = 21 سيپٽمبر 1857
| event_end              = مغل شهنشاهه کي [[برطانوي برما]] جلاوطن ڪيو ويو
| date_end               = 7 آڪٽوبر 1858
| year_start             = 1526
| year_end               = 1857
| stat_year1             = لڳ ڀڳ 1600ع
| stat_area1             = 3200000
| stat_year2             = 1690ع
| stat_area2             = 4000000
| stat_year3             = لڳ ڀڳ 1600ع
| stat_pop3              = 150000000
| stat_year4             = لڳ ڀڳ 1700ع
| stat_pop4              = 158400000
| currency               = [[رپيو]]، [[ٽڪو]]، [[دام]]
| p1                     = دهلي سلطنت
| p2                     = سور سلطنت
| p3                     = هندستان جون علائقائي سلطنتون
| s1                     = برطانوي راڄ
| today                  = [[ڀارت]]&lt;br /&gt;[[پاڪستان]]&lt;br /&gt;[[بنگلاديش]]&lt;br /&gt;[[افغانستان]]
| footnotes              = {{notelist}}
}}

== مغل سلطنت جا نالا ==

{{Infobox event
|Event_Name=مغل سلطنت
|Image_Name=[[فائل:Map of Hindoostan, 1788, by Rennell.jpg|290px]]
مغل سلطنت جون حدون، 1700ع
|Result=
}}

همعصرن [[ظهير الدين محمد بابر|بابر]] پاران قائم ڪيل سلطنت کي '''تيموري سلطنت''' سڏيو، ۽ اهو نالو خود مغل پڻ استعمال ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Avari|first=Burjor|title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/islamiccivilizat0000avar|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-58061-8}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو ٻيو نالو '''هندستان''' پڻ هو، جيڪو [[آئينِ اڪبري]] ۾ درج آهي، ۽ چيو وڃي ٿو ته اهو نالو سلطنت جي سرڪاري نالي جي سڀ کان وڌيڪ ويجهو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Vanina|first=Evgenii͡a I͡Urʹevna|title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man|publisher=Primus Books|year=2012|isbn=978-93-80607-19-1}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظامي دستاويزن ۾ سلطنت جو ذڪر '''بلادِ هندستان''' يا ''هندستان ديش''، ۽ '''ولايتِ هندستان''' يا ''هندستاني قلمرو'' جي نالن سان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=Levtzion|editor-first=Nehemia|title=Conversion to Islam|publisher=Holmes &amp; Meier|year=1979|edition=1st|location=New York|isbn=978-0-8419-0343-2}}&lt;/ref&gt;

مغربي ملڪن جي ماڻهن هڪ شهنشاهه ۽ هڪ وڏي سلطنت لاءِ ''مغل'' يا ''مغول'' جو لفظ استعمال ڪيو، جيڪو [[منگول]] لفظ جي [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] صورت مان نڪتل آهي، جيتوڻيڪ بابر جا ابن ڏاڏا قديم منگولي ثقافت جي ڀيٽ ۾ فارسي ثقافت کان گهڻو وڌيڪ متاثر هئا.
ان کان علاوه، عربي ٻوليءَ ۾ هن سلطنت کي '''سلطنتِ هنديہ''' ({{lang-ar|سلطنة الهندية}}) چيو ويندو هو، جنهن جو سڌو ثبوت [[اورنگزيب عالمگير]] جي شاهي لقب مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf|title=Tomb of Aurangzeb|publisher=Asia Aurangabad Tourism}}&lt;/ref&gt;

مغلن جي پنهنجي خانداني نسبت '''گورڪاني''' هئي.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book|last=Babur|first=Zahir ud-Din Muhammad|title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor|url=https://archive.org/details/babarinizam00babu|editor-last=Thackston|editor-first=Wheeler M.|publisher=Modern Library|location=New York|year=2002|isbn=978-0-375-76137-9|page=xlvi}}&lt;/ref&gt; ''گورڪان'' اصل ۾ منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت هئي، جنهن جي معنيٰ ''داماد'' آهي. اهو لقب [[تيمور]] هڪ چنگيزي شهزادي سان شادي کان پوءِ اختيار ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot; /&gt;
'''مغل''' لفظ پڻ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورت مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book|last=Hodgson|first=Marshall G. S.|title=The Venture of Islam|volume=3|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-34688-5|page=62}}&lt;/ref&gt;
مغلن پاڻ کي [[منگول سلطنت]] جي باني [[چنگيز خان]] جي آخري نسل مان شمار ڪيو ۽ ان سان پنهنجي نسبي وابستگيءَ جي دعويٰ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book|last=Canfield|first=Robert L.|title=Turko-Persia in Historical Perspective|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-52291-5|page=20}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
مغل سلطنت جو باني [[ظهير الدين بابر]] هو، جيڪو [[تيمور]] جي خاندان جو هڪ سردار هو. [[هندستان]] کان اڳ هو [[ڪابل]] جو حاڪم هو. [[1526ع]] ۾ [[سلطنت دهلي]] جي حاڪم [[ابراهيم لوڌي]] خلاف مشهور [[پاني پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر پنهنجي فوج کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ طاقتور فوجن سان جنگ ڪئي ۽ انهن کي شڪست ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ بابر وٽ [[بارود]] ۽ توپون هيون، جڏهن⁠تہ ابراهيم لوڌي وٽ [[هاٿي]] هئا، جيڪي [[توپ]] جي آواز کان ڊڄي پنهنجي ئي فوجن کي لتاڙي ويا. اهڙيءَ طرح هڪ نئين سلطنت جي شروعات ٿي. ان وقت [[اتر هندستان]] ۾ مختلف آزاد حڪومتون موجود هيون. ان کان علاوه، اهي پاڻ ۾ به وڙهنديون رهنديون هيون.

=== بابر ۽ همايون (1526–1556) ===
مغل سلطنت جو بنياد بابر (حڪومت: 1526–1530) رکيو، جيڪو هڪ وچ ايشيائي حڪمران ۽ ترڪ-منگول فاتح [[امير تيمور]]، يعني [[تيموري سلطنت]] جي باني، جي نسل مان هو. مغل [[وچ ايشيا]] سان تعلق رکندڙ ترڪ-منگول نسل جي [[تيموري شاهي خاندان]] جي هڪ شاخ هئا. سندن باني [[ظهير الدين محمد بابر|بابر]]، [[فرغانه وادي]]، يعني هاڻوڪي [[ازبڪستان]]، جو تيموري شهزادو هو. هو [[امير تيمور|تيمور]] جي سڌي نسل مان هو، جنهن کي مغربي قومن ۾ عام طور تي تيمرلنگ سڏيو ويندو آهي، ۽ تيمور جي هڪ چنگيزي شهزادي سان شادي سبب سندس نسب [[چنگيز خان]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Berndl&quot;&gt;{{cite book|last=Berndl|first=Klaus|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/318 318]–320}}&lt;/ref&gt;

پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق [[منگول]] نسل جي [[ترڪ سازي|ترڪ نژاد]] [[برلاس]] قبيلي سان هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chaliand|first=Gérard|title=A Global History of War: From Assyria to the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/globalhistoryofw0000chal|publisher=University of California Press|location=California|year=2014|page=[https://archive.org/details/globalhistoryofw0000chal/page/151 151]}}&lt;/ref&gt; وچ ايشيا ۾ پنهنجي اباڻي علائقن مان بي دخل ٿيڻ کان پوءِ بابر پنهنجي خواهشن کي پورو ڪرڻ لاءِ هندستان ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bayley151&quot;&gt;{{cite book|last=Bayley|first=Christopher|title=The European Emergence. The Mughals Ascendant|isbn=0-7054-0982-1|page=151}}&lt;/ref&gt; هن پاڻ کي [[ڪابل]] ۾ مضبوط ڪيو ۽ پوءِ [[دره خيبر]] وسيلي افغانستان کان هندستان ۾ لڳاتار ڏکڻ طرف وڌندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Berndl&quot;/&gt;

بابر جي فوجن 1526ع ۾ پاني پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌي کي شڪست ڏني. جنگ کان اڳ، بابر شراب ڇڏڻ، شراب جا ٿانو ٽوڙڻ ۽ شراب کي کوهه ۾ اڇلائڻ وسيلي خدا جي رضا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، ان وقت تائين [[سلطنت دهلي]] ڪمزور ٿي چڪي هئي، ۽ اصل ۾ [[راجپوت]] اتحاد ئي اتر هندستان جي سڀ کان مضبوط طاقت هو، جيڪو ميواڙ جي [[رانا سانگا]] جي قابل قيادت هيٺ هو. هن بيانه جي جنگ ۾ بابر کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;JP&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ&amp;q=rajasthan%20hooja|last=Hooja|first=Rima|title=A History of Rajasthan|publisher=Rupa|year=2006|isbn=9788129115010|page=454}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، [[خانوا جي جنگ]] ۾، جيڪا آگره ويجهو وڙهي وئي، بابر جي تيموري فوجن سانگا جي راجپوت فوج کي شڪست ڏني. هي جنگ هندستاني تاريخ جي سڀ کان فيصلائتين ۽ تاريخي جنگين مان هڪ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ايندڙ ٻن صدين لاءِ اتر هندستان جي قسمت جو فيصلو ڪري ڇڏيو.

جنگ کان پوءِ مغل اقتدار جو مرڪز ڪابل بدران آگره بڻجي ويو. بهرحال، جنگين ۽ فوجي مهمن ۾ مصروفيت نئين شهنشاهه کي هندستان ۾ حاصل ڪيل ڪاميابين کي مضبوط ڪرڻ جو موقعو نه ڏنو.&lt;ref name=&quot;Bayley154&quot;&gt;{{cite book|last=Bayley|first=Christopher|title=The European Emergence. The Mughals Ascendant|isbn=0-7054-0982-1|page=154}}&lt;/ref&gt; سلطنت جي بي ثباتي سندس پٽ [[نصير الدين محمد همايون|همايون]] (1530–1556) جي دور ۾ ظاهر ٿي، جنهن کي باغين فارس ۾ جلاوطني تي مجبور ڪيو. [[سور سلطنت]] (1540–1555)، جنهن جو بنياد [[شير شاهه سوري]] (حڪومت: 1540–1545) رکيو، ٿوري وقت لاءِ مغل حڪومت ۾ رڪاوٽ وڌي.&lt;ref name=&quot;Berndl&quot;/&gt;

فارس ۾ همايون جي جلاوطني [[صفوي خاندان|صفوي]] ۽ مغل درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ بعد ۾ بحال ٿيل مغل سلطنت ۾ فارسي ثقافتي اثر کي وڌايو. 1555ع ۾ فارس مان موٽي همايون هندستان جي ڪجهه حصن ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي، پر ايندڙ سال هو هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Berndl&quot;/&gt;

=== اڪبر کان اورنگزيب تائين (1556–1707) ===

[[اڪبر]] (حڪومت: 1556–1605)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Ballhatchet|first=Kenneth A.|title=Akbar|url=https://www.britannica.com/biography/Akbar|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=17 July 2017}}&lt;/ref&gt; همايون ۽ سندس زال [[حميده بانو بيگم]] جي گهر [[عمرڪوٽ]] قلعي ۾ پيدا ٿيو، جيڪا هڪ [[فارسي]] شهزادي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/historyofhumayun00gulbrich|last=Begum|first=Gulbadan|title=The History of Humāyūn (Humāyūn-Nāma)|translator-last=Beveridge|translator-first=Annette S.|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|pages=237–239}}&lt;/ref&gt; اڪبر [[بيرم خان]] جي سرپرستي هيٺ تخت تي ويٺو، جنهن هندستان ۾ مغل سلطنت کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.

جنگ ۽ سفارتڪاري وسيلي اڪبر سلطنت کي سڀني طرفن ۾ وڌائڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ [[گوداوري درياهه]] جي اتر ۾ تقريباً سڄي برصغير تي ڪنٽرول قائم ڪيو. هن پنهنجي وفادار هڪ نئون حڪمران طبقو پيدا ڪيو، جديد انتظاميا قائم ڪئي ۽ ثقافتي ترقي کي هٿي ڏني. هن يورپي واپاري ڪمپنين سان واپار وڌايو.&lt;ref name=&quot;Berndl3&quot;&gt;{{cite book|last=Berndl|first=Klaus|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/n323 318]–320}}&lt;/ref&gt; هندستان هڪ مضبوط ۽ مستحڪم معيشت پيدا ڪئي، جنهن سان واپاري توسيع ۽ معاشي ترقي ٿي. اڪبر هڪ نئون مذهب، [[دين الاهي]]، متعارف ڪرايو، جنهن ۾ حڪمران فرقي جهڙيون مضبوط خاصيتون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Berndl3&quot; /&gt; هن پنهنجي پٽ لاءِ اندروني طور هڪ مستحڪم رياست ڇڏي، جيڪا پنهنجي سونهري دور جي وچ ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Berndl3&quot; /&gt;

[[نورالدين جهانگير|جهانگير]]، جنهن جو پيدائشي نالو سليم هو،&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dwzbYvQszf4C&amp;pg=PA300|last=Mohammada|first=Malika|title=The Foundations of the Composite Culture in India|publisher=Aakar Books|year=2007|isbn=978-81-89833-18-3|page=300}}&lt;/ref&gt; اڪبر ۽ سندس زال [[جودھا بائي|مريم الزماني]]، هڪ هندستاني [[راجپوت]] شهزادي، جي گهر پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7OQWDgAAQBAJ&amp;pg=PA79|last=Gilbert|first=Marc Jason|title=South Asia in World History|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-976034-3|page=79}}&lt;/ref&gt; سليم جو نالو هندستاني صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نالي تي رکيو ويو ۽ سندس پرورش چشتي جي ڌيءَ ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Muhammad-Hadi|title=Preface to The Jahangirnama|translator-last=Thackston|translator-first=Wheeler M.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-512718-8|page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|translator-last=Thackston|translator-first=Wheeler M.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-512718-8|page=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/65 65]}}&lt;/ref&gt;

جهانگير بابت لکيو ويو آهي ته هو &quot;افيُون جو عادي هو، رياستي معاملن کي نظرانداز ڪندو هو ۽ درٻاري ڌڙن جي اثر هيٺ اچي ويو هو&quot;.&lt;ref name=&quot;Berndl4&quot;&gt;{{cite book|last=Berndl|first=Klaus|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/n323 318]–320}}&lt;/ref&gt; جهانگير اسلامي مذهبي اداري جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ اهم ڪوششون ڪري پاڻ کي اڪبر کان الڳ ظاهر ڪيو. هن ان مقصد لاءِ اڪبر جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ ''مدد معاش''، يعني مذهبي علمن يا روحاني حيثيت رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽيڪس کان آزاد ذاتي زميني آمدني جون عطائون، ڏنيون.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/princesofmughale0000faru|last=Faruqui|first=Munis D.|title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-1-107-02217-1|pages=268–269}}&lt;/ref&gt;

اڪبر جي ابتڙ، جهانگير غير مسلم مذهبي اڳواڻن، خاص طور [[سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]]، سان ٽڪراءَ ۾ آيو. گرو ارجن ديو جي ڦاسي مغل سلطنت ۽ سک برادري وچ ۾ ڪيترن ئي تڪرارن مان پهريون اهم واقعو هئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006-8&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/61303480|last1=Asher|first1=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|title=India before Europe|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=0-521-80904-5|page=267|oclc=61303480}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web|date=30 September 2009|title=BBC - Religions - Sikhism: Origins of Sikhism|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml|website=BBC|access-date=19 February 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Khalili_Collection_Islamic_Art_mss_0874.3.jpg|left|thumb|[[ظهير الدين محمد بابر|بابر]] کان [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] تائين مغل حڪمرانن جو گروهي پورٽريٽ، جنهن جي وچ ۾ مغلن جو جد [[امير تيمور|تيمور]] ويٺل آهي.]]

[[شاهه جهان]] (حڪومت: 1628–1658) جهانگير ۽ سندس زال [[جگت گوسائين]]، هڪ راجپوت شهزادي، جي گهر پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dwzbYvQszf4C&amp;pg=PA300|last=Mohammada|first=Malika|title=The Foundations of the Composite Culture in India|publisher=Aakar Books|year=2007|isbn=978-81-89833-18-3|page=300}}&lt;/ref&gt; سندس حڪومت [[مغليه طرز تعمير|مغل فن تعمير]] جي سونهري دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mehta|first=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Medieval India|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd.|year=1984|edition=2nd|volume=II|isbn=978-81-207-1015-3|page=59}}&lt;/ref&gt; شاهه جهان جي دور ۾ مغل درٻار جي شان ۽ شوڪت پنهنجي عروج تي پهتي، جنهن جو مثال [[تاج محل]] آهي. بهرحال، درٻار کي برقرار رکڻ جو خرچ آمدنيءَ کان وڌڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Berndl5&quot;&gt;{{cite book|last=Berndl|first=Klaus|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/n323 318]–320}}&lt;/ref&gt;

شاهه جهان نظام شاهي خاندان جو خاتمو ڪري مغل سلطنت کي دکن تائين وڌايو ۽ عادل شاهين ۽ قطب شاهين کي خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ag4BAAAAMAAJ&amp;q=annexed+tribute|last=Singhal|first=Damodar P.|title=A History of the Indian People|publisher=Methuen|year=1983|isbn=978-0-413-48730-8|page=193}}&lt;/ref&gt;

شاهه جهان جو وڏو پٽ [[دارا شڪوه]] پنهنجي پيءُ جي بيماري سبب 1658ع ۾ نگران حڪمران بڻيو. دارا پنهنجي پڙڏاڏي اڪبر جي پيروي ڪندي هم آهنگي تي ٻڌل هندو-مسلم ثقافت جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Meri|first1=Josef W.|last2=Bacharach|first2=Jere L.|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|page=194}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، اسلامي قدامت پسندن جي حمايت سان شاهه جهان جي هڪ ننڍي پٽ [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] ({{دور حڪومت|1658|1707}}) تخت تي قبضو ڪيو. اورنگزيب 1659ع ۾ دارا کي شڪست ڏني ۽ کيس ڦاهي ڏيارائي.&lt;ref name=&quot;Berndl6&quot;&gt;{{cite book|last=Berndl|first=Klaus|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/318 318]–320}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ شاهه جهان پنهنجي بيماريءَ مان مڪمل صحتياب ٿي ويو، پر اورنگزيب کيس قيد ۾ رکيو، جتي هو پنهنجي وفات تائين رهيو.&lt;ref name=&quot;Truschke&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ|last=Truschke|first=Audrey|title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King|publisher=Stanford University Press|year=2017|isbn=978-1-5036-0259-5|page=68}}&lt;/ref&gt;

اورنگزيب مغل رياست جي اسلامي ڪاري ۾ واڌ جي نگراني ڪئي. هن اسلام قبول ڪرڻ جي همت افزائي ڪئي، غير مسلمن تي ''[[جزيه]]'' ٻيهر لاڳو ڪيو ۽ ''[[فتاويٰ هنديه (عالمگيري)|فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪرايو، جيڪو اسلامي قانون جو مجموعو هو. اورنگزيب سک گرو [[گرو تيغ بهادر]] کي ڦاهي ڏيڻ جو حڪم پڻ ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ سک برادري ۾ عسڪريت پسندي وڌي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Robb|first=Peter|title=A History of India|publisher=Macmillan International Higher Education|year=2011|isbn=978-0-230-34424-2|page=98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006-82&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/61303480|last1=Asher|first1=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|title=India before Europe|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=0-521-80904-5|page=267|oclc=61303480}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sNQBEAAAQBAJ&amp;pg=PA160|last=Kaicker|first=Abhishek|title=The King and the People: Sovereignty and Popular Politics in Mughal Delhi|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=978-0-19-007067-0|page=160}}&lt;/ref&gt;

[[مغل-مراٺا جنگيون|ڏکڻ ۽ اولهه هندستان کي فتح ڪرڻ واري سندس مهم]] مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر ان جو سلطنت تي تباهه ڪندڙ اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.537063|last=Sarkar|first=Jadunath|title=A Short History of Aurangzib|year=1928}}&lt;/ref&gt;

ميٿيو وائيٽ جو اندازو آهي ته اورنگزيب جي لڳ ڀڳ 2.5 ملين فوج [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] دوران ماري وئي، جڏهن ته جنگ زدہ علائقن ۾ 20 لک شهري خشڪي، [[طاعون]] ۽ [[قحط]] سبب فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q5w9qmd1UeMC&amp;pg=PP113|last=White|first=Matthew|title=Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements|publisher=Canongate Books|year=2011|isbn=978-0-85786-125-2|page=113}}&lt;/ref&gt;

هن مهم جو مغل خزاني تي پڻ تباهه ڪندڙ اثر پيو، ۽ شهنشاهه جي غير موجودگي سبب اتر هندستان ۾ حڪمراني شديد زوال جو شڪار ٿي. مراٺن اورنگزيب جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ اتر طرف وڌڻ شروع ڪيو ۽ 1758ع تائين پنهنجي سلطنت کي [[پشاور جي جنگ (1758)|پشاور]] تائين وڌائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA43|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-337-8|page=43}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد مؤرخن موجب اورنگزيب پنهنجي پيشروئن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ [[هندو]] ملازم رکيا ۽ هندوئن ۽ [[شيعه مسلمان|شيعه مسلمانن]] خلاف تعصب جي مخالفت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ|last=Truschke|first=Audrey|title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King|publisher=Stanford University Press|year=2017|isbn=978-1-5036-0259-5|page=58}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، اهو پڻ چيو ويو آهي ته اورنگزيب غير مسلمن خلاف جابراڻيون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جي نتيجي ۾ [[مراٺا قوم|مراٺن]] جي هڪ وڏي [[مغل-مراٺا جنگيون|بغاوت]] به پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;hindunationalism&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bu.edu/cura/files/2018/11/VF_new15914.pdf|title=Precolonial Ethnic Violence: The Case of Hindu-Muslim Conflict in India|last1=Verghese|first1=Ajay|last2=Foa|first2=Roberto Stefan|publisher=Boston University|date=5 November 2018|access-date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

مغل هندستان، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[صفوي ايران]] سان گڏ، اسلامي دنيا جي ٽن مشهور ''بارودي سلطنتن'' (Gunpowder Empires) مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=COOGFSH_jUkC&amp;pg=PA62|title=The Gunpowder Empires and Modern Times|last=Hodgson|first=Marshall G. S.|date=2009-05-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-34688-5|language=en}}&lt;/ref&gt; هندستان ۾ مغل سلطنت جي باني [[بابر]] کي لاهور جي گورنر دولت خان لوڌي، سلطان ابراهيم لوڌي خلاف پنهنجي بغاوت جي حمايت لاءِ دعوت ڏني هئي. بابر بارودي هٿيارن، ميداني توپخاني ۽ انهن جي جنگي استعمال جي طريقن کان چڱيءَ طرح واقف هو. بعد ۾ سورهين صديءَ دوران [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ مغلن ڌاتوءَ جي سلينڊر نما راڪيٽن، جيڪي ''بانس'' سڏبا هئا، جو استعمال شروع ڪيو، خاص طور تي جنگي هاٿين خلاف. اڪبر جي وفات وقت سلطنت افغانستان کان وٺي [[بنگال جي نار]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[گجرات]] ۽ دکن جي اترين علائقن تائين پکڙيل هئي.&lt;ref name=&quot;Thackeray&quot;&gt;{{cite book|title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror|url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse|last1=Thackeray|first1=Frank W.|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598849011|editor-last=John E. Findling|location=Santa Barbara, Calif.|page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/248 248]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofgreekfi00part|title=A history of Greek fire and gunpowder|last=J. R. Partington|date=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8018-5954-0}}&lt;/ref&gt;

مغلن کي اتر هندستان جي ڪيترن ئي مقامي گروهن جي حمايت حاصل ٿي. [[پنجاب]] ۽ [[راجسٿان]] جي ڪجهه حصن ۾ [[جاٽ]] قبيلن کي شاهي شادين ۽ جاگيرن وسيلي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ''درباري''، ''اڪبري'' ۽ ''جهانگيري'' جاٽ خاندان وجود ۾ آيا. انهن خاندانن بابت دعويٰ ڪئي ويندي هئي ته اهي انهن معزز خاندانن مان هئا، جن پنهنجي ڌيئرن جون شاديون مغل شاهي خاندان سان ڪرايون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1QmrSwFYe60C&amp;dq=Akbari+jat&amp;pg=PA377&amp;redir_esc=y|title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province|last=Ibbetson|first=Sir Denzil|last2=Maclagan|date=1990|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0505-3|language=en}}&lt;/ref&gt;

اهي خاندان پاڻ کي ٻين جاٽن کان اعليٰ سمجهندا هئا ۽ سخت سماجي درجابندي ۽ مٿانهين شاديءَ (Hypergamy) جي روايت تي عمل ڪندا هئا. [[اورنگزيب]] جي دور ۾ ''اورنگزيبي جاٽ'' ۽ ''شاهجهاني جاٽ'' جهڙا ٻيا گروهه پڻ انهن درجن ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته ڪجهه کي بعد ۾ [[برطانوي راڄ]] جي دور ۾ به اهڙي حيثيت ملي.&lt;ref&gt;{{bulleted|1={{Cite book|title=Punjab District and State Gazetteers: Part A].|date=1905|publisher=Compiled and published under the authority of the Punjab government|language=en}}|2={{Cite book|title=Sikhism and Women: History, Texts, and Experience|url=https://archive.org/details/sikhismwomenhist0000unse|last=Jakobsh|first=Doris R.|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-806002-4|language=en}}}}&lt;/ref&gt;

اڪبر جي حڪومت دوران اولهه [[اتر پرديش]] جي جاٽ ''کاپ'' (قبيلائي ڪائونسلن) کي مقامي خودمختياري ۾ واڌ ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ انهن محصولي سڌارن لاءِ سلطنت جي مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Richards |first1=John F. |title=The Mughal Empire - Part 1 Volume 5 |date=1993 |isbn=9780521566032 |publisher=Cambridge University Press |page=90}}&lt;/ref&gt;

[[راجسٿان]] ۾ به ڪجهه اعليٰ درجي جي [[راجپوت]] حڪمرانن کي درٻاري عهدن ۽ شاهي شادين ذريعي مغل اشرافيه ۾ شامل ڪيو ويو. مغل فوج ۾ راجپوت عملدارن جي وڏي موجودگي ۽ اهڙين شادين جي نتيجي ۾، مغل دور جي پوئين فن تعمير ۽ مصوريءَ ۾ هڪ نمايان ثقافتي ميل جول پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Oxford Handbook of Global Religions |page=475 |publisher=OUP |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Persianate Age 1000-1765 |author=Richard M. Eaton |publisher=University of California Press |year=2019 |isbn=978-0520325128}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت پنهنجي بلند ترين عروج تي [[اورنگزيب عالمگير]] جي حڪومت دوران پهتي. ان وقت سلطنت تقريباً سڄي [[هندستاني برصغير]] تي حڪمران هئي. اورنگزيب کي غير مسلم آباديءَ بابت سندس پاليسين سبب اڪثر تنقيد جو نشانو بڻايو ويندو آهي. انهن قدمن ۾ غير مسلم عبادتگاهن ۽ تعليمي ادارن جي ڊاهڻ جا حڪم ۽ [[جزيو]] جي ٻيهر لاڳو ڪرڻ شامل هئا، جيڪو غير مسلمن تي لاڳو ٿيندڙ هڪ محصول هو ۽ جنهن کي سندس پڙڏاڏو [[اڪبر اعظم]] لڳ ڀڳ هڪ سؤ سال اڳ معطل ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft|title=The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911|last=Smith|first=Vincent Arthur|last2=Edwardes|first2=Stephen Meredyth|date=1919|publisher=Oxford, Clarendon Press}}&lt;/ref&gt;


=== &lt;span id=&quot;Decline&quot;&gt;زوال (1707–1857)&lt;/span&gt; ===
[[File:Farrukhsiyar_Procession_in_front_of_the_Great_Mosque_of_Delhi.png|thumb|260px|ڪٺ پتلي بادشاهه [[فرخ سير]] جي دور ۾ دهلي. حقيقي اقتدار سيد ڀائرن وٽ هو.]]

[[اورنگزيب عالمگير]] جي اسلامي شريعت جي وڌيڪ سخت تشريح ۽ سندس ڊگهي جنگي پاليسين سبب سلطنت کي ڪيترن ئي گروهن جي بغاوتن ۽ مزاحمتن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ [[راجپوت]]، [[سک]] ۽ [[جاٽ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iuESgYNYPl0C&amp;pg=PA35|title=A Concise History of Modern India|last1=Metcalf|first1=Barbara D.|last2=Metcalf|first2=Thomas R.|date=2006-09-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-45887-0|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sarkar|first=Jadunath|title=Fall of the Mughal Empire: 1789–1803|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32029|year=1934|publisher=Sarkar &amp; Sons|location=Calcutta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}&lt;/ref&gt;

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ڪيترن ئي سببن جي ڪري تيزيءَ سان ڪمزور ٿيڻ لڳي. انهن سببن ۾ ڪمزور حڪمرانن جي جانشيني، [[هندو]] ۽ [[سک]] گروهن جي مسلسل مزاحمت، صوبائي گورنرن جي خودمختياري، [[نادر شاهه]] جو ايراني حملو، [[دراني سلطنت|دراني افغانن]] جون يلغارون، [[مراٺا سلطنت|مراٺن]] جو عروج، ۽ آخرڪار [[برطانوي راڄ]] جي وڌندڙ طاقت شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond|url=https://archive.org/details/kohinoorhistoryo0000dalr_k4b9|last1=Dalrymple|first1=William|last2=Anand|first2=Anita|year=2017|publisher=Bloomsbury Publishing|pages=[https://archive.org/details/kohinoorhistoryo0000dalr_k4b9/page/n63 52]–60|isbn=978-1408888827}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Axworthy|first=Michael|year=2009|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|publisher=I.B. Tauris|page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gommans|first=Jos|date=1995-08-01|title=Indian Warfare and Afghan Innovation During the Eighteenth Century|journal=Studies in History|volume=11|issue=2|page=261|doi=10.1177/025764309501100204}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Vincent A. Smith|title=The Oxford History of India|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smit|editor=Percival Spear|date=1981|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smit/page/492 492]}}&lt;/ref&gt;

اورنگزيب جي پٽ [[بهادر شاهه اول]] پنهنجي پيءُ جون مذهبي پاليسيون منسوخ ڪري ڇڏيون ۽ انتظاميا ۾ سڌارا آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، 1712ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مغل خاندان افراتفري ۽ پرتشدد تڪرارن ۾ ڦاسي پيو. رڳو 1719ع ۾ چار شهنشاهه هڪٻئي پٺيان تخت تي ويٺا.&lt;ref name=&quot;Berndl8&quot;&gt;{{cite book|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|last=Berndl|first=Klaus|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/318 318]–320}}&lt;/ref&gt; اهي حڪمران عملي طور رڳو نالي ماتر شهنشاهه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي اقتدار هندستاني مسلمان اميرن جي هڪ طاقتور ڀائپي وٽ هو، جيڪا ''ساداتِ بارها'' جي نالي سان مشهور هئي. ان ڀائپي جا سڀ کان اثرائتا اڳواڻ [[سيد ڀائر]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rOcSEAAAQBAJ&amp;dq=sayyid+brothers+figureheads&amp;pg=PT146|title=The Language of History: Sanskrit Narratives of Indo-Muslim Rule|last=Truschke|first=Audrey|date=2021|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-55195-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rz16lub2uRgC&amp;q=sayyid+barha+brotherhood|title=A Social History of Islamic India, 1605–1748|last=Yasin|first=Muhammad|date=1958|publisher=Upper India Publishing House|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[محمد شاهه]] جي حڪومت دوران (1719–1748) سلطنت وڌيڪ ٽٽڻ شروع ٿي، ۽ وچ هندستان جا وسيع علائقا مغلن کان [[مراٺا سلطنت|مراٺن]] جي هٿ ۾ هليا ويا. جڏهن مغلن دکن ۾ [[نظام الملڪ آصف جاه اول|نظام]] جي آزادي کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن نظام پنهنجي بچاءَ لاءِ مراٺن کي وچ ۽ اتر هندستان تي حملا ڪرڻ لاءِ همٿايو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YkqsAgAAQBAJ&amp;dq=nizam+encouraged+marathas+invade+india&amp;pg=PA285|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|author=Columbia University Press|date=2000|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-11004-4|page=285}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Expanding Frontiers in South Asian and World History: Essays in Honour of John F. Richards|last=Eaton|first=Richard M.|date=2013|publisher=Cambridge University Press|page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=p5VYH7FhoTsC&amp;q=It+is+necessary+to+take+our+hands+off+Malwa.+God+willing,+I+will+enter+into+an+understanding+with+them|title=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona: Volumes 51–53|date=1970|publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute|page=94}}&lt;/ref&gt;

[[نادر شاهه]] جي [[نادر شاهه جو مغل سلطنت تي حملو|هندستاني مهم]]، جنهن کان اڳ هو اولهه ايشيا، قفقاز ۽ وچ ايشيا جي گهڻي حصي تي ايراني بالادستي ٻيهر قائم ڪري چڪو هو، [[دهلي جي لٽ]] تي ختم ٿي. هن واقعي مغل اقتدار ۽ وقار جي باقي رهيل نشانين کي به ختم ڪري ڇڏيو. سلطنت جا ڪيترائي امير هاڻي پنهنجا معاملا پاڻ سنڀالڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳا ۽ خودمختيار رياستون قائم ڪرڻ لاءِ الڳ ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;MSA2&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|last1=Bose|first1=Sugata|last2=Jalal|first2=Ayesha|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-203-71253-5|edition=2nd|page=41|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

ان دوران مغل سلطنت اندر ڪجهه علائقائي رياستون يورپي طاقتن جي عالمي تڪرارن ۾ ڦاسي پيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرناٽڪ جنگيون|ڪرناٽڪ جنگين]] ۽ [[بڪسر جي جنگ]] دوران شڪست ۽ علائقي جي نقصان کان سواءِ ٻيو ڪجهه حاصل نه ٿيو.

مغل شهنشاهه [[شاهه عالم ثاني]] (1759–1806) مغلن جي زوال کي روڪڻ لاءِ ناڪام ڪوششون ڪيون، پر آخرڪار کيس افغانستان جي امير [[احمد شاهه ابدالي]] جي تحفظ هيٺ وڃڻو پيو. ان جي نتيجي ۾ 1761ع ۾ مراٺا سلطنت ۽ ابدالي جي وچ ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] وڙهي وئي.

1771ع ۾ مراٺن افغانن جي قبضي مان دهلي ٻيهر حاصل ڪئي، ۽ 1784ع ۾ اهي باضابطه طور دهلي ۾ شهنشاهه جا محافظ بڻجي ويا.&lt;ref name=&quot;Rathod1994&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&amp;pg=PA8|title=The Great Maratha Mahadaji Scindia|last=Rathod|first=N.G.|publisher=Sarup &amp; Sons|year=1994|isbn=978-8185431529|location=New Delhi|page=8}}&lt;/ref&gt; اها حالت [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] تائين جاري رهي. ان کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] دهلي ۾ مغل خاندان جي محافظ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;MSA22&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|last1=Bose|first1=Sugata|last2=Jalal|first2=Ayesha|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-203-71253-5|edition=2nd|page=41|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

مورخ [[ونسينٽ آرٿر سمٿ]] جي راءِ موجب مغلن جي سياسي وراثت جا اصل وارث فارسي يا افغان نه، پر [[مراٺا سلطنت|مراٺا]] هئا. فارسين جي ڪوشش رڳو هڪ وڏي ڦرلٽ واري حملي تائين محدود رهي، جڏهن ته [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغانن وٽ پنهنجي فتح کي برقرار رکڻ ۽ ان مان فائدو وٺڻ لاءِ نه ڪافي وسيلا هئا ۽ نه مناسب صلاحيت. مراٺن جي جانشيني به آخرڪار مڪمل طور ڪامياب نه ٿي، پر انگريزن ۽ مغلن جي وچ واري عبوري دور ۾ انهن هندستان جي وڏي حصي تي ٻين سڀني کان وڌيڪ عرصي تائين حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Vincent A. Smith|title=The Oxford History of India|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smit|editor=Percival Spear|date=1981|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smit/page/n539 492]}}&lt;/ref&gt;

برطانوي ايسٽ انڊيا [[ڪمپني راڄ|ڪمپني]] 1793ع ۾ اڳوڻي مغل صوبي بنگال-بهار تي ڪنٽرول سنڀالي ورتو، جڏهن هن مقامي حڪمراني، يعني نظام، کي ختم ڪيو. اهو انتظام 1858ع تائين جاري رهيو، ۽ ان سان هندستاني برصغير ۾ برطانوي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1857ع تائين اڳوڻي مغل هندستان جو وڏو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي هيٺ اچي چڪو هو.

مغل سلطنت جو سرڪاري خاتمو [[بهادر شاهه ثاني]] جي دور ۾ ٿيو، جيڪو آخري مغل شهنشاهه هو. [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857–1858ع جي جنگ]] ۾، جنهن جي هن رڳو نالي ماتر قيادت ڪئي، شڪست کان پوءِ برطانوي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني|ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کيس تخت تان لاٿو ۽ 1858ع ۾ جلاوطن ڪيو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858]] وسيلي [[برطانوي تاج]] هندستان ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي هيٺ علائقن جو سڌو ڪنٽرول سنڀالي ورتو، جيڪو نئين [[برطانوي راڄ]] جي صورت ۾ سامهون آيو. 1876ع ۾ برطانوي [[راڻي وڪٽوريا]] [[هندستان جي شهنشاهه|هندستان جي شهنشاهه]] جو لقب اختيار ڪيو.

==حوالا==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مغليه سلطنت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>419xt0fjtadb10v1xjv36q40ocvt8ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74308</id>
    <revision>
      <id>410837</id>
      <parentid>262674</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4424" sha1="8o36zpbqawi80jox616wi8gvszztpdx" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون۔
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! امیدوار!! سیاسي وابستگي!! ووٽ حاصل ڪريو
|-
| || ||		
|}

General elections will be held on 8 February 2024.{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link|party=Jamaat-e-Islami|candidate=[[Hafiz Naeem ur Rehman]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Muttahida Qaumi Movement – Pakistan|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Peoples Party|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Muslim League (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Tehreek-e-Labbaik Pakistan|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>8o36zpbqawi80jox616wi8gvszztpdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410838</id>
      <parentid>410837</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="9x0ec4ju1veymxfcw7ajwclrbk0lj5u" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* جماعت اسلامي پاڪستان. حافظ نعيم الرحمان. * متحده قومي موومينٽ. معاذ مقدام. *پاڪستان پيپلز پارٽي. محمد اسد حنيف. * آزاد سياستدان. سيف باري * فرح فاروقي * پاڪستان مسلم ليگ (ن) محمد اسلم خان. *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. محمد احمد حسن رضا. * ٻيا ٻيا (تيٽيهه اميدوار)

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link|party=Jamaat-e-Islami|candidate=[[Hafiz Naeem ur Rehman]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Muttahida Qaumi Movement – Pakistan|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Peoples Party|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Muslim League (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Tehreek-e-Labbaik Pakistan|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>9x0ec4ju1veymxfcw7ajwclrbk0lj5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410839</id>
      <parentid>410838</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4675" sha1="2l71c53k4z3com3jceu322mt9lkfkww" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* .    . * متحده قومي موومينٽ. معاذ مقدام. *پاڪستان پيپلز پارٽي. محمد اسد حنيف. * آزاد سياستدان. سيف باري * فرح فاروقي * پاڪستان مسلم ليگ (ن) محمد اسلم خان. *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. محمد احمد حسن رضا. * ٻيا ٻيا (تيٽيهه اميدوار)

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= [[جماعت اسلامي پاڪستان]]
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Muttahida Qaumi Movement – Pakistan|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Peoples Party|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Muslim League (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Tehreek-e-Labbaik Pakistan|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>2l71c53k4z3com3jceu322mt9lkfkww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410840</id>
      <parentid>410839</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="0pm8gn8a5k6z2gfam71g32qwtjnc868" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* .    . * متحده قومي موومينٽ. معاذ مقدام. *پاڪستان پيپلز پارٽي. محمد اسد حنيف. * آزاد سياستدان. سيف باري * فرح فاروقي * پاڪستان مسلم ليگ (ن) محمد اسلم خان. *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. محمد احمد حسن رضا. * ٻيا ٻيا (تيٽيهه اميدوار)

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= [[جماعت اسلامي پاڪستان|JI]]
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Muttahida Qaumi Movement – Pakistan|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Peoples Party|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Muslim League (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Tehreek-e-Labbaik Pakistan|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>0pm8gn8a5k6z2gfam71g32qwtjnc868</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410841</id>
      <parentid>410840</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="dgc32botk4m4t0rik24dontlcsd83x5" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* .    . * متحده قومي موومينٽ. معاذ مقدام. *پاڪستان پيپلز پارٽي. محمد اسد حنيف. * آزاد سياستدان. سيف باري * فرح فاروقي * پاڪستان مسلم ليگ (ن) محمد اسلم خان. *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. محمد احمد حسن رضا. * ٻيا ٻيا (تيٽيهه اميدوار)

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= JI
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Muttahida Qaumi Movement – Pakistan|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Peoples Party|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent politician|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Pakistan Muslim League (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Tehreek-e-Labbaik Pakistan|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>dgc32botk4m4t0rik24dontlcsd83x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410842</id>
      <parentid>410841</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="3tb7nbssttvqje18t7pf8s81g41aek1" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* .    . * متحده قومي موومينٽ. معاذ مقدام. *پاڪستان پيپلز پارٽي. محمد اسد حنيف. * آزاد سياستدان. سيف باري * فرح فاروقي * پاڪستان مسلم ليگ (ن) محمد اسلم خان. *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. محمد احمد حسن رضا. * ٻيا ٻيا (تيٽيهه اميدوار)

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= Jamaat-e-Islami
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=MQM-P|candidate=Maaz Mukaddam|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PPP|candidate=Muhammad Asad Hanif|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PTI|candidate=Saif Bari{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent|candidate=Farah Farooqui|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=PML (N)|candidate=Muhammad Aslam Khan|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=TLP|candidate=Muhammad Ahmed Hassan Raza|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|Others (thirty one candidates)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>3tb7nbssttvqje18t7pf8s81g41aek1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410843</id>
      <parentid>410842</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4383" sha1="nvihfbpz3ucak25ig0th0xgzgd7qdew" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

* .    . * متحده قومي موومينٽ.  *پاڪستان پيپلز پارٽي. . * آزاد سياستدان.  *  * پاڪستان مسلم ليگ (ن) . *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. . * ٻيا 

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= Jamaat-e-Islami
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=MQM-P|candidate=معاذ مقدم|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PPP|candidate=محمد اسد حنيف|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PTI|candidate=سيف باري{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent|candidate=
فرح فاروقي|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=PML (N)|candidate=محمد اسلم خان|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=TLP|candidate=محمد احمد حسن رضا|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|ٻيا (33 اميدوار)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=Pakistan Tehreek-e-Insaf}}{{Election box end}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>nvihfbpz3ucak25ig0th0xgzgd7qdew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410844</id>
      <parentid>410843</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="3k14umwcwvpjk5jtgfskip8usurxmbt" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي۔ &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو۔ سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو۔ هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی۔ هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي۔ &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= Jamaat-e-Islami
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=MQM-P|candidate=معاذ مقدم|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PPP|candidate=محمد اسد حنيف|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PTI|candidate=سيف باري{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent|candidate=
فرح فاروقي|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=PML (N)|candidate=محمد اسلم خان|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=TLP|candidate=محمد احمد حسن رضا|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|ٻيا (33 اميدوار)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=متحده قومي موومينٽ}}{{Election box end}}

. * . *پاڪستان پيپلز پارٽي. . * آزاد سياستدان. * * پاڪستان مسلم ليگ (ن) . *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. . * ٻيا


==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>3k14umwcwvpjk5jtgfskip8usurxmbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410845</id>
      <parentid>410844</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4342" sha1="1zt6mik8ar1pzsjkq85qqfbvh3wwfk4" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو. سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو. هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی. هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي. &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= Jamaat-e-Islami
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=MQM-P|candidate=معاذ مقدم|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PPP|candidate=محمد اسد حنيف|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PTI|candidate=سيف باري{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent|candidate=
فرح فاروقي|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=PML (N)|candidate=محمد اسلم خان|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=TLP|candidate=محمد احمد حسن رضا|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|ٻيا (33 اميدوار)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=متحده قومي موومينٽ}}{{Election box end}}

. * . *پاڪستان پيپلز پارٽي. . * آزاد سياستدان. * * پاڪستان مسلم ليگ (ن) . *تحريڪ لبيڪ پاڪستان. . * ٻيا


==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>1zt6mik8ar1pzsjkq85qqfbvh3wwfk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410846</id>
      <parentid>410845</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنرل اليڪشن 2024 */</comment>
      <origin>410846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="jb2q9swin53qekwoo8tb0102v6r5kj0" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=صوبو|name={{صفحو}}|year=|abolished=|parl_name=سنڌ جي صوبائي اسیمبلي|member=خالي|image=Pakistan - Sindh - Karachi Central.svg|map1=|map2=|map3=|region=[[ڪراچي]] جي ضلعي [[ڪراچي|ڪراچي سينٽرل]] جي [[ناظم آباد ٽائون]] جو علائقو۔|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7)|next=}}'''پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-8)''' ڪراچي جي ضلعي ڪراچي سينٽرل سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517031349/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en|archive-date=2019-05-17|access-date=2023-02-20}}&lt;/ref&gt; سال 2002 کان 2013 تائين هي صوبائي اسيمبلي جی حلقی پی ایس-103 (ڪراچي۔15) جو حصو هو. سال 2018ع ۾ نئين تڪ بندين جي نتيجي ۾ هن پي ايس-129 (ڪراچي سينٽرل-7) طور وجود ۾ آيو. هي حلقو ڪراچي جي  ضلعي ڪراچي سينٽرل جي نارٿ ناظم آباد ٽائون ۽  لياقت آباد ٽائون جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آھی. هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽن جو ڪل تعداد 283,906 آهي. &lt;ref&gt;Election Commission of Pakistan&quot;. &lt;/ref&gt;
== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل:پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

سنڌ جي صوبائي اسیمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون.

{{Election box begin|title=[[2024 Sindh provincial election|Provincial election 2024]]: PS-129 Karachi Central-VIII}}
{{Election box winning candidate with party link
|party= Jamaat-e-Islami
|candidate= [[حافظ نعيم الرحمان]]|votes=26,296|percentage=31.48|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=MQM-P|candidate=معاذ مقدم|votes=20,608|percentage=24.67|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PPP|candidate=محمد اسد حنيف|votes=15,014|percentage=17.98|change=}}
{{Election box candidate with party link|party=PTI|candidate=سيف باري{{efn|Filed nomination papers as PTI candidate but ECP allowed him to run as an Independent|name=Candidate status}}|votes=11,357|percentage=13.60|change=}}{{Election box candidate with party link|party=Independent|candidate=
فرح فاروقي|votes=2,361|percentage=2.83|change=}}{{Election box candidate with party link|party=PML (N)|candidate=محمد اسلم خان|votes=2,106|percentage=2.52|change=}}{{Election box candidate with party link|party=TLP|candidate=محمد احمد حسن رضا|votes=1,427|percentage=1.71|change=}}{{Election box candidate|party=Others|candidate={{nobr|ٻيا (33 اميدوار)}}|votes=4,352|percentage=5.21|change=}}
{{Election box turnout|votes=83,606|percentage=31.73|change=}}{{Election box total valid|votes=83,521|percentage=99.90}}
{{Election box rejected|votes=85|percentage=0.10|change=}}
{{Election box majority|votes=5,688|percentage=6.81|change=}}
{{Election box registered electors|reg. electors=263,532}}
{{Election box gain with party link no swing|winner=Jamaat-e-Islami|loser=متحده قومي موومينٽ}}{{Election box end}}

[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]

[[آزاد سياستدان]]

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] 

* [[پاڪستان تحريڪ انصاف]].
* ٻيا


==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]]</text>
      <sha1>jb2q9swin53qekwoo8tb0102v6r5kj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زنجبار جي سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76036</id>
    <revision>
      <id>410954</id>
      <parentid>268737</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="bvs4miaqa71rmvjxsgezqhh4s6oiu3g" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ
| native_name = {{lang|tyv-Latn|سلطنة زنجبار}}
| conventional_long_name = زنجبار جي سلطنت&lt;br/&gt;Sultanate of Zanzibar
| common_name = Zanzibar Sultanate&lt;ref name='historyzanzibar'&gt;{{cite web | url = http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52 | title = HISTORY OF ZANZIBAR | accessdate = 2012-05-23 | last = Gascoigne | first = Bamber | date = 2001-Ongoing | publisher = HistoryWorld | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162806/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg
| capital = اسٽون ٽائون
| government_type = بادشاھت&lt;small&gt;(1856-1963)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;آئینی بادشاھت&lt;small&gt;(1964)&lt;/small&gt;
| currency = ریال&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html | title = Coins of Zanzibar | accessdate = 2012-05-23 | first = Xavier | work = Numista.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162805/https://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''زنجبار''' جي سلطنت (عربي: السلطنة زنجبار) هڪ رياست هئي جنهن ۾ [[زنجبار آرڪيپيلاگو]] شامل هو. موجوده [[تنزانيا]] جو اوڀر وارو ساحل به سلطنت ۾ شامل هو.

==تاريخ== 
پڻ ڏسو: [[زنجبار جي تاريخ]] 

16هين صديءَ جي ڳولا ڪندڙ ليو آفريڪانس جي مطابق، زنجبار (Zanguebar) اهو اصطلاح هو، جيڪو عربن ۽ فارسين طرفان ڪينيا کان موزمبيق تائين هلندڙ اڀرندي آفريڪي ساحل ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جنهن تي پنج نيم آزاد مسلمان بادشاهتن؛ ممباسا، مالندي، ڪلوا، موزمبيق ۽ سوفالا،جو تسلط هو. آفريڪانس وڌيڪ نوٽ ڪيو ته انهن سڀني اهم مرڪزي آفريڪي رياستن سان وفاداري جا معاهدا ڪيا هئا، جن ۾ متاپا جي بادشاهي شامل هئي. 

سال 1698ع ۾، زنجبار اومان جي اوورسيز هولڊز جو حصو بڻجي ويو، بعد ۾ اومان جي امام سيف بن سلطان، ممباسا، جيڪو هاڻي ڪينيا آهي، ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني. سال 1832ع يا 1840ع ۾ اوماني حڪمران سعيد بن سلطان پنهنجي درٻار مسقط کان انگوجا ٻيٽ (يعني زنجبار ٻيٽ) جي اسٽون ٽائون ڏانهن منتقل ڪئي. هن هڪ حڪمران عرب اشرافيه قائم ڪيو ۽ ٻيٽ جي غلام مزدورن کي استعمال ڪندي، لونگ جي پوکي جي ترقي کي همٿايو. زنجبار جو واپار تيزيءَ سان برصغير هندستان ​​جي واپارين جي هٿ ۾ اچي ويو، جن کي سعيد هن ٻيٽ تي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏني. سال 1856ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻن پٽن ماجد بن سعيد ۽ ثويني بن سعيد، جانشينيءَ لاءِ جدوجهد ڪئي، ان ڪري زنجبار ۽ عمان ٻن الڳ رياستن ۾ ورهائجي ويا. ثويني مسقط ۽ اومان جو سلطان ٿيو جڏهن ته ماجد زنجبار جو پهريون سلطان ٿيو، پر مسقط ۾ اوماني درٻار کي ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو پابند هو. سلطان جي حيثيت ۾ پنهنجي 14 سالن جي حڪومت دوران، ماجد مقامي غلامن جي واپار جي چوڌاري پنهنجي طاقت کي مضبوط ڪيو. انگريزن جي زور تي، سندس جانشين، برغش بن سعيد، زنجبار ۾ غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. ٽيون سلطان، خليفا بن سعيد، پڻ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ملڪ جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو. 

===سلطان جو ڪنٽرول ختم ٿيڻ===

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زنجبار جي سلطنت]]
[[زمرو:زنجبار]]


[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>bvs4miaqa71rmvjxsgezqhh4s6oiu3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410955</id>
      <parentid>410954</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4539" sha1="fp7e3m4pemi0ma0jbsw93chbmw8oe9e" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ
| native_name = {{lang|tyv-Latn|سلطنة زنجبار}}
| conventional_long_name = زنجبار جي سلطنت&lt;br/&gt;Sultanate of Zanzibar
| common_name = Zanzibar Sultanate&lt;ref name='historyzanzibar'&gt;{{cite web | url = http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52 | title = HISTORY OF ZANZIBAR | accessdate = 2012-05-23 | last = Gascoigne | first = Bamber | date = 2001-Ongoing | publisher = HistoryWorld | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162806/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg
| capital = اسٽون ٽائون
| government_type = بادشاھت&lt;small&gt;(1856-1963)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;آئینی بادشاھت&lt;small&gt;(1964)&lt;/small&gt;
| currency = ریال&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html | title = Coins of Zanzibar | accessdate = 2012-05-23 | first = Xavier | work = Numista.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162805/https://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''زنجبار''' جي سلطنت (عربي: السلطنة زنجبار) هڪ رياست هئي جنهن ۾ [[زنجبار آرڪيپيلاگو]] شامل هو. موجوده [[تنزانيا]] جو اوڀر وارو ساحل به سلطنت ۾ شامل هو.

==تاريخ== 
پڻ ڏسو: [[زنجبار جي تاريخ]] 

16هين صديءَ جي ڳولا ڪندڙ ليو آفريڪانس جي مطابق، زنجبار (Zanguebar) اهو اصطلاح هو، جيڪو عربن ۽ فارسين طرفان ڪينيا کان موزمبيق تائين هلندڙ اڀرندي آفريڪي ساحل ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جنهن تي پنج نيم آزاد مسلمان بادشاهتن؛ ممباسا، مالندي، ڪلوا، موزمبيق ۽ سوفالا،جو تسلط هو. آفريڪانس وڌيڪ نوٽ ڪيو ته انهن سڀني اهم مرڪزي آفريڪي رياستن سان وفاداري جا معاهدا ڪيا هئا، جن ۾ متاپا جي بادشاهي شامل هئي. 

سال 1698ع ۾، زنجبار اومان جي اوورسيز هولڊز جو حصو بڻجي ويو، بعد ۾ اومان جي امام سيف بن سلطان، ممباسا، جيڪو هاڻي ڪينيا آهي، ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني. سال 1832ع يا 1840ع ۾ اوماني حڪمران سعيد بن سلطان پنهنجي درٻار مسقط کان انگوجا ٻيٽ (يعني زنجبار ٻيٽ) جي اسٽون ٽائون ڏانهن منتقل ڪئي. هن هڪ حڪمران عرب اشرافيه قائم ڪيو ۽ ٻيٽ جي غلام مزدورن کي استعمال ڪندي، لونگ جي پوکي جي ترقي کي همٿايو. زنجبار جو واپار تيزيءَ سان برصغير هندستان ​​جي واپارين جي هٿ ۾ اچي ويو، جن کي سعيد هن ٻيٽ تي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏني. سال 1856ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻن پٽن ماجد بن سعيد ۽ ثويني بن سعيد، جانشينيءَ لاءِ جدوجهد ڪئي، ان ڪري زنجبار ۽ عمان ٻن الڳ رياستن ۾ ورهائجي ويا. ثويني مسقط ۽ اومان جو سلطان ٿيو جڏهن ته ماجد زنجبار جو پهريون سلطان ٿيو، پر مسقط ۾ اوماني درٻار کي ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو پابند هو. سلطان جي حيثيت ۾ پنهنجي 14 سالن جي حڪومت دوران، ماجد مقامي غلامن جي واپار جي چوڌاري پنهنجي طاقت کي مضبوط ڪيو. انگريزن جي زور تي، سندس جانشين، برغش بن سعيد، زنجبار ۾ غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. ٽيون سلطان، خليفا بن سعيد، پڻ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ملڪ جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو. 

===سلطان جو ڪنٽرول ختم ٿيڻ===

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زنجبار جي سلطنت]]
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]


[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>fp7e3m4pemi0ma0jbsw93chbmw8oe9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410956</id>
      <parentid>410955</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="o8bjsme24nphzof7tsug842bjbh3kgl" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ
| native_name = {{lang|tyv-Latn|سلطنة زنجبار}}
| conventional_long_name = زنجبار جي سلطنت&lt;br/&gt;Sultanate of Zanzibar
| common_name = Zanzibar Sultanate&lt;ref name='historyzanzibar'&gt;{{cite web | url = http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52 | title = HISTORY OF ZANZIBAR | accessdate = 2012-05-23 | last = Gascoigne | first = Bamber | date = 2001-Ongoing | publisher = HistoryWorld | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162806/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg
| capital = اسٽون ٽائون
| government_type = بادشاھت&lt;small&gt;(1856-1963)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;آئینی بادشاھت&lt;small&gt;(1964)&lt;/small&gt;
| currency = ریال&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html | title = Coins of Zanzibar | accessdate = 2012-05-23 | first = Xavier | work = Numista.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162805/https://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''زنجبار''' جي سلطنت (عربي: السلطنة زنجبار) هڪ رياست هئي جنهن ۾ [[زنجبار آرڪيپيلاگو]] شامل هو. موجوده [[تنزانيا]] جو اوڀر وارو ساحل به سلطنت ۾ شامل هو.

==تاريخ== 
پڻ ڏسو: [[زنجبار جي تاريخ]] 

16هين صديءَ جي ڳولا ڪندڙ ليو آفريڪانس جي مطابق، زنجبار (Zanguebar) اهو اصطلاح هو، جيڪو عربن ۽ فارسين طرفان ڪينيا کان موزمبيق تائين هلندڙ اڀرندي آفريڪي ساحل ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جنهن تي پنج نيم آزاد مسلمان بادشاهتن؛ ممباسا، مالندي، ڪلوا، موزمبيق ۽ سوفالا،جو تسلط هو. آفريڪانس وڌيڪ نوٽ ڪيو ته انهن سڀني اهم مرڪزي آفريڪي رياستن سان وفاداري جا معاهدا ڪيا هئا، جن ۾ متاپا جي بادشاهي شامل هئي. 

سال 1698ع ۾، زنجبار اومان جي اوورسيز هولڊز جو حصو بڻجي ويو، بعد ۾ اومان جي امام سيف بن سلطان، ممباسا، جيڪو هاڻي ڪينيا آهي، ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني. سال 1832ع يا 1840ع ۾ اوماني حڪمران سعيد بن سلطان پنهنجي درٻار مسقط کان انگوجا ٻيٽ (يعني زنجبار ٻيٽ) جي اسٽون ٽائون ڏانهن منتقل ڪئي. هن هڪ حڪمران عرب اشرافيه قائم ڪيو ۽ ٻيٽ جي غلام مزدورن کي استعمال ڪندي، لونگ جي پوکي جي ترقي کي همٿايو. زنجبار جو واپار تيزيءَ سان برصغير هندستان ​​جي واپارين جي هٿ ۾ اچي ويو، جن کي سعيد هن ٻيٽ تي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏني. سال 1856ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻن پٽن ماجد بن سعيد ۽ ثويني بن سعيد، جانشينيءَ لاءِ جدوجهد ڪئي، ان ڪري زنجبار ۽ عمان ٻن الڳ رياستن ۾ ورهائجي ويا. ثويني مسقط ۽ اومان جو سلطان ٿيو جڏهن ته ماجد زنجبار جو پهريون سلطان ٿيو، پر مسقط ۾ اوماني درٻار کي ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو پابند هو. سلطان جي حيثيت ۾ پنهنجي 14 سالن جي حڪومت دوران، ماجد مقامي غلامن جي واپار جي چوڌاري پنهنجي طاقت کي مضبوط ڪيو. انگريزن جي زور تي، سندس جانشين، برغش بن سعيد، زنجبار ۾ غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. ٽيون سلطان، خليفا بن سعيد، پڻ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ملڪ جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو. 

===سلطان جو ڪنٽرول ختم ٿيڻ===

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زنجبار جي سلطنت]]
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]


[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>o8bjsme24nphzof7tsug842bjbh3kgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411015</id>
      <parentid>410956</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4543" sha1="iqqcc7o7amivf8avqw3eomf2pmpc7gy" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ
| native_name = {{lang|tyv-Latn|سلطنة زنجبار}}
| conventional_long_name = زنجبار جي سلطنت&lt;br/&gt;Sultanate of Zanzibar
| common_name = Zanzibar Sultanate&lt;ref name='historyzanzibar'&gt;{{cite web | url = http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52 | title = HISTORY OF ZANZIBAR | accessdate = 2012-05-23 | last = Gascoigne | first = Bamber | date = 2001-Ongoing | publisher = HistoryWorld | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162806/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad52%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg
| capital = اسٽون ٽائون
| government_type = بادشاھت&lt;small&gt;(1856-1963)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;آئینی بادشاھت&lt;small&gt;(1964)&lt;/small&gt;
| currency = ریال&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html | title = Coins of Zanzibar | accessdate = 2012-05-23 | first = Xavier | work = Numista.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225162805/https://en.numista.com/catalogue/zanzibar-1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''زنجبار''' جي سلطنت (عربي: السلطنة زنجبار) هڪ رياست هئي جنهن ۾ [[زنجبار آرڪيپيلاگو]] شامل هو. موجوده [[تنزانيا]] جو اوڀر وارو ساحل به سلطنت ۾ شامل هو.

==تاريخ== 
پڻ ڏسو: [[زنجبار جي تاريخ]] 

16هين صديءَ جي ڳولا ڪندڙ ليو آفريڪانس جي مطابق، زنجبار (Zanguebar) اهو اصطلاح هو، جيڪو عربن ۽ فارسين طرفان ڪينيا کان موزمبيق تائين هلندڙ اڀرندي آفريڪي ساحل ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جنهن تي پنج نيم آزاد مسلمان بادشاهتن؛ ممباسا، مالندي، ڪلوا، موزمبيق ۽ سوفالا،جو تسلط هو. آفريڪانس وڌيڪ نوٽ ڪيو ته انهن سڀني اهم مرڪزي آفريڪي رياستن سان وفاداري جا معاهدا ڪيا هئا، جن ۾ متاپا جي بادشاهي شامل هئي. 

سال 1698ع ۾، زنجبار اومان جي اوورسيز هولڊز جو حصو بڻجي ويو، بعد ۾ اومان جي امام سيف بن سلطان، ممباسا، جيڪو هاڻي ڪينيا آهي، ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني. سال 1832ع يا 1840ع ۾ اوماني حڪمران سعيد بن سلطان پنهنجي درٻار مسقط کان انگوجا ٻيٽ (يعني زنجبار ٻيٽ) جي اسٽون ٽائون ڏانهن منتقل ڪئي. هن هڪ حڪمران عرب اشرافيه قائم ڪيو ۽ ٻيٽ جي غلام مزدورن کي استعمال ڪندي، لونگ جي پوکي جي ترقي کي همٿايو. زنجبار جو واپار تيزيءَ سان برصغير هندستان ​​جي واپارين جي هٿ ۾ اچي ويو، جن کي سعيد هن ٻيٽ تي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏني. سال 1856ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻن پٽن ماجد بن سعيد ۽ ثويني بن سعيد، جانشينيءَ لاءِ جدوجهد ڪئي، ان ڪري زنجبار ۽ عمان ٻن الڳ رياستن ۾ ورهائجي ويا. ثويني مسقط ۽ اومان جو سلطان ٿيو جڏهن ته ماجد زنجبار جو پهريون سلطان ٿيو، پر مسقط ۾ اوماني درٻار کي ساليانو خراج ادا ڪرڻ جو پابند هو. سلطان جي حيثيت ۾ پنهنجي 14 سالن جي حڪومت دوران، ماجد مقامي غلامن جي واپار جي چوڌاري پنهنجي طاقت کي مضبوط ڪيو. انگريزن جي زور تي، سندس جانشين، برغش بن سعيد، زنجبار ۾ غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. ٽيون سلطان، خليفا بن سعيد، پڻ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ملڪ جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو. 

===سلطان جو ڪنٽرول ختم ٿيڻ===

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زنجبار جي سلطنت]]
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>iqqcc7o7amivf8avqw3eomf2pmpc7gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانيه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>76932</id>
    <revision>
      <id>410976</id>
      <parentid>332706</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="lc2egq1tadr0r9zj5x3ysnfwydzwtaq" xml:space="preserve">
[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]</text>
      <sha1>lc2egq1tadr0r9zj5x3ysnfwydzwtaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410977</id>
      <parentid>410976</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="4xvuqtgd8nwhrfzx8e9xw66h1wimcld" xml:space="preserve">
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>4xvuqtgd8nwhrfzx8e9xw66h1wimcld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مملوڪ سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86159</id>
    <revision>
      <id>410997</id>
      <parentid>405979</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11876" sha1="9bge1cqwny59phpur2fkx5urkrznryv" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:16 صدي]] 
[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:صديون]] 
[[زمرو:سال]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>9bge1cqwny59phpur2fkx5urkrznryv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411001</id>
      <parentid>410997</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13059" sha1="t5s0pxb2x2n01k5whm7pc9pws4aikv6" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:16 صدي]] 
[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:صديون]] 
[[زمرو:سال]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:اختتام]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]

. . .</text>
      <sha1>t5s0pxb2x2n01k5whm7pc9pws4aikv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411004</id>
      <parentid>411001</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13039" sha1="fr6yc9wdtlk9607rq57adhc6agvg9zb" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:16 صدي]] 
[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:صديون]] 
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:اختتام]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]

. . .</text>
      <sha1>fr6yc9wdtlk9607rq57adhc6agvg9zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411008</id>
      <parentid>411004</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13118" sha1="6xpewvehrw38b2tbv5g8qh849kaz91g" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:16 صدي]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]
[[زمرو:قيام بلحاظ صدي]]
[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:صديون]] 
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:اختتام]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]

. . .</text>
      <sha1>6xpewvehrw38b2tbv5g8qh849kaz91g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411009</id>
      <parentid>411008</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13158" sha1="sgobg4z40m5qzcoiljmc42ukdis0yzp" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:16 صدي]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]
[[زمرو:قيام بلحاظ صدي]]
[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]
[[زمرو:صديون]] 
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:اختتام]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]

. . .</text>
      <sha1>sgobg4z40m5qzcoiljmc42ukdis0yzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411011</id>
      <parentid>411009</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13100" sha1="8k2s0awgcyrfc605ldt066wrk1jshn9" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 13 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ 16 صدي جي قيام]] 
[[زمرو:1517ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]
[[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] 
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:سورهين صدي]]

[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ صدي]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>8k2s0awgcyrfc605ldt066wrk1jshn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411013</id>
      <parentid>411011</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13005" sha1="sbkqjeea25lj8mya2h178gkwc5k7g90" xml:space="preserve">'''مملوڪ سلطنت''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: سلطنة المماليك)، جنهن کي مملوڪ مصر يا مملوڪ ايمپائر پڻ چيو ويندو آهي، هڪ رياست هئي جيڪا 13هين صدي جي وچ کان 16هين صدي جي شروعات تائين [[مصر]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] ۽ [[حجاز]] تي حڪومت ڪندي رهيي. [[قاهره]] ان جو گاديءَ جو هنڌ هو. ان تي مملوڪ (آزاد ٿيل غلام هڪ فوجي ذات) جي حڪومت هئي، جن جي سربراهي هڪ سلطان ڪندو هو. اها سلطنت 1250ع ۾ مصر ۾ [[ايوبي خاندان]] جي خاتمي سان قائم ٿي ۽ 1517ع ۾ [[عثماني سلطنت]] طرفان فتح ڪئي وئي. مملوڪ تاريخ عام طور تي ترڪ يا بحري دور (1250-1382ع) ۽ سرڪاسيئن يا برجي دور (1382-1517ع) ۾ ورهايل آهي، جنهن کي انهن لاڳاپيل دورن دوران حڪمران مملوڪ جي غالب نسل يا ڪور جي نالي تي سڏيو ويندو آهي.

{{Short description|State in Egypt, Hejaz and the Levant (1250–1517)}}
{{For|the Mamluk sultanate of Delhi|Mamluk dynasty (Delhi)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Mamluk Sultanate
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة المماليك}}&lt;br/&gt;{{Transliteration|ar|Salṭanat al-Mamālīk}}
| year_start             = 1250
| date_start             = 2 May
| event1                 = [[Barquq]] overthrows [[al-Salih Hajji]]; [[Burji Mamluks|Burji]] rule begins
| date_event1            = November 1382
| year_end               = 1517
| date_end               = 22 January
| event_start            = Murder of [[al-Muazzam Turanshah|Turanshah]]
| event_end              = [[Capture of Cairo (1517)|Ottoman conquest of Cairo]]
| p1                     = Abbasid Caliphate
| p2                     = Ayyubid dynasty
| p3                     = Kingdom of Jerusalem
| p4                     = Principality of Antioch
| p5                     = County of Tripoli
| p6                     = Makuria
| border_p6              = no
| p7                     = Armenian Kingdom of Cilicia
| p8                     = Tahirid Sultanate
| s1                     = Ottoman Empire
| image_flag             = 
| image_flag2            = 
| flag_border            = 
| flag2_border           = 
| flag_type              = 
| image_coat             = 
| symbol_type            = 
| other_symbol_type      = {{nowrap|[[Attributed arms]] of the [[List of Mamluk sultans|Mamluk Sultan]]}}
| image_map              = Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg
| image_map_caption      = Extent of the Mamluk Sultanate under Sultan [[Al-Nasir Muhammad]]
| capital                = [[Cairo]]
| common_languages       = {{plainlist}}
*[[Arabic language|Arabic]]
*[[Mamluk-Kipchak language|Mamluk-Kipchak]]{{sfn|Rabbat|2001|p=69}}
*[[Circassian language|Circassian]]{{sfn|Fischel|1967|p=72}}
*[[Oghuz Turkic]]&lt;ref name=&quot;Turan&quot; /&gt;
{{endplainlist}}
| title_leader           = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| leader1                = [[Al-Mustansir II|Al-Mustansir]] (first)
| year_leader1           = 1261
| leader2                = [[Al-Hakim I]]
| year_leader2           = 1262–1302|
| leader3                = [[Al-Musta'in (Cairo)|Abū al-Faḍl Al-Musta'in]]
| year_leader3           = 1406–1414
| leader4                = [[Al-Mutawakkil III]] (last)
| year_leader4           = 1508–1516
| deputy1                = [[Aybak]] (first)
| year_deputy1           = 1250–1257
| deputy2                = [[Baybars]]
| year_deputy2           = 1260–1277
| deputy3                = [[Tuman Bay II]] (last)
| year_deputy3           = 1516–1517
| title_deputy           = [[List of Mamluk sultans|Sultan]]
| status                 = [[Sultanate]] nominally under the [[Abbasid Caliphate]]
| government_type        = [[Examples of feudalism|Semi-feudal]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poliak |first=A. N. |date=January 1937 |title=Some Notes on the Feudal System of the Mamlūks |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00096179/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=97–107 |doi=10.1017/S0035869X00096179 |issn=0035-869X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ayubi |first=Nazih N. |title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1996 |isbn=9780857715494 |page=67}}&lt;/ref&gt; [[Stratocracy|stratocratic]] [[elective monarchy]]
| religion               = {{plainlist}}
* [[Sunni Islam]] ([[state religion|state]])
* [[Shia Islam]] (minority)
* [[Alawism]] (minority)
* [[Christianity]] (minority)
* [[Judaism]] (minority){{endplainlist}}
| demonym                = [[Mamluk]]
}}
{{History of Egypt}}

The '''Mamluk Sultanate''' ({{langx|ar|سلطنة المماليك|translit=Salṭanat al-Mamālīk}}), also known as '''Mamluk''' '''Egypt''' or the '''Mamluk Empire''', was a state that ruled [[medieval Egypt|Egypt]], the [[Levant]] and the [[Hejaz]] from the mid-13th to early 16th centuries, with [[Cairo]] as its capital. It was ruled by a military caste of [[mamluk]]s (freed slave soldiers) headed by a [[sultan]]. The sultanate was established with the overthrow of the [[Ayyubid dynasty]] in Egypt in 1250 and was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by the [[Ottoman Empire]] in 1517. Mamluk history is generally divided into the [[Turkic peoples|Turkic]] or [[Bahri Mamluks|Bahri period]] (1250–1382) and the [[Circassians|Circassian]] or [[Burji Mamluks|Burji period]] (1382–1517), called after the predominant ethnicity or corps of the ruling Mamluks during these respective eras.{{sfn|Holt|Baker|Smith|Hopwood|2025}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title = The Later Crusades, 1189–1311|last = Setton|first = Kenneth M.|publisher = Univ of Wisconsin Press|year = 1969|isbn = 978-0-299-04844-0|location = Wisconsin, USA|pages = 757}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Levanoni|1995|p=17}}&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title = Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|url = https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill|last = Hillenbrand|first = Carole|publisher = Edinburgh University Press|year = 2007|isbn = 978-0-7486-2572-7|location = Edinburg|pages = [https://archive.org/details/turkishmythmusli0000hill/page/164 164]–165}}&lt;/ref&gt;

The first rulers of the sultanate hailed from the mamluk regiments of the Ayyubid sultan [[as-Salih Ayyub]] ({{Reign|1240|1249}}), usurping power from his successor in 1250. The Mamluks under Sultan [[Qutuz]] and [[Baybars]] [[Battle of Ain Jalut|routed]] the [[Mongol Empire|Mongol]]s in 1260, halting their southward expansion. They then conquered or gained suzerainty over the Ayyubids' Syrian principalities. Baybars also installed a surviving branch of the [[Abbasid dynasty]] in Cairo, who officially remained as [[caliphs]] and granted symbolic prestige to the sultanate. By the end of the 13th century, through the efforts of sultans Baybars, [[Qalawun]] ({{Reign|1279|1290}}) and [[al-Ashraf Khalil]] ({{Reign|1290|1293}}), the Mamluks had conquered the [[Crusader states]], expanded into [[Makuria]] ([[Nubia]]), [[Cyrenaica]], the Hejaz, and southern [[Anatolia]]. The sultanate then experienced a long period of stability and prosperity during the third reign of [[al-Nasir Muhammad]] (r. 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), before giving way to the internal strife characterizing the succession of his sons, when real power was held by senior [[emir]]s.

One such emir, [[Barquq]], overthrew the sultan in 1382 and again in 1390, inaugurating Burji rule. Mamluk authority across the empire eroded under his successors due to foreign invasions, tribal rebellions, and natural disasters, and the state entered into a long period of financial distress. Under Sultan [[Barsbay]], major efforts were taken to replenish the treasury, particularly monopolization of trade with Europe and tax expeditions into the countryside. He also managed to impose Mamluk authority further abroad, forcing [[Kingdom of Cyprus|Cyprus]] to [[Mamluk campaigns against Cyprus (1424–1426)|submit in 1426]]. The sultanate stagnated after this. Sultan [[Qaitbay]]'s long and competent reign ({{Reign|1468|1496}}) ensured some stability, though it was marked by conflicts with the Ottomans. The last effective sultan was [[Qansuh al-Ghuri]] ({{Reign|1501|1516}}), whose reign was known for heavy-handed fiscal policies, attempted reforms of the military, and [[Mamluk–Portuguese conflicts|confrontations with the Portuguese]] in the Indian Ocean. In 1516, he was [[Battle of Marj Dabiq|killed in battle]] against Ottoman sultan [[Selim I]], who subsequently conquered Egypt in 1517 and ended Mamluk rule.

Under Mamluk rule, particularly under al-Nasir Muhammad, Cairo reached the peak of its size and wealth before the modern period,{{Sfn|Raymond|1993|p=122-124, 140-142}} becoming one of the largest cities in the world at the time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johnson |first=Amy J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA199 |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |pages=199 |language=en |chapter=Cairo}}&lt;/ref&gt; The sultanate's economy was primarily agrarian, but its geographic position also placed it at the center of trade between Europe and the Indian Ocean. The Mamluks themselves relied on the ''[[iqta']]'' system to provide revenues. They were also major patrons of art and architecture: [[inlaid]] metalwork, [[enameled glass]], and illuminated Qur'an [[Islamic manuscripts|manuscripts]] were among the high points of art, while [[Mamluk architecture]] still makes up much of the fabric of [[historic Cairo]] today and is found throughout their former domains.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{EI3|last=Petry|first=Carl Forbes|year=2012|title=Circassians, Mamlūk|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/circassians-mamluk-COM_24404?s.num=7&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=Caucasus}}
*{{cite book |editor1-last=Winter |editor1-first=Michael |editor2-last=Levanoni |editor2-first=Amalia |title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society |year=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13286-3 |url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC}}

{{Egypt topics}}

{{#invoke:Authority control|authorityControl}}

[[زمرو:مملوڪ سلطنت]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:سلطنتون]] 
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:اردن جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:لبيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:فلسطين جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ تيرهين صدي جي قيام]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ سورهين صدي جا خاتما]] 
[[زمرو:1517ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:1250ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1250ع]]
[[زمرو:1517ع]] 
[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ صدي]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ سال]]

[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]
[[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] 
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]


[[زمرو:مملوڪ سلطنت| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 13هين صديءَ ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 16هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون رياستون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون (سلطاني دور جون رياستون)]] [[زمرو:تاريخي بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:اردن جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:لبنان جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:ليبيا جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:فلسطين جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي قرون وسطيٰ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>sbkqjeea25lj8mya2h178gkwc5k7g90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>86167</id>
    <revision>
      <id>410965</id>
      <parentid>337838</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="a16ulksur0lxrfzk26c099173s1sta9" xml:space="preserve">[[زمرو:بادشاهتون]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>a16ulksur0lxrfzk26c099173s1sta9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410967</id>
      <parentid>410965</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="562du2ztosiwrmcpy6a17lb88k9cki2" xml:space="preserve">
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>562du2ztosiwrmcpy6a17lb88k9cki2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411022</id>
      <parentid>410967</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] کي [[زمرو:سلطنتون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>410967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="562du2ztosiwrmcpy6a17lb88k9cki2" xml:space="preserve">
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>562du2ztosiwrmcpy6a17lb88k9cki2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88617</id>
    <revision>
      <id>410974</id>
      <parentid>349467</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="5kpxzo1r8zc17bh1q8ula84cy1o7w9g" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>5kpxzo1r8zc17bh1q8ula84cy1o7w9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411021</id>
      <parentid>410974</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="q8k7khts0q64c2ws33pq277jdekpnfs" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:هندوستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>q8k7khts0q64c2ws33pq277jdekpnfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88627</id>
    <revision>
      <id>410986</id>
      <parentid>349513</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="nus5889z8jq9rszx84kgdnz85ke2ooq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>nus5889z8jq9rszx84kgdnz85ke2ooq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>91424</id>
    <revision>
      <id>410988</id>
      <parentid>359752</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="hfdc9xk7uw0xgtqaclfa2ufsky7jqpy" xml:space="preserve">[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>hfdc9xk7uw0xgtqaclfa2ufsky7jqpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الموراود سلطنت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>97713</id>
    <revision>
      <id>410985</id>
      <parentid>380443</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="deoxxjl8e89rb4qav0x8ygriullpq5y" xml:space="preserve">[[زمرو:اندلس]]
[[زمرو:اسپين جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>deoxxjl8e89rb4qav0x8ygriullpq5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻي اسپيني بادشاهتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>97774</id>
    <revision>
      <id>410981</id>
      <parentid>380586</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="i7ffwz7nl4cx3olnoe8p98j81t1uq6j" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اسپين جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>i7ffwz7nl4cx3olnoe8p98j81t1uq6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410982</id>
      <parentid>410981</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="awoyj9nah5gb2d9lkn8kuzt0ep00x3o" xml:space="preserve">[[زمرو:بادشاهتون]]
[[زمرو:اسپين جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>awoyj9nah5gb2d9lkn8kuzt0ep00x3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410983</id>
      <parentid>410982</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="e205g67tofta8rf209hhjob9vt5itss" xml:space="preserve">
[[زمرو:اسپين جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]]</text>
      <sha1>e205g67tofta8rf209hhjob9vt5itss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>97775</id>
    <revision>
      <id>410980</id>
      <parentid>380587</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="lxy66np3llmk4l3fzt9nrgnzzhn9f0j" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>lxy66np3llmk4l3fzt9nrgnzzhn9f0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411019</id>
      <parentid>410980</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="s855s4yfsp85hrdp0ftn4tisxmzhsbu" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:بين البراعظمي سلطنتون]]</text>
      <sha1>s855s4yfsp85hrdp0ftn4tisxmzhsbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1912 برطانيه ۾</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99067</id>
    <revision>
      <id>410978</id>
      <parentid>386440</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="ja81o1c60iwgkr28nqf1mtb1720if56" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه]] 
[[زمرو:1912]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ja81o1c60iwgkr28nqf1mtb1720if56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اموي خلافت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102260</id>
    <revision>
      <id>410970</id>
      <parentid>410089</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="mntq3xfml0ncimppic3uuh5v1a1bbmm" xml:space="preserve">[[زمرو:بنو اميه]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>mntq3xfml0ncimppic3uuh5v1a1bbmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102329</id>
    <revision>
      <id>410984</id>
      <parentid>410097</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="6zdfmfubddlwi7n2e2pnu3y9zwtn21g" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>6zdfmfubddlwi7n2e2pnu3y9zwtn21g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411018</id>
      <parentid>410984</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="dpiwrrv2gm2xc9th09311q6q7nj7nsz" xml:space="preserve">
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>dpiwrrv2gm2xc9th09311q6q7nj7nsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102330</id>
    <revision>
      <id>410968</id>
      <parentid>410098</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="duxc5jsb8aclvwji5a8qjuvspg626sk" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>duxc5jsb8aclvwji5a8qjuvspg626sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411017</id>
      <parentid>410968</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="c8w8fo2rnjdfkaf7x6e46iopded5gcn" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>c8w8fo2rnjdfkaf7x6e46iopded5gcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانوي سلطنت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102393</id>
    <revision>
      <id>410975</id>
      <parentid>410339</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="lm3yea7kn2akwo6ie1d9um8jcdu7lod" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه]]
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]]</text>
      <sha1>lm3yea7kn2akwo6ie1d9um8jcdu7lod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410979</id>
      <parentid>410975</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="m0mjck1spivv1yolxjsxidwgu8vn3gp" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]]</text>
      <sha1>m0mjck1spivv1yolxjsxidwgu8vn3gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پوپ معصوم III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102418</id>
    <redirect title="پوپ انوسينٽ ٽيون" />
    <revision>
      <id>410953</id>
      <parentid>410420</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T09:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[پوپ انوسينٽ III]] to [[پوپ انوسينٽ ٽيون]]</comment>
      <origin>410953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="sg3iryo2z15gpust484acjdorlzvt7n" xml:space="preserve">#چوريو [[پوپ انوسينٽ ٽيون]]</text>
      <sha1>sg3iryo2z15gpust484acjdorlzvt7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زنجبار شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102466</id>
    <revision>
      <id>410847</id>
      <parentid>410756</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4673" sha1="1eqnu35wj7idpf1c57ml58br4ws1v85" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==External links==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>1eqnu35wj7idpf1c57ml58br4ws1v85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410848</id>
      <parentid>410847</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5717" sha1="g0luhyeib6ks668wno3czv0972px6uj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجيبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجيبار]]
[[زمرو:زنجيبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 


[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]

 
[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>g0luhyeib6ks668wno3czv0972px6uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410849</id>
      <parentid>410848</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5715" sha1="3xm7lio5v226tw5e4ctvmynszcj99uq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجيبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجيبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 


[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]

 
[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>3xm7lio5v226tw5e4ctvmynszcj99uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410850</id>
      <parentid>410849</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="ik6t8uytr1mdi3ljcplnygvs8hw8ssa" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجيبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:زنجيبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 


[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]

 
[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>ik6t8uytr1mdi3ljcplnygvs8hw8ssa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410851</id>
      <parentid>410850</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5741" sha1="63r4nj5z7jcc7ecy54tq2enbb0vzrkg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجيبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:زنجيبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]

 
[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>63r4nj5z7jcc7ecy54tq2enbb0vzrkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410852</id>
      <parentid>410851</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5737" sha1="kcihru1evos35x0q66j9v5hk420gshr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]

 
[[Category:Zanzibar City| ]]
[[Category:Capitals of former countries]]
[[Category:Cities in Zanzibar]]
[[Category:Districts of Mjini Magharibi Region]]
[[Category:Populated coastal places in Zanzibar]]
[[Category:Port cities and towns in Tanzania]]</text>
      <sha1>kcihru1evos35x0q66j9v5hk420gshr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410853</id>
      <parentid>410852</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5480" sha1="tjvht69vxhkco90pkag5dspl1lioleq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|Zanzibar City}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]</text>
      <sha1>tjvht69vxhkco90pkag5dspl1lioleq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410854</id>
      <parentid>410853</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5486" sha1="nqgaorsbfevf96fbwzpykp2wfxxlqq9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]</text>
      <sha1>nqgaorsbfevf96fbwzpykp2wfxxlqq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410855</id>
      <parentid>410854</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5564" sha1="bcpgetirp5qelaruqyg7uhe6gp7s7fi" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]</text>
      <sha1>bcpgetirp5qelaruqyg7uhe6gp7s7fi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410858</id>
      <parentid>410855</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5622" sha1="reb6ud1mktp9v6hpf7ljaeno6gjm7ji" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>reb6ud1mktp9v6hpf7ljaeno6gjm7ji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410863</id>
      <parentid>410858</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5676" sha1="hqd9ncq84s6enan7zsykwzcp4nqf7bk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]

[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>hqd9ncq84s6enan7zsykwzcp4nqf7bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410865</id>
      <parentid>410863</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5743" sha1="o7gvin6fnrceb16hkiw44wpycw4s4m5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]

[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:تنزانيا جون انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>o7gvin6fnrceb16hkiw44wpycw4s4m5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410867</id>
      <parentid>410865</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5747" sha1="c4mf53ayfcwhuwfviuu3b61k7lh27hf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 

[[زمرو:زنجبار]]

[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]

[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]
[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]

[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]


[[زمرو:تنزانيا جون انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>c4mf53ayfcwhuwfviuu3b61k7lh27hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410870</id>
      <parentid>410867</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="8zl8i88dhkd4bd6vffizmusfv7b6n31" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:آفريڪا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>8zl8i88dhkd4bd6vffizmusfv7b6n31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410879</id>
      <parentid>410870</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T15:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="bfkxan8dcxbkcbzkoxo982afylfeqkw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>bfkxan8dcxbkcbzkoxo982afylfeqkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410892</id>
      <parentid>410879</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11204" sha1="0s0dh2tmwt57ybhs2y0aq52uozlymo3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>0s0dh2tmwt57ybhs2y0aq52uozlymo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410893</id>
      <parentid>410892</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="rpp9vz39f8ipac1x38ccwujggvlwn6k" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=&lt;!-- images and maps  -----------&gt;|caption=A|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline=A|image_size=300px|image_caption=A}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>rpp9vz39f8ipac1x38ccwujggvlwn6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410894</id>
      <parentid>410893</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12111" sha1="tvgqkvrx2v7dp6wn62tznz16jehrr8v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline=A|image_size=300px|image_caption=A}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>tvgqkvrx2v7dp6wn62tznz16jehrr8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410895</id>
      <parentid>410894</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12980" sha1="he6v18qvxs1a2m9sy1bsjypqwalmz6j" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline={{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}|image_size=300px|image_caption=A}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>he6v18qvxs1a2m9sy1bsjypqwalmz6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410896</id>
      <parentid>410895</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12970" sha1="9e92kvioppxbqca17xxyj1fuoj56p26" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline={{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = [[اسٽون ٽائون]] جو فضائي منظر
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = سلطان محل عجائب گھر
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = هائوس آف ونڊرز
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 =پراڻو قلعو 
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = ماليندي مسجد جو مينار
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      =فوروزاني باغ
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     =چرچ آف ڪرائسٽ
}}|image_size=300px|image_caption=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>9e92kvioppxbqca17xxyj1fuoj56p26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410897</id>
      <parentid>410896</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13040" sha1="a96553u3ym6ht22imo55ad6t2ucgvzj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name=Jiji la Zanzibar (سواحلي ٻولي)|nickname=اسٽون ٽائون جو گھر|type=مجيني مغاريبي علائقي جو ضلعو ۽ بندرگاهه شهر|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=مجيني مغاريبي علائقي علائقي ۾ مقام|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مجيني مغاريبي علائقو|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|government_type=ميونسپل|leader_title=ميئر|leader_name=خطيب عبدالرحمان خطيب
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=وامجيني|population_as_of=2022|population_total=2,19,007|population_density_km2=auto|population_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline={{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = [[اسٽون ٽائون]] جو فضائي منظر
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = سلطان محل عجائب گھر
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = هائوس آف ونڊرز
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 =پراڻو قلعو 
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = ماليندي مسجد جو مينار
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      =فوروزاني باغ
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     =چرچ آف ڪرائسٽ
}}|image_size=300px|image_caption=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
{{Short description|District of Mjini Magharibi Region, Tanzania}}
{{Infobox settlement
| name               = Zanzibar City
| native_name        = {{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}
| nickname           = Home of Stonetown
| type    = [[Districts of Tanzania|District]] &amp;   [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]
| named_for          = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption            =
| image_map          = Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg
| map_caption        = Location in Mjini Magharibi Region
|custom_label_sec1             = [[Köppen climate classification|Climate]]
|custom_data_sec1             = [[Tropical savanna climate|Aw]]
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates        = {{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = {{flag|Tanzania}}
| subdivision_type1  = [[Regions of Tanzania|Region]]
| subdivision_name1  = [[Mjini Magharibi Region]]
| seat_type          = Capital
| seat               = [[Stone Town|Stonetown]]
| area_total_km2     = 15.4
| area_rank          = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]
| government_type    = Municipal
| leader_title       = Mayor
| leader_name        = Khatib Abdulrahman Khatib
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;| population_demonym = Wamjini
| population_as_of   = 2022
| population_total   = 219,007
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = [[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]
| demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]
| demographics1_title1 = Settler
| demographics1_info1 = [[Swahili people|Swahili]] &amp; [[Arabs]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Hadimu]]
| website            = 
}}
==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>a96553u3ym6ht22imo55ad6t2ucgvzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410929</id>
      <parentid>410897</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>410929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10356" sha1="ek6he4wctb8gvyks23k1j8mp583ems6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name=Jiji la Zanzibar (سواحلي ٻولي)|nickname=اسٽون ٽائون جو گھر|type=مجيني مغاريبي علائقي جو ضلعو ۽ بندرگاهه شهر|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=مجيني مغاريبي علائقي علائقي ۾ مقام|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مجيني مغاريبي علائقو|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|government_type=ميونسپل|leader_title=ميئر|leader_name=خطيب عبدالرحمان خطيب
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=وامجيني|population_as_of=2022|population_total=2,19,007|population_density_km2=auto|population_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline={{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = [[اسٽون ٽائون]] جو فضائي منظر
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = سلطان محل عجائب گھر
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = هائوس آف ونڊرز
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 =پراڻو قلعو 
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = ماليندي مسجد جو مينار
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      =فوروزاني باغ
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     =چرچ آف ڪرائسٽ
}}|image_size=300px|image_caption=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==زنجبار==
'''Zanzibar City''' or '''Mjini District''', {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}} often simply referred to as '''Zanzibar''' (''Wilaya ya Zanzibar Mjini'' or ''Jiji la Zanzibar'' in [[Swahili language|Swahili]]), is one of two administrative districts of [[Mjini Magharibi Region]] in [[Tanzania]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/zanzibar/admin/|title=Mjini District}}&lt;/ref&gt; The district covers an area of {{cvt|15.4|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| title=Kusini District Profile| publisher=Government of Zanzibar| year=2019| access-date=23 July 2022| archive-date=19 June 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220619074852/https://www.ocgs.go.tz/php/ReportOCGS/Zanzibar%20Statistical%20Abstract,%202019%20final.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The district has a water border to the west by the [[Indian Ocean]]. The district is bordered to the east by [[Magharibi District]]. The district seat is in [[Stone Town|Stonetown]]. The city is the largest on the island of [[Zanzibar]]. It is located on the west coast of [[Unguja]], the main island of the [[Zanzibar Archipelago]], north of the much larger city of [[Dar es Salaam]] across the [[Zanzibar Channel]]. The city also serves as the capital of the [[Mjini Magharibi Region|Zanzibar Urban/West Region]]. In 2022 its population was 219,007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mjini Municipal (Municipality, Tanzania) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/mjini_magharibi/5302__mjini_municipal/ |access-date=2024-02-11 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

Zanzibar City comprises two main parts, [[Stone Town]] and [[Ng'ambo]] (literally: &quot;The Other Side&quot;); the two areas were historically divided by a [[stream|creek]] since filled in, with the street on the Stone Town side of the creek originally called Creek Road but later renamed to Benjamin Mkapa Road.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|title=An introduction to Zanzibar Town on the island of Zanzibar in Tanzania.|website=zanzibar-travel-guide.com|access-date=November 25, 2010|archive-date=July 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151331/http://www.zanzibar-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1764|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Shilligton, ''Encyclopaedia of African History'' vol. 3, p. 1710&lt;/ref&gt; Stone Town is the historical core of the city, the former capital of the [[Zanzibar Sultanate]]; because of its unique architecture and culture, it was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 2000.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zanzibar-web.com/stown.html|title=THE &quot;STONE TOWN&quot; OF ZANZIBAR|website=zanzibar-web.com|access-date=June 18, 2008|archive-date=July 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724230955/http://www.zanzibar-web.com/stown.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stone Town of Zanzibar |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ng'ambo is a much larger, modern area that developed around Stone Town after the [[Zanzibar Revolution]], with office buildings and large apartment blocks such as those of the [[Michenzani]] neighbourhood.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;/&gt; Zanzibar City is served by a number of international and domestic airlines via [[Abeid Amani Karume International Airport]].

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>ek6he4wctb8gvyks23k1j8mp583ems6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410930</id>
      <parentid>410929</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>410930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="be7j1d5x26h5irk7kpgr8cim6snzov2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=زنجبار شهر&lt;br&gt;
Zanzibar City|native_name=Jiji la Zanzibar (سواحلي ٻولي)|nickname=اسٽون ٽائون جو گھر|type=مجيني مغاريبي علائقي جو ضلعو ۽ بندرگاهه شهر|named_for=
| image      = {{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = Aerial view of [[Stone Town]]
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = [[Sultan's Palace, Zanzibar|Sultan's Palace Museum]]
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = [[House of Wonders]] 
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 = [[Old Fort of Zanzibar|Old Fort]]
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = [[Malindi Mosque]] Minaret
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      = [[Forodhani Gardens]]
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     = [[Christ Church, Zanzibar|Christ Church]]
}}
| caption   =
|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=مجيني مغاريبي علائقي علائقي ۾ مقام|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مجيني مغاريبي علائقو|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|government_type=ميونسپل|leader_title=ميئر|leader_name=خطيب عبدالرحمان خطيب
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;|population_demonym=وامجيني|population_as_of=2022|population_total=2,19,007|population_density_km2=auto|population_rank=مجيني مغاريبي علائقي ۾  ٻيو نمبر|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=|image_skyline={{multiple image
 | border        = infobox
 | total_width   = 270
 | perrow        = 1/2/2/2
 | caption_align = center
| image1      = Malawi Rd, Zanzibar Town, Tanzania - panoramio.jpg
| caption1 = [[اسٽون ٽائون]] جو فضائي منظر
| image2        = Front view of the palace now known as a museum.jpg
 | caption2      = سلطان محل عجائب گھر
 | image3        = House of wonders.jpg
 | caption3      = هائوس آف ونڊرز
| image4 = Old Fort of Zanzibar ,march 2021.jpg
| caption4 =پراڻو قلعو 
| image5       = Conical Minaret Detail of the Bamnara Mosque.jpg
| caption5      = ماليندي مسجد جو مينار
| image6       = Forodhani jubilee gardens Zanzibar.jpg
| caption6      =فوروزاني باغ
| image7       = Christ Church Stone Town Zanzibar.jpg
| caption7     =چرچ آف ڪرائسٽ
}}|image_size=300px|image_caption=}}
'''زنزيبار شهر''' (Zanzibar، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) يا &quot;مجيني ضلعو&quot; عام طور تي &quot;زانزيبار&quot; (ولايا يا زنزيبار مجني يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ &quot;جيجي لا زانزيبار&quot;) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}&lt;/ref&gt; ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}&lt;/ref&gt;

زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، [[اسٽون ٽائون]] ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: &quot;ٻيو پاسو&quot;)  تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;ztg&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}&lt;/ref&gt;  اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}&lt;/ref&gt; نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو &quot;زنجبار انقلاب&quot; کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ &quot;ميچنزاني پاڙي&quot; جا بلاڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ztg&quot; /&gt; زنجبار شهر کي &quot;عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ&quot; ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون.

==پڻ ڏسو== 
* [[اسٽون ٽائون]] 
* [[زنجيبار جي سلطنت]] 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category|زنجبار شهر}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Zanzibar (seaport)|display=Zanzibar, an East African seaport |short=x}}
{{Mjini Magharibi}}
{{Cities in Tanzania}}
{{Districts of Mjini Magharibi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:زنجبار شهر| ]] 
[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجيبار ۾ آبادي وارا ساحلي علائقا]] [[زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]]</text>
      <sha1>be7j1d5x26h5irk7kpgr8cim6snzov2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:زمين جا علائقا</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102477</id>
    <revision>
      <id>410831</id>
      <parentid>410829</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6076" sha1="k38jm0s1eyuq69hgnq6gu1a7djnckva" xml:space="preserve">{{
|ڌرتيء جا علائقا 
|vte
* زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا
** اڌ گول 
*** [[اوڀرين اڌ گول]]
*** [[اترين اڌ گول]]
*** [[ڏاکڻي اڌ گول]]
*** [[اولهائين اڌ گول]] 
*** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا 
* خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ
** [[آفريڪا]] 
*** [[اتر آفريڪا]]
**** [[المغرب]]  
*** [[سب-صحارا آفريڪا]] 
*** [[وچ آفريڪا]] 
*** [[اوڀر آفريڪا]] 
**** [[آفريڪي سڱ]]  
*** عظيم ڍنڍون 
*** [[ڏاکڻي آفريڪا]]
** [[انٽارڪٽيڪا]] 
*** اولهه انٽارڪٽيڪا 
*** اوڀر انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ پليٽيو
*** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل
*** اولهه انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ جزيره نما 
** [[اوشينيا]]
*** [[آسٽريليا (کنڊ)|مکيه سرزمين آسٽريليا]] 
**** [[آسٽريليا]]
**** [[نيو گني]]
**** [[تسمانيا]] 
** [[يوريشيا]] 
** [[ايشيا]]
*** [[اوڀر ايشيا]] 
*** [[اتر ايشيا]]
*** [[اتر اوڀر ايشيا]]
*** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]
*** [[مکيه سرزمين ايشيا]]
*** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime)
*** [[وچ ايشيا]] 
**** [[ارال سمنڊ]]
**** ارالڪم ريگستان 
**** [[ڪيسپين سمنڊ]]
*** [[سائبيريا]] 
*** [[اتر سائبيريا]] 
*** [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]]
*** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو 
** [[اتر اوڀر ايشيا]] 
** [[ڏکڻ ايشيا]] 
*** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] 
*** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]]
* [[اولهه ايشيا]] 
* [[عرب جزيري نما|عربستان]]
* [[قفقاز]]  
* [[ڏکڻ قفقاز]] 
* [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]]
* مردار سمنڊ  
* ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) 
* ليوانٽائن سمنڊ 
* ويجهو اوڀر
* ٻيا خطا 
* [[هماليا|هماليه وارو علائقو]]
* هندستاني هماليه وارو خطو 
* اندرين ايشيا 
* وسيع ايشيا 
** [[وچ ايشيا]]
* [[يورپ]]
** [[اوڀر يورپ]]
*** [[بلقان]] 
*** [[قفقاز]] 
**** اتر قفقاز 
**** ڏکڻ قفقاز 
*** ڏکڻ روس 
*** يورپي روس 
*** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] 
*** [[اترين يورپ|اتر يورپ]]
*** [[بالٽڪ علائقو]] 
*** [[برطانوي ٻيٽ]]
*** [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ علائقو]]
*** [[اتر-اولهه يورپ]]
**** [[اسڪينڊينيويا]]
**** اسڪينڊينيويائي جزيره نما 
*** ڏکڻ ميڊيٽرينين 
*** [[وچ اوڀر]] 
*** [[اٽلي]] 
**** [[اطالوي جزيري نما]]
*** ڏکڻ-اوڀر يورپ
**** بلقان جزيره نما 
*** [[ڏاکڻي يورپ]]
*** [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]]
*** اوڀرين ائٽلانٽڪ  
*** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) 
* اتر-اولهه يورپ
* ٻيا 
*** [[وچ يورپ]] 
*** ٻوليءَ جي لحاظ کان 
**** سيلٽڪ 
**** جرمنڪ 
**** رومانس 
**** سلاوڪ 
** [[اتر آمريڪا]] 
*** [[گرين لينڊ]] 
*** [[نيو انگلينڊ]]
*** [[ڪينيڊا]] 
* Prairies
**
Central
**
Eastern
**
Northern
**
Western
**
Middle
America	
**
Aridoamerica 
**
Northern 
Mexico
**
Mesoamerica 
**
Bajío
**
Huasteca
**
Tierra 
Caliente
**
Valley of Mexico
**
Caribbean	
**
Greater
**
Dutch
**
Western
**
West Indies
**
Central
America	
**
Northern 
**
Triangle
**
Mosquito Coast
**
South
America
**	
Amazon Plain 
**
Amazon Basin
**
Amazon Rainforest
**
Andean States
**
Brazilian Highlands
**
Caribbean
** 
South America 
**Colombian
**
Venezuelan
**
The Guianas
**
Southern Cone 
**
Patagonia
**
Tierra del Fuego
**
Zealandia
**	
North Zealandia
**
South Zealandia
**
Other
*
divisions
**	
Africa-Eurasia
**
America
**
Oceania
** 
Australasia
**
Melanesia
**
Micronesia
**
Polynesia
*
Geopolitical
regions	
**
Global	
**
East
**
Heartland
**
North
**
Northwest
**
South
**
Southeast
**
Southwest
**
Asia-Pacific
**	
Far East
**
Pacific Asia
**
Sinosphere
** 
Greater China
**
Indosphere
** 
Greater India
**
Europe,
the Middle East
and Africa
**	
Mediterranean
**
Greater
**
Middle East	
**
Middle East and North Africa
**
Middle East
**
Arab world 
**
Mashriq
**
Maghreb
**
Greater Iran 
**
Iranian Plateau
*
Americas
**	
Anglo
**
Dutch
**
French
**
Latin America
and the Caribbean
**	
Latin
**
Ibero Hispanic
**
Portuguese
*
Worlds
**	
New World
**
Old World
**
Three Worlds 
**
First World
**
Second World
**
Third World
**
Fourth World
**
Eastern World
**
Western World
*
Islands
**	
By continent
***	
Africa
***
Americas 
****
North America 
****
Caribbean
****
Central America
****
South America
***
Antarctica
***
Asia
***
Europe 
**
by area
**
by population
***
Oceania 
****
Australia
****
New Zealand
**
By ocean
***	
Arctic
***
Atlantic 
***
Baltic Sea
***
Black Sea
***
Caribbean Sea
***
Irish Sea
***
Mediterranean Sea 
***
Adriatic Sea
***
Aegean Sea
***
Ionian Sea
***
Indian 
****
Persian Gulf
Pacific 
***
East China Sea
***
South China Sea
***
Southern
*
Water bodies
**	
Lakes 
**
lists
***
Rivers
***
Seas
**
Oceans
***	
Antarctic/Southern 
***
Antarctic 
** Convergence
***
Arctic
***
Atlantic
***
Indian
***
Pacific 
***
Great Barrier Reef
***
Mariana Trench 
***
Challenger Deep
***
Ring of Fire
*
World Ocean
Rim	
**
Arctic
**
Atlantic
**
Himalayan
**
Indo-Mediterranean 
**
Indian 
Ocean
**
Mediterranean
**
Pacific
**
Polar
**	
Antarctic
**
Arctic
*
Tectonic
plates	
**
African Plate
**
Antarctic Plate
**
Arabian Plate
**
Caribbean Plate
**
Cocos Plate
**
Eurasian Plate
**
Indo-Australian Plate 
**
Australian Plate
**
Indian Plate
**
Juan de Fuca Plate
**
Nazca Plate
**
North American Plate
**
Pacific Plate
**
Philippine Sea Plate
**
Scotia Plate
**
Somali Plate
**
South American Plate
*
 Continents of Earth / List of seas / Physical Earth
*
Subregion
}}</text>
      <sha1>k38jm0s1eyuq69hgnq6gu1a7djnckva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410832</id>
      <parentid>410831</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6166" sha1="3hxx2mbbs0ec7ateouwmwl0dmcpacwl" xml:space="preserve">{{
|ڌرتيء جا علائقا 
|vte
* زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا
** اڌ گول 
*** [[اوڀرين اڌ گول]]
*** [[اترين اڌ گول]]
*** [[ڏاکڻي اڌ گول]]
*** [[اولهائين اڌ گول]] 
*** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا 
* خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ
** [[آفريڪا]] 
*** [[اتر آفريڪا]]
**** [[المغرب]]  
*** [[سب-صحارا آفريڪا]] 
*** [[وچ آفريڪا]] 
*** [[اوڀر آفريڪا]] 
**** [[آفريڪي سڱ]]  
*** عظيم ڍنڍون 
*** [[ڏاکڻي آفريڪا]]
** [[انٽارڪٽيڪا]] 
*** اولهه انٽارڪٽيڪا 
*** اوڀر انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ پليٽيو
*** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل
*** اولهه انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ جزيره نما 
** [[اوشينيا]]
*** [[آسٽريليا (کنڊ)|مکيه سرزمين آسٽريليا]] 
**** [[آسٽريليا]]
**** [[نيو گني]]
**** [[تسمانيا]] 
** [[يوريشيا]] 
** [[ايشيا]]
*** [[اوڀر ايشيا]] 
*** [[اتر ايشيا]]
*** [[اتر اوڀر ايشيا]]
*** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]
*** [[مکيه سرزمين ايشيا]]
*** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime)
*** [[وچ ايشيا]] 
**** [[ارال سمنڊ]]
**** ارالڪم ريگستان 
**** [[ڪيسپين سمنڊ]]
*** [[سائبيريا]] 
*** [[اتر سائبيريا]] 
*** [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]]
*** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو 
** [[اتر اوڀر ايشيا]] 
** [[ڏکڻ ايشيا]] 
*** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] 
*** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]]
* [[اولهه ايشيا]] 
* [[عرب جزيري نما|عربستان]]
* [[قفقاز]]  
* [[ڏکڻ قفقاز]] 
* [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]]
* مردار سمنڊ  
* ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) 
* ليوانٽائن سمنڊ 
* ويجهو اوڀر
* ٻيا خطا 
* [[هماليا|هماليه وارو علائقو]]
* هندستاني هماليه وارو خطو 
* اندرين ايشيا 
* وسيع ايشيا 
** [[وچ ايشيا]]
* [[يورپ]]
** [[اوڀر يورپ]]
*** [[بلقان]] 
*** [[قفقاز]] 
**** اتر قفقاز 
**** ڏکڻ قفقاز 
*** ڏکڻ روس 
*** يورپي روس 
*** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] 
*** [[اترين يورپ|اتر يورپ]]
*** [[بالٽڪ علائقو]] 
*** [[برطانوي ٻيٽ]]
*** [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ علائقو]]
*** [[اتر-اولهه يورپ]]
**** [[اسڪينڊينيويا]]
**** اسڪينڊينيويائي جزيره نما 
*** ڏکڻ ميڊيٽرينين 
*** [[وچ اوڀر]] 
*** [[اٽلي]] 
**** [[اطالوي جزيري نما]]
*** ڏکڻ-اوڀر يورپ
**** بلقان جزيره نما 
*** [[ڏاکڻي يورپ]]
*** [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]]
*** اوڀرين ائٽلانٽڪ  
*** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) 
* اتر-اولهه يورپ
* ٻيا 
*** [[وچ يورپ]] 
*** ٻوليءَ جي لحاظ کان 
**** سيلٽڪ 
**** جرمنڪ 
**** رومانس 
**** سلاوڪ 
** [[اتر آمريڪا]] 
*** [[گرين لينڊ]] 
*** [[نيو انگلينڊ]]
*** [[ڪينيڊا]] 
* Prairies
**
Central
**
Eastern
**
Northern
**
Western
**
Middle
America	
**
Aridoamerica 
**
Northern 
Mexico
**
Mesoamerica 
**
Bajío
**
Huasteca
**
Tierra 
Caliente
**
Valley of Mexico
**
Caribbean	
**
Greater
**
Dutch
**
Western
**
West Indies
**
Central
America	
**
Northern 
**
Triangle
**
Mosquito Coast
**
South
America
**	
Amazon Plain 
**
Amazon Basin
**
Amazon Rainforest
**
Andean States
**
Brazilian Highlands
**
Caribbean
** 
South America 
**Colombian
**
Venezuelan
**
The Guianas
**
Southern Cone 
**
Patagonia
**
Tierra del Fuego
**
Zealandia
**	
North Zealandia
**
South Zealandia
**
Other
*
divisions
**	
Africa-Eurasia
**
America
**
Oceania
** 
Australasia
**
Melanesia
**
Micronesia
**
Polynesia
*
Geopolitical
regions	
**
Global	
**
East
**
Heartland
**
North
**
Northwest
**
South
**
Southeast
**
Southwest
**
Asia-Pacific
**	
Far East
**
Pacific Asia
**
Sinosphere
** 
Greater China
**
Indosphere
** 
Greater India
**
Europe,
the Middle East
and Africa
**	
Mediterranean
**
Greater
**
Middle East	
**
Middle East and North Africa
**
Middle East
**
Arab world 
**
Mashriq
**
Maghreb
**
Greater Iran 
**
Iranian Plateau
*
Americas
**	
Anglo
**
Dutch
**
French
**
Latin America
and the Caribbean
**	
Latin
**
Ibero Hispanic
**
Portuguese
*
Worlds
**	
New World
**
Old World
**
Three Worlds 
**
First World
**
Second World
**
Third World
**
Fourth World
**
Eastern World
**
Western World
*
Islands
**	
By continent
***	
Africa
***
Americas 
****
North America 
****
Caribbean
****
Central America
****
South America
***
Antarctica
***
Asia
***
Europe 
**
by area
**
by population
***
Oceania 
****
Australia
****
New Zealand
**
By ocean
***	
Arctic
***
Atlantic 
***
Baltic Sea
***
Black Sea
***
Caribbean Sea
***
Irish Sea
***
Mediterranean Sea 
***
Adriatic Sea
***
Aegean Sea
***
Ionian Sea
***
Indian 
****
Persian Gulf
Pacific 
***
East China Sea
***
South China Sea
***
Southern
*
Water bodies
**	
Lakes 
**
lists
***
Rivers
***
Seas
**
Oceans
***	
Antarctic/Southern 
***
Antarctic 
** Convergence
***
Arctic
***
Atlantic
***
Indian
***
Pacific 
***
Great Barrier Reef
***
Mariana Trench 
***
Challenger Deep
***
Ring of Fire
*
World Ocean
Rim	
**
Arctic
**
Atlantic
**
Himalayan
**
Indo-Mediterranean 
**
Indian 
Ocean
**
Mediterranean
**
Pacific
**
Polar
**	
Antarctic
**
Arctic
*
Tectonic
plates	
**
African Plate
**
Antarctic Plate
**
Arabian Plate
**
Caribbean Plate
**
Cocos Plate
**
Eurasian Plate
**
Indo-Australian Plate 
**
Australian Plate
**
Indian Plate
**
Juan de Fuca Plate
**
Nazca Plate
**
North American Plate
**
Pacific Plate
**
Philippine Sea Plate
**
Scotia Plate
**
Somali Plate
**
South American Plate
* Continents of Earth / List of seas / Physical Earth
* Subregion
}}

[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:زمين]]
[[زمرو:دنيا]]
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>3hxx2mbbs0ec7ateouwmwl0dmcpacwl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410891</id>
      <parentid>410832</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T17:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10469" sha1="hpmzfmkz93722mdj4bl2utkh1en51wq" xml:space="preserve">{{
|ڌرتيء جا علائقا 
|vte
* زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا
** اڌ گول 
*** [[اوڀرين اڌ گول]]
*** [[اترين اڌ گول]]
*** [[ڏاکڻي اڌ گول]]
*** [[اولهائين اڌ گول]] 
*** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا 
* خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ
** [[آفريڪا]] 
*** [[اتر آفريڪا]]
**** [[المغرب]]  
*** [[سب-صحارا آفريڪا]] 
*** [[وچ آفريڪا]] 
*** [[اوڀر آفريڪا]] 
**** [[آفريڪي سڱ]]  
*** عظيم ڍنڍون 
*** [[ڏاکڻي آفريڪا]]
** [[انٽارڪٽيڪا]] 
*** اولهه انٽارڪٽيڪا 
*** اوڀر انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ پليٽيو
*** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل
*** اولهه انٽارڪٽيڪا
*** انٽارڪٽڪ جزيره نما 
** [[اوشينيا]]
*** [[آسٽريليا (کنڊ)|مکيه سرزمين آسٽريليا]] 
**** [[آسٽريليا]]
**** [[نيو گني]]
**** [[تسمانيا]] 
** [[يوريشيا]] 
** [[ايشيا]]
*** [[اوڀر ايشيا]] 
*** [[اتر ايشيا]]
*** [[اتر اوڀر ايشيا]]
*** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]
*** [[مکيه سرزمين ايشيا]]
*** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime)
*** [[وچ ايشيا]] 
**** [[ارال سمنڊ]]
**** ارالڪم ريگستان 
**** [[ڪيسپين سمنڊ]]
*** [[سائبيريا]] 
*** [[اتر سائبيريا]] 
*** [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]]
*** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو 
** [[اتر اوڀر ايشيا]] 
** [[ڏکڻ ايشيا]] 
*** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] 
*** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]]
* [[اولهه ايشيا]] 
* [[عرب جزيري نما|عربستان]]
* [[قفقاز]]  
* [[ڏکڻ قفقاز]] 
* [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]]
* مردار سمنڊ  
* ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) 
* ليوانٽائن سمنڊ 
* ويجهو اوڀر
* ٻيا خطا 
* [[هماليا|هماليه وارو علائقو]]
* هندستاني هماليه وارو خطو 
* اندرين ايشيا 
* وسيع ايشيا 
** [[وچ ايشيا]]
* [[يورپ]]
** [[اوڀر يورپ]]
*** [[بلقان]] 
*** [[قفقاز]] 
**** اتر قفقاز 
**** ڏکڻ قفقاز 
*** ڏکڻ روس 
*** يورپي روس 
*** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] 
*** [[اترين يورپ|اتر يورپ]]
*** [[بالٽڪ علائقو]] 
*** [[برطانوي ٻيٽ]]
*** [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ علائقو]]
*** [[اتر-اولهه يورپ]]
**** [[اسڪينڊينيويا]]
**** اسڪينڊينيويائي جزيره نما 
*** ڏکڻ ميڊيٽرينين 
*** [[وچ اوڀر]] 
*** [[اٽلي]] 
**** [[اطالوي جزيري نما]]
*** ڏکڻ-اوڀر يورپ
**** بلقان جزيره نما 
*** [[ڏاکڻي يورپ]]
*** [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]]
*** اوڀرين ائٽلانٽڪ  
*** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) 
* اتر-اولهه يورپ
* ٻيا 
*** [[وچ يورپ]] 
*** ٻوليءَ جي لحاظ کان 
**** سيلٽڪ 
**** جرمنڪ 
**** رومانس 
**** سلاوڪ 
** [[اتر آمريڪا]] 
*** [[گرين لينڊ]] 
*** [[نيو انگلينڊ]]
*** [[ڪينيڊا]] 
* وسيع گاهه جا ميدان
** مرڪزي 
** اوڀر وارو 
** اتر وارو 
** اولهه وارو 
** وچ آمريڪا 
* آريڊو-آمريڪا (خشڪ علائقا) 
** اتر ميڪسيڪو 
** ميسو-آمريڪا 
** باجيو (Bajío) 
** هواسٽيڪا (Huasteca) 
** ٽيرا ڪاليئنٽي (Tierra Caliente) 
** ميڪسيڪو جي وادي 
* ڪيريبين 
* وڏا علائقا 
** ڊچ 
** اولهه وارو. 
** ويسٽ انڊيز. مرڪزي آمريڪا. اتر وارو ٽڪنڊو (Northern Triangle). موسڪيٽو ڪوسٽ. ڏکڻ آمريڪا. ايمازون جو ميدان. ايمازون جو طاس (Basin). ايمازون جا برساتي ٻيلا. اينڊين رياستون. برازيلي مٿانهون علائقو (Highlands). ** ڪيريبين. ** ڏکڻ آمريڪا. *** ڪولمبين. وينزويلن. گويانا (The Guianas). سدرن ڪون (Southern Cone). پيٽاگونيا. ٽيرا ڊيل فيوگو. ** زيلينڊيا. اتر زيلينڊيا. ڏکڻ زيلينڊيا. ** ٻيا * تقسيمون ** آفريڪا-يوريشيا. آمريڪا. اوشينيا. *** آسٽريليشيا. ميلانيشيا. مائڪرونيشيا. پولينيشيا. * جيو پوليٽيڪل (جاگرافيائي-سياسي) خطا ** عالمي *** اوڀر. هارٽ لينڊ (مرڪزي خطو). اتر. اتر-اولهه. ڏکڻ. ڏکڻ-اوڀر. ڏکڻ-اولهه. ايشيا-پئسفڪ. پرے وارو اوڀر (Far East). پئسفڪ ايشيا. سينوسفيئر (چيني تهذيب جو دائرو). وڏو چين (Greater China). انڊوسفيئر (هندستاني تهذيب جو دائرو). وڏو هندستان (Greater India). يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا. بحر روم (Mediterranean). *** وڏو (Greater) **** وچ اوڀر. وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا. وچ اوڀر. عرب دنيا. مشرق. مغرب. وڏو ايران (Greater Iran). ايراني مٿانهون ميدان (Plateau). ** آمريڪا کنڊ (Americas). *** اينگلو. ڊچ. فرانسيسي. ** لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين *** لاطيني. آئبيرو-هسپانوي. پرتگالي. * دنيايون ** نئين دنيا. پୁراڻي دنيا. ٽي دنيايون. پهرين دنيا. ٻيون دنيا. ٽيون دنيا. چوٿين دنيا. اوڀر واري دنيا. اولهه واري دنيا. * جزيرا ** براعظم جي لحاظ کان *** آفريڪا. آمريڪا کنڊ. اتر آمريڪا. ڪيريبين. مرڪزي آمريڪا. ڏکڻ آمريڪا. انٽارڪٽيڪا. ايشيا. يورپ. ** رقبي جي لحاظ کان ** آبادي جي لحاظ کان *** اوشينيا. آسٽريليا. نيوزي لينڊ. ** سمنڊن جي لحاظ کان *** آرڪٽڪ. ائٽلانٽڪ. بالٽڪ سمنڊ. ڪارو سمنڊ (Black Sea). ڪيريبين سمنڊ. آئرش سمنڊ. بحيره روم (Mediterranean Sea). ايڊرياٽڪ سمنڊ. ايجين سمنڊ. آئونيئن سمنڊ. هند (سمنڊ). خليج فارس. پئسفڪ. اوڀر چين جو سمنڊ. ڏکڻ چين جو سمنڊ. ڏکڻ (سمنڊ). * پاڻي جا ذخيرا ** ڍنڍون. فهرستون. درياهه. سمنڊ. وڏا سمنڊ (Oceans) *** انٽارڪٽڪ/ڏکڻ. انٽارڪٽڪ. * ملاپ جا هنڌ (Convergence) ** آرڪٽڪ. ائٽلانٽڪ. هند. پئسفڪ. *** گريٽ بيئرر ريف. ماريانا ٽرينچ. چيلينجر ڊيپ. رنگ آف فائر. * عالمي سامونڊي پٽي (World Ocean Rim) ** آرڪٽڪ. ائٽلانٽڪ. هماليه. انڊو-ميڊيٽرينين. هند وڏو سمنڊ. بحيره روم. پئسفڪ. قطبي. انٽارڪٽڪ. آرڪٽڪ. * ٽيڪٽونڪ پليٽس ** آفريڪي پليٽ. انٽارڪٽڪ پليٽ. عربي پليٽ. ڪيريبين پليٽ. ڪوڪوس پليٽ. يوريشين پليٽ. انڊو-آسٽريلين پليٽ. آسٽريلين پليٽ. انڊين پليٽ. جوان ڊي فوڪا پليٽ. نازڪا پليٽ. اتر آمريڪي پليٽ. پئسفڪ پليٽ. فلپائن سمنڊ جي پليٽ. اسڪوشيا پليٽ. صومالي پليٽ. ڏکڻ آمريڪي پليٽ. * ڌرتيءَ جا کنڊ / سمنڊن جي فهرست / طبعي ڌرتي ذيلي خطو


* Prairies
**
Central
**
Eastern
**
Northern
**
Western
**
Middle
America	
**
Aridoamerica 
**
Northern 
Mexico
**
Mesoamerica 
**
Bajío
**
Huasteca
**
Tierra 
Caliente
**
Valley of Mexico
**
Caribbean	
**
Greater
**
Dutch
**
Western
**
West Indies
**
Central
America	
**
Northern 
**
Triangle
**
Mosquito Coast
**
South
America
**	
Amazon Plain 
**
Amazon Basin
**
Amazon Rainforest
**
Andean States
**
Brazilian Highlands
**
Caribbean
** 
South America 
**Colombian
**
Venezuelan
**
The Guianas
**
Southern Cone 
**
Patagonia
**
Tierra del Fuego
**
Zealandia
**	
North Zealandia
**
South Zealandia
**
Other
*
divisions
**	
Africa-Eurasia
**
America
**
Oceania
** 
Australasia
**
Melanesia
**
Micronesia
**
Polynesia
*
Geopolitical
regions	
**
Global	
**
East
**
Heartland
**
North
**
Northwest
**
South
**
Southeast
**
Southwest
**
Asia-Pacific
**	
Far East
**
Pacific Asia
**
Sinosphere
** 
Greater China
**
Indosphere
** 
Greater India
**
Europe,
the Middle East
and Africa
**	
Mediterranean
**
Greater
**
Middle East	
**
Middle East and North Africa
**
Middle East
**
Arab world 
**
Mashriq
**
Maghreb
**
Greater Iran 
**
Iranian Plateau
*
Americas
**	
Anglo
**
Dutch
**
French
**
Latin America
and the Caribbean
**	
Latin
**
Ibero Hispanic
**
Portuguese
*
Worlds
**	
New World
**
Old World
**
Three Worlds 
**
First World
**
Second World
**
Third World
**
Fourth World
**
Eastern World
**
Western World
*
Islands
**	
By continent
***	
Africa
***
Americas 
****
North America 
****
Caribbean
****
Central America
****
South America
***
Antarctica
***
Asia
***
Europe 
**
by area
**
by population
***
Oceania 
****
Australia
****
New Zealand
**
By ocean
***	
Arctic
***
Atlantic 
***
Baltic Sea
***
Black Sea
***
Caribbean Sea
***
Irish Sea
***
Mediterranean Sea 
***
Adriatic Sea
***
Aegean Sea
***
Ionian Sea
***
Indian 
****
Persian Gulf
Pacific 
***
East China Sea
***
South China Sea
***
Southern
*
Water bodies
**	
Lakes 
**
lists
***
Rivers
***
Seas
**
Oceans
***	
Antarctic/Southern 
***
Antarctic 
** Convergence
***
Arctic
***
Atlantic
***
Indian
***
Pacific 
***
Great Barrier Reef
***
Mariana Trench 
***
Challenger Deep
***
Ring of Fire
*
World Ocean
Rim	
**
Arctic
**
Atlantic
**
Himalayan
**
Indo-Mediterranean 
**
Indian 
Ocean
**
Mediterranean
**
Pacific
**
Polar
**	
Antarctic
**
Arctic
*
Tectonic
plates	
**
African Plate
**
Antarctic Plate
**
Arabian Plate
**
Caribbean Plate
**
Cocos Plate
**
Eurasian Plate
**
Indo-Australian Plate 
**
Australian Plate
**
Indian Plate
**
Juan de Fuca Plate
**
Nazca Plate
**
North American Plate
**
Pacific Plate
**
Philippine Sea Plate
**
Scotia Plate
**
Somali Plate
**
South American Plate
* Continents of Earth / List of seas / Physical Earth
* Subregion
}}

[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:زمين]]
[[زمرو:دنيا]]
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>hpmzfmkz93722mdj4bl2utkh1en51wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقا بلحاظ صديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102479</id>
    <revision>
      <id>410834</id>
      <timestamp>2026-09-09T12:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>410834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="hqn1nkgtfofqhazea6kq11mlfxcztqg" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>hqn1nkgtfofqhazea6kq11mlfxcztqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقا بلحاظ کنڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102480</id>
    <revision>
      <id>410835</id>
      <timestamp>2026-09-09T12:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>410835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="qcnbyhmrqnckeprmp05rfj262c2pm68" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>qcnbyhmrqnckeprmp05rfj262c2pm68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:استوائي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102481</id>
    <revision>
      <id>410836</id>
      <timestamp>2026-09-09T12:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:ٽراپڪس]]</comment>
      <origin>410836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="stqrxtef5b8dfqb01977d0neoiipmiv" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:ٽراپڪس]]</text>
      <sha1>stqrxtef5b8dfqb01977d0neoiipmiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جا قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102482</id>
    <revision>
      <id>410860</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>410860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="mq12i0lwwsh5y8twb6vkfsybn7rrb3a" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>mq12i0lwwsh5y8twb6vkfsybn7rrb3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410861</id>
      <parentid>410860</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="ayz3at7oxx3jzomdwszcakcazxmvfke" xml:space="preserve">
[[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>ayz3at7oxx3jzomdwszcakcazxmvfke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102483</id>
    <revision>
      <id>410864</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ آباد جڳھيون]]</comment>
      <origin>410864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="p1b2s2c5rbtx8qqb7bpmggwwsx20k11" xml:space="preserve">[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>p1b2s2c5rbtx8qqb7bpmggwwsx20k11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تنزانيا جون انتظامي ورهاستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102484</id>
    <revision>
      <id>410866</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ انتظامي ورهاستون]]</comment>
      <origin>410866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="1qnd0afe2qq19c0hehy7g31c1bz9opj" xml:space="preserve">[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>1qnd0afe2qq19c0hehy7g31c1bz9opj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تنزانيا جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102485</id>
    <revision>
      <id>410868</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شهر]] [[زمرو:آفريڪا جا شهر]] [[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</comment>
      <origin>410868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="lj4c7usmizd17nsuhk1ldl6k24ru3dr" xml:space="preserve">[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>lj4c7usmizd17nsuhk1ldl6k24ru3dr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410869</id>
      <parentid>410868</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="h46r3zb6abw7m9t8p4or5ue58imn9e0" xml:space="preserve">
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]
[[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>h46r3zb6abw7m9t8p4or5ue58imn9e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زنجبار شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102486</id>
    <revision>
      <id>410871</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:زنجبار جا شهر]] [[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</comment>
      <origin>410871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="bgm9s79s5c1eafc1fd3ba6evmvvxkzh" xml:space="preserve">[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>bgm9s79s5c1eafc1fd3ba6evmvvxkzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410878</id>
      <parentid>410871</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T15:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>410878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="mvs7u6zb10pyqaipnhsqo9i4njwjglk" xml:space="preserve">[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:زنجبار جا شهر]]
[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ]] 
[[زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا]] 
[[زمرو:زنجبار ۾ آباديءَ وارا ساحلي علائقا]]</text>
      <sha1>mvs7u6zb10pyqaipnhsqo9i4njwjglk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مجيني مغربي خطي جا ضلعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102487</id>
    <revision>
      <id>410872</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]    [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا شهر]] [[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]  [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]  [[زمرو:گادي جا هنڌ]]  [[زمرو:تنزانيا جا شهر]] [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:قصبا]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]...</comment>
      <origin>410872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="666" sha1="kz0bmqqxykmloz1saxtocac98ctfl6f" xml:space="preserve">[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]


[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]

[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]] 
[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:قصبو]]
[[زمرو:قصبا]]
[[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا جا شهر]]

[[زمرو:آفريڪا جا قصبا]]

[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]

[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جا شهر]]</text>
      <sha1>kz0bmqqxykmloz1saxtocac98ctfl6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410874</id>
      <parentid>410872</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>410874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="ps0xtqf4wu6i3w59wkberf0c00n0wny" xml:space="preserve">[[زمرو:مجيني مغربي علائقو]]</text>
      <sha1>ps0xtqf4wu6i3w59wkberf0c00n0wny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مجيني مغربي علائقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102488</id>
    <revision>
      <id>410873</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا جون انتظامي ورهاستون]]</comment>
      <origin>410873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5mus202t0ndtjh3fcah1dczulrzabvg" xml:space="preserve">[[زمرو:تنزانيا جون انتظامي ورهاستون]]</text>
      <sha1>5mus202t0ndtjh3fcah1dczulrzabvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زنجبار جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102489</id>
    <revision>
      <id>410875</id>
      <timestamp>2026-09-09T15:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا جا شهر]] [[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]</comment>
      <origin>410875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="45nssxf2fmi9rijt071v3zo57h2q30f" xml:space="preserve">[[زمرو:تنزانيا جا شهر]]
[[زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>45nssxf2fmi9rijt071v3zo57h2q30f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زنجبار ۾ آباد جڳھيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102490</id>
    <revision>
      <id>410876</id>
      <timestamp>2026-09-09T15:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</comment>
      <origin>410876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="omdio4sgzf77ypvs52xf7kh9lrg6di2" xml:space="preserve">[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:تنزانيا ۾ آباد جڳھيون]]</text>
      <sha1>omdio4sgzf77ypvs52xf7kh9lrg6di2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻن ملڪن جا گاديءَ جا هنڌ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102491</id>
    <revision>
      <id>410877</id>
      <timestamp>2026-09-09T15:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]  [[زمرو:گادي جا هنڌ]]</comment>
      <origin>410877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="kewahxphxxs0fqmvnhy5k4b8f87comt" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:گادي جا هنڌ]]</text>
      <sha1>kewahxphxxs0fqmvnhy5k4b8f87comt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تنزانيا جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102492</id>
    <revision>
      <id>410880</id>
      <timestamp>2026-09-09T15:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا جا شهر]]  [[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</comment>
      <origin>410880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="8pjds8dqn321ywdagsfisg25za8k7j0" xml:space="preserve">[[زمرو:تنزانيا جا شهر]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>8pjds8dqn321ywdagsfisg25za8k7j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شمارياتي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102493</id>
    <revision>
      <id>410882</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:شماريات]]</comment>
      <origin>410882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="8d6pm8gnnoqgrvxvnkum3icuwyzhtpm" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:شماريات]]</text>
      <sha1>8d6pm8gnnoqgrvxvnkum3icuwyzhtpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قطبي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102494</id>
    <revision>
      <id>410883</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:شماريات]]</comment>
      <origin>410883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="8d6pm8gnnoqgrvxvnkum3icuwyzhtpm" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:شماريات]]</text>
      <sha1>8d6pm8gnnoqgrvxvnkum3icuwyzhtpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410884</id>
      <parentid>410883</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T17:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="f6bde9pth6031y4a9rouzfdcycatpln" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:قطبين]]</text>
      <sha1>f6bde9pth6031y4a9rouzfdcycatpln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوجي ضلعا ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102495</id>
    <revision>
      <id>410885</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:علائقا]]</comment>
      <origin>410885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="7190ahodula1d86twkfctc5ejc23yvd" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:علائقا]]</text>
      <sha1>7190ahodula1d86twkfctc5ejc23yvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آرڪٽڪ جا علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102496</id>
    <revision>
      <id>410886</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:آرڪٽڪ]]</comment>
      <origin>410886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="lu6h33wzb88oemntdsx31mtpst5bbjm" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:آرڪٽڪ]]</text>
      <sha1>lu6h33wzb88oemntdsx31mtpst5bbjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقن جي لحاظ کان فهرستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102497</id>
    <revision>
      <id>410887</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:فهرستون]]</comment>
      <origin>410887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="n802vr0srx6y5upon0231q2iy84iwwz" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:فهرستون]]</text>
      <sha1>n802vr0srx6y5upon0231q2iy84iwwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زرعي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102498</id>
    <revision>
      <id>410888</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:زراعت]]</comment>
      <origin>410888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="8ixxnr54bar0fyj1yox0gese8c6119d" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:زراعت]]</text>
      <sha1>8ixxnr54bar0fyj1yox0gese8c6119d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اقتصادي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102499</id>
    <revision>
      <id>410889</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:اقتصاديات]]</comment>
      <origin>410889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="le6ft8xtui36tclsphgpucs33nnmjpg" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:اقتصاديات]]</text>
      <sha1>le6ft8xtui36tclsphgpucs33nnmjpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410890</id>
      <parentid>410889</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T17:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:اقتصاديات]]; added [[Category:اقتصادي ترقي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="0a5w9a2bsj3mrufzjdqhs2w4trqnwq1" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:اقتصادي ترقي]]</text>
      <sha1>0a5w9a2bsj3mrufzjdqhs2w4trqnwq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقن جي لحاظ کان درجا بنديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102500</id>
    <revision>
      <id>410900</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]]</comment>
      <origin>410900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="qige5lcl77rkzn5u5l10dp2c8xdax7g" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]</text>
      <sha1>qige5lcl77rkzn5u5l10dp2c8xdax7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:علائقن جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102501</id>
    <revision>
      <id>410901</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]]</comment>
      <origin>410901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="qige5lcl77rkzn5u5l10dp2c8xdax7g" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]</text>
      <sha1>qige5lcl77rkzn5u5l10dp2c8xdax7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خيالي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102502</id>
    <revision>
      <id>410902</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:خيالي وجود]]</comment>
      <origin>410902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="32bkn4n2vgwstin4vdpne86nspat74o" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:خيالي وجود]]</text>
      <sha1>32bkn4n2vgwstin4vdpne86nspat74o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سرحد پار علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102503</id>
    <revision>
      <id>410903</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:سياسي جاگرافي]]</comment>
      <origin>410903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="oo4nlnb0t4kjmgh5xdqckzycaz1kw4h" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>oo4nlnb0t4kjmgh5xdqckzycaz1kw4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عالمي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102504</id>
    <revision>
      <id>410904</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:دنيا]]</comment>
      <origin>410904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="m3mgz1vtxix2tdb1yyxeb5065lkdktu" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:دنيا]]</text>
      <sha1>m3mgz1vtxix2tdb1yyxeb5065lkdktu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پٽي نما علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102505</id>
    <revision>
      <id>410905</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:زميني شڪليون]]</comment>
      <origin>410905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="3fewtphqo4e5k5qz1n0yny71hx6cvun" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>3fewtphqo4e5k5qz1n0yny71hx6cvun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بايو جيوگرافڪ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102506</id>
    <revision>
      <id>410906</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:حياتياتي جاگرافي]]</comment>
      <origin>410906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="s55nyzfnsqyt8zsqngt419okigpnlk4" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:حياتياتي جاگرافي]]</text>
      <sha1>s55nyzfnsqyt8zsqngt419okigpnlk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قدرتي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102507</id>
    <revision>
      <id>410907</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:فطرت]]</comment>
      <origin>410907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="7a6wybqk2onyzsk4b7smcsw4i914uhy" xml:space="preserve">[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:فطرت]]</text>
      <sha1>7a6wybqk2onyzsk4b7smcsw4i914uhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرجان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102508</id>
    <revision>
      <id>410931</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪا...</comment>
      <origin>410931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="1bx4pu0yvb1k2xsioap7isggrbxu9a2" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.</text>
      <sha1>1bx4pu0yvb1k2xsioap7isggrbxu9a2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410932</id>
      <parentid>410931</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1579" sha1="9f3uggojg01sqjtce2hckjd7w5wsg4w" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}</text>
      <sha1>9f3uggojg01sqjtce2hckjd7w5wsg4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410933</id>
      <parentid>410932</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غير ڪرنگھيدار جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1630" sha1="e9trcc0vsviizie1xgmbsz4qvaofdjh" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>e9trcc0vsviizie1xgmbsz4qvaofdjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410934</id>
      <parentid>410933</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سامونڊي حيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1667" sha1="sh6hkjkau0ke6xruxb7irt809vceamc" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]
[[زمرو:سامونڊي حيات]]</text>
      <sha1>sh6hkjkau0ke6xruxb7irt809vceamc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410935</id>
      <parentid>410934</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>410935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="dlzcaf4xwvzmijoyozl7f6oeewowhgb" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرا فائليٽڪ گروپ]] 
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>dlzcaf4xwvzmijoyozl7f6oeewowhgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410936</id>
      <parentid>410935</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فائلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="h0yz6tjq4bq0u8zmomd5ruxx6dji6jz" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرا فائليٽڪ گروپ]] 
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]
[[زمرو:فائلا]]</text>
      <sha1>h0yz6tjq4bq0u8zmomd5ruxx6dji6jz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410942</id>
      <parentid>410936</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>410942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="kmn1jv1vny6tm4fgvcr0jdmar2f3vv2" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرا فائليٽڪ گروپ]] 
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>kmn1jv1vny6tm4fgvcr0jdmar2f3vv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410943</id>
      <parentid>410942</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:پيرا فائليٽڪ گروپ]]; added [[Category:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="l4fqdbycemr0jr0fuvo6xqr4xudqa6g" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.
==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>l4fqdbycemr0jr0fuvo6xqr4xudqa6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410946</id>
      <parentid>410943</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6018" sha1="9jflqfsnu3gyq40svael5itbkwv6l9i" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.

{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = A coral outcrop on the [[Great Barrier Reef]], Australia
| taxon = Anthozoa
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = Subdivisions
| subdivision = * [[Octocorallia]]
** [[Malacalcyonacea]]
** [[Scleralcyonacea]]
* [[Hexacorallia]]
** [[Scleractinia]]
** [[Antipatharia]]
** {{Extinct}}[[Rugosa]]
** {{Extinct}}[[Tabulata]]
}}

'''Corals''' are colonial [[marine invertebrates]] within the [[subphylum]] [[Anthozoa]] of the [[phylum]] [[Cnidaria]]. They typically form compact [[Colony (biology)|colonies]] of many identical individual [[polyp (zoology)|polyp]]s. Coral species include the important [[Coral reef|reef]] builders that inhabit tropical oceans and secrete [[calcium carbonate]] to form a hard skeleton.

A coral &quot;group&quot; is a colony of very many [[cloning|genetically identical]] polyps. Each polyp is a sac-like animal typically only a few millimeters in diameter and a few centimeters in height. A set of [[tentacle]]s surround a central mouth opening. Each polyp excretes an [[exoskeleton]] near the base. Over many generations, the colony thus creates a skeleton characteristic of the species which can measure up to several meters in size. Individual colonies grow by [[asexual reproduction]] of polyps. Corals also breed sexually (two parts completing a whole) by [[spawning]]: polyps of the same species and release [[gamete]]s simultaneously overnight, often around a [[full moon]]. Fertilized eggs form [[Planula|planulae]], a mobile early form of the coral polyp which, when mature, settles to form a new colony.

Although some corals are able to catch [[plankton]] and small [[fish]] using [[Cnidocyte|stinging cells]] on their tentacles, most corals obtain the majority of their energy and nutrients from [[photosynthesis]] of [[symbiotic]] [[unicellular]] [[dinoflagellate]]s of the genus ''[[Symbiodinium]]'', which live within coral tissues. These are commonly known as [[zooxanthellae]] and give the coral color. Such corals require sunlight and grow in clear, shallow water, typically at depths less than {{convert|60|m|ft fathom|abbr=off}}, but corals in the genus ''[[Leptoseris]]'' have been found as deep as {{convert|172|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; Corals are major contributors to the physical structure of the [[coral reef]]s that develop in tropical and subtropical waters, such as the [[Great Barrier Reef]] off the coast of [[Australia]]. These corals are increasingly at risk of [[coral bleaching|bleaching]] events where polyps expel the zooxanthellae in response to stress such as high water temperature or toxins.

Other corals do not rely on zooxanthellae and can live globally in much deeper water, such as the cold-water [[genus]] ''[[Lophelia]]'' which can survive as deep as {{convert|3300|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref name=Squires&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; Some have been found as far north as the [[Darwin Mounds]], northwest of [[Cape Wrath]], [[Scotland]], and others off the coast of [[Washington state]] and the [[Aleutian Islands]].

{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>9jflqfsnu3gyq40svael5itbkwv6l9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410947</id>
      <parentid>410946</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>410947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6075" sha1="p4aan36dl8ozj766axjbemp9elg69j8" xml:space="preserve">'''مرجان'''، فائلم نائڊريا جي سب فائلم اينٿوزوا اندر نوآبادياتي سامونڊي غير فقاري جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نسلن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.

{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = A coral outcrop on the [[Great Barrier Reef]], Australia
| taxon = Anthozoa
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = Subdivisions
| subdivision = * [[Octocorallia]]
** [[Malacalcyonacea]]
** [[Scleralcyonacea]]
* [[Hexacorallia]]
** [[Scleractinia]]
** [[Antipatharia]]
** {{Extinct}}[[Rugosa]]
** {{Extinct}}[[Tabulata]]
}}

'''Corals''' are colonial [[marine invertebrates]] within the [[subphylum]] [[Anthozoa]] of the [[phylum]] [[Cnidaria]]. They typically form compact [[Colony (biology)|colonies]] of many identical individual [[polyp (zoology)|polyp]]s. Coral species include the important [[Coral reef|reef]] builders that inhabit tropical oceans and secrete [[calcium carbonate]] to form a hard skeleton.

A coral &quot;group&quot; is a colony of very many [[cloning|genetically identical]] polyps. Each polyp is a sac-like animal typically only a few millimeters in diameter and a few centimeters in height. A set of [[tentacle]]s surround a central mouth opening. Each polyp excretes an [[exoskeleton]] near the base. Over many generations, the colony thus creates a skeleton characteristic of the species which can measure up to several meters in size. Individual colonies grow by [[asexual reproduction]] of polyps. Corals also breed sexually (two parts completing a whole) by [[spawning]]: polyps of the same species and release [[gamete]]s simultaneously overnight, often around a [[full moon]]. Fertilized eggs form [[Planula|planulae]], a mobile early form of the coral polyp which, when mature, settles to form a new colony.

Although some corals are able to catch [[plankton]] and small [[fish]] using [[Cnidocyte|stinging cells]] on their tentacles, most corals obtain the majority of their energy and nutrients from [[photosynthesis]] of [[symbiotic]] [[unicellular]] [[dinoflagellate]]s of the genus ''[[Symbiodinium]]'', which live within coral tissues. These are commonly known as [[zooxanthellae]] and give the coral color. Such corals require sunlight and grow in clear, shallow water, typically at depths less than {{convert|60|m|ft fathom|abbr=off}}, but corals in the genus ''[[Leptoseris]]'' have been found as deep as {{convert|172|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; Corals are major contributors to the physical structure of the [[coral reef]]s that develop in tropical and subtropical waters, such as the [[Great Barrier Reef]] off the coast of [[Australia]]. These corals are increasingly at risk of [[coral bleaching|bleaching]] events where polyps expel the zooxanthellae in response to stress such as high water temperature or toxins.

Other corals do not rely on zooxanthellae and can live globally in much deeper water, such as the cold-water [[genus]] ''[[Lophelia]]'' which can survive as deep as {{convert|3300|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref name=Squires&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; Some have been found as far north as the [[Darwin Mounds]], northwest of [[Cape Wrath]], [[Scotland]], and others off the coast of [[Washington state]] and the [[Aleutian Islands]].

{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
 {{Geological range|535|0}}
[[Fortunian]] - [[Present]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>p4aan36dl8ozj766axjbemp9elg69j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410948</id>
      <parentid>410947</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6089" sha1="j9ilz3n4lmsjvm0a9s1ertvaw4v1qn1" xml:space="preserve">{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = A coral outcrop on the [[Great Barrier Reef]], Australia
| taxon = Anthozoa
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = Subdivisions
| subdivision = * [[Octocorallia]]
** [[Malacalcyonacea]]
** [[Scleralcyonacea]]
* [[Hexacorallia]]
** [[Scleractinia]]
** [[Antipatharia]]
** {{Extinct}}[[Rugosa]]
** {{Extinct}}[[Tabulata]]
}}
'''مونگا''' يا مرجان (Coral)، فائلم نائڊريا جي ذيلي فائلم اينٿوزوا اندر سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نوعن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ ڪيلشيم ڪاربونيٽ خارج ڪن ٿا.

'''Corals''' are colonial [[marine invertebrates]] within the [[subphylum]] [[Anthozoa]] of the [[phylum]] [[Cnidaria]]. They typically form compact [[Colony (biology)|colonies]] of many identical individual [[polyp (zoology)|polyp]]s. Coral species include the important [[Coral reef|reef]] builders that inhabit tropical oceans and secrete [[calcium carbonate]] to form a hard skeleton.

A coral &quot;group&quot; is a colony of very many [[cloning|genetically identical]] polyps. Each polyp is a sac-like animal typically only a few millimeters in diameter and a few centimeters in height. A set of [[tentacle]]s surround a central mouth opening. Each polyp excretes an [[exoskeleton]] near the base. Over many generations, the colony thus creates a skeleton characteristic of the species which can measure up to several meters in size. Individual colonies grow by [[asexual reproduction]] of polyps. Corals also breed sexually (two parts completing a whole) by [[spawning]]: polyps of the same species and release [[gamete]]s simultaneously overnight, often around a [[full moon]]. Fertilized eggs form [[Planula|planulae]], a mobile early form of the coral polyp which, when mature, settles to form a new colony.

Although some corals are able to catch [[plankton]] and small [[fish]] using [[Cnidocyte|stinging cells]] on their tentacles, most corals obtain the majority of their energy and nutrients from [[photosynthesis]] of [[symbiotic]] [[unicellular]] [[dinoflagellate]]s of the genus ''[[Symbiodinium]]'', which live within coral tissues. These are commonly known as [[zooxanthellae]] and give the coral color. Such corals require sunlight and grow in clear, shallow water, typically at depths less than {{convert|60|m|ft fathom|abbr=off}}, but corals in the genus ''[[Leptoseris]]'' have been found as deep as {{convert|172|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; Corals are major contributors to the physical structure of the [[coral reef]]s that develop in tropical and subtropical waters, such as the [[Great Barrier Reef]] off the coast of [[Australia]]. These corals are increasingly at risk of [[coral bleaching|bleaching]] events where polyps expel the zooxanthellae in response to stress such as high water temperature or toxins.

Other corals do not rely on zooxanthellae and can live globally in much deeper water, such as the cold-water [[genus]] ''[[Lophelia]]'' which can survive as deep as {{convert|3300|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref name=Squires&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; Some have been found as far north as the [[Darwin Mounds]], northwest of [[Cape Wrath]], [[Scotland]], and others off the coast of [[Washington state]] and the [[Aleutian Islands]].

{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
 {{Geological range|535|0}}
[[Fortunian]] - [[Present]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>j9ilz3n4lmsjvm0a9s1ertvaw4v1qn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410949</id>
      <parentid>410948</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5760" sha1="s3esr3jfmvip0jjj3ur9mn19a7p5vrw" xml:space="preserve">{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = A coral outcrop on the [[Great Barrier Reef]], Australia
| taxon = Anthozoa
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = Subdivisions
| subdivision = * [[Octocorallia]]
** [[Malacalcyonacea]]
** [[Scleralcyonacea]]
* [[Hexacorallia]]
** [[Scleractinia]]
** [[Antipatharia]]
** {{Extinct}}[[Rugosa]]
** {{Extinct}}[[Tabulata]]
}}
'''مونگا''' يا مرجان (Coral)، فائلم [[نائڊيريا|نائڊريا]] جي ذيلي فائلم اينٿوزوا اندر سامونڊي [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نوعن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ [[ڪيلشيئم ڪاربونيٽ|ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] خارج ڪن ٿا.

A coral &quot;group&quot; is a colony of very many [[cloning|genetically identical]] polyps. Each polyp is a sac-like animal typically only a few millimeters in diameter and a few centimeters in height. A set of [[tentacle]]s surround a central mouth opening. Each polyp excretes an [[exoskeleton]] near the base. Over many generations, the colony thus creates a skeleton characteristic of the species which can measure up to several meters in size. Individual colonies grow by [[asexual reproduction]] of polyps. Corals also breed sexually (two parts completing a whole) by [[spawning]]: polyps of the same species and release [[gamete]]s simultaneously overnight, often around a [[full moon]]. Fertilized eggs form [[Planula|planulae]], a mobile early form of the coral polyp which, when mature, settles to form a new colony.

Although some corals are able to catch [[plankton]] and small [[fish]] using [[Cnidocyte|stinging cells]] on their tentacles, most corals obtain the majority of their energy and nutrients from [[photosynthesis]] of [[symbiotic]] [[unicellular]] [[dinoflagellate]]s of the genus ''[[Symbiodinium]]'', which live within coral tissues. These are commonly known as [[zooxanthellae]] and give the coral color. Such corals require sunlight and grow in clear, shallow water, typically at depths less than {{convert|60|m|ft fathom|abbr=off}}, but corals in the genus ''[[Leptoseris]]'' have been found as deep as {{convert|172|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; Corals are major contributors to the physical structure of the [[coral reef]]s that develop in tropical and subtropical waters, such as the [[Great Barrier Reef]] off the coast of [[Australia]]. These corals are increasingly at risk of [[coral bleaching|bleaching]] events where polyps expel the zooxanthellae in response to stress such as high water temperature or toxins.

Other corals do not rely on zooxanthellae and can live globally in much deeper water, such as the cold-water [[genus]] ''[[Lophelia]]'' which can survive as deep as {{convert|3300|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref name=Squires&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; Some have been found as far north as the [[Darwin Mounds]], northwest of [[Cape Wrath]], [[Scotland]], and others off the coast of [[Washington state]] and the [[Aleutian Islands]].

{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
 {{Geological range|535|0}}
[[Fortunian]] - [[Present]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>s3esr3jfmvip0jjj3ur9mn19a7p5vrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410950</id>
      <parentid>410949</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8047" sha1="fyhtd3l4yvbyxjiko8vpks8aaryd8kv" xml:space="preserve">{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = [[آسٽريليا]] جي گريٽ بيئرر ريف تي موجود مرجان (مونغي) جو ڍير يا اڀريل حصو.
| taxon = اينٿوزوآ
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = ذيلي ورھاستون
| subdivision = * آڪٽوڪوراليا (Octocorallia). 
**مالاڪالسيوناسيا (Malacalcyonacea)
** اسڪليرالسيوناسيا (Scleralcyonacea)
**هيڪساڪوراليا (Hexacorallia)
** اسڪليرڪٽينيا (Scleractinia) 
** اينٽيپاٿاريا (Antipatharia)
** {{Extinct}}روگوسا (Rugosa)
** {{Extinct}}ٽيبولاٽا (Tabulata)
}}
'''مونگا''' يا مرجان (Coral)، فائلم [[نائڊيريا|نائڊريا]] جي ذيلي فائلم اينٿوزوا اندر سامونڊي [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نوعن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ [[ڪيلشيئم ڪاربونيٽ|ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] خارج ڪن ٿا.

مرجان جو هڪ گروپ اصل ۾ جينياتي طور تي هڪجهڙن ڪيترن ئي ”پولپس“ (&lt;small&gt;polyp&lt;/small&gt;) جي هڪ ڪالوني هوندي آهي. هر پولپ هڪ ٿيلهي نما جانور هوندو آهي، جنهن جو قطر عام طور تي ڪجهه ملي ميٽر ۽ اوچائي ڪجهه سينٽي ميٽر هوندي آهي. ان جي مرڪزي وات جي چوڌاري ٽينٽيڪلز (&lt;small&gt;tentacles&lt;/small&gt;) يا ڇهڻ وارا عضوا هوندا آهن. هر پولپ پنهنجي بنياد جي ويجهو هڪ ٻاهرين ڍانچي (&lt;small&gt;exoskeleton&lt;/small&gt;) کي خارج ڪندو آهي. ڪيترين ئي نسلن (&lt;small&gt;generations&lt;/small&gt;) دوران، اها ڪالوني پنهنجي خاص قسم جو ڍانچو ٺاهيندي آهي، جيڪو سائيز ۾ ڪيترن ئي ميٽرن تائين وڏو ٿي سگهي ٿو. الڳ الڳ ڪالونيون پولپس جي غير جنسي پيدائش (&lt;small&gt;asexual&lt;/small&gt; &lt;small&gt;reproduction&lt;/small&gt;) ذريعي وڌنديون آهن. ڪورل جنسي عمل (&lt;small&gt;spawning&lt;/small&gt;) ذريعي به نسل وڌائيندا آهن: هڪ ئي قسم جا پولپ رات جي وقت، اڪثر ڪري پوري چنڊ جي آس پاس، گڏجي پنهنجا گيميٽس (توليدي جيو گهرڙا) خارج ڪندا آهن. ڀاڻ ٿيل آنا ”پلانولا“ (&lt;small&gt;planulae&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، جيڪي ڪورل پولپ جي شروعاتي ۽ حرڪت ڪندڙ شڪل هوندا آهن؛ بالغ ٿيڻ تي اهي ڪنهن جاءِ تي ويهي نئين ڪالوني ٺاهيندا آهن. 

جيتوڻيڪ ڪجهه ڪورل پنهنجي ٽينٽيڪلز تي موجود ڊنڀ ڏيندڙ گهرڙن جي مدد سان پلانڪٽن (&lt;small&gt;plankton&lt;/small&gt;) ۽ ننڍين مڇين کي پڪڙي سگهن ٿا، پر اڪثر ڪورل پنهنجي توانائي ۽ غذائيت جو وڏو حصو ”سمبيوڊينيم“ (&lt;small&gt;Symbiodinium&lt;/small&gt;) جنس جي هڪ گهرڙي واري &quot;ڊينوفليجيليٽس&quot; جي [[ڦوٽوسنٿيسس|فوٽو سنٿيسس]] (روشنيءَ ذريعي خوراڪ ٺاهڻ وارو عمل) مان حاصل ڪندا آهن، جيڪي ڪورل جي بافتن ۾ رهن ٿا. انهن کي عام طور تي ”زوزينٿيلي“ (&lt;small&gt;zooxanthellae&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي ۽ اهي ئي ڪورل کي رنگ ڏين ٿا. اهڙن مونگن کي سج جي روشنيءَ جي ضرورت هوندي آهي ۽ اهي صاف، گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ وڌندا آهن، عام طور تي &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; فوٽ) کان گهٽ اونهائي تي؛ پر &quot;ليپٽوسيرس&quot; (&lt;small&gt;Leptoseris&lt;/small&gt;) جنس جا ڪورل &lt;small&gt;172&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;564&lt;/small&gt; فوٽ) جي اونهائي تائين به مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; مرجان مونگي جي چٽانن (&lt;small&gt;Coral&lt;/small&gt; &lt;small&gt;reefs&lt;/small&gt;) جي جسماني ڍانچي ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا جيڪي گرم ۽ نيم گرم پاڻيءَ ۾، جهڙوڪ [[آسٽريليا]] جي ساحل وٽ &quot;گريٽ بيئرر ريف&quot; ۾ پيدا ٿين ٿا. اهي ڪورل &quot;بليچنگ&quot; (رنگ وڃائڻ) ڪجهه ته اتر ۾ [[اسڪاٽلينڊ]] جي &quot;ڪيپ راٿ&quot; (&lt;small&gt;Cape Wrath&lt;/small&gt;) کان اتر-اولهه طرف واقع &quot;ڊارون مائونڊز&quot; (&lt;small&gt;Darwin Mounds&lt;/small&gt;) تائين مليا آهن، جڏهن ته ٻيا [[واشنگٽن رياست]] ۽ [[اليوشيئن ٻيٽ|اليوشين ٻيٽن]] (&lt;small&gt;Aleutian Islands&lt;/small&gt;) جي ساحلن وٽ ڏٺا ويا آهن.


These corals are increasingly at risk of [[coral bleaching|bleaching]] events where polyps expel the zooxanthellae in response to stress such as high water temperature or toxins.

Other corals do not rely on zooxanthellae and can live globally in much deeper water, such as the cold-water [[genus]] ''[[Lophelia]]'' which can survive as deep as {{convert|3300|m|ft fathom|abbr=off}}.&lt;ref name=Squires&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; Some have been found as far north as the [[Darwin Mounds]], northwest of [[Cape Wrath]], [[Scotland]], and others off the coast of [[Washington state]] and the [[Aleutian Islands]].

{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
 {{Geological range|535|0}}
[[Fortunian]] - [[Present]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>fyhtd3l4yvbyxjiko8vpks8aaryd8kv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410951</id>
      <parentid>410950</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8262" sha1="f9esaucz03nb41nxloax54bptp6i4og" xml:space="preserve">{{Short description|Marine invertebrates of the subphylum Anthozoa}}
{{Paraphyletic group
| auto = yes
| name = Corals
| fossil_range = فورچونيئن - اڃ تائين 
| image = Coral Outcrop Flynn Reef.jpg
| image_caption = [[آسٽريليا]] جي گريٽ بيئرر ريف تي موجود مرجان (مونغي) جو ڍير يا اڀريل حصو.
| taxon = اينٿوزوآ
| authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1834
| subdivision_ranks = ذيلي ورھاستون
| subdivision = * آڪٽوڪوراليا (Octocorallia). 
**مالاڪالسيوناسيا (Malacalcyonacea)
** اسڪليرالسيوناسيا (Scleralcyonacea)
**هيڪساڪوراليا (Hexacorallia)
** اسڪليرڪٽينيا (Scleractinia) 
** اينٽيپاٿاريا (Antipatharia)
** {{Extinct}}روگوسا (Rugosa)
** {{Extinct}}ٽيبولاٽا (Tabulata)
}}
'''مونگا''' يا مرجان (Coral)، فائلم [[نائڊيريا|نائڊريا]] جي ذيلي فائلم اينٿوزوا اندر سامونڊي [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي عام طور تي ڪيترن ئي هڪجهڙن انفرادي پولپس جي ٺهيل ڪالونيون ٺاهيندا آهن. مرجان جي نوعن ۾ اهم ريف بلڊر شامل آهن جيڪي ٽراپيڪل سمنڊن ۾ رهن ٿا ۽ هڪ سخت کنڊر ٺاهڻ لاءِ [[ڪيلشيئم ڪاربونيٽ|ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] خارج ڪن ٿا.

مرجان جو هڪ گروپ اصل ۾ جينياتي طور تي هڪجهڙن ڪيترن ئي ”پولپس“ (&lt;small&gt;polyp&lt;/small&gt;) جي هڪ ڪالوني هوندي آهي. هر پولپ هڪ ٿيلهي نما جانور هوندو آهي، جنهن جو قطر عام طور تي ڪجهه ملي ميٽر ۽ اوچائي ڪجهه سينٽي ميٽر هوندي آهي. ان جي مرڪزي وات جي چوڌاري ٽينٽيڪلز (&lt;small&gt;tentacles&lt;/small&gt;) يا ڇهڻ وارا عضوا هوندا آهن. هر پولپ پنهنجي بنياد جي ويجهو هڪ ٻاهرين ڍانچي (&lt;small&gt;exoskeleton&lt;/small&gt;) کي خارج ڪندو آهي. ڪيترين ئي نسلن (&lt;small&gt;generations&lt;/small&gt;) دوران، اها ڪالوني پنهنجي خاص قسم جو ڍانچو ٺاهيندي آهي، جيڪو سائيز ۾ ڪيترن ئي ميٽرن تائين وڏو ٿي سگهي ٿو. الڳ الڳ ڪالونيون پولپس جي غير جنسي پيدائش (&lt;small&gt;asexual&lt;/small&gt; &lt;small&gt;reproduction&lt;/small&gt;) ذريعي وڌنديون آهن. ڪورل جنسي عمل (&lt;small&gt;spawning&lt;/small&gt;) ذريعي به نسل وڌائيندا آهن: هڪ ئي قسم جا پولپ رات جي وقت، اڪثر ڪري پوري چنڊ جي آس پاس، گڏجي پنهنجا گيميٽس (توليدي جيو گهرڙا) خارج ڪندا آهن. ڀاڻ ٿيل آنا ”پلانولا“ (&lt;small&gt;planulae&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، جيڪي ڪورل پولپ جي شروعاتي ۽ حرڪت ڪندڙ شڪل هوندا آهن؛ بالغ ٿيڻ تي اهي ڪنهن جاءِ تي ويهي نئين ڪالوني ٺاهيندا آهن. 

جيتوڻيڪ ڪجهه ڪورل پنهنجي ٽينٽيڪلز تي موجود ڊنڀ ڏيندڙ گهرڙن جي مدد سان پلانڪٽن (&lt;small&gt;plankton&lt;/small&gt;) ۽ ننڍين مڇين کي پڪڙي سگهن ٿا، پر اڪثر ڪورل پنهنجي توانائي ۽ غذائيت جو وڏو حصو ”سمبيوڊينيم“ (&lt;small&gt;Symbiodinium&lt;/small&gt;) جنس جي هڪ گهرڙي واري &quot;ڊينوفليجيليٽس&quot; جي [[ڦوٽوسنٿيسس|فوٽو سنٿيسس]] (روشنيءَ ذريعي خوراڪ ٺاهڻ وارو عمل) مان حاصل ڪندا آهن، جيڪي ڪورل جي بافتن ۾ رهن ٿا. انهن کي عام طور تي ”زوزينٿيلي“ (&lt;small&gt;zooxanthellae&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي ۽ اهي ئي ڪورل کي رنگ ڏين ٿا. اهڙن مونگن کي سج جي روشنيءَ جي ضرورت هوندي آهي ۽ اهي صاف، گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ وڌندا آهن، عام طور تي &lt;small&gt;60&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; فوٽ) کان گهٽ اونهائي تي؛ پر &quot;ليپٽوسيرس&quot; (&lt;small&gt;Leptoseris&lt;/small&gt;) جنس جا ڪورل &lt;small&gt;172&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;564&lt;/small&gt; فوٽ) جي اونهائي تائين به مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Symbiotic associations of the deepest recorded photosynthetic scleractinian coral (172 m depth)|first1=Héloïse|last1=Rouzé|first2=Pierre E.|last2=Galand|first3=Mónica|last3=Medina|first4=Pim|last4=Bongaerts|first5=Michel|last5=Pichon|first6=Gonzalo|last6=Pérez-Rosales|first7=Gergely|last7=Torda|first8=Aurelie|last8=Moya|first9=Jean-Baptiste|last9=Raina|first10=Laetitia|last10=Hédouin|date=May 9, 2021|journal=The ISME Journal|volume=15|issue=5|pages=1564–1568|doi=10.1038/s41396-020-00857-y|doi-access=free|pmid=33452473 |pmc=8115523|bibcode=2021ISMEJ..15.1564R }}&lt;/ref&gt; مرجان مونگي جي چٽانن (&lt;small&gt;Coral&lt;/small&gt; &lt;small&gt;reefs&lt;/small&gt;) جي جسماني ڍانچي ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا جيڪي گرم ۽ نيم گرم پاڻيءَ ۾، جهڙوڪ [[آسٽريليا]] جي ساحل وٽ &quot;گريٽ بيئرر ريف&quot; ۾ پيدا ٿين ٿا. اهي ڪورل &quot;بليچنگ&quot; (رنگ وڃائڻ) ڪجهه ته اتر ۾ [[اسڪاٽلينڊ]] جي &quot;ڪيپ راٿ&quot; (&lt;small&gt;Cape Wrath&lt;/small&gt;) کان اتر-اولهه طرف واقع &quot;ڊارون مائونڊز&quot; (&lt;small&gt;Darwin Mounds&lt;/small&gt;) تائين مليا آهن، جڏهن ته ٻيا [[واشنگٽن رياست]] ۽ [[اليوشيئن ٻيٽ|اليوشين ٻيٽن]] (&lt;small&gt;Aleutian Islands&lt;/small&gt;) جي ساحلن وٽ ڏٺا ويا آهن. اهي مرجان بليچنگ جي واقعن جي خطري ۾ وڌي رهيا آهن. جتي پولپس زوڪسانٿيلي کي ٻاهر ڪڍن ٿا. دٻاءُ جي جواب ۾. جهڙوڪ پاڻي جو تيز گرمي پد يا زهر. 

ٻيا مرجان زوڪسانٿيلي تي ڀروسو نٿا ڪن. ۽ عالمي سطح تي تمام گهڻي گہرے پاڻي ۾ رهي سگهن ٿا. جهڙوڪ ٿڌي پاڻيءَ جي نسل لوفيليا. جيڪو 3,300 ميٽر (10,800 فوٽ؛ 1,800 فوٽ) تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Squires&quot;&gt;{{cite journal | author=Squires, D.F. | year=1959 | title=Deep sea corals collected by the Lamont Geological Observatory. 1. Atlantic corals | url = http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/2502/N1965.pdf?sequence=1 | journal = American Museum Novitates | issue=1965 | page=23}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ڊارون مائونڊز جي اتر ۾، ڪيپ ورٿ، اسڪاٽلينڊ جي اتر اولهه ۾ ۽ ٻيا واشنگٽن رياست جي ساحل کان پري ۽ اليوٽين ٻيٽن تي مليا آهن.{{TOC limit|3}}

==گيلري==
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
 {{Geological range|535|0}}
[[Fortunian]] - [[Present]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Anthozoa|Coral}}
{{Commons category multi|Corals|Anthozoa}}
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/coral-reefs Coral Reefs] The Ocean Portal by the [[Smithsonian Institution]]
* [[NOAA]] – [https://coralreef.noaa.gov/ Coral Reef Conservation Program]
* [[NOAA]] CoRIS – [http://www.coris.noaa.gov/ Coral Reef Biology]
* [[NOAA]] Office for Coastal Management – [https://coast.noaa.gov/states/fast-facts/coral-reefs.html Fast Facts – Coral Reefs]
* [[NOAA]] Ocean Service Education – [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/welcome.html Corals]
* {{cite web |title= What is a coral? |url= http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html |access-date= 2017-02-04 |publisher= Stanford microdocs project |archive-date= 2014-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140106080751/http://www.stanford.edu/group/microdocs/whatisacoral.html }}

{{Good article}}
{{Corals}}
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q27685078}}

[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]] 
[[زمرو:مونگا چٽان|*]] 
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:سامونڊي حيات]]
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>f9esaucz03nb41nxloax54bptp6i4og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نائڊيريا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102509</id>
    <revision>
      <id>410938</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فائلا]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</comment>
      <origin>410938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="8syqm057ffknbd5bgr9w410oehpb08a" xml:space="preserve">[[زمرو:فائلا]]
[[زمرو:حيوانات]]
[[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]]</text>
      <sha1>8syqm057ffknbd5bgr9w410oehpb08a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اينٿوزوآ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102510</id>
    <revision>
      <id>410939</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نائڊيريا]] [[زمرو:ذيلي فائلا]]</comment>
      <origin>410939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="n2lqe1gaktusbowitmo8xve479ds5ny" xml:space="preserve">[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:ذيلي فائلا]]</text>
      <sha1>n2lqe1gaktusbowitmo8xve479ds5ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ذيلي فائلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102511</id>
    <revision>
      <id>410940</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فائلا]]</comment>
      <origin>410940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="0sj7479ea29c9lopwvkl8c730g2jkrr" xml:space="preserve">[[زمرو:فائلا]]</text>
      <sha1>0sj7479ea29c9lopwvkl8c730g2jkrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410941</id>
      <parentid>410940</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T04:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٽيڪسانومي (حيوانات)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>410941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="5cbclh12f3rmstlrptb34apq9u02yhz" xml:space="preserve">[[زمرو:فائلا]]
[[زمرو:ٽيڪسانومي (حيوانات)]]</text>
      <sha1>5cbclh12f3rmstlrptb34apq9u02yhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مونگا چٽان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102512</id>
    <revision>
      <id>410944</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مونگا]] [[زمرو:زميني شڪليون]]</comment>
      <origin>410944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="rtw4kz1podxwelgnyvhl7543p1dzb8y" xml:space="preserve">[[زمرو:مونگا]]
[[زمرو:زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>rtw4kz1podxwelgnyvhl7543p1dzb8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مونگا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102513</id>
    <revision>
      <id>410945</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نائڊيريا]] [[زمرو:اينٿوزوآ]]   [[زمرو:قيمتي پٿر]]  [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]</comment>
      <origin>410945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="p2x8xt17gjf30tvvjhqt51ugt5yh9an" xml:space="preserve">[[زمرو:نائڊيريا]]
[[زمرو:اينٿوزوآ]]  
[[زمرو:قيمتي پٿر]] 
[[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]]</text>
      <sha1>p2x8xt17gjf30tvvjhqt51ugt5yh9an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زنجبار جي سلطنت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102514</id>
    <revision>
      <id>410957</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</comment>
      <origin>410957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="7jlwsnajjwc4n3waqimwrjv3wat5gux" xml:space="preserve">[[زمرو:زنجبار]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>7jlwsnajjwc4n3waqimwrjv3wat5gux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪلوا سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102515</id>
    <revision>
      <id>410958</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1372326851|Kilwa Sultanate]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>410958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1374" sha1="3t5h2fkuytr2ajhv9j7g7dfylchrwjf" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ|native_name=أُسُلتَانِ وَ كِيلوَ|name=Usultani wa Kilwa|conventional_long_name=ڪلوا سلطنت&lt;br&gt;
Kilwa Sultanate|capital=[[Kilwa Kisiwani]]|image_map=Sultanate of Kilwa.png|map_caption=The Sphere of the Sultanate in 1310|loctext=[[Swahili coast]]|year_start=957|year_end=1513|image_flag=Flag used in the east coast of Tanzania according to a Portuguese 1576 map.svg|flag=Flag of Kilwa|flag_border=no|ethnic_groups={{Plainlist|
*[[Swahili people|Swahili]]
*[[Mijikenda peoples|Mijikenda]]
*[[Hadimu]]
*[[Shirazi people|Shirazi]]
*[[Bajuni people|Bajuni]]
*[[Pokomo people|Pokomo]]
*[[Karanga people|Karanga]]
}}|religion=* [[Sunni Islam]]
* [[Madhab|School]]: [[Shafi'i school|Shafi'i]]|government_type=[[Sultanate]]|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=}}'''ڪلوا سلطنت''' (Kilwa Sultanate) هڪ [[سلطان|سلطنت]] هئي، جنهن جو مرڪز ڪلوا (جديد دور جو هڪ ٻيٽ، [[تنزانيا]] جي لنڊي علائقي ۾ ڪلوا ضلعو) تي هو، جنهن جي اختيار، پنهنجي عروج تي، سواحلي ساحل جي پوري ڊيگهه تي پکڙيل هئي. [[افسانو|ڏند ڪٿا]] موجب، ان جو بنياد 10 صدي عيسويءَ ۾ [[شيراز]] جو هڪ فارسي شهزادو علي بن الحسن شيرازي رکيو هو.</text>
      <sha1>3t5h2fkuytr2ajhv9j7g7dfylchrwjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>410959</id>
      <parentid>410958</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>410959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1614" sha1="j5m7kyz178pqv29p4yim2fsexaeqwhm" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ|native_name=أُسُلتَانِ وَ كِيلوَ|name=Usultani wa Kilwa|conventional_long_name=ڪلوا سلطنت&lt;br&gt;
Kilwa Sultanate|capital=[[Kilwa Kisiwani]]|image_map=Sultanate of Kilwa.png|map_caption=The Sphere of the Sultanate in 1310|loctext=[[Swahili coast]]|year_start=957|year_end=1513|image_flag=Flag used in the east coast of Tanzania according to a Portuguese 1576 map.svg|flag=Flag of Kilwa|flag_border=no|ethnic_groups={{Plainlist|
*[[Swahili people|Swahili]]
*[[Mijikenda peoples|Mijikenda]]
*[[Hadimu]]
*[[Shirazi people|Shirazi]]
*[[Bajuni people|Bajuni]]
*[[Pokomo people|Pokomo]]
*[[Karanga people|Karanga]]
}}|religion=* [[Sunni Islam]]
* [[Madhab|School]]: [[Shafi'i school|Shafi'i]]|government_type=[[Sultanate]]|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=}}
'''ڪلوا سلطنت''' (Kilwa Sultanate) هڪ [[سلطان|سلطنت]] هئي، جنهن جو مرڪز ڪلوا (جديد دور جو هڪ ٻيٽ، [[تنزانيا]] جي لنڊي علائقي ۾ ڪلوا ضلعو) تي هو، جنهن جي اختيار، پنهنجي عروج تي، سواحلي ساحل جي پوري ڊيگهه تي پکڙيل هئي. [[افسانو|ڏند ڪٿا]] موجب، ان جو بنياد 10 صدي عيسويءَ ۾ [[شيراز]] جو هڪ فارسي شهزادو علي بن الحسن شيرازي رکيو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪلوا سلطنت]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>j5m7kyz178pqv29p4yim2fsexaeqwhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411014</id>
      <parentid>410959</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1624" sha1="7z0gkbutou68iva3kkycbr60jio97am" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو ملڪ|native_name=أُسُلتَانِ وَ كِيلوَ|name=Usultani wa Kilwa|conventional_long_name=ڪلوا سلطنت&lt;br&gt;
Kilwa Sultanate|capital=[[Kilwa Kisiwani]]|image_map=Sultanate of Kilwa.png|map_caption=The Sphere of the Sultanate in 1310|loctext=[[Swahili coast]]|year_start=957|year_end=1513|image_flag=Flag used in the east coast of Tanzania according to a Portuguese 1576 map.svg|flag=Flag of Kilwa|flag_border=no|ethnic_groups={{Plainlist|
*[[Swahili people|Swahili]]
*[[Mijikenda peoples|Mijikenda]]
*[[Hadimu]]
*[[Shirazi people|Shirazi]]
*[[Bajuni people|Bajuni]]
*[[Pokomo people|Pokomo]]
*[[Karanga people|Karanga]]
}}|religion=* [[Sunni Islam]]
* [[Madhab|School]]: [[Shafi'i school|Shafi'i]]|government_type=[[Sultanate]]|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=}}
'''ڪلوا سلطنت''' (Kilwa Sultanate) هڪ [[سلطان|سلطنت]] هئي، جنهن جو مرڪز ڪلوا (جديد دور جو هڪ ٻيٽ، [[تنزانيا]] جي لنڊي علائقي ۾ ڪلوا ضلعو) تي هو، جنهن جي اختيار، پنهنجي عروج تي، سواحلي ساحل جي پوري ڊيگهه تي پکڙيل هئي. [[افسانو|ڏند ڪٿا]] موجب، ان جو بنياد 10 صدي عيسويءَ ۾ [[شيراز]] جو هڪ فارسي شهزادو علي بن الحسن شيرازي رکيو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪلوا سلطنت]]
[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>7z0gkbutou68iva3kkycbr60jio97am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪلوا سلطنت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102516</id>
    <revision>
      <id>410960</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</comment>
      <origin>410960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="qqj9qdeil1r1wv3hom7sepk62gv3fr8" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>qqj9qdeil1r1wv3hom7sepk62gv3fr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلطنت هوبيو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102517</id>
    <revision>
      <id>410964</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صوماليه جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</comment>
      <origin>410964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="9rjz1pafo4l26zpw67qjmlgmj25kq97" xml:space="preserve">[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>9rjz1pafo4l26zpw67qjmlgmj25kq97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلطنت غلدي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102518</id>
    <revision>
      <id>410973</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صوماليه جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</comment>
      <origin>410973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="ng26x54spaphhbvpnatnbsf190l3ln2" xml:space="preserve">[[زمرو:صوماليه جي تاريخ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>ng26x54spaphhbvpnatnbsf190l3ln2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اريوان خانات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102519</id>
    <revision>
      <id>410992</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</comment>
      <origin>410992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="fb05zhywe05q9jjjddb5ymx9v0pp2v9" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>fb05zhywe05q9jjjddb5ymx9v0pp2v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون ​​سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102520</id>
    <revision>
      <id>410993</id>
      <timestamp>2026-09-10T10:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>410993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="7w2vv3hzqfgg8x4pj3geiieyc4zdvj6" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7w2vv3hzqfgg8x4pj3geiieyc4zdvj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿاڻو بولا خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102521</id>
    <redirect title="ٿانڊو بولا (ڪرڪيٽر)" />
    <revision>
      <id>411000</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ٿاڻو بولا خان]] کي [[ٿانڊو بولا (ڪرڪيٽر)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>411000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="iqgknj5y9igjqmjhaczijrtd5r2zj71" xml:space="preserve">#چوريو [[ٿانڊو بولا (ڪرڪيٽر)]]</text>
      <sha1>iqgknj5y9igjqmjhaczijrtd5r2zj71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1250ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102522</id>
    <revision>
      <id>411005</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>411005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1517ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102523</id>
    <revision>
      <id>411007</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>411007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قيام بلحاظ صدي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102524</id>
    <revision>
      <id>411010</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قيام]]  [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="gwxntxk2ur7iaa2crbnt44t4o3x5srs" xml:space="preserve">[[زمرو:قيام]] 
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>gwxntxk2ur7iaa2crbnt44t4o3x5srs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خاتما بلحاظ صدي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102525</id>
    <revision>
      <id>411012</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:اختتام]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="lfrpmfyvn977tib3d46fctcn48cqhfv" xml:space="preserve">[[زمرو:خاتما]]
[[زمرو:اختتام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>lfrpmfyvn977tib3d46fctcn48cqhfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوڀر آفريڪا جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102526</id>
    <revision>
      <id>411016</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="11fpx5wu3q97qptl51z2crnd88ei0p2" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>11fpx5wu3q97qptl51z2crnd88ei0p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بين البراعظمي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102527</id>
    <revision>
      <id>411020</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</comment>
      <origin>411020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="9x12oxz8ix3p9kun2n72ry2lqo407y1" xml:space="preserve">[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]</text>
      <sha1>9x12oxz8ix3p9kun2n72ry2lqo407y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411024</id>
      <parentid>411020</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T11:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="qj59bze3cba72qv53sucoiynqcjbzlt" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]</text>
      <sha1>qj59bze3cba72qv53sucoiynqcjbzlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻي سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102528</id>
    <revision>
      <id>411023</id>
      <timestamp>2026-09-10T11:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] کي [[زمرو:سلطنتون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="rp4v5g1y8rxbnz6hz5gn6w0s72jy0of" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:سلطنتون}}</text>
      <sha1>rp4v5g1y8rxbnz6hz5gn6w0s72jy0of</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>