رتوديرو

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>رتوديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6278</id>
    <revision>
      <id>411390</id>
      <parentid>288750</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32388" sha1="p3w3z6suom33ovgnrk26sxhg28hmj7m" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

[[File:Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|left|رتوديري ۾ سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو ۽ ڀرپاسي جي بازار]]

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

[[File:Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري جي هڪ واپاري گهٽيءَ تي سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو]]

بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]


{{Infobox settlement
|name          = ''' رتوديرو'''
|other_name             =  
|native_name            = Ratudero
|settlement_type         = شھر
|image_skyline          = Shah_Latif_Public_Library,_Ratodero,_Sindh.jpg 
|imagesize              = 
|image_caption          = شاھ لطيف پبلڪ لائبريري رتوديرو 
|image_seal             = 
|image_flag             = 
|image_map               = 
|pushpin_map            =Sindh#Pakistan
|map_caption             = پاڪستان ۾ مقام
|subdivision_type       = ملڪ
|subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
|subdivision_type1      = [[صوبو]]
|subdivision_name1      = [[سنڌ]] 
|subdivision_type2      = [[ضلعو]]
|subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو]] 
|leader_title           = 
|leader_name            =	
|established_title      = 
|established_date       = 
|area_total_km2           = 
|population_as_of               = 
|population_footnotes           =
|population_total               =
|population_density_km2         =
| timezone1               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1             = +5
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coordinates            = {{coord|27|48|5|N|68|18|40|E|region:PK|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|website                = 
|footnotes              = 
}}
'''رتودیرو''' شھر [[ضلعو لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتوديرو]] جو صدر مقام آهي. ھي شھر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شھر]] کان 28 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آهي.

==تاريخ==
ھن شھر جو پراڻو نالو رتن ديرو ھيو جيڪو بعد م رتوديرو ٿي ويو. ھن شھر جو بنياد [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلھوڙن جي دور]] ۾ پيو. ايم.ايڇ پنھور پنھنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنھن ۾ وارھ بہ اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو&lt;ref&gt;پنھور، ايم.ايڇ (1996ع)، ٽماهي ”[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]“صہ 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو.&lt;/ref&gt;:

:”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهہ گرمي ٿي ۽ ڪلھوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويھ لک ايڪڙ تائين پھچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شھر اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شھدادپور، نوشھروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.“ 

ھن شھر جي مونسپالٽي جو بنياد 1862ع ۾ پيو پر شروع ۾ ان جي ميمبرن کي نامزد ڪيو ويندو ھو پر [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع|1935 واري گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] ھيٺ بالغ راءِ دھي جي بنياد تي 1938ع ۾ چونڊون ڪرايون ويون.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 22.&lt;/ref&gt; سال 1939ع ۾ ھڪ خانگي ڪمپني رتيديري ۾ پاور هائوس لڳايو جنھن مان شھر جي وڏن رستن تي بجليءَ جا بلب ٻرندا هئا ۽ ڪجهہ سرندي وارن کي بہ بجلي فراهم ٿيل ھئي. ان کان اڳ شھر ۾ رستن تي گاسليٽ تي ٻرندڙ فانوس لڳل ھيا جيڪي اسٽريٽ لائيٽ جو ڪم ڪندا ھئا.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 24.&lt;/ref&gt;

== بينڪاري نظام ==

رتوديري ۾ ھيٺيون بينڪون موجود آھن:
* [[حبیب بينڪ لميٽيڊ پاڪستان|حبیب بینڪ]]
* [[نیشنل بینڪ آف پاڪستان|نیشنل بینڪ]]
* [[یونائیٽيڊ بینڪ لمٽيڊ پاڪستان|یونائيٽيڊ بینڪ]]
* [[نیشنل سیونگز سينٽر|مرڪز قومي بچت]]
* [[سنڌ بینڪ]]
* [[الائيڊ بينڪ لميٽڊ|الائيڊ بينڪ]]

== مشھور شخصيتون ==

* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو|بينظیر ڀٽو]]
* [[ممتاز ڀٽو]]
* میر [[مرتضيٰ ڀٽو]] سربراھ [[پاڪستان پیپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]]
* [[بشير قريشي]] سربراھ (جسقم)

== ذريعا ==
* [http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm توھان جي گورنمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008125143/http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm |date=2007-10-08 }}
* [http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home رتوديرو ھوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916041010/http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home |date=2016-09-16 }}

== ٻاھريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=48&amp;dn=Larkana لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعلقا ۽ يونين ڪائونسلون - گورنمينٽ آف پاڪستان]
{{پاڪستان جا وڏا شھر}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]</text>
      <sha1>p3w3z6suom33ovgnrk26sxhg28hmj7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411391</id>
      <parentid>411390</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32200" sha1="be2oxvj8m7lyhe9cux1ey852zhgzqsq" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

[[File:Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|left|رتوديري ۾ سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو ۽ ڀرپاسي جي بازار]]

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]


{{Infobox settlement
|name          = ''' رتوديرو'''
|other_name             =  
|native_name            = Ratudero
|settlement_type         = شھر
|image_skyline          = Shah_Latif_Public_Library,_Ratodero,_Sindh.jpg 
|imagesize              = 
|image_caption          = شاھ لطيف پبلڪ لائبريري رتوديرو 
|image_seal             = 
|image_flag             = 
|image_map               = 
|pushpin_map            =Sindh#Pakistan
|map_caption             = پاڪستان ۾ مقام
|subdivision_type       = ملڪ
|subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
|subdivision_type1      = [[صوبو]]
|subdivision_name1      = [[سنڌ]] 
|subdivision_type2      = [[ضلعو]]
|subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو]] 
|leader_title           = 
|leader_name            =	
|established_title      = 
|established_date       = 
|area_total_km2           = 
|population_as_of               = 
|population_footnotes           =
|population_total               =
|population_density_km2         =
| timezone1               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1             = +5
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coordinates            = {{coord|27|48|5|N|68|18|40|E|region:PK|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|website                = 
|footnotes              = 
}}
'''رتودیرو''' شھر [[ضلعو لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتوديرو]] جو صدر مقام آهي. ھي شھر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شھر]] کان 28 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آهي.

==تاريخ==
ھن شھر جو پراڻو نالو رتن ديرو ھيو جيڪو بعد م رتوديرو ٿي ويو. ھن شھر جو بنياد [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلھوڙن جي دور]] ۾ پيو. ايم.ايڇ پنھور پنھنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنھن ۾ وارھ بہ اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو&lt;ref&gt;پنھور، ايم.ايڇ (1996ع)، ٽماهي ”[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]“صہ 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو.&lt;/ref&gt;:

:”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهہ گرمي ٿي ۽ ڪلھوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويھ لک ايڪڙ تائين پھچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شھر اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شھدادپور، نوشھروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.“ 

ھن شھر جي مونسپالٽي جو بنياد 1862ع ۾ پيو پر شروع ۾ ان جي ميمبرن کي نامزد ڪيو ويندو ھو پر [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع|1935 واري گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] ھيٺ بالغ راءِ دھي جي بنياد تي 1938ع ۾ چونڊون ڪرايون ويون.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 22.&lt;/ref&gt; سال 1939ع ۾ ھڪ خانگي ڪمپني رتيديري ۾ پاور هائوس لڳايو جنھن مان شھر جي وڏن رستن تي بجليءَ جا بلب ٻرندا هئا ۽ ڪجهہ سرندي وارن کي بہ بجلي فراهم ٿيل ھئي. ان کان اڳ شھر ۾ رستن تي گاسليٽ تي ٻرندڙ فانوس لڳل ھيا جيڪي اسٽريٽ لائيٽ جو ڪم ڪندا ھئا.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 24.&lt;/ref&gt;

== بينڪاري نظام ==

رتوديري ۾ ھيٺيون بينڪون موجود آھن:
* [[حبیب بينڪ لميٽيڊ پاڪستان|حبیب بینڪ]]
* [[نیشنل بینڪ آف پاڪستان|نیشنل بینڪ]]
* [[یونائیٽيڊ بینڪ لمٽيڊ پاڪستان|یونائيٽيڊ بینڪ]]
* [[نیشنل سیونگز سينٽر|مرڪز قومي بچت]]
* [[سنڌ بینڪ]]
* [[الائيڊ بينڪ لميٽڊ|الائيڊ بينڪ]]

== مشھور شخصيتون ==

* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو|بينظیر ڀٽو]]
* [[ممتاز ڀٽو]]
* میر [[مرتضيٰ ڀٽو]] سربراھ [[پاڪستان پیپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]]
* [[بشير قريشي]] سربراھ (جسقم)

== ذريعا ==
* [http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm توھان جي گورنمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008125143/http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm |date=2007-10-08 }}
* [http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home رتوديرو ھوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916041010/http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home |date=2016-09-16 }}

== ٻاھريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=48&amp;dn=Larkana لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعلقا ۽ يونين ڪائونسلون - گورنمينٽ آف پاڪستان]
{{پاڪستان جا وڏا شھر}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]</text>
      <sha1>be2oxvj8m7lyhe9cux1ey852zhgzqsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411392</id>
      <parentid>411391</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32013" sha1="n05otp75jtn2zr61ai22afl7ejd7byf" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]


{{Infobox settlement
|name          = ''' رتوديرو'''
|other_name             =  
|native_name            = Ratudero
|settlement_type         = شھر
|image_skyline          = Shah_Latif_Public_Library,_Ratodero,_Sindh.jpg 
|imagesize              = 
|image_caption          = شاھ لطيف پبلڪ لائبريري رتوديرو 
|image_seal             = 
|image_flag             = 
|image_map               = 
|pushpin_map            =Sindh#Pakistan
|map_caption             = پاڪستان ۾ مقام
|subdivision_type       = ملڪ
|subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
|subdivision_type1      = [[صوبو]]
|subdivision_name1      = [[سنڌ]] 
|subdivision_type2      = [[ضلعو]]
|subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو]] 
|leader_title           = 
|leader_name            =	
|established_title      = 
|established_date       = 
|area_total_km2           = 
|population_as_of               = 
|population_footnotes           =
|population_total               =
|population_density_km2         =
| timezone1               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1             = +5
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coordinates            = {{coord|27|48|5|N|68|18|40|E|region:PK|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|website                = 
|footnotes              = 
}}
'''رتودیرو''' شھر [[ضلعو لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتوديرو]] جو صدر مقام آهي. ھي شھر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شھر]] کان 28 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آهي.

==تاريخ==
ھن شھر جو پراڻو نالو رتن ديرو ھيو جيڪو بعد م رتوديرو ٿي ويو. ھن شھر جو بنياد [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلھوڙن جي دور]] ۾ پيو. ايم.ايڇ پنھور پنھنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنھن ۾ وارھ بہ اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو&lt;ref&gt;پنھور، ايم.ايڇ (1996ع)، ٽماهي ”[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]“صہ 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو.&lt;/ref&gt;:

:”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهہ گرمي ٿي ۽ ڪلھوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويھ لک ايڪڙ تائين پھچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شھر اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شھدادپور، نوشھروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.“ 

ھن شھر جي مونسپالٽي جو بنياد 1862ع ۾ پيو پر شروع ۾ ان جي ميمبرن کي نامزد ڪيو ويندو ھو پر [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع|1935 واري گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] ھيٺ بالغ راءِ دھي جي بنياد تي 1938ع ۾ چونڊون ڪرايون ويون.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 22.&lt;/ref&gt; سال 1939ع ۾ ھڪ خانگي ڪمپني رتيديري ۾ پاور هائوس لڳايو جنھن مان شھر جي وڏن رستن تي بجليءَ جا بلب ٻرندا هئا ۽ ڪجهہ سرندي وارن کي بہ بجلي فراهم ٿيل ھئي. ان کان اڳ شھر ۾ رستن تي گاسليٽ تي ٻرندڙ فانوس لڳل ھيا جيڪي اسٽريٽ لائيٽ جو ڪم ڪندا ھئا.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيءَ مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب: خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011ع، صہ 24.&lt;/ref&gt;

== بينڪاري نظام ==

رتوديري ۾ ھيٺيون بينڪون موجود آھن:
* [[حبیب بينڪ لميٽيڊ پاڪستان|حبیب بینڪ]]
* [[نیشنل بینڪ آف پاڪستان|نیشنل بینڪ]]
* [[یونائیٽيڊ بینڪ لمٽيڊ پاڪستان|یونائيٽيڊ بینڪ]]
* [[نیشنل سیونگز سينٽر|مرڪز قومي بچت]]
* [[سنڌ بینڪ]]
* [[الائيڊ بينڪ لميٽڊ|الائيڊ بينڪ]]

== مشھور شخصيتون ==

* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو|بينظیر ڀٽو]]
* [[ممتاز ڀٽو]]
* میر [[مرتضيٰ ڀٽو]] سربراھ [[پاڪستان پیپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]]
* [[بشير قريشي]] سربراھ (جسقم)

== ذريعا ==
* [http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm توھان جي گورنمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008125143/http://www.larkana.gov.pk/Your%20Government%20-%20%20Ratodero%20Profile-%20Ratodero%20Profile.htm |date=2007-10-08 }}
* [http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home رتوديرو ھوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916041010/http://sites.google.com/site/ratoderosite/Home |date=2016-09-16 }}

== ٻاھريان ڳنڍڻا ==
* [http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=48&amp;dn=Larkana لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعلقا ۽ يونين ڪائونسلون - گورنمينٽ آف پاڪستان]
{{پاڪستان جا وڏا شھر}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]</text>
      <sha1>n05otp75jtn2zr61ai22afl7ejd7byf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411393</id>
      <parentid>411392</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26074" sha1="ip23o27n8il4bfe0fgk4mdjosge6kdt" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]</text>
      <sha1>ip23o27n8il4bfe0fgk4mdjosge6kdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411394</id>
      <parentid>411393</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26061" sha1="rldbhkcqwwkr54ewhaxr91szvaluzif" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = 
Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]</text>
      <sha1>rldbhkcqwwkr54ewhaxr91szvaluzif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411395</id>
      <parentid>411394</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26248" sha1="8pzjeoj1hbgjb2fstzbv72kw3ly6agv" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = 
Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

[[File:Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري جي هڪ واپاري گهٽيءَ تي سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو]]
بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙهي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]</text>
      <sha1>8pzjeoj1hbgjb2fstzbv72kw3ly6agv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411396</id>
      <parentid>411395</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26248" sha1="9q39w3d9vqfriybpfif0x1otiq0zro7" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو
| native_name            = رتوديرو
| other_name             = {{lang|en|Ratodero}}
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg
 | photo2a = 
Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: شاھ لطيف پبلڪ لائبريري&lt;br&gt;هيٺان: رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ رتوديري جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = ميونسپل ڪاميٽي
| population_total       = 81,935
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو''' ({{langx|en|Ratodero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''81,935''' هئي، جنهن ڪري اهو آباديءَ جي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جو [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان پوءِ وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻي، [[شڪارپور]]، [[نئون ديرو]]، [[قمبر]] ۽ اتر اولهه سنڌ جي ٻين علائقن وچ ۾ واپاري ۽ آمدرفت واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. ويهين صديءَ کان اڳ به هتي اناج جو واپار اهم هو، جڏهن ته موجوده دور ۾ چانور، ساريون، زرعي واپار، رائس ملنگ، پرچون واپار ۽ مقامي خدمتون شهري معيشت جا اهم شعبا آهن.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== نالي جي ابتدا ==

مقامي تاريخي روايت موجب شهر جو پراڻو نالو '''رتن ديرو''' هو، جيڪو وقت گذرڻ سان صوتياتي تبديليءَ وسيلي '''رتوديرو''' بڻجي ويو. سنڌ جي تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] ڪلهوڙن جي دور ۾ اُسريل نون شهرن جي فهرست ۾ ''رتن ديرو'' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. پنهور موجب 1701ع کان 1758ع واري عرصي دوران سنڌ ۾ آبپاشي، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ سان ڪيترائي نوان شهري مرڪز اُسريا، جن ۾ شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، ميهڙ، شھدادپور، نوشهروفيروز، جوهي، وڳڻ ۽ رتن ديرو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;&gt;پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''[[مھراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''، شمارو 1، 1996ع، ص. 35، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===

رتوديري جي شهري ترقيءَ جو بنيادي مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. اتر سنڌ ۾ واهن ۽ زرعي زمينن جي واڌ سان گڏ نيون مارڪيٽون ۽ آباديون قائم ٿيون، جن مان رتوديرو پڻ هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar1996&quot;/&gt;

ڪلهوڙن کان پوءِ علائقو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي انتظام هيٺ آيو. اتر سنڌ جي ٻين شهرن وانگر رتوديرو به ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج، مال ۽ مقامي پيداوار جي ڏي وٺ جو مرڪز رهيو.

=== برطانوي دور ===

1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ رتوديرو [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سنڌ واري انتظامي ڍانچي ۾ شامل ٿيو. 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ رتوديرو ان ضلعي جي تعلقي جو صدر مقام بڻيو.

''Imperial Gazetteer of India'' موجب 1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي '''4,281''' هئي. شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام هو ۽ ان وقت مقامي واپار جو بنيادي دارومدار اناج تي هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=258–259
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1908/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-21%20%28Pushkar%20to%20Salween%29.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر ۾ رتوديرو تعلقي جي پکيڙ 325 چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي. 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 72,312 هئي، جيڪا 1891ع جي 61,268 جي ڀيٽ ۾ وڌيل هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر ۽ 80 ڳوٺ درج هئا. علائقو سکر، نصرت ۽ گهاڙ واهن وسيلي سيراب ٿيندو هو ۽ چانور مکيه فصل هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

رتوديري جي ميونسپل انتظام بابت مقامي تاريخي مواد موجب شهر ۾ ميونسپل اداري جي شروعات 1862ع ڌاري ٿي، جڏهن شروعاتي دور ۾ ميمبر نامزد ڪيا ويندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان ۾ مڪاني چونڊ نظام جي توسيع کان پوءِ شهر ۾ چونڊيل مڪاني نمائندگيءَ جو دائرو وڌيو.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;&gt;سومرو، عبدالرزاق، ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''، ترتيب: خالد چانڊيو، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، 2011ع، ص. 22–24.&lt;/ref&gt;

1939ع ڌاري هڪ خانگي بجلي گهر شهر ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن وسيلي شروعاتي طور اهم رستن ۽ ڪجهه خانگي عمارتن کي بجلي فراهم ڪئي ويندي هئي. ان کان اڳ شهر جي گهٽين ۾ گاسليٽ سان ٻرندڙ فانوس استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SomroMemoir&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقي ۽ واپاري مرڪز جي حيثيت برقرار رکي. آباديءَ ۾ تيز واڌ، نون رهائشي پاڙن، دڪانن، بازارن، تعليمي ادارن ۽ سرڪاري آفيسن جي قيام سان شهر جي شهري پکيڙ پراڻي مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي.

2023ع جي آدمشماري ۾ رتوديرو کي باقاعدي '''ميونسپل ڪاميٽي''' طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌو ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ {{coord|27|48|06|N|68|17|22|E|display=inline}} تي واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن ويندڙ علائقي ۾ واقع آهي.

برطانوي دور جي گزيٽيئر ۾ پڻ رتوديرو تعلقي کي هموار ۽ وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ علائقو قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديري جي شهري معيشت تاريخي طور ڀرپاسي جي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل رهي آهي. علائقي ۾ چانور اهم فصل آهي ۽ سارين جي پوک، خريداري، ٽرانسپورٽ ۽ ڇڙهائي شهر جي واپاري سرگرمين تي وڏو اثر وجهن ٿيون.

رتوديرو برانچ علائقي جي اهم آبپاشي شاخن مان هڪ آهي. 2018ع ۾ سنڌ آبادگار بورڊ جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب رتوديرو برانچ لڳ ڀڳ '''70,000 ايڪڙ''' زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceCanal2018&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Belated release of water into Rice Canal may trigger Sindh-Balochistan disputes
 |url=https://www.dawn.com/news/1411202
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=1 June 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سکر بئراج جي دروازن کي نقصان پهچڻ کان پوءِ اتر سنڌ جي چانور پوکيندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بابت رپورٽن ۾ رتوديرو برانچ کي ٻيهر اهم زرعي واهه طور ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnWater2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Growers fear drought, large-scale migration amid looming water crisis
 |url=https://www.dawn.com/news/1845854
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 July 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

=== چانور ۽ زرعي واپار ===

رتوديري جي معيشت جو هڪ اهم حصو چانور ۽ زرعي شين جي واپار تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ شهر جي بنيادي واپار کي اناج سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

موجوده دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار سان لاڳاپيل آهن. 2018ع ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملن جي هڙتال بابت رپورٽ ۾ رتوديرو انهن اهم شهرن ۾ شامل هو، جتي رائس ملنگ صنعت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;DawnRiceMills&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice mills across Sindh, Balochistan shut over miller's abduction
 |url=https://www.dawn.com/news/1444799
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=11 November 2018
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي رائس ملرز جي گڏجاڻيءَ ۾ رتوديري جي مل مالڪن ۽ واپارين جي نمائندگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو شهر جي چانورن واري صنعت سان لڳاتار معاشي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sindh, Balochistan rice millers not to pay electricity bills over increases in tariff
 |url=https://www.dawn.com/news/1854530
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=25 August 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===

رتوديرو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرچون، اناج، زرعي اوزارن، کاڌي پيتي، ڪپڙي ۽ روزمره جي ضرورتن جو مارڪيٽ مرڪز آهي. شهر جون پراڻيون بازارون آباديءَ ۽ علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهن.

[[File:Sardar Pirbux Khan Ghanghro Gate, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري جي هڪ واپاري گهٽيءَ تي سردار پير بخش خان گهانگهرو دروازو]]
بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن لاءِ شهر ۾ مختلف تجارتي بئنڪن ۽ سرڪاري مالي ادارن جون شاخون ڪم ڪنديون رهيون آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[نئون ديرو]]، [[شڪارپور]]، [[قمبر]]، [[ميروخان]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي گزيٽيئر پڻ شهر کي لاڙڪاڻي کان اتر طرف هڪ اهم واپاري مرڪز طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteerRatodero&quot;/&gt;

زرعي پيداوار جي موسم ۾ شهر ڏانهن سارين ۽ ٻين فصلن جي ٽرانسپورٽ وڌي وڃي ٿي، جنهن سبب روڊ ٽرانسپورٽ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==

{{Historical populations
|1972|13,292
|1981|19,704
|1998|40,217
|2017|67,502
|2023|81,935
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعو: پاڪستان جون سرڪاري آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي ڪل آبادي '''81,935''' هئي. ان مان '''42,224 مرد'''، '''39,703 عورتون''' ۽ '''8 ٽرانسجينڊر''' ماڻهو هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 67,502 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن ۾ 14,433 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''3.29 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! پوئين آدمشماريءَ کان واڌ
! حيثيت
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1972ع
| 13,292
| —
| شهر
|-
| 1981ع
| 19,704
| 48.2٪
| شهر
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1998ع
| 40,217
| 104.1٪
| شهر
|-
| 2017ع
| 67,502
| 67.8٪
| ميونسپل ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| '''2023ع'''
| '''81,935'''
| '''21.4٪'''
| '''ميونسپل ڪاميٽي'''
|}

2023ع ۾ شهر ۾ سراسري گهراڻي جو ماپ تقريباً '''5.48 ماڻهو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===

پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري انگن موجب رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''67.38 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''78.24 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''55.90 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''67.38٪'''
|-
| مرد
| 78.24٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| عورتون
| 55.90٪
|}

مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 22.34 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

=== رهائش ۽ شهري سهولتون ===

2023ع جي هائوسنگ آدمشماريءَ ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ '''14,955 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. شماريات بيورو شهر جي رهائشي يونٽن، پيئڻ جي پاڻي، روشني، ٻارڻ ۽ ٻين سهولتن بابت پڻ الڳ انگ اکر شايع ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==

رتوديري ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن. شهر تعلقي جو مرڪز هجڻ ڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن مان پڻ شاگرد تعليم لاءِ هتي اچن ٿا.

شهر ۾ سرڪاري ڊگري ڪاليج، فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا ۽ مختلف سرڪاري اسڪول موجود رهيا آهن. 2023ع واري شهري خواندگيءَ جا انگ شهر ۾ تعليمي رسائيءَ جي واڌ ڏيکارين ٿا، پر عورتن جي خواندگي مردن جي ڀيٽ ۾ اڃا نمايان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023UrbanStats&quot;/&gt;

== شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري ==

[[File:Shah Latif Public Library, Ratodero, Sindh.jpg|thumb|شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري، رتوديرو]]

رتوديري جي اهم علمي ادارن مان '''شاھ عبداللطيف ڀٽائي پبلڪ لائبريري''' آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي رڪارڊ موجب لائبريريءَ جو بنياد 10 سيپٽمبر 1985ع تي رکيو ويو. شروعاتي دور ۾ ان جو انتظام رتوديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ وٽ هو، جڏهن ته 1992ع ۾ لائبريري [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت کاتي حوالي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Libraries of Culture Department Government of Sindh: List of Libraries
 |url=https://culturelibraries.blogspot.com/p/list-of-libraries.html
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ثقافت کاتي جي پراڻي سرڪاري معلومات موجب لائبريريءَ ۾ لڳ ڀڳ 11,982 ڪتاب موجود هئا ۽ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارون ۽ رسالا پڙهندڙن لاءِ رکيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLibrary&quot;/&gt; ثقافت کاتي جي موجوده اي-لائبريري رابطن واري فهرست ۾ پڻ رتوديري جي شاھ لطيف لائبريري درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Contacts
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/contact
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==

رتوديرو جي صحت جي تاريخ ۾ 2019ع وارو [[ايڇ آءِ وي]] ڦهلاءُ خاص اهميت رکي ٿو. اپريل 2019ع ۾ مقامي اختيارين کي ٻارن ۾ غيرمعمولي تعداد ۾ ايڇ آءِ وي ڪيسن جي خبر پئي، جنهن کان پوءِ وڏي پيماني تي اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين عالمي صحت تنظيم موجب 30,192 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ايڇ آءِ وي مثبت نڪتا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا. تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي منتقليءَ جون غيرمحفوظ طريقيڪار، انفيڪشن ڪنٽرول جي ڪمزور عملدرآمد ۽ طبي فضلي جي ناقص انتظام کي اهم خطري وارا عنصر قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

2019ع جي پڄاڻي تائين عالمي صحت تنظيم جي علائقائي رپورٽ موجب رتوديرو واري علائقي ۾ 38,366 ماڻهن جي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 1,228 ماڻهو ايڇ آءِ وي مثبت هئا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو 11 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019Review&quot;&gt;{{cite web
 |title=Infectious disease outbreaks reported in the Eastern Mediterranean Region in 2019
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/infectious-disease-outbreaks-reported-in-the-eastern-mediterranean-region-in-2019.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم جي موجوده فهرست ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال رتوديرو''' کي سنڌ جي ايڇ آءِ وي علاج مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HIV testing centres – Pakistan
 |url=https://www.emro.who.int/asd/hiv-testing-centres/hiv-testing-centres-pakistan.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2019ع واري وبا جا عوامي صحت تي اثر ===

رتوديري واري واقعي کان پوءِ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ طبي انجيڪشنن جي محفوظ استعمال، غير رجسٽرڊ ڪلينڪن، رت جي بئنڪن، طبي فضلي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول بابت پاليسين تي نئون ڌيان ڏنو ويو. عالمي صحت تنظيم جي ماهرن پاڪستاني ۽ صوبائي اختيارين سان گڏ وبا جي تحقيق ۽ انفيڪشن روڪٿام جي قدمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pandemic and epidemic diseases: 2019 in retrospect
 |url=https://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/information-resources/ped-2019-in-retrospect.html
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

رتوديرو شهر سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت '''ميونسپل ڪاميٽي''' جي درجي ۾ اچي ٿو. پاڪستان شماريات بيورو 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي ''رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي'' طور الڳ شهري آباديءَ جي صورت ۾ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر ساڳئي وقت [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. تعلقي سطح تي روينيو، صحت، تعليم، پوليس ۽ ٻين صوبائي کاتن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن.

ميونسپل انتظام بنيادي طور صفائي، گندگيءَ جي نيڪال، مڪاني رستن، گهٽين، مارڪيٽن، اسٽريٽ لائيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن سان لاڳاپيل آهي.

== ثقافت ==

رتوديرو اتر سنڌ جي سنڌي ثقافتي علائقي جو حصو آهي. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي مکيه ٻولي آهي. سنڌي ٽوپي، اجرڪ، روايتي مٺايون ۽ مقامي کاڌا شهر ۽ ڀرپاسي جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو آهن.

رتوديرو ورهاڱي کان اڳ پڻ مٺاين لاءِ مشهور هجڻ جو ذڪر تاريخي ۽ بعد وارن مقامي ماخذن ۾ ملي ٿو.

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==

رتوديري جي ڀرپاسي ۾ [[نئون ديرو]] ۽ [[ڳڙھي خدا بخش]] اهم آباديون آهن. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو واقع آهي، جتي پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظمن [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي فرد دفن ٿيل آهن.

[[File:Bhando Qubo near Ratodero, Sindh.jpg|thumb|رتوديري ڀرسان ڀانڊو قبو وارو علائقو]]

== مشهور شخصيتون ==

* [[بشير خان قريشي]] — سنڌي قومپرست سياستدان ۽ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] جو اڳوڻو سربراهه.

''نوٽ:'' ڀٽو خاندان جون اهم شخصيتون رتوديرو '''تعلقي''' سان ويجهو لاڳاپيل آهن، پر انهن کي رتوديرو '''شهر''' ۾ ڄاول يا رهواسي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ معتبر حوالو گهربل آهي؛ ان ڪري کين شهر جي مشهور شخصيتن واري فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[2019ع سنڌ ايڇ آءِ وي ڦهلاءُ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Ratodero tehsil|رتوديرو تعلقو ۽ ڀرپاسي جون تصويرون}}

[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]
[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]</text>
      <sha1>9q39w3d9vqfriybpfif0x1otiq0zro7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شڪارپور ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9587</id>
    <revision>
      <id>411511</id>
      <parentid>401889</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35194" sha1="ttn1om80dqdng91z5l8j8t5bghx4ll6" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = نم شريف ۾ هڪ تاريخي درگاهه
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي اڏاوت.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Merewether Pavilion Shikarpur.jpg|thumb|مير ويدر پويلين، شاهي باغ، شڪارپور.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
هيٺيون تصويرون ۽ نقشا مضمون جي مختلف حصن ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿا:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ جي ضلعي نقشي ۾ شڪارپور
File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|نم شريف ۾ هڪ درگاهه
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي تاريخي عمارت
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ttn1om80dqdng91z5l8j8t5bghx4ll6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411512</id>
      <parentid>411511</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جاگرافي */</comment>
      <origin>411512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35340" sha1="9mta1n0krjryloefkkgvgitnokfemnb" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = نم شريف ۾ هڪ تاريخي درگاهه
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي اڏاوت.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Merewether Pavilion Shikarpur.jpg|thumb|مير ويدر پويلين، شاهي باغ، شڪارپور.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
هيٺيون تصويرون ۽ نقشا مضمون جي مختلف حصن ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿا:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ جي ضلعي نقشي ۾ شڪارپور
File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|نم شريف ۾ هڪ درگاهه
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي تاريخي عمارت
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>9mta1n0krjryloefkkgvgitnokfemnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411513</id>
      <parentid>411512</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34790" sha1="590x32padnefej5cv4bcfnh9g7xjb3d" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            = Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = نم شريف ۾ هڪ تاريخي درگاهه
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي اڏاوت.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Merewether Pavilion Shikarpur.jpg|thumb|مير ويدر پويلين، شاهي باغ، شڪارپور.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>590x32padnefej5cv4bcfnh9g7xjb3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411514</id>
      <parentid>411513</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34719" sha1="7vxkpuqbzfxs94zxit91muknmmj9nt0" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي اڏاوت.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Merewether Pavilion Shikarpur.jpg|thumb|مير ويدر پويلين، شاهي باغ، شڪارپور.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>7vxkpuqbzfxs94zxit91muknmmj9nt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411515</id>
      <parentid>411514</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڍڪ بازار */</comment>
      <origin>411515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34723" sha1="8qqtikk5pw9248xk47my2wdhfwuqxix" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Merewether Pavilion Shikarpur.jpg|thumb|مير ويدر پويلين، شاهي باغ، شڪارپور.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>8qqtikk5pw9248xk47my2wdhfwuqxix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411516</id>
      <parentid>411515</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين */</comment>
      <origin>411516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34772" sha1="1nxpol39jxqo0fqzj9mw5eu7w7nduvz" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|280px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>1nxpol39jxqo0fqzj9mw5eu7w7nduvz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411517</id>
      <parentid>411516</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34772" sha1="tr1qaco5a8w3loh6vwz446udrw5j9bh" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>tr1qaco5a8w3loh6vwz446udrw5j9bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قمبر شهدادڪوٽ ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9595</id>
    <revision>
      <id>411471</id>
      <parentid>393917</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34765" sha1="tjpqbe1irzt5syo7adzu2dpkc56k3kj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
| native_name             = قمبر شهدادڪوٽ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline           = Umeed Ali Junejo.jpg
| image_caption           = اميد علي جوڻيجو ڳوٺ ۾ زرعي فصل
| image_map               = Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[سنڌ]] ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام
| coordinates             = {{coord|27|35|21|N|68|00|00|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = ضلعي جو قيام
| established_date        = 13 ڊسمبر 2004ع
| seat_type               = صدرمقام
| seat                    = [[قمبر]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 5475
| population_total        = 1,514,869
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| population_urban        = 421,865
| population_rural        = 1,093,004
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = غالب مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 96.21٪
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 40.02٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 48.94٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 30.35٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' [[سنڌ]] جي اتر اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو انتظامي صدرمقام [[قمبر]] شهر آهي. ضلعو [[کيرٿر جبل]] جي جابلو پٽي ۽ سنڌ جي آبپاشي هيٺ ايندڙ زرخيز ميداني علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان جي اولهه ۽ اتر اولهه طرف [[بلوچستان]] جا علائقا، اوڀر ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[دادو ضلعو]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;&gt;{{cite news
 |title=قمبر شهدادڪوٽ: ٻن صوبن جي وچ واري پٽي
 |url=https://www.dawn.com/news/1621762
 |work=ڊان
 |date=4 May 2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي ڪل آبادي '''1,514,869''' هئي، جن مان 421,865 ماڻهو شهري ۽ 1,093,004 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. ضلعي جي ڪل ايراضي '''5,475 چورس ڪلوميٽر'''، آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 277 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ۽ سراسري گهريلو جسامت 5.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

ضلعي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت سنڌي مادري ٻولي ڳالهائي ٿي. 2023ع ۾ 96.21 سيڪڙو آبادي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ 2.58 سيڪڙو [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBSLang&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ جون عورتون ۽ ڇوڪريون، 2011ع.]]

== نالو ۽ قيام ==
موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعو تاريخي طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. سنڌ حڪومت ڊسمبر 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ [[قمبر]] کي ان جو صدرمقام بڻايو. مختلف ذريعن موجب ضلعي جو رسمي قيام 13 ڊسمبر 2004ع تي ٿيو.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DistrictFormation&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي قيام ۽ تاريخ بابت ضلعي جائزو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/district-qambar-shahdadkot/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شروعاتي طور نئين ضلعي لاءِ قمبر جو نالو استعمال ڪيو ويو، پر [[شهدادڪوٽ]] جي رهواسين جي اعتراضن کان پوءِ شهدادڪوٽ جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو ۽ ضلعو '''قمبر شهدادڪوٽ''' سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;DistrictFormation&quot;/&gt;

شهدادڪوٽ ۾ وقت بوقت هڪ الڳ شهدادڪوٽ ضلعو قائم ڪرڻ جي تحريڪ پڻ هلي آهي، جنهن ۾ شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو کي هڪ الڳ ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=شهدادڪوٽ کي ضلعي جو درجو ڏيڻ لاءِ تحريڪ جاري
 |url=https://www.dawn.com/news/1471627
 |work=ڊان
 |date=25 March 2019
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سنڌ کي انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو. موجوده قمبر شهدادڪوٽ جو علائقو پهرين شڪارپور ضلعي ۽ پوءِ 20هين صديءَ جي شروعات کان لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو.

موجوده ضلعي جي مختلف علائقن جي تاريخ ان کان گهڻو پراڻي آهي. [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي علائقي ۾ تاريخي '''جوناڻي''' نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ جي وچئين دور واري تاريخي جاگرافيءَ ۾ مواد ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم ايڇ
 |title=تصوير سنڌ
 |url=https://archive.org/details/Tasweer-e-Sindh_201410
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور ۾ ضلعي جو ميداني علائقو سنڌ جي زرعي ۽ مقامي سياسي نظام جو حصو رهيو. شهدادڪوٽ جي آبادڪاريءَ کي پڻ ڪلهوڙا دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

== جاگرافي ==
قمبر شهدادڪوٽ سنڌ جي جغرافيائي لحاظ کان گهڻو متنوع ضلعن مان هڪ آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو هموار، آباد ۽ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل]] ڏانهن اوچي ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;/&gt;

ضلعي جون الهنديون حدون سنڌ ۽ بلوچستان جي قدرتي ۽ انتظامي سرحد جو حصو آهن. کيرٿر واري جابلو پٽيءَ جي دامن کي سنڌيءَ ۾ '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو. هتي آبادي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ڇڊي آهي، ۽ ڪيترائي ڳوٺ برساتي نئن ۽ موسمي پاڻيءَ تي دارومدار رکن ٿا.

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

ضلعي جي موجوده سرڪاري ايراضي 5,475 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt; پراڻن دستاويزن ۾ 5,599 يا 5,675 چورس ڪلوميٽر جا انگ پڻ ملن ٿا، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ استعمال ٿيل موجوده انتظامي حدن لاءِ 5,475 چورس ڪلوميٽر سرڪاري انگ آهي.

== کيرٿر ۽ ڪاڇو ==
ضلعي جو الهندو حصو [[کيرٿر جبل]] جي پهاڙي نظام سان ڳنڍيل آهي. هن پٽيءَ ۾ چونا پٿر، خشڪ جبل، برساتي نئيون، ننڍيون واديون ۽ چراگاهه شامل آهن. مقامي آباديءَ جي هڪ حصي جي گذر سفر جو دارومدار مال پالڻ ۽ موسمي زراعت تي آهي.

کيرٿر واري علائقي ۾ سنڌي ۽ براهوي ڳالهائيندڙ آباديون هڪ ٻئي سان صدين کان سماجي ۽ واپاري رابطا رکن ٿيون، جنهن جو اثر ضلعي جي ٻولي، موسيقي، روايتن ۽ ثقافتي زندگيءَ تي پڻ پيو آهي.

== ڍنڍون ۽ آبي وسيلا ==
ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] اهم قدرتي پاڻيءَ جي ذخيرن مان هڪ آهي. هي ڍنڍ کيرٿر جي برساتي وهڪرن ۽ مختلف آبي رستن مان پاڻي حاصل ڪري ٿي. حمل ڍنڍ مڇي، پکين ۽ ڀرپاسي جي ماڻهن جي گذر معاش لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿي.

[[File:Drigh Lake.jpg|thumb|280px|[[ڊرگهه ڍنڍ]]، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان هڪ.]]

[[ڊرگهه ڍنڍ]] پڻ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي ضلعي سان لاڳاپيل ڊرگهه ڍنڍ جي آزاد تصوير موجود آهي.

== موسم ==
قمبر شهدادڪوٽ جي ميداني علائقن جي موسم گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري ۾ گرمي تمام تيز ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته سياري جون راتيون ٿڌيون رهن ٿيون. مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون، پر کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي وهڪرا به ضلعي تي اثرانداز ٿين ٿا.

2010ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ غير معمولي شديد گرمي رڪارڊ ٿي. علائقي جي آبهوا ۾ ڊگهن خشڪ عرصن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن انتهائي برسات ۽ ٻوڏ پڻ شامل رهي ٿي.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
قمبر شهدادڪوٽ 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ ۾ سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ متاثر ضلعن مان هو. بلوچستان جي جابلو علائقن مان ايندڙ تيز برساتي وهڪرن ضلعي جي ڳوٺن، زرعي زمينن، رستن ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي وڏي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;FloodDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=2022ع جي ٻوڏ کان سخت متاثر قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ جو خطرو
 |url=https://www.dawn.com/news/1761393
 |work=ڊان
 |date=24 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|left|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ ۾ آيل پاڻي.]]

بين الاقوامي لڏپلاڻ واري اداري جي 2023ع واري سروي ۾ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن ضلعن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ وڏي انگ ۾ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;IOM&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ ٻوڏ کان پوءِ ڪميونٽي ضرورتن جي سڃاڻپ، 2023ع
 |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/2024-08/iom_dtm_cni_floods_sindh_r4.pdf
 |publisher=بين الاقوامي لڏپلاڻ وارو ادارو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! تعلقو
! ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)
! خواندگي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| [[ميرو خان تعلقو]]
| 374
| 182,461
| 487.86
| 33.41٪
|- style=&quot;background:#fff5df;&quot;
| [[نصيرآباد تعلقو]]
| 309
| 174,708
| 565.40
| 41.81٪
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| [[قمبر تعلقو]]
| 2,260
| 448,990
| 198.67
| 39.36٪
|- style=&quot;background:#fff5df;&quot;
| [[قبو سعيد خان تعلقو]]
| 1,033
| 99,308
| 96.14
| 26.46٪
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| 419
| 225,086
| 537.20
| 47.06٪
|- style=&quot;background:#fff5df;&quot;
| [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
| 385
| 130,635
| 339.31
| 37.66٪
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| [[وارهه تعلقو]]
| 695
| 253,681
| 365.01
| 44.25٪
|- style=&quot;background:#d7ead3; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 5,475
| 1,514,869
| 276.69
| 40.02٪
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع، جدول 1 ۽ 12.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSLit&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== اهم شهر ==
ضلعي جا ٻه سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر]] آهن. 2023ع ۾ قمبر شهر جي آبادي 112,313 هئي، جڏهن ته شهدادڪوٽ جي آبادي 120 هزار کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;DistrictFormation&quot;/&gt;

ٻين اهم شهرن ۽ قصبن ۾ [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[قبو سعيد خان]]، [[ميرو خان]]، [[بهرام]] ۽ [[سجاول جوڻيجو]] شامل آهن.

== آبادي ==
1951ع کان موجوده ضلعي جي حدن سان لڳ ڀڳ مطابقت رکندڙ علائقي جي آبادي مسلسل وڌندي رهي آهي.

{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |258327
|1961 |299259
|1972 |460722
|1981 |566574
|1998 |924294
|2017 |1338035
|2023 |1514869
|footnote=ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;
}}

2023ع ۾ ضلعي ۾ '''267,553 گهر''' ۽ '''1,514,869 ماڻهو''' درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: گهرن ۽ رهائش بابت ضلعي انگ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي شهري آبادي 421,865 يعني 27.85 سيڪڙو هئي، جڏهن ته 72.15 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023-1&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 10 سالن کان گهٽ عمر جا 527,655 ماڻهو هئا، يعني ضلعي جي تقريباً 34.83 سيڪڙو آبادي ٻارن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: عمر موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌي واضح طور ضلعي جي غالب مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLang&quot;/&gt;

{{Pie chart
|caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون مادري ٻوليون، 2023ع
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
|value1 = 96.21
|color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
|value2 = 2.58
|color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون ٻوليون
|value3 = 1.21
|color3 = grey
}}

سرحدي ۽ جابلو علائقن ۾ براهوي ۽ بلوچي اثر وڌيڪ نظر اچي ٿو، جڏهن ته شهرن ۾ اردو، سرائڪي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ به موجود آهن.

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب اسلام ضلعي جو وڏي اڪثريت وارو مذهب هو. مسلمان 99.17 سيڪڙو، هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ 0.65 سيڪڙو ۽ ٻيا مذهبي گروهه لڳ ڀڳ 0.18 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=آدمشماري 2023ع: مذهب موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#765b89; color:white;&quot; | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#eee8f3;&quot;
! مذهب
! 2017ع
! 2023ع
! 2023ع سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,327,507
| 1,502,256
| 99.17٪
|-
| [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]
| 9,963
| 9,785
| 0.65٪
|-
| ٻيا
| 565
| 2,828
| 0.18٪
|-
! ڪل
! 1,338,035
! 1,514,869
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جا مذهبي انگ موجوده ضلعي سان مڪمل طور هڪجهڙين حدن جا نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ شامل هو؛ تنهنڪري تاريخي مقابلي ۾ حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== خواندگي ==
2023ع ۾ ضلعي جي مجموعي خواندگي شرح '''40.02 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 48.94 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 30.35 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLit&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| 40.02٪
|-
| مرد
| 48.94٪
|-
| عورتون
| 30.35٪
|}

انگن مان مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ نمايان فرق ظاهر ٿئي ٿو.

== تعليم ==
2023–24ع جي سالياني اسڪول آدمشماريءَ موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,458 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان '''1,375 فعال''' هئا. انهن اسڪولن ۾ '''223,336 شاگرد''' داخل هئا ۽ '''6,569 استاد''' مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسڪولي سطح موجب فعال ادارن ۾ تقريباً 1,244 پرائمري، 15 ايليمينٽري، 54 مڊل، 47 سيڪنڊري ۽ 15 هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b6f47; color:white;&quot; | '''سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#f6efdf;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 1,244
|-
| ايليمينٽري
| 15
|-
| مڊل
| 54
|-
| سيڪنڊري
| 47
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|}

== صحت ==
ضلعي ۾ قمبر شهر ۾ ضلعي سطح جي سرڪاري اسپتال، جڏهن ته شهدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد ۽ وارهه سميت مختلف تعلقن ۾ تعلقه اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ ۽ سرڪاري ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون.

پراڻن صحت پروفائيلن موجب 2012ع ۾ ضلعي ۾ 22 بنيادي صحت مرڪز، 24 سرڪاري ڊسپينسريون ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر درج هئا؛ وقت سان صحت جي ادارن جو انتظام ۽ انگ تبديل ٿيندو رهيو آهي.

== معيشت ==
ضلعي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]] تي آهي. سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جاگرافيائي بيهڪ، آبپاشيءَ جو نظام، چانورن جي پيداوار ۽ چوپائي مال ضلعي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;/&gt;

ضلعي جي وڏي ميداني پٽيءَ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ سڀ کان اهم فصل آهن. ٻين فصلن ۾ جوئر، ٻاجهري، چڻا، مڪئي، تيلي ٻج، ڀاڄيون ۽ چارا شامل آهن.

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|اميد علي جوڻيجو ۾ زرعي زمين ۽ گوبيءَ جو فصل.]]

قمبر شهدادڪوٽ خاص طور '''ايري-6''' ۽ '''ايري-9''' قسم جي سارين جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;/&gt;

== زراعت ==
ضلعي ۾ ٻن وڏين زرعي موسمن ــ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ــ تحت پوک ڪئي وڃي ٿي. خريف ۾ چانور، جوئر، ٻاجهري ۽ مختلف موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، چڻا ۽ ٻين سياري وارين پوکن جو حصو وڌيڪ هوندو آهي.

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]]

پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ واهن ۽ شاخن جو اهم ڪردار آهي، پر ضلعي کي ڪڏهن پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڪڏهن بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏن سبب انتهائي پاڻيءَ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;FloodDawn&quot;/&gt;

== صنعت ==
شهدادڪوٽ جي اتر طرف قائم '''شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل''' ضلعي جي جديد صنعتي تاريخ جو سڀ کان اهم ادارو رهيو. مل 1974ع ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. پنهنجي عروج واري دور ۾ اها لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن لاءِ روزگار جو ذريعو هئي.&lt;ref name=&quot;Textile&quot;&gt;{{cite news
 |title=شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل جي زوال بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1062553
 |work=ڊان
 |date=14 January 2002
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مل ۾ پاليسٽر ۽ ٻين قسمن جو ڪپڙو تيار ٿيندو هو، جيڪو پاڪستان جي ٻين حصن ڏانهن موڪليو ويندو هو. مالي، انتظامي ۽ سياسي مسئلن سبب مل آهستي آهستي زوال پذير ٿي ۽ آخرڪار بند ٿي وئي.

اڄ ضلعي ۾ وڏي صنعت محدود آهي؛ ننڍن صنعتي ۽ واپاري شعبن ۾ رائيس ملون، زرعي اوزارن جي مرمت، تعميراتي مواد، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ننڍا ڪارخانا شامل آهن.

== مزاراڻي گئس فيلڊ ==
'''مزاراڻي گئس فيلڊ''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو اهم معدني ۽ توانائي ذريعو آهي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] موجب فيلڊ 1959ع ۾ دريافت ٿيو، پر گهٽ گئس جي گهرج سبب لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين وڏي ترقي نه ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PPL&quot;&gt;{{cite web
 |title=مزاراڻي گئس فيلڊ
 |url=https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview
 |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2002ع–2003ع دوران گئس پروسيسنگ سهولت قائم ڪئي وئي ۽ ميرو خان ڀرسان سوئي سدرن گئس ڪمپني جي نيٽ ورڪ تائين تقريباً 75 ڪلوميٽر ڊگهي پائيپ لائين وڇائي وئي. تجارتي پيداوار جون 2003ع ۾ شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;PPL&quot;/&gt;

پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيلڊ ۾ ڇهه کوهه کوٽيا ويا آهن، جن مان چار پيداواري کوهه طور ڪم ڪندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;PPL&quot;/&gt;

== آبپاشي ==
ضلعي جي ميداني حصي جي زراعت [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ واهن ۽ انهن جي شاخن تي دارومدار رکي ٿي. چانورن جي پوک وڏي پاڻيءَ جي ضرورت رکي ٿي، جنهن سبب آبپاشيءَ جي ورڇ سياسي ۽ معاشي لحاظ کان اهم مسئلو آهي.

قمبر شهدادڪوٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحد تي هئڻ سبب بين الصوبائي پاڻيءَ جي ورڇ سان پڻ لاڳاپيل آهي. بلوچستان ڏانهن ويندڙ آبپاشي پاڻيءَ بابت وقت بوقت ٻن صوبن وچ ۾ اختلاف رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnGeo&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
ضلعي مان ڪيترائي قومي اهميت جا رستا گذرن ٿا.

[[ايم-8 موٽر وي]] گوادر، خضدار ۽ بلوچستان کي رتوديرو سان ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي ۽ ضلعي جي شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان واري حصي مان گذري ٿو. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي نيٽ ورڪ موجب ايم-8 جو گوادر–هوشاب–آواران–خضدار–رتوديرو وارو رستو 892 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جو نيٽ ورڪ
 |url=https://nha.gov.pk/wp-content/uploads/2016/04/NHA-Road-Network-Maps-of-Projects-02.01.2012-Part-01.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اين-455 قومي شاهراهه]] لاڙڪاڻي، قمبر ۽ شهدادڪوٽ کي ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اين-255 لاڙڪاڻي کي نصيرآباد سان ملائي ٿي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

[[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ هڪ شاهراهه ڀرسان پيٽرول پمپ.]]

== پوليس ۽ امن امان ==
قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعو مختلف پوليس سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ۾ ورهايل آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري رڪارڊ ۾ قمبر سٽي، ميرو خان، سجاول، کبڙ، بهرام، ڊرگهه، پکو ۽ ٻين پوليس اسٽيشنن جا نالا درج آهن.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون پوليس اسٽيشنون
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي پوليس جو مرڪزي آفيس قمبر شهر ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;/&gt;

== عدالتي نظام ==
قمبر شهدادڪوٽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي دائري ۾ اچي ٿو. ضلعي سطح تي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينئر سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

قمبر ضلعي جو انتظامي ۽ عدالتي صدرمقام هجڻ سبب ضلعي سطح جون اهم عدالتون ۽ سرڪاري آفيسون اتي مرڪوز آهن.

== سياسي ورهاست ==
2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جون ٻه ۽ سنڌ اسيمبليءَ جون چار عام سيٽون مليون.&lt;ref name=&quot;ECPDelim&quot;&gt;{{cite web
 |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي آخري حدبندي 2023ع
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== قومي اسيمبلي ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f6688; color:white;&quot; | '''قومي اسيمبلي جا تڪ'''
|- style=&quot;background:#dce8f1;&quot;
! تڪ
! نالو
|-
| [[اين اي-196 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-1
|-
| [[اين اي-197 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-2
|}

اين اي-196 ۾ قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ، سجاول جوڻيجو، ميرو خان ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن؛ اين اي-197 ۾ نصيرآباد، وارهه ۽ قمبر تعلقي جا باقي حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPDelim&quot;/&gt;

=== سنڌ اسيمبلي ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b596e; color:white;&quot; | '''سنڌ اسيمبلي جا تڪ'''
|- style=&quot;background:#eee7ef;&quot;
! تڪ
! نالو
|-
| [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-1
|-
| [[پي ايس-15 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-2
|-
| [[پي ايس-16 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-3
|-
| [[پي ايس-17 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]]
| قمبر شهدادڪوٽ-4
|}

2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ ضلعي جي ٻنهي قومي ۽ چئن صوبائي عام سيٽن تي پاڪستان پيپلز پارٽي سان لاڳاپيل اميدوار چونڊيا ويا؛ اين اي-196 تي بعد ۾ ٿيل ضمني چونڊ ۾ پڻ پيپلز پارٽي جو اميدوار ڪامياب ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي اسيمبليءَ ۾ سياسي جماعتن جي پوزيشن ۽ چونڊيل ميمبر
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافت ==
قمبر شهدادڪوٽ جي ثقافت بنيادي طور سنڌي ڳوٺاڻي سماج سان لاڳاپيل آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ موسيقي، شاعري، صوفي درگاهون، عرس، ميلا ۽ روايتي مهمان نوازي ثقافتي زندگيءَ جا اهم حصا آهن.

سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن ۾ سنڌي ۽ براهوي ثقافتي روايتون پاڻ ۾ ملن ٿيون، جنهن جو اثر لباس، لهجن، موسيقي ۽ قبيلائي سماجي ڍانچي ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

[[File:Dargah Hakim Ali Shah Pat Waro Shahdadkot Sindh.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ حڪيم علي شاهه پٽ واري جي درگاهه.]]

== آثار، فن ۽ ورثو ==
ضلعي ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قبرستان، مقبرا، درگاهون ۽ پراڻيون وسنديون موجود آهن.

[[File:Mural of Laila and Majnun in the tomb of Sobdar Jamali in Sindh, which collapsed in 2010.jpg|thumb|left|280px|صوبدار جمالي جي مقبري ۾ ليلا مجنون جي ڀت تي ٺهيل تاريخي تصوير؛ مقبرو 2010ع ۾ ڊهي پيو.]]

ضلعي سان لاڳاپيل تاريخي قبرن ۽ مقبرن ۾ سنڌي مقامي فن، ڪاشي، ڀتين تي تصويرڪاري ۽ روايتي گنبذي اڏاوت جا مثال ملن ٿا.

== مشهور شخصيتون ==
قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سان لاڳاپيل اهم سياسي، علمي، ادبي ۽ مذهبي شخصيتن ۾ هي شامل آهن:

* [[مولانا نور محمد شهدادڪوٽي]]
* [[ميان غلام صديق ميڪڻ]]
* [[پير تراب علي شاهه راشدي]]
* [[غلام حسين شاهه بخاري]]
* [[احمد سلطان چانڊيو]]
* [[ماسٽر منظور]]
* [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]]
* [[نواب شبير احمد چانڊيو]]
* [[مير نادر علي خان مگسي]]
* [[مير عامر علي خان مگسي]]
* [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]]
* [[خانبهادر دوست محمد خان هڪڙو]]
* [[خانبهادر پير بخش خان کهاوڙ]]
* [[وينا شرنگي]]
* [[نواب سردار خان چانڊيو]]
* [[غلام مجدد اسراڻ]]
* [[حزب الله ٻگهيو]]
* [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]]
* [[خدا ڏنو چانڊيو]]
* [[نور نبي جوڻيجو]]

== پڻ ڏسو ==
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[وارهه تعلقو]]
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[نصيرآباد تعلقو]]
* [[قبو سعيد خان تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[حمل ڍنڍ]]
* [[ڊرگهه ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس]
* [https://www.rsu-sindh.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن جا انگ اکر]
* [https://www.ppl.com.pk پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]

{{Commons category|Qambar Shahdadkot District}}

[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ڊويزن جا ضلعا]]</text>
      <sha1>tjpqbe1irzt5syo7adzu2dpkc56k3kj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڏوڪري تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10013</id>
    <revision>
      <id>411376</id>
      <parentid>393655</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29169" sha1="bwy7d1tkqc2bz4k7nq2ll6ejprq69qb" xml:space="preserve">{{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري تعلقو
| official_name          = تعلقو ڏوڪري
| other_name             = Dokri Taluka
| native_name            = ڏوڪري تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

&lt;!-- نقشا --&gt;
| image_map              = Dokri_Taluka_Map.jpg
| mapsize                = 230px
| map_caption            = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان ڏوڪري تعلقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- مقام --&gt;
| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[صدر مقام]]
| seat                   = [[ڏوڪري]]

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

&lt;!-- ايراضي ۽ آبادي --&gt;
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 412
| population_total       = 257,394
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 70,881
| population_rural       = 186,513
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- عام معلومات --&gt;
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري تعلقو''' ({{langx|en|Dokri Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي، جنهن جو صدر مقام [[ڏوڪري]] شهر آهي. تعلقي جي ايراضي '''412 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''257,394''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ڏوڪري تعلقي جي خاص اهميت ان ڪري پڻ آهي جو عالمي شهرت يافته قديم شهر [[موهن جو دڙو]] هن ئي تعلقي ۾ واقع آهي. [[يونيسڪو]] موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان هڪ آهي، جيڪا ٽئين هزاري ق.م. جي شروعات سان تعلق رکي ٿي، ۽ اهو ماڳ [[لاڙڪاڻو]] شهر کان لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر پري سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جا ٻه اهم شهري مرڪز [[باڊھ]] ۽ [[ڏوڪري]] آهن. 2023ع ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري شهر جي آبادي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري تعلقي جو عالمي ورثي وارو قديم ماڳ]]

== تاريخ ==

ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادين واري پٽيءَ جو حصو آهي. جديد انتظامي تاريخ ۾ ڏوڪري برطانوي دور ۾ '''لب دريا''' يا ''Labdarya'' تعلقي جو صدر مقام رهيو. 1919ع واري لاڙڪاڻي ضلعي جي گزيٽيئر موجب ڏوڪري هڪ ننڍو شهر هو جيڪو مغربي نارا واهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو ۽ لب دريا تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو. 1911ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 ڄاڻائي وئي هئي؛ ان وقت هتي سرڪاري بنگلو، ڪچهري، پوليس لائين، ڊسپينسري، ورنيڪيولر اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Smyth1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي سروي ڪندڙ [[نني گوپال مجمدار]] پڻ 1930ع ۾ پنهنجي سنڌ واري ٽئين مهم جي شروعات ڏوڪري مان ڪئي. آثار قديمه جي سروي آف انڊيا جي يادگيرين موجب ڏوڪري ان وقت لب دريا تعلقي جو صدر مقام ۽ نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن تي هڪ اسٽيشن وارو شهر هو. موهن جي دڙي تائين ويندڙ سياحن ۽ محققن لاءِ ڏوڪري هڪ اهم عارضي مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |year=1934
 |url=https://books.google.com/books?id=wY0Nz96FAysC
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[راکل داس بئنرجي]] طرفان موهن جي دڙي جي سڃاڻپ ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ڏوڪري جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي. بئنرجي ريل ذريعي لاڙڪاڻي کان ڏوڪري پهتو ۽ پوءِ ان وقت لڳ ڀڳ اٺ ميل پري موجود موهن جي دڙي ڏانهن ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |website=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==

ڏوڪري تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر واري ميداني حصي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرخيز ميداني پٽيءَ تي مشتمل آهي. تعلقي جو وڏو حصو واهن جي آبپاشي هيٺ زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي ٻڌل آهي.

ڏوڪري شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.3747|68.0972|display=inline}} تي ۽ سمنڊ جي سطح کان تقريباً 39 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي. موهن جو دڙو ڏوڪري جي ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهي ۽ موجوده روڊ نيٽ ورڪ وسيلي آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.

[[سنڌو درياهه]] ڏوڪري تعلقي جي اوڀر طرف واري علائقي جي جاگرافي، آبپاشي ۽ تاريخي آبادڪاريءَ تي بنيادي اثر ڇڏيو آهي. سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن ۽ ميداني وهڪرن سبب هن علائقي ۾ مختلف دورن ۾ انساني آبادين جا نشان ملن ٿا.

== آبادي ==

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي آبادي '''224,959''' هئي، جنهن مان 162,757 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 62,202 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. 2023ع ۾ ڪل آبادي وڌي '''257,394''' ٿي وئي، جنهن مان 186,513 ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 70,881 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي ۾ 133,146 مرد، 124,243 عورتون ۽ 5 ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي 624.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جڏهن تہ شهري آبادي ڪل آباديءَ جو 27.54 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! سال
! ڪل آبادي
! ٻهراڙيءَ جي آبادي
! شهري آبادي
! شهري تناسب
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | 2017
| 224,959
| 162,757
| 62,202
| 27.65٪
| —
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| '''257,394'''
| '''186,513'''
| '''70,881'''
| '''27.54٪'''
| '''2.28٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي ۾ ٻه باقاعده شهري آبادگيون درج آهن: [[باڊھ]] ٽائون ڪاميٽي ۽ [[ڏوڪري]] ٽائون ڪاميٽي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون شهري آبادگيون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[باڊھ]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 40,038
| '''43,756'''
| 1.50٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[ڏوڪري]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 22,164
| '''27,125'''
| 3.43٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور مکيه مادري ٻولي هئي. 257,394 ماڻهن مان 254,976 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تقريباً '''99.06 سيڪڙو''' آباديءَ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A1B9A; color:white; padding:8px;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 254,976
| '''99.06٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 1,759
| 0.68٪
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 254
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 167
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اردو]]
| 52
| 0.02٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيون
| 186
| 0.07٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. ڪل 257,394 ماڻهن مان 253,650 مسلمان، 3,260 هندو جاتي، 300 عيسائي ۽ 163 شيڊولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 253,650
| '''98.55٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[هندومت|هندو جاتي]]
| 3,260
| 1.27٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[عيسائيت]]
| 300
| 0.12٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | شيڊولڊ ڪاسٽ
| 163
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيا
| 21
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''49.19 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 58.92 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 38.87 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 60.96 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها 44.38 سيڪڙو هئي. مرد ۽ عورت جي خواندگيءَ ۾ پڻ واضح فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | سڄو تعلقو
| '''49.19٪'''
| 58.92٪
| 38.87٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 44.38٪
| 54.19٪
| 33.97٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | شهري
| 60.96٪
| 70.52٪
| 50.85٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

2023ع ۾ پنجن کان 16 سالن جي عمر جا '''38,391''' ٻار اسڪول کان ٻاهر درج ٿيا، جن مان 30,261 ٻهراڙيءَ ۽ 8,130 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري رپورٽ موجب ڏوڪري تعلقي جي 99.5 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 86 سيڪڙو وٽ چوديواري، 92.7 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 51 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 86 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي موجود هو.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! سهولت
! اسڪولن جو تناسب
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | عمارت
| 99.5٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | چوديواري
| 86٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | بيت الخلا
| 92.7٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | بجلي
| 51٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | پيئڻ جو پاڻي
| 86٪
|}
&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;/&gt;

== معيشت ==

ڏوڪري تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ ڪمند، جَوَ، چڻا، دالون ۽ جوئر پڻ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ پوکيا وڃن ٿا. زرعي تحقيق موجب لاڙڪاڻو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن مان هڪ آهي ۽ چانور–ڪڻڪ فصل چڪر علائقي ۾ عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چانورن جي پوک سان لاڳاپيل رائس ملنگ، واپار، زرعي مزدوري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻج جي فراهمي مقامي معيشت جا اهم شعبا آهن. لاڙڪاڻي جي صنعتي معيشت ۾ رائس ملن جو مرڪزي ڪردار آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana's rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان]]
 |date=11 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري ===

[[ڏوڪري]] سنڌ جي زرعي تحقيق جو پڻ اهم مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب 1926ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ چانورن ۽ خشڪ فصلن جي تحقيق لاءِ زرعي ريسرچ اسٽيشن قائم ڪئي وئي. 1932ع ۾ اها اسٽيشن ڏوڪري منتقل ڪئي وئي، جتي پوءِ ان جو ڪم خاص طور چانورن جي تحقيق تي مرڪوز ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Supply &amp; Prices Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1973ع ۾ اسٽيشن کي اپگريڊ ڪري '''رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري''' بڻايو ويو. اداري طرفان مختلف وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون قسمون ۽ پوک جون ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

انسٽيٽيوٽ سان لاڳاپيل تحقيق مان DR-83، DR-59، DR-60 ۽ ٻين قسمن جو ذڪر ملي ٿو. DR-83 کي 1983ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ تي تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Rusi basmati: a promising variety
 |url=https://www.dawn.com/news/70922
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 December 2002
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ پڻ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن مقامي چانورن جي قسمن کي بهتر ڪرڻ ۽ هائبرڊ ٻج تي دارومدار گهٽائڻ بابت تحقيق جاري رکڻ جو ذڪر ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;/&gt;

== آبپاشي ==

ڏوڪري تعلقي جي زراعت جو دارومدار سنڌ جي وڏي واهن واري نظام تي آهي. [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻي جا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;/&gt;

چانورن جي فصل کي گهڻي مقدار ۾ پاڻيءَ جي ضرورت هئڻ سبب آبپاشي جي فراهمي ۽ موسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ مقامي زراعت تي سڌو اثر وجهن ٿا. 2019ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن اتر سنڌ ۾ چانورن جي پيداوار تي گرميءَ جي تبديلين، ٻج جي مسئلن ۽ پاڻيءَ جي حالتن جي اثرن بابت تحقيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Paddy growers brace for productivity losses
 |url=https://www.dawn.com/news/1509343
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 October 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

برطانوي ۽ پاڪستاني دور ۾ تعلقائي انتظام جي جوڙجڪ وقت بوقت تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻي تعلقا ميونسپل ايڊمنسٽريشن جي رڪارڊ ۾ ڏوڪري تعلقي کي 13 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;OldTMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Dokri
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220154439/http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-date=20 February 2006
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ [[ڏوڪري]] ۽ [[باڊھ]] الڳ '''ٽائون ڪاميٽيون''' آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ ٻنهي کي الڳ مڪاني ڪائونسلن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLocalGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ '''Town Committee Dokri, District Larkana''' باقاعدي مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي رڪارڊ موجب ڏوڪري تعلقي ۾ 31 ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1 || [[ابڙيپوٽا]]
| 2 || [[ٻٻري]]
| 3 || [[باڊھ]]
| 4 || [[بگي]]
|-
| 5 || [[ڀنگيا ڪلھوڙا]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 6 || [[ٻيلي گاجي]]
| 7 || [[ٻڍو ديرو]]
| 8 || [[چاڪرو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 9 || [[داٻلي ويچوب]]
| 10 || [[ڏوڪري ديھ|ڏوڪري]]
| 11 || [[فتح پور (ڏوڪري)|فتح پور]]
| 12 || [[گاجي ديرو]]
|-
| 13 || [[گھانگھريڪو]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14 || [[گجر (ڏوڪري)|گجر]]
| 15 || [[جادم ڪلھوڙو]]
| 16 || [[قبولي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 17 || [[ڪاراڻي]]
| 18 || [[خچرپور]]
| 19 || [[خيرواھ]]
| 20 || [[خيرو جھتيال]]
|-
| 21 || [[کوھ نورنگ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 22 || [[لاتڙي]]
| 23 || [[مرزائي]]
| 24 || [[نري لاشاري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 25 || [[سامٽيا (ڏوڪري)|سامٽيا]]
| 26 || [[سيھڙ]]
| 27 || [[سئي (ڏوڪري)|سئي]]
| 28 || [[تڳير]]
|-
| 29 || [[ويھڙ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 30 || [[وڪڙو]]
| 31 || [[يارو لاکير]]
| || —
|}

== آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثو ==

=== موهن جو دڙو ===

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جي دڙي جي اسٽوپا واري دڙي ۽ وڏي حمام جو پينورامڪ منظر]]

ڏوڪري تعلقي جي بين الاقوامي شهرت جو سڀ کان وڏو سبب [[موهن جو دڙو]] آهي. اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ اهم شهري مرڪز هو، جيڪو لڳ ڀڳ 2500 ق.م. کان پوءِ پنهنجي عروج تي پهتو. يونيسڪو هن کي ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

ماڳ تي پڪين سرن سان ٺهيل عمارتون، [[موهن جي دڙي جو وڏو حمام|وڏو حمام]]، کوهه، نيڪال جون ناليون، رهائشي پاڙا، بازارن جا آثار ۽ ٻين شهري سهولتن جا نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1980ع ۾ موهن جو دڙو [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

[[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|left|[[موهن جي دڙي جو وڏو حمام]]]]

=== جهڪر جو دڙو ===

[[File:Jhukar-jo-Daro.jpg|thumb|[[جهڪر جو دڙو]]]]

[[جهڪر جو دڙو]] لاڙڪاڻي ضلعي جو ٻيو اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب هي هڪ محفوظ قديم آباديءَ جو ماڳ آهي، جنهن مان هڙاپا، جهڪر ۽ بعد وارن دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jhukar Mound
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4863
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1927–28ع ۾ [[نني گوپال مجمدار]] جهڪر جي ٻن دڙن تي کوٽايون ڪيون. هيٺين تهن مان هڙاپائي دور جا آثار، ان کان مٿي الڳ قسم جو ٺڪر ۽ عمارتون مليون، جن جي بنياد تي آثار قديمه ۾ ''جهڪر مرحلو'' يا ''Jhukar phase'' جي سڃاڻپ ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

سرڪاري آثار قديمه جي فهرست موجب هن ماڳ تان ڪشان بادشاهه واسوديوا ۽ سندس جانشينن سان منسوب سڪن سميت 259 سڪن جو ذخيرو پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

ڏوڪري روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[موهن جو دڙو]]، [[باڊھ]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. موهن جو دڙو سياحتي ماڳ ڏوڪري شهر جي ڀرسان واقع هئڻ ڪري ڏوڪري تاريخي طور سياحن لاءِ هڪ اهم گذرگاهه رهيو آهي.

برطانوي دور ۾ ڏوڪري نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt; موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ '''موئن جو دڙو ريلوي اسٽيشن''' کي پڻ ''Dokri Railway Station'' جي متبادل نالي سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Moen Jo Daro Railway Station
 |url=https://www.geonames.org/
 |publisher=GeoNames
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ ڏوڪري ۽ قديم ماڳ جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي، جنهن سبب هن علائقي کي تاريخي طور فضائي آمدرفت جي سهولت پڻ حاصل رهي آهي.

== تحقيق ۽ علمي اهميت ==

ڏوڪري جي سڃاڻپ رڳو انتظامي مرڪز طور نه، پر سنڌ ۾ آثار قديمه ۽ زرعي تحقيق جي مرڪز طور پڻ ٿي آهي. هڪ طرف [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]] سنڌ جي چانورن بابت تحقيق جي اهم ادارن مان آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف ڏوڪري موهن جي دڙي ۽ سنڌ جي ٻين قديم ماڳن ڏانهن ويندڙ ڪيترين آثار قديمه وارين مهمن جو بنيادي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

1930ع ۾ نني گوپال مجمدار ڏوڪري مان روانو ٿي سنڌو درياهه جي ميداني پٽي، منڇر ڍنڍ ۽ کيرٿر جبلن ڏانهن وڏي آثار قديمه واري سروي شروع ڪئي. سندس انهن مهمن سنڌ جي قبل از تاريخ آبادين جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري]]
* [[باڊھ]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[جهڪر جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڏوڪري تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>bwy7d1tkqc2bz4k7nq2ll6ejprq69qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411379</id>
      <parentid>411376</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27863" sha1="6pav8binmfvws5v144fhpkmidl94nnv" xml:space="preserve">{{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري تعلقو
| official_name          = تعلقو ڏوڪري
| other_name             = Dokri Taluka
| native_name            = ڏوڪري تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

&lt;!-- نقشا --&gt;
| image_map              = Dokri_Taluka_Map.jpg
| mapsize                = 230px
| map_caption            = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان ڏوڪري تعلقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- مقام --&gt;
| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[صدر مقام]]
| seat                   = [[ڏوڪري]]

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

&lt;!-- ايراضي ۽ آبادي --&gt;
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 412
| population_total       = 257,394
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 70,881
| population_rural       = 186,513
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- عام معلومات --&gt;
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري تعلقو''' ({{langx|en|Dokri Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي، جنهن جو صدر مقام [[ڏوڪري]] شهر آهي. تعلقي جي ايراضي '''412 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''257,394''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ڏوڪري تعلقي جي خاص اهميت ان ڪري پڻ آهي جو عالمي شهرت يافته قديم شهر [[موهن جو دڙو]] هن ئي تعلقي ۾ واقع آهي. [[يونيسڪو]] موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان هڪ آهي، جيڪا ٽئين هزاري ق.م. جي شروعات سان تعلق رکي ٿي، ۽ اهو ماڳ [[لاڙڪاڻو]] شهر کان لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر پري سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جا ٻه اهم شهري مرڪز [[باڊھ]] ۽ [[ڏوڪري]] آهن. 2023ع ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري شهر جي آبادي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري تعلقي جو عالمي ورثي وارو قديم ماڳ]]

== تاريخ ==

ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادين واري پٽيءَ جو حصو آهي. جديد انتظامي تاريخ ۾ ڏوڪري برطانوي دور ۾ '''لب دريا''' يا ''Labdarya'' تعلقي جو صدر مقام رهيو. 1919ع واري لاڙڪاڻي ضلعي جي گزيٽيئر موجب ڏوڪري هڪ ننڍو شهر هو جيڪو مغربي نارا واهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو ۽ لب دريا تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو. 1911ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 ڄاڻائي وئي هئي؛ ان وقت هتي سرڪاري بنگلو، ڪچهري، پوليس لائين، ڊسپينسري، ورنيڪيولر اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Smyth1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي سروي ڪندڙ [[نني گوپال مجمدار]] پڻ 1930ع ۾ پنهنجي سنڌ واري ٽئين مهم جي شروعات ڏوڪري مان ڪئي. آثار قديمه جي سروي آف انڊيا جي يادگيرين موجب ڏوڪري ان وقت لب دريا تعلقي جو صدر مقام ۽ نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن تي هڪ اسٽيشن وارو شهر هو. موهن جي دڙي تائين ويندڙ سياحن ۽ محققن لاءِ ڏوڪري هڪ اهم عارضي مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |year=1934
 |url=https://books.google.com/books?id=wY0Nz96FAysC
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[راکل داس بئنرجي]] طرفان موهن جي دڙي جي سڃاڻپ ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ڏوڪري جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي. بئنرجي ريل ذريعي لاڙڪاڻي کان ڏوڪري پهتو ۽ پوءِ ان وقت لڳ ڀڳ اٺ ميل پري موجود موهن جي دڙي ڏانهن ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |website=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==

ڏوڪري تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر واري ميداني حصي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرخيز ميداني پٽيءَ تي مشتمل آهي. تعلقي جو وڏو حصو واهن جي آبپاشي هيٺ زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي ٻڌل آهي.

ڏوڪري شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.3747|68.0972|display=inline}} تي ۽ سمنڊ جي سطح کان تقريباً 39 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي. موهن جو دڙو ڏوڪري جي ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهي ۽ موجوده روڊ نيٽ ورڪ وسيلي آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.

[[سنڌو درياهه]] ڏوڪري تعلقي جي اوڀر طرف واري علائقي جي جاگرافي، آبپاشي ۽ تاريخي آبادڪاريءَ تي بنيادي اثر ڇڏيو آهي. سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن ۽ ميداني وهڪرن سبب هن علائقي ۾ مختلف دورن ۾ انساني آبادين جا نشان ملن ٿا.

== آبادي ==

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي آبادي '''224,959''' هئي، جنهن مان 162,757 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 62,202 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. 2023ع ۾ ڪل آبادي وڌي '''257,394''' ٿي وئي، جنهن مان 186,513 ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 70,881 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي ۾ 133,146 مرد، 124,243 عورتون ۽ 5 ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي 624.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جڏهن تہ شهري آبادي ڪل آباديءَ جو 27.54 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! سال
! ڪل آبادي
! ٻهراڙيءَ جي آبادي
! شهري آبادي
! شهري تناسب
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | 2017
| 224,959
| 162,757
| 62,202
| 27.65٪
| —
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| '''257,394'''
| '''186,513'''
| '''70,881'''
| '''27.54٪'''
| '''2.28٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي ۾ ٻه باقاعده شهري آبادگيون درج آهن: [[باڊھ]] ٽائون ڪاميٽي ۽ [[ڏوڪري]] ٽائون ڪاميٽي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون شهري آبادگيون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[باڊھ]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 40,038
| '''43,756'''
| 1.50٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[ڏوڪري]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 22,164
| '''27,125'''
| 3.43٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور مکيه مادري ٻولي هئي. 257,394 ماڻهن مان 254,976 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تقريباً '''99.06 سيڪڙو''' آباديءَ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A1B9A; color:white; padding:8px;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 254,976
| '''99.06٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 1,759
| 0.68٪
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 254
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 167
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اردو]]
| 52
| 0.02٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيون
| 186
| 0.07٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. ڪل 257,394 ماڻهن مان 253,650 مسلمان، 3,260 هندو جاتي، 300 عيسائي ۽ 163 شيڊولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 253,650
| '''98.55٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[هندومت|هندو جاتي]]
| 3,260
| 1.27٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[عيسائيت]]
| 300
| 0.12٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | شيڊولڊ ڪاسٽ
| 163
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيا
| 21
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''49.19 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 58.92 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 38.87 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 60.96 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها 44.38 سيڪڙو هئي. مرد ۽ عورت جي خواندگيءَ ۾ پڻ واضح فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | سڄو تعلقو
| '''49.19٪'''
| 58.92٪
| 38.87٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 44.38٪
| 54.19٪
| 33.97٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | شهري
| 60.96٪
| 70.52٪
| 50.85٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

2023ع ۾ پنجن کان 16 سالن جي عمر جا '''38,391''' ٻار اسڪول کان ٻاهر درج ٿيا، جن مان 30,261 ٻهراڙيءَ ۽ 8,130 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري رپورٽ موجب ڏوڪري تعلقي جي 99.5 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 86 سيڪڙو وٽ چوديواري، 92.7 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 51 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 86 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي موجود هو.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! سهولت
! اسڪولن جو تناسب
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | عمارت
| 99.5٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | چوديواري
| 86٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | بيت الخلا
| 92.7٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | بجلي
| 51٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | پيئڻ جو پاڻي
| 86٪
|}
&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;/&gt;

== معيشت ==

ڏوڪري تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ ڪمند، جَوَ، چڻا، دالون ۽ جوئر پڻ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ پوکيا وڃن ٿا. زرعي تحقيق موجب لاڙڪاڻو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن مان هڪ آهي ۽ چانور–ڪڻڪ فصل چڪر علائقي ۾ عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چانورن جي پوک سان لاڳاپيل رائس ملنگ، واپار، زرعي مزدوري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻج جي فراهمي مقامي معيشت جا اهم شعبا آهن. لاڙڪاڻي جي صنعتي معيشت ۾ رائس ملن جو مرڪزي ڪردار آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana's rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان]]
 |date=11 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري ===

[[ڏوڪري]] سنڌ جي زرعي تحقيق جو پڻ اهم مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب 1926ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ چانورن ۽ خشڪ فصلن جي تحقيق لاءِ زرعي ريسرچ اسٽيشن قائم ڪئي وئي. 1932ع ۾ اها اسٽيشن ڏوڪري منتقل ڪئي وئي، جتي پوءِ ان جو ڪم خاص طور چانورن جي تحقيق تي مرڪوز ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Supply &amp; Prices Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1973ع ۾ اسٽيشن کي اپگريڊ ڪري '''رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري''' بڻايو ويو. اداري طرفان مختلف وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون قسمون ۽ پوک جون ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

انسٽيٽيوٽ سان لاڳاپيل تحقيق مان DR-83، DR-59، DR-60 ۽ ٻين قسمن جو ذڪر ملي ٿو. DR-83 کي 1983ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ تي تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Rusi basmati: a promising variety
 |url=https://www.dawn.com/news/70922
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 December 2002
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ پڻ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن مقامي چانورن جي قسمن کي بهتر ڪرڻ ۽ هائبرڊ ٻج تي دارومدار گهٽائڻ بابت تحقيق جاري رکڻ جو ذڪر ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;/&gt;

== آبپاشي ==

ڏوڪري تعلقي جي زراعت جو دارومدار سنڌ جي وڏي واهن واري نظام تي آهي. [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻي جا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;/&gt;

چانورن جي فصل کي گهڻي مقدار ۾ پاڻيءَ جي ضرورت هئڻ سبب آبپاشي جي فراهمي ۽ موسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ مقامي زراعت تي سڌو اثر وجهن ٿا. 2019ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن اتر سنڌ ۾ چانورن جي پيداوار تي گرميءَ جي تبديلين، ٻج جي مسئلن ۽ پاڻيءَ جي حالتن جي اثرن بابت تحقيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Paddy growers brace for productivity losses
 |url=https://www.dawn.com/news/1509343
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 October 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

برطانوي ۽ پاڪستاني دور ۾ تعلقائي انتظام جي جوڙجڪ وقت بوقت تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻي تعلقا ميونسپل ايڊمنسٽريشن جي رڪارڊ ۾ ڏوڪري تعلقي کي 13 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;OldTMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Dokri
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220154439/http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-date=20 February 2006
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ [[ڏوڪري]] ۽ [[باڊھ]] الڳ '''ٽائون ڪاميٽيون''' آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ ٻنهي کي الڳ مڪاني ڪائونسلن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLocalGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ '''Town Committee Dokri, District Larkana''' باقاعدي مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي رڪارڊ موجب ڏوڪري تعلقي ۾ 31 ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1 || [[ابڙيپوٽا]]
| 2 || [[ٻٻري]]
| 3 || [[باڊھ]]
| 4 || [[بگي]]
|-
| 5 || [[ڀنگيا ڪلھوڙا]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 6 || [[ٻيلي گاجي]]
| 7 || [[ٻڍو ديرو]]
| 8 || [[چاڪرو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 9 || [[داٻلي ويچوب]]
| 10 || [[ڏوڪري ديھ|ڏوڪري]]
| 11 || [[فتح پور (ڏوڪري)|فتح پور]]
| 12 || [[گاجي ديرو]]
|-
| 13 || [[گھانگھريڪو]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14 || [[گجر (ڏوڪري)|گجر]]
| 15 || [[جادم ڪلھوڙو]]
| 16 || [[قبولي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 17 || [[ڪاراڻي]]
| 18 || [[خچرپور]]
| 19 || [[خيرواھ]]
| 20 || [[خيرو جھتيال]]
|-
| 21 || [[کوھ نورنگ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 22 || [[لاتڙي]]
| 23 || [[مرزائي]]
| 24 || [[نري لاشاري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 25 || [[سامٽيا (ڏوڪري)|سامٽيا]]
| 26 || [[سيھڙ]]
| 27 || [[سئي (ڏوڪري)|سئي]]
| 28 || [[تڳير]]
|-
| 29 || [[ويھڙ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 30 || [[وڪڙو]]
| 31 || [[يارو لاکير]]
| || —
|}

== آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثو ==

=== موهن جو دڙو ===

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جي دڙي جي اسٽوپا واري دڙي ۽ وڏي حمام جو پينورامڪ منظر]]

ڏوڪري تعلقي جي بين الاقوامي شهرت جو سڀ کان وڏو سبب [[موهن جو دڙو]] آهي. اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ اهم شهري مرڪز هو، جيڪو لڳ ڀڳ 2500 ق.م. کان پوءِ پنهنجي عروج تي پهتو. يونيسڪو هن کي ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

ماڳ تي پڪين سرن سان ٺهيل عمارتون، [[موهن جي دڙي جو وڏو حمام|وڏو حمام]]، کوهه، نيڪال جون ناليون، رهائشي پاڙا، بازارن جا آثار ۽ ٻين شهري سهولتن جا نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1980ع ۾ موهن جو دڙو [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

[[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|left|[[موهن جي دڙي جو وڏو حمام]]]]

== آمدرفت ==

ڏوڪري روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[موهن جو دڙو]]، [[باڊھ]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. موهن جو دڙو سياحتي ماڳ ڏوڪري شهر جي ڀرسان واقع هئڻ ڪري ڏوڪري تاريخي طور سياحن لاءِ هڪ اهم گذرگاهه رهيو آهي.

برطانوي دور ۾ ڏوڪري نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt; موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ '''موئن جو دڙو ريلوي اسٽيشن''' کي پڻ ''Dokri Railway Station'' جي متبادل نالي سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Moen Jo Daro Railway Station
 |url=https://www.geonames.org/
 |publisher=GeoNames
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ ڏوڪري ۽ قديم ماڳ جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي، جنهن سبب هن علائقي کي تاريخي طور فضائي آمدرفت جي سهولت پڻ حاصل رهي آهي.

== تحقيق ۽ علمي اهميت ==

ڏوڪري جي سڃاڻپ رڳو انتظامي مرڪز طور نه، پر سنڌ ۾ آثار قديمه ۽ زرعي تحقيق جي مرڪز طور پڻ ٿي آهي. هڪ طرف [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]] سنڌ جي چانورن بابت تحقيق جي اهم ادارن مان آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف ڏوڪري موهن جي دڙي ۽ سنڌ جي ٻين قديم ماڳن ڏانهن ويندڙ ڪيترين آثار قديمه وارين مهمن جو بنيادي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

1930ع ۾ نني گوپال مجمدار ڏوڪري مان روانو ٿي سنڌو درياهه جي ميداني پٽي، منڇر ڍنڍ ۽ کيرٿر جبلن ڏانهن وڏي آثار قديمه واري سروي شروع ڪئي. سندس انهن مهمن سنڌ جي قبل از تاريخ آبادين جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري]]
* [[باڊھ]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[جهڪر جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڏوڪري تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>6pav8binmfvws5v144fhpkmidl94nnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411380</id>
      <parentid>411379</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28273" sha1="r95odauazd1nltfb9umx6qx3s66lamu" xml:space="preserve">{{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري تعلقو
| official_name          = تعلقو ڏوڪري
| other_name             = Dokri Taluka
| native_name            = ڏوڪري تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

&lt;!-- نقشا --&gt;
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | perrow = 1/1
 | total_width = 250
 | align = center
 | image1 = Dokri_Taluka_Map.jpg
 | caption1 = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان [[ڏوڪري تعلقو]]
 | image2 = Mohen Jo Daro.JPG
 | caption2 = [[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري تعلقي ۾ واقع [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] وارو قديم ماڳ
}}
| image_caption =
| mapsize                = 230px
| map_caption            = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان ڏوڪري تعلقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- مقام --&gt;
| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[صدر مقام]]
| seat                   = [[ڏوڪري]]

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

&lt;!-- ايراضي ۽ آبادي --&gt;
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 412
| population_total       = 257,394
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 70,881
| population_rural       = 186,513
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- عام معلومات --&gt;
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري تعلقو''' ({{langx|en|Dokri Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي، جنهن جو صدر مقام [[ڏوڪري]] شهر آهي. تعلقي جي ايراضي '''412 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''257,394''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ڏوڪري تعلقي جي خاص اهميت ان ڪري پڻ آهي جو عالمي شهرت يافته قديم شهر [[موهن جو دڙو]] هن ئي تعلقي ۾ واقع آهي. [[يونيسڪو]] موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان هڪ آهي، جيڪا ٽئين هزاري ق.م. جي شروعات سان تعلق رکي ٿي، ۽ اهو ماڳ [[لاڙڪاڻو]] شهر کان لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر پري سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جا ٻه اهم شهري مرڪز [[باڊھ]] ۽ [[ڏوڪري]] آهن. 2023ع ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري شهر جي آبادي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري تعلقي جو عالمي ورثي وارو قديم ماڳ]]

== تاريخ ==

ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادين واري پٽيءَ جو حصو آهي. جديد انتظامي تاريخ ۾ ڏوڪري برطانوي دور ۾ '''لب دريا''' يا ''Labdarya'' تعلقي جو صدر مقام رهيو. 1919ع واري لاڙڪاڻي ضلعي جي گزيٽيئر موجب ڏوڪري هڪ ننڍو شهر هو جيڪو مغربي نارا واهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو ۽ لب دريا تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو. 1911ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 ڄاڻائي وئي هئي؛ ان وقت هتي سرڪاري بنگلو، ڪچهري، پوليس لائين، ڊسپينسري، ورنيڪيولر اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Smyth1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي سروي ڪندڙ [[نني گوپال مجمدار]] پڻ 1930ع ۾ پنهنجي سنڌ واري ٽئين مهم جي شروعات ڏوڪري مان ڪئي. آثار قديمه جي سروي آف انڊيا جي يادگيرين موجب ڏوڪري ان وقت لب دريا تعلقي جو صدر مقام ۽ نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن تي هڪ اسٽيشن وارو شهر هو. موهن جي دڙي تائين ويندڙ سياحن ۽ محققن لاءِ ڏوڪري هڪ اهم عارضي مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |year=1934
 |url=https://books.google.com/books?id=wY0Nz96FAysC
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[راکل داس بئنرجي]] طرفان موهن جي دڙي جي سڃاڻپ ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ڏوڪري جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي. بئنرجي ريل ذريعي لاڙڪاڻي کان ڏوڪري پهتو ۽ پوءِ ان وقت لڳ ڀڳ اٺ ميل پري موجود موهن جي دڙي ڏانهن ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |website=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==

ڏوڪري تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر واري ميداني حصي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرخيز ميداني پٽيءَ تي مشتمل آهي. تعلقي جو وڏو حصو واهن جي آبپاشي هيٺ زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي ٻڌل آهي.

ڏوڪري شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.3747|68.0972|display=inline}} تي ۽ سمنڊ جي سطح کان تقريباً 39 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي. موهن جو دڙو ڏوڪري جي ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهي ۽ موجوده روڊ نيٽ ورڪ وسيلي آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.

[[سنڌو درياهه]] ڏوڪري تعلقي جي اوڀر طرف واري علائقي جي جاگرافي، آبپاشي ۽ تاريخي آبادڪاريءَ تي بنيادي اثر ڇڏيو آهي. سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن ۽ ميداني وهڪرن سبب هن علائقي ۾ مختلف دورن ۾ انساني آبادين جا نشان ملن ٿا.

== آبادي ==

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي آبادي '''224,959''' هئي، جنهن مان 162,757 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 62,202 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. 2023ع ۾ ڪل آبادي وڌي '''257,394''' ٿي وئي، جنهن مان 186,513 ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 70,881 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي ۾ 133,146 مرد، 124,243 عورتون ۽ 5 ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي 624.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جڏهن تہ شهري آبادي ڪل آباديءَ جو 27.54 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! سال
! ڪل آبادي
! ٻهراڙيءَ جي آبادي
! شهري آبادي
! شهري تناسب
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | 2017
| 224,959
| 162,757
| 62,202
| 27.65٪
| —
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| '''257,394'''
| '''186,513'''
| '''70,881'''
| '''27.54٪'''
| '''2.28٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي ۾ ٻه باقاعده شهري آبادگيون درج آهن: [[باڊھ]] ٽائون ڪاميٽي ۽ [[ڏوڪري]] ٽائون ڪاميٽي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون شهري آبادگيون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[باڊھ]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 40,038
| '''43,756'''
| 1.50٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[ڏوڪري]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 22,164
| '''27,125'''
| 3.43٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور مکيه مادري ٻولي هئي. 257,394 ماڻهن مان 254,976 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تقريباً '''99.06 سيڪڙو''' آباديءَ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A1B9A; color:white; padding:8px;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 254,976
| '''99.06٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 1,759
| 0.68٪
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 254
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 167
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اردو]]
| 52
| 0.02٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيون
| 186
| 0.07٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. ڪل 257,394 ماڻهن مان 253,650 مسلمان، 3,260 هندو جاتي، 300 عيسائي ۽ 163 شيڊولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 253,650
| '''98.55٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[هندومت|هندو جاتي]]
| 3,260
| 1.27٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[عيسائيت]]
| 300
| 0.12٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | شيڊولڊ ڪاسٽ
| 163
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيا
| 21
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''49.19 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 58.92 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 38.87 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 60.96 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها 44.38 سيڪڙو هئي. مرد ۽ عورت جي خواندگيءَ ۾ پڻ واضح فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | سڄو تعلقو
| '''49.19٪'''
| 58.92٪
| 38.87٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 44.38٪
| 54.19٪
| 33.97٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | شهري
| 60.96٪
| 70.52٪
| 50.85٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

2023ع ۾ پنجن کان 16 سالن جي عمر جا '''38,391''' ٻار اسڪول کان ٻاهر درج ٿيا، جن مان 30,261 ٻهراڙيءَ ۽ 8,130 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري رپورٽ موجب ڏوڪري تعلقي جي 99.5 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 86 سيڪڙو وٽ چوديواري، 92.7 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 51 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 86 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي موجود هو.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! سهولت
! اسڪولن جو تناسب
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | عمارت
| 99.5٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | چوديواري
| 86٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | بيت الخلا
| 92.7٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | بجلي
| 51٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | پيئڻ جو پاڻي
| 86٪
|}
&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;/&gt;

== معيشت ==

ڏوڪري تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ ڪمند، جَوَ، چڻا، دالون ۽ جوئر پڻ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ پوکيا وڃن ٿا. زرعي تحقيق موجب لاڙڪاڻو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن مان هڪ آهي ۽ چانور–ڪڻڪ فصل چڪر علائقي ۾ عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چانورن جي پوک سان لاڳاپيل رائس ملنگ، واپار، زرعي مزدوري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻج جي فراهمي مقامي معيشت جا اهم شعبا آهن. لاڙڪاڻي جي صنعتي معيشت ۾ رائس ملن جو مرڪزي ڪردار آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana's rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان]]
 |date=11 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري ===

[[ڏوڪري]] سنڌ جي زرعي تحقيق جو پڻ اهم مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب 1926ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ چانورن ۽ خشڪ فصلن جي تحقيق لاءِ زرعي ريسرچ اسٽيشن قائم ڪئي وئي. 1932ع ۾ اها اسٽيشن ڏوڪري منتقل ڪئي وئي، جتي پوءِ ان جو ڪم خاص طور چانورن جي تحقيق تي مرڪوز ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Supply &amp; Prices Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1973ع ۾ اسٽيشن کي اپگريڊ ڪري '''رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري''' بڻايو ويو. اداري طرفان مختلف وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون قسمون ۽ پوک جون ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

انسٽيٽيوٽ سان لاڳاپيل تحقيق مان DR-83، DR-59، DR-60 ۽ ٻين قسمن جو ذڪر ملي ٿو. DR-83 کي 1983ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ تي تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Rusi basmati: a promising variety
 |url=https://www.dawn.com/news/70922
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 December 2002
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ پڻ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن مقامي چانورن جي قسمن کي بهتر ڪرڻ ۽ هائبرڊ ٻج تي دارومدار گهٽائڻ بابت تحقيق جاري رکڻ جو ذڪر ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;/&gt;

== آبپاشي ==

ڏوڪري تعلقي جي زراعت جو دارومدار سنڌ جي وڏي واهن واري نظام تي آهي. [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻي جا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;/&gt;

چانورن جي فصل کي گهڻي مقدار ۾ پاڻيءَ جي ضرورت هئڻ سبب آبپاشي جي فراهمي ۽ موسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ مقامي زراعت تي سڌو اثر وجهن ٿا. 2019ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن اتر سنڌ ۾ چانورن جي پيداوار تي گرميءَ جي تبديلين، ٻج جي مسئلن ۽ پاڻيءَ جي حالتن جي اثرن بابت تحقيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Paddy growers brace for productivity losses
 |url=https://www.dawn.com/news/1509343
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 October 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

برطانوي ۽ پاڪستاني دور ۾ تعلقائي انتظام جي جوڙجڪ وقت بوقت تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻي تعلقا ميونسپل ايڊمنسٽريشن جي رڪارڊ ۾ ڏوڪري تعلقي کي 13 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;OldTMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Dokri
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220154439/http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-date=20 February 2006
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ [[ڏوڪري]] ۽ [[باڊھ]] الڳ '''ٽائون ڪاميٽيون''' آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ ٻنهي کي الڳ مڪاني ڪائونسلن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLocalGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ '''Town Committee Dokri, District Larkana''' باقاعدي مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي رڪارڊ موجب ڏوڪري تعلقي ۾ 31 ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1 || [[ابڙيپوٽا]]
| 2 || [[ٻٻري]]
| 3 || [[باڊھ]]
| 4 || [[بگي]]
|-
| 5 || [[ڀنگيا ڪلھوڙا]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 6 || [[ٻيلي گاجي]]
| 7 || [[ٻڍو ديرو]]
| 8 || [[چاڪرو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 9 || [[داٻلي ويچوب]]
| 10 || [[ڏوڪري ديھ|ڏوڪري]]
| 11 || [[فتح پور (ڏوڪري)|فتح پور]]
| 12 || [[گاجي ديرو]]
|-
| 13 || [[گھانگھريڪو]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14 || [[گجر (ڏوڪري)|گجر]]
| 15 || [[جادم ڪلھوڙو]]
| 16 || [[قبولي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 17 || [[ڪاراڻي]]
| 18 || [[خچرپور]]
| 19 || [[خيرواھ]]
| 20 || [[خيرو جھتيال]]
|-
| 21 || [[کوھ نورنگ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 22 || [[لاتڙي]]
| 23 || [[مرزائي]]
| 24 || [[نري لاشاري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 25 || [[سامٽيا (ڏوڪري)|سامٽيا]]
| 26 || [[سيھڙ]]
| 27 || [[سئي (ڏوڪري)|سئي]]
| 28 || [[تڳير]]
|-
| 29 || [[ويھڙ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 30 || [[وڪڙو]]
| 31 || [[يارو لاکير]]
| || —
|}

== آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثو ==

=== موهن جو دڙو ===

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جي دڙي جي اسٽوپا واري دڙي ۽ وڏي حمام جو پينورامڪ منظر]]

ڏوڪري تعلقي جي بين الاقوامي شهرت جو سڀ کان وڏو سبب [[موهن جو دڙو]] آهي. اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ اهم شهري مرڪز هو، جيڪو لڳ ڀڳ 2500 ق.م. کان پوءِ پنهنجي عروج تي پهتو. يونيسڪو هن کي ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

ماڳ تي پڪين سرن سان ٺهيل عمارتون، [[موهن جي دڙي جو وڏو حمام|وڏو حمام]]، کوهه، نيڪال جون ناليون، رهائشي پاڙا، بازارن جا آثار ۽ ٻين شهري سهولتن جا نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1980ع ۾ موهن جو دڙو [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

[[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|left|[[موهن جي دڙي جو وڏو حمام]]]]

== آمدرفت ==

ڏوڪري روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[موهن جو دڙو]]، [[باڊھ]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. موهن جو دڙو سياحتي ماڳ ڏوڪري شهر جي ڀرسان واقع هئڻ ڪري ڏوڪري تاريخي طور سياحن لاءِ هڪ اهم گذرگاهه رهيو آهي.

برطانوي دور ۾ ڏوڪري نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt; موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ '''موئن جو دڙو ريلوي اسٽيشن''' کي پڻ ''Dokri Railway Station'' جي متبادل نالي سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Moen Jo Daro Railway Station
 |url=https://www.geonames.org/
 |publisher=GeoNames
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ ڏوڪري ۽ قديم ماڳ جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي، جنهن سبب هن علائقي کي تاريخي طور فضائي آمدرفت جي سهولت پڻ حاصل رهي آهي.

== تحقيق ۽ علمي اهميت ==

ڏوڪري جي سڃاڻپ رڳو انتظامي مرڪز طور نه، پر سنڌ ۾ آثار قديمه ۽ زرعي تحقيق جي مرڪز طور پڻ ٿي آهي. هڪ طرف [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]] سنڌ جي چانورن بابت تحقيق جي اهم ادارن مان آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف ڏوڪري موهن جي دڙي ۽ سنڌ جي ٻين قديم ماڳن ڏانهن ويندڙ ڪيترين آثار قديمه وارين مهمن جو بنيادي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

1930ع ۾ نني گوپال مجمدار ڏوڪري مان روانو ٿي سنڌو درياهه جي ميداني پٽي، منڇر ڍنڍ ۽ کيرٿر جبلن ڏانهن وڏي آثار قديمه واري سروي شروع ڪئي. سندس انهن مهمن سنڌ جي قبل از تاريخ آبادين جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري]]
* [[باڊھ]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[جهڪر جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڏوڪري تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>r95odauazd1nltfb9umx6qx3s66lamu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411381</id>
      <parentid>411380</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28135" sha1="9cre36pz2taodky3tsuyianzjn2f1oe" xml:space="preserve">{{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري تعلقو
| official_name          = تعلقو ڏوڪري
| other_name             = Dokri Taluka
| native_name            = ڏوڪري تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

&lt;!-- نقشا --&gt;
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | perrow = 1/1
 | total_width = 250
 | align = center
 | image1 = Dokri_Taluka_Map.jpg
 | caption1 = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان [[ڏوڪري تعلقو]]
 | image2 = Mohen Jo Daro.JPG
 | caption2 = [[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري تعلقي ۾ واقع [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] وارو قديم ماڳ
}}
| image_caption =
| mapsize                = 230px
| map_caption            = لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان ڏوڪري تعلقو
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- مقام --&gt;
| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[صدر مقام]]
| seat                   = [[ڏوڪري]]

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

&lt;!-- ايراضي ۽ آبادي --&gt;
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 412
| population_total       = 257,394
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 70,881
| population_rural       = 186,513
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- عام معلومات --&gt;
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري تعلقو''' ({{langx|en|Dokri Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي، جنهن جو صدر مقام [[ڏوڪري]] شهر آهي. تعلقي جي ايراضي '''412 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''257,394''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ڏوڪري تعلقي جي خاص اهميت ان ڪري پڻ آهي جو عالمي شهرت يافته قديم شهر [[موهن جو دڙو]] هن ئي تعلقي ۾ واقع آهي. [[يونيسڪو]] موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان هڪ آهي، جيڪا ٽئين هزاري ق.م. جي شروعات سان تعلق رکي ٿي، ۽ اهو ماڳ [[لاڙڪاڻو]] شهر کان لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر پري سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جا ٻه اهم شهري مرڪز [[باڊھ]] ۽ [[ڏوڪري]] آهن. 2023ع ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري شهر جي آبادي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي قديم آبادين واري پٽيءَ جو حصو آهي. جديد انتظامي تاريخ ۾ ڏوڪري برطانوي دور ۾ '''لب دريا''' يا ''Labdarya'' تعلقي جو صدر مقام رهيو. 1919ع واري لاڙڪاڻي ضلعي جي گزيٽيئر موجب ڏوڪري هڪ ننڍو شهر هو جيڪو مغربي نارا واهه جي ساڄي ڪپ تي واقع هو ۽ لب دريا تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو. 1911ع ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 ڄاڻائي وئي هئي؛ ان وقت هتي سرڪاري بنگلو، ڪچهري، پوليس لائين، ڊسپينسري، ورنيڪيولر اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Smyth1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي سروي ڪندڙ [[نني گوپال مجمدار]] پڻ 1930ع ۾ پنهنجي سنڌ واري ٽئين مهم جي شروعات ڏوڪري مان ڪئي. آثار قديمه جي سروي آف انڊيا جي يادگيرين موجب ڏوڪري ان وقت لب دريا تعلقي جو صدر مقام ۽ نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن تي هڪ اسٽيشن وارو شهر هو. موهن جي دڙي تائين ويندڙ سياحن ۽ محققن لاءِ ڏوڪري هڪ اهم عارضي مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |year=1934
 |url=https://books.google.com/books?id=wY0Nz96FAysC
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[راکل داس بئنرجي]] طرفان موهن جي دڙي جي سڃاڻپ ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ڏوڪري جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي. بئنرجي ريل ذريعي لاڙڪاڻي کان ڏوڪري پهتو ۽ پوءِ ان وقت لڳ ڀڳ اٺ ميل پري موجود موهن جي دڙي ڏانهن ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |website=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==

ڏوڪري تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر واري ميداني حصي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرخيز ميداني پٽيءَ تي مشتمل آهي. تعلقي جو وڏو حصو واهن جي آبپاشي هيٺ زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي ٻڌل آهي.

ڏوڪري شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.3747|68.0972|display=inline}} تي ۽ سمنڊ جي سطح کان تقريباً 39 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي. موهن جو دڙو ڏوڪري جي ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهي ۽ موجوده روڊ نيٽ ورڪ وسيلي آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.

[[سنڌو درياهه]] ڏوڪري تعلقي جي اوڀر طرف واري علائقي جي جاگرافي، آبپاشي ۽ تاريخي آبادڪاريءَ تي بنيادي اثر ڇڏيو آهي. سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن ۽ ميداني وهڪرن سبب هن علائقي ۾ مختلف دورن ۾ انساني آبادين جا نشان ملن ٿا.

== آبادي ==

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي آبادي '''224,959''' هئي، جنهن مان 162,757 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 62,202 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. 2023ع ۾ ڪل آبادي وڌي '''257,394''' ٿي وئي، جنهن مان 186,513 ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 70,881 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي ۾ 133,146 مرد، 124,243 عورتون ۽ 5 ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي 624.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جڏهن تہ شهري آبادي ڪل آباديءَ جو 27.54 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! سال
! ڪل آبادي
! ٻهراڙيءَ جي آبادي
! شهري آبادي
! شهري تناسب
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | 2017
| 224,959
| 162,757
| 62,202
| 27.65٪
| —
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| '''257,394'''
| '''186,513'''
| '''70,881'''
| '''27.54٪'''
| '''2.28٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري تعلقي ۾ ٻه باقاعده شهري آبادگيون درج آهن: [[باڊھ]] ٽائون ڪاميٽي ۽ [[ڏوڪري]] ٽائون ڪاميٽي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون شهري آبادگيون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[باڊھ]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 40,038
| '''43,756'''
| 1.50٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[ڏوڪري]]
| ٽائون ڪاميٽي
| 22,164
| '''27,125'''
| 3.43٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور مکيه مادري ٻولي هئي. 257,394 ماڻهن مان 254,976 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تقريباً '''99.06 سيڪڙو''' آباديءَ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A1B9A; color:white; padding:8px;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 254,976
| '''99.06٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 1,759
| 0.68٪
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 254
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 167
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اردو]]
| 52
| 0.02٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيون
| 186
| 0.07٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماري موجب ڏوڪري تعلقي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. ڪل 257,394 ماڻهن مان 253,650 مسلمان، 3,260 هندو جاتي، 300 عيسائي ۽ 163 شيڊولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 253,650
| '''98.55٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | [[هندومت|هندو جاتي]]
| 3,260
| 1.27٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[عيسائيت]]
| 300
| 0.12٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | شيڊولڊ ڪاسٽ
| 163
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ٻيا
| 21
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ ڏوڪري تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''49.19 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 58.92 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 38.87 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 60.96 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها 44.38 سيڪڙو هئي. مرد ۽ عورت جي خواندگيءَ ۾ پڻ واضح فرق موجود هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | سڄو تعلقو
| '''49.19٪'''
| 58.92٪
| 38.87٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 44.38٪
| 54.19٪
| 33.97٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | شهري
| 60.96٪
| 70.52٪
| 50.85٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

2023ع ۾ پنجن کان 16 سالن جي عمر جا '''38,391''' ٻار اسڪول کان ٻاهر درج ٿيا، جن مان 30,261 ٻهراڙيءَ ۽ 8,130 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري رپورٽ موجب ڏوڪري تعلقي جي 99.5 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 86 سيڪڙو وٽ چوديواري، 92.7 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 51 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 86 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي موجود هو.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! سهولت
! اسڪولن جو تناسب
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | عمارت
| 99.5٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | چوديواري
| 86٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | بيت الخلا
| 92.7٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | بجلي
| 51٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | پيئڻ جو پاڻي
| 86٪
|}
&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;/&gt;

== معيشت ==

ڏوڪري تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ ڪمند، جَوَ، چڻا، دالون ۽ جوئر پڻ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ پوکيا وڃن ٿا. زرعي تحقيق موجب لاڙڪاڻو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن مان هڪ آهي ۽ چانور–ڪڻڪ فصل چڪر علائقي ۾ عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چانورن جي پوک سان لاڳاپيل رائس ملنگ، واپار، زرعي مزدوري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻج جي فراهمي مقامي معيشت جا اهم شعبا آهن. لاڙڪاڻي جي صنعتي معيشت ۾ رائس ملن جو مرڪزي ڪردار آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana's rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان]]
 |date=11 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري ===

[[ڏوڪري]] سنڌ جي زرعي تحقيق جو پڻ اهم مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب 1926ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ چانورن ۽ خشڪ فصلن جي تحقيق لاءِ زرعي ريسرچ اسٽيشن قائم ڪئي وئي. 1932ع ۾ اها اسٽيشن ڏوڪري منتقل ڪئي وئي، جتي پوءِ ان جو ڪم خاص طور چانورن جي تحقيق تي مرڪوز ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Supply &amp; Prices Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1973ع ۾ اسٽيشن کي اپگريڊ ڪري '''رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري''' بڻايو ويو. اداري طرفان مختلف وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون قسمون ۽ پوک جون ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;

انسٽيٽيوٽ سان لاڳاپيل تحقيق مان DR-83، DR-59، DR-60 ۽ ٻين قسمن جو ذڪر ملي ٿو. DR-83 کي 1983ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ تي تيار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Rusi basmati: a promising variety
 |url=https://www.dawn.com/news/70922
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 December 2002
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ پڻ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن مقامي چانورن جي قسمن کي بهتر ڪرڻ ۽ هائبرڊ ٻج تي دارومدار گهٽائڻ بابت تحقيق جاري رکڻ جو ذڪر ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;/&gt;

== آبپاشي ==

ڏوڪري تعلقي جي زراعت جو دارومدار سنڌ جي وڏي واهن واري نظام تي آهي. [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻي جا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;RiceRemote&quot;/&gt;

چانورن جي فصل کي گهڻي مقدار ۾ پاڻيءَ جي ضرورت هئڻ سبب آبپاشي جي فراهمي ۽ موسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ مقامي زراعت تي سڌو اثر وجهن ٿا. 2019ع ۾ ڏوڪري رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ماهرن اتر سنڌ ۾ چانورن جي پيداوار تي گرميءَ جي تبديلين، ٻج جي مسئلن ۽ پاڻيءَ جي حالتن جي اثرن بابت تحقيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Paddy growers brace for productivity losses
 |url=https://www.dawn.com/news/1509343
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 October 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

برطانوي ۽ پاڪستاني دور ۾ تعلقائي انتظام جي جوڙجڪ وقت بوقت تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻي تعلقا ميونسپل ايڊمنسٽريشن جي رڪارڊ ۾ ڏوڪري تعلقي کي 13 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;OldTMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Dokri
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220154439/http://www.lgdsindh.com.pk/tmadokri.htm
 |archive-date=20 February 2006
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ [[ڏوڪري]] ۽ [[باڊھ]] الڳ '''ٽائون ڪاميٽيون''' آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ ٻنهي کي الڳ مڪاني ڪائونسلن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLocalGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ '''Town Committee Dokri, District Larkana''' باقاعدي مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي رڪارڊ موجب ڏوڪري تعلقي ۾ 31 ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1 || [[ابڙيپوٽا]]
| 2 || [[ٻٻري]]
| 3 || [[باڊھ]]
| 4 || [[بگي]]
|-
| 5 || [[ڀنگيا ڪلھوڙا]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 6 || [[ٻيلي گاجي]]
| 7 || [[ٻڍو ديرو]]
| 8 || [[چاڪرو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 9 || [[داٻلي ويچوب]]
| 10 || [[ڏوڪري ديھ|ڏوڪري]]
| 11 || [[فتح پور (ڏوڪري)|فتح پور]]
| 12 || [[گاجي ديرو]]
|-
| 13 || [[گھانگھريڪو]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14 || [[گجر (ڏوڪري)|گجر]]
| 15 || [[جادم ڪلھوڙو]]
| 16 || [[قبولي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 17 || [[ڪاراڻي]]
| 18 || [[خچرپور]]
| 19 || [[خيرواھ]]
| 20 || [[خيرو جھتيال]]
|-
| 21 || [[کوھ نورنگ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 22 || [[لاتڙي]]
| 23 || [[مرزائي]]
| 24 || [[نري لاشاري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 25 || [[سامٽيا (ڏوڪري)|سامٽيا]]
| 26 || [[سيھڙ]]
| 27 || [[سئي (ڏوڪري)|سئي]]
| 28 || [[تڳير]]
|-
| 29 || [[ويھڙ]]
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 30 || [[وڪڙو]]
| 31 || [[يارو لاکير]]
| || —
|}

== آثار قديمه ۽ ثقافتي ورثو ==

=== موهن جو دڙو ===

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جي دڙي جي اسٽوپا واري دڙي ۽ وڏي حمام جو پينورامڪ منظر]]

ڏوڪري تعلقي جي بين الاقوامي شهرت جو سڀ کان وڏو سبب [[موهن جو دڙو]] آهي. اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ اهم شهري مرڪز هو، جيڪو لڳ ڀڳ 2500 ق.م. کان پوءِ پنهنجي عروج تي پهتو. يونيسڪو هن کي ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

ماڳ تي پڪين سرن سان ٺهيل عمارتون، [[موهن جي دڙي جو وڏو حمام|وڏو حمام]]، کوهه، نيڪال جون ناليون، رهائشي پاڙا، بازارن جا آثار ۽ ٻين شهري سهولتن جا نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1980ع ۾ موهن جو دڙو [[عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

[[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|left|[[موهن جي دڙي جو وڏو حمام]]]]

== آمدرفت ==

ڏوڪري روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[موهن جو دڙو]]، [[باڊھ]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. موهن جو دڙو سياحتي ماڳ ڏوڪري شهر جي ڀرسان واقع هئڻ ڪري ڏوڪري تاريخي طور سياحن لاءِ هڪ اهم گذرگاهه رهيو آهي.

برطانوي دور ۾ ڏوڪري نارٿ ويسٽرن ريلوي جي رڪ–ڪوٽڙي سيڪشن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt; موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ '''موئن جو دڙو ريلوي اسٽيشن''' کي پڻ ''Dokri Railway Station'' جي متبادل نالي سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Moen Jo Daro Railway Station
 |url=https://www.geonames.org/
 |publisher=GeoNames
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ ڏوڪري ۽ قديم ماڳ جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي، جنهن سبب هن علائقي کي تاريخي طور فضائي آمدرفت جي سهولت پڻ حاصل رهي آهي.

== تحقيق ۽ علمي اهميت ==

ڏوڪري جي سڃاڻپ رڳو انتظامي مرڪز طور نه، پر سنڌ ۾ آثار قديمه ۽ زرعي تحقيق جي مرڪز طور پڻ ٿي آهي. هڪ طرف [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]] سنڌ جي چانورن بابت تحقيق جي اهم ادارن مان آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف ڏوڪري موهن جي دڙي ۽ سنڌ جي ٻين قديم ماڳن ڏانهن ويندڙ ڪيترين آثار قديمه وارين مهمن جو بنيادي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAgriResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

1930ع ۾ نني گوپال مجمدار ڏوڪري مان روانو ٿي سنڌو درياهه جي ميداني پٽي، منڇر ڍنڍ ۽ کيرٿر جبلن ڏانهن وڏي آثار قديمه واري سروي شروع ڪئي. سندس انهن مهمن سنڌ جي قبل از تاريخ آبادين جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري]]
* [[باڊھ]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[جهڪر جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:ڏوڪري تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>9cre36pz2taodky3tsuyianzjn2f1oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاڙڪاڻو تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10014</id>
    <revision>
      <id>411378</id>
      <parentid>411330</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33141" sha1="g5vn6lge837sun8gmlqr4b0ll5o96w3" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = لاڙڪاڻو تعلقو
| other_name              = لاڙڪاڻو
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Jhukar-jo-Daro.jpg
| image_size              = 250px
| image_caption           = جھڪر جو دڙو، لاڙڪاڻو تعلقي ۾ قديم تھذيب جا آثار
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = لاڙڪاڻو تعلقو
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = [[سنڌ]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|33|N|68|12|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[لاڙڪاڻو]]
| area_total_km2          = 549
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 873868
| population_density_km2  = 1591.74
| population_urban        = 551716
| population_rural        = 322152
| population_demonym      =
| timezone                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset              = +5
}}

'''لاڙڪاڻو تعلقو''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لاڙڪاڻو]] شهر آهي، جيڪو ساڳئي وقت لاڙڪاڻي ضلعي ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جو پڻ صدر مقام آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ان جي آبادي 873,868 هئي، جنهن ڪري آباديءَ جي گهاٽائي 1,591.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي 551,716 آبادي شهري علائقن ۽ 322,152 آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي؛ اهڙيءَ طرح تعلقي جي لڳ ڀڳ 63.13 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; لاڙڪاڻو شهر تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Facade of the Tomb.jpg|thumb|left|[[لاڙڪاڻو]] ۾ شاهه بهارو جو تاريخي مقبرو]]

لاڙڪاڻي ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي کي تاريخي طور '''چانڊڪو''' پڻ سڏيو ويندو هو. هي نالو علائقي ۾ [[چانڊيا|چانڊيا قبيلي]] جي تاريخي موجودگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |author-link=H. T. Lambrick
 |title=Sindh: A General Introduction
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |location=Hyderabad
}}&lt;/ref&gt;

[[برطانوي راڄ]] دوران لاڙڪاڻو تعلقو سنڌ جي انتظامي نظام جو حصو هو ۽ ان دور ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] هيٺ ايندو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لاڙڪاڻو نئين قائم ڪيل لاڙڪاڻي ضلعي ۽ لاڙڪاڻي سب ڊويزن جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=16
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=144
 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_150.gif
 |chapter=Lārkāna Tāluka
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

''[[امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا]]'' موجب ان وقت جي لاڙڪاڻي تعلقي جي ايراضي 267 چورس ميل هئي. 1891ع ۾ ان جي آبادي 90,151 هئي، جيڪا 1901ع تائين وڌي 100,827 ٿي وئي. ان وقت تعلقي ۾ هڪ شهر، يعني لاڙڪاڻو، ۽ 72 ڳوٺ شامل هئا؛ لاڙڪاڻي شهر جي آبادي 14,543 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر موجب پراڻو تعلقو گهڻو ڪري هموار ميدانن تي مشتمل هو ۽ ان جي آبپاشي خاص طور [[گهاڙ واهه]] ۽ ان جي شاخن وسيلي ٿيندي هئي. ڏکڻ-اولهه واري حصي کي [[اولهه نارو|اولهه ناري]] مان پاڻي ملندو هو ۽ اهو علائقو چانورن جي پيداوار لاءِ مشهور هو. [[سنڌو درياهه]] جي ڪنارن تي ڪڻڪ جي پوک ٿيندي هئي، جڏهن ته لاڙڪاڻي شهر جي ڀرپاسي انبن جا باغ ۽ کجين جون پوکون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
لاڙڪاڻو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترئين ۽ وچئين حصي ۾ واقع آهي. موجوده انتظامي حدن موجب ان جي ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; تعلقي جو مرڪز لاڙڪاڻو شهر آهي، جڏهن ته ان جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ زرعي زمينون شامل آهن.

[[File:Larkana_Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي جا چار تعلقا؛ لاڙڪاڻو تعلقو ڳاڙھي رنگ ۾]]

== آبادي ==
=== آدمشماري ===
2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ لاڙڪاڻي تعلقي جي آبادي '''735,210''' هئي، جنهن مان 247,204 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 488,006 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي وڌي '''873,868''' ٿي وئي، جنهن ۾ 460,406 مرد، 413,375 عورتون ۽ 87 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. ڪُل آباديءَ مان 551,716 ماڻهو شهري ۽ 322,152 ماڻهو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#1f4e79; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ جا انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#2f75b5; color:white;&quot; | آدمشماريءَ جو سال
! style=&quot;background:#2f75b5; color:white;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#548235; color:white;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
! style=&quot;background:#c65911; color:white;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#7030a0; color:white;&quot; | شهري آباديءَ جو سيڪڙو
! style=&quot;background:#595959; color:white;&quot; | ذريعو
|-
| style=&quot;background:#ddebf7; font-weight:bold;&quot; | 1901
| style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | 100,827
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | —
| style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | —
| style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | —
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | &lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#d9eaf7; font-weight:bold;&quot; | 2017
| style=&quot;background:#e2f0d9; font-weight:bold;&quot; | 735,210
| style=&quot;background:#ebf1de;&quot; | 247,204
| style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | 488,006
| style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | 66.38٪
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | &lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#bdd7ee; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| style=&quot;background:#c6e0b4; font-weight:bold;&quot; | '''873,868'''
| style=&quot;background:#e2f0d9; font-weight:bold;&quot; | '''322,152'''
| style=&quot;background:#f8cbad; font-weight:bold;&quot; | '''551,716'''
| style=&quot;background:#d9e1f2; font-weight:bold;&quot; | '''63.13٪'''
| style=&quot;background:#e7e6e6;&quot; | &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f5f5f5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;&quot; |
'''ذريعا:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون؛ 1901ع لاءِ ''[[Imperial Gazetteer of India]]''.
|}

2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ ۾ '''138,658''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني ڇهن سالن دوران مجموعي آبادي لڳ ڀڳ '''18.86 سيڪڙو''' وڌي. ان عرصي دوران شهري آبادي 488,006 مان وڌي 551,716 ٿي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 247,204 مان وڌي 322,152 ٿي. ان جي باوجود ڪُل آباديءَ ۾ شهري آباديءَ جو حصو 66.38 سيڪڙو مان گهٽجي 63.13 سيڪڙو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻهراڙيءَ جي آبادي نسبتاً وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب 2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''2.93 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي آدمشماري موجب [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. ڪل 873,868 ماڻهن مان 867,781 ماڻهن سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.30 سيڪڙو''' بڻجي ٿو. [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]] ۽ [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائيندڙ ننڍيون ٻوليائي برادريون پڻ تعلقي ۾ آباد آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:8%;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:32%;&quot; | مادري ٻولي
! style=&quot;background:#00897B; color:white; width:30%;&quot; | ڳالهائيندڙ آبادي
! style=&quot;background:#F57C00; color:white; width:30%;&quot; | ڪل آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1
| style=&quot;background:#FFF8E1; text-align:right;&quot; | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''867,781'''
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''99.30٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 2
| style=&quot;background:#FCE4EC; text-align:right;&quot; | [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 2,208
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 0.25٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 3
| style=&quot;background:#E3F2FD; text-align:right;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 2,019
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 0.23٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 4
| style=&quot;background:#E8F5E9; text-align:right;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 771
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 0.09٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 5
| style=&quot;background:#F3E5F5; text-align:right;&quot; | [[اردو ٻولي|اردو]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 495
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 6
| style=&quot;background:#ECEFF1; text-align:right;&quot; | ٻيون ٻوليون
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 594
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 0.07٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''ڪل آبادي'''
! style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''873,868'''
! style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''100٪'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FAFAFA; text-align:right; font-size:90%;&quot; |
'''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع واري آدمشماري، مادري ٻوليءَ بابت جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|آدمشماري]] موجب، لاڙڪاڻي تعلقي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي [[خواندگي]]ءَ جي شرح '''58.76 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''67.93 سيڪڙو'''، جڏهن تہ عورتن ۾ '''48.62 سيڪڙو''' هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ پڻ نمايان فرق موجود هو؛ شهري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''66.80 سيڪڙو'''، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ اها شرح '''44.08 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي ۾ خواندگيءَ جي شرح — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#00897B; color:white; width:28%;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:24%;&quot; | مجموعي خواندگي
! style=&quot;background:#1976D2; color:white; width:24%;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#AD1457; color:white; width:24%;&quot; | عورتون
|-
! style=&quot;background:#E0F2F1; text-align:right;&quot; | سڄو تعلقو
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | '''58.76٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | '''67.93٪'''
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | '''48.62٪'''
|-
! style=&quot;background:#E8F5E9; text-align:right;&quot; | شهري علائقا
| style=&quot;background:#F1F8E9;&quot; | '''66.80٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 75.30٪
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 57.39٪
|-
! style=&quot;background:#FFF8E1; text-align:right;&quot; | ٻهراڙيءَ وارا علائقا
| style=&quot;background:#FFFDE7;&quot; | '''44.08٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 54.45٪
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 32.62٪
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%;&quot; |
'''نوٽ:''' خواندگيءَ جون شرحون 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ لاءِ آهن.&lt;br /&gt;
'''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري، جدول 12.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;
|}

== انتظامي ورهاست ==
لاڙڪاڻو تعلقو انتظامي طور لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو آهي. اڳوڻن مڪاني حڪومت جي انگن اکرن موجب تعلقو 18 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو.&lt;ref name=&quot;TMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Larkana
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810025202/http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm
 |archive-date=10 August 2007
 |url-status=dead
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مڪاني انتظام ===
لاڙڪاڻي تعلقي جي مڪاني انتظامي جوڙجڪ ۾ ٻهراڙيءَ وارا علائقا [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو|ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻي]] جي يونين ڪائونسلن هيٺ اچن ٿا، جڏهن ته [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] جو شهري علائقو يونين ڪاميٽين ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهي. سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪائونسلن ۽ انهن جي نالن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification – Names of Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، Local Government &amp; Housing Town Planning Department
 |date=27 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده انگن موجب سڄي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن/شهري مڪاني ڍانچو درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SLGBLocalGovts&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ مڪاني چونڊن جي حدبندين موجب لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلن ۾ ڌامراھ، فتح پور مهوتا، آگاڻي، عاقل، ڦل، رشيد وڳڻ، رتوڪوٽ، بگٽي بلوچ، ٻيڙو چانڊيو، لنڊ، ڪوٺي، ٿرڙي/ڪنگا ۽ وڪيا سانگي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#457b9d; color:white; width:12%;&quot; | ضلعي ڪائونسل ۾ نمبر
! style=&quot;background:#2a9d8f; color:white; width:44%;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#e76f51; color:white; width:44%;&quot; | انگريزي سرڪاري نالو
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 13
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڌامراھ]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Dhamrah
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 14
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور مهوتا]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Fatehpur Mahota
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 15
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[آگاڻي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Agani
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 16
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[عاقل]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Akil
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 17
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Phull
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 18
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[رشيد وڳڻ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Rasheed Wagan
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 19
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[رتوڪوٽ]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Ratokot
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 20
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[بگٽي بلوچ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Bugti Baloch
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 21
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ٻيڙو چانڊيو]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Beero Chandio
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 22
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Lund
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 23
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Kothi
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 24
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[ڪنگا|ٿرڙي / ڪنگا]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Thariri @ Kanga
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 25
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[وڪيا سانگي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Vikia Sangi
|}
&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

=== لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون ===
لاڙڪاڻي جو شهري علائقو ٻهراڙيءَ جي يونين ڪائونسلن کان الڳ مڪاني انتظام هيٺ آهي. 2022ع جي سرڪاري جوڙجڪ موجب شهر جون '''20 يونين ڪاميٽيون''' چئن ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهن: [[سچل ٽائون، لاڙڪاڻو|سچل ٽائون]]، [[حيدري ٽائون، لاڙڪاڻو|حيدري ٽائون]]، [[دري ٽائون، لاڙڪاڻو|دري ٽائون]] ۽ [[ايمپائر ٽائون، لاڙڪاڻو|ايمپائر ٽائون]]. هر ٽائون ۾ پنج يونين ڪاميٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b2c6f; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون'''
|-
! style=&quot;background:#6c3483; color:white;&quot; | ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن
! style=&quot;background:#2874a6; color:white;&quot; | يونين ڪاميٽي
! style=&quot;background:#148f77; color:white;&quot; | يونين ڪاميٽي جو نالو
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#eee2f2; font-weight:bold;&quot; | '''سچل ٽائون'''
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 1
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | اولڊ نظر
|-
| style=&quot;background:#dceef7;&quot; | 2
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | نيو نظر
|-
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 3
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | ذوالفقار آباد
|-
| style=&quot;background:#dceef7;&quot; | 4
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | لاهوري
|-
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 5
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | شيخ زيد
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fdebd0; font-weight:bold;&quot; | '''حيدري ٽائون'''
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 1
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | لهر آباد
|-
| style=&quot;background:#fce8c5;&quot; | 2
| style=&quot;background:#fbe9d0;&quot; | غالب نظر
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 3
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | بينظير آباد
|-
| style=&quot;background:#fce8c5;&quot; | 4
| style=&quot;background:#fbe9d0;&quot; | يوسف آباد
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 5
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | نئون آباد
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#d5f5e3; font-weight:bold;&quot; | '''دري ٽائون'''
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 1
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | ڪرما باغ
|-
| style=&quot;background:#d4efdf;&quot; | 2
| style=&quot;background:#d5f5e3;&quot; | الله آباد
|-
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 3
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | بهادر آباد
|-
| style=&quot;background:#d4efdf;&quot; | 4
| style=&quot;background:#d5f5e3;&quot; | رحمت پور
|-
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 5
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | خير شاهه بخاري
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fadbd8; font-weight:bold;&quot; | '''ايمپائر ٽائون'''
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 1
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | دودائي
|-
| style=&quot;background:#f8d7d3;&quot; | 2
| style=&quot;background:#f6ddcc;&quot; | گاجڻ پور
|-
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 3
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | شاهه بهارو
|-
| style=&quot;background:#f8d7d3;&quot; | 4
| style=&quot;background:#f6ddcc;&quot; | علي گوهر آباد
|-
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 5
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | مراد واهڻ
|}
&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

هن انتظامي ورهاست ۾ ''يونين ڪائونسل'' ۽ ''يونين ڪاميٽي'' هڪجهڙا اصطلاح نه آهن: يونين ڪائونسلون ضلعي ڪائونسل هيٺ ٻهراڙيءَ جي مڪاني نمائندگيءَ جون بنيادي اڪايون آهن، جڏهن ته يونين ڪاميٽيون لاڙڪاڻي جي شهري مڪاني نظام جون بنيادي اڪايون آهن ۽ اهي لاڳاپيل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن سان ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب لاڙڪاڻي تعلقي ۾ ڪُل '''54 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 1
| [[آگاڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 2
| [[احمد پٺاڻ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 3
| [[عاقل]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 4
| [[باگو وگھامل]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 5
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بئد سانگي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 6
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ٻيڙو چانڊيو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 7
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بنڊي|بِنڊي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 8
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بگٽي بلوچ]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 9
| [[چاڪر علي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 10
| [[چوھڙپور]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 11
| [[ڇٽو مھيسر]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 12
| [[دڙا گاد]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 13
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڌامراھ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 14
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[دودائي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 15
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 16
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[فاتي بلوال]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 17
| [[گھانگھرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 18
| [[الياس (لاڙڪاڻو)|الياس]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 19
| [[جماراڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 20
| [[جيئند جتوئي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 21
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪنگا]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 22
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪاٺڙ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 23
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪاٺورو بڊو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 24
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[خالد (لاڙڪاڻو)|خالد]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 25
| [[کيدڪار]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 26
| [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 27
| [[لھڻو سامٽيو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 28
| [[لاھوري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 29
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لنگھ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 30
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لاڙڪاڻو (ديھ)|لاڙڪاڻو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 31
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لونگائي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 32
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 33
| [[مسو حب]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 34
| [[مٺوديرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 35
| [[مياڻي نھال]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 36
| [[موريو کھڙو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 37
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ننگر سانگي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 38
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نصرالله (لاڙڪاڻو)|نصرالله]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 39
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نئون آباد]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 40
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نظر ٿرڙي]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 41
| [[ننديرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 42
| [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 43
| [[رشيد وڳڻ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 44
| [[رتوڪوٽ]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 45
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[رتوڪوٽ ريئتي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 46
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سچيڏنو ڪلھوڙو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 47
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سنھڙي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 48
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سومار سانگي]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 49
| [[سلطان ابڙو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 50
| [[طالباڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 51
| [[وليد|وليدَ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 52
| [[وڪيا سانگي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 53
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[واھ نبي بخش]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 54
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ذڪريو مھيسر]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; |
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;&quot; |
'''ماخذ:''' [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;
|}

== معيشت ۽ زراعت ==
لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت تاريخي طور زراعت ۽ آبپاشيءَ سان ڳنڍيل رهي آهي. ويهين صديءَ جي شروعات واري ''امپيريل گزيٽيئر'' ۾ پڻ علائقي جي چانورن، ڪڻڪ، انبن ۽ کجين جي پيداوار جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt; موجوده تعلقي ۾ لاڙڪاڻو شهر واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم ۽ صحت جو اهم مرڪز آهي، جڏهن ته ڀرپاسي جي ديهن ۾ زراعت اهم معاشي سرگرمي رهي ٿي.

=== جهڪر جو دڙو ===

[[File:Jhukar-jo-Daro.jpg|thumb|[[جهڪر جو دڙو]]]]

[[جهڪر جو دڙو]] لاڙڪاڻي ضلعي جو ٻيو اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب هي هڪ محفوظ قديم آباديءَ جو ماڳ آهي، جنهن مان هڙاپا، جهڪر ۽ بعد وارن دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jhukar Mound
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4863
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1927–28ع ۾ [[نني گوپال مجمدار]] جهڪر جي ٻن دڙن تي کوٽايون ڪيون. هيٺين تهن مان هڙاپائي دور جا آثار، ان کان مٿي الڳ قسم جو ٺڪر ۽ عمارتون مليون، جن جي بنياد تي آثار قديمه ۾ ''جهڪر مرحلو'' يا ''Jhukar phase'' جي سڃاڻپ ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

سرڪاري آثار قديمه جي فهرست موجب هن ماڳ تان ڪشان بادشاهه واسوديوا ۽ سندس جانشينن سان منسوب سڪن سميت 259 سڪن جو ذخيرو پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]
* [[سنڌ جون ديهون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{لاڙڪاڻو ضلعو}}
{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:لاڙڪاڻو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>g5vn6lge837sun8gmlqr4b0ll5o96w3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411386</id>
      <parentid>411378</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جهڪر جو دڙو */</comment>
      <origin>411386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33222" sha1="janknnc26perqybc1o8yucjrfudexji" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = لاڙڪاڻو تعلقو
| other_name              = لاڙڪاڻو
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Jhukar-jo-Daro.jpg
| image_size              = 250px
| image_caption           = جھڪر جو دڙو، لاڙڪاڻو تعلقي ۾ قديم تھذيب جا آثار
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = لاڙڪاڻو تعلقو
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = [[سنڌ]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|33|N|68|12|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[لاڙڪاڻو]]
| area_total_km2          = 549
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 873868
| population_density_km2  = 1591.74
| population_urban        = 551716
| population_rural        = 322152
| population_demonym      =
| timezone                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset              = +5
}}

'''لاڙڪاڻو تعلقو''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لاڙڪاڻو]] شهر آهي، جيڪو ساڳئي وقت لاڙڪاڻي ضلعي ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جو پڻ صدر مقام آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ان جي آبادي 873,868 هئي، جنهن ڪري آباديءَ جي گهاٽائي 1,591.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي 551,716 آبادي شهري علائقن ۽ 322,152 آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي؛ اهڙيءَ طرح تعلقي جي لڳ ڀڳ 63.13 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; لاڙڪاڻو شهر تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Facade of the Tomb.jpg|thumb|left|[[لاڙڪاڻو]] ۾ شاهه بهارو جو تاريخي مقبرو]]

لاڙڪاڻي ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي کي تاريخي طور '''چانڊڪو''' پڻ سڏيو ويندو هو. هي نالو علائقي ۾ [[چانڊيا|چانڊيا قبيلي]] جي تاريخي موجودگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lambrick
 |first=H. T.
 |author-link=H. T. Lambrick
 |title=Sindh: A General Introduction
 |publisher=Sindhi Adabi Board
 |location=Hyderabad
}}&lt;/ref&gt;

[[برطانوي راڄ]] دوران لاڙڪاڻو تعلقو سنڌ جي انتظامي نظام جو حصو هو ۽ ان دور ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] هيٺ ايندو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لاڙڪاڻو نئين قائم ڪيل لاڙڪاڻي ضلعي ۽ لاڙڪاڻي سب ڊويزن جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=16
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=144
 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_150.gif
 |chapter=Lārkāna Tāluka
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

''[[امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا]]'' موجب ان وقت جي لاڙڪاڻي تعلقي جي ايراضي 267 چورس ميل هئي. 1891ع ۾ ان جي آبادي 90,151 هئي، جيڪا 1901ع تائين وڌي 100,827 ٿي وئي. ان وقت تعلقي ۾ هڪ شهر، يعني لاڙڪاڻو، ۽ 72 ڳوٺ شامل هئا؛ لاڙڪاڻي شهر جي آبادي 14,543 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر موجب پراڻو تعلقو گهڻو ڪري هموار ميدانن تي مشتمل هو ۽ ان جي آبپاشي خاص طور [[گهاڙ واهه]] ۽ ان جي شاخن وسيلي ٿيندي هئي. ڏکڻ-اولهه واري حصي کي [[اولهه نارو|اولهه ناري]] مان پاڻي ملندو هو ۽ اهو علائقو چانورن جي پيداوار لاءِ مشهور هو. [[سنڌو درياهه]] جي ڪنارن تي ڪڻڪ جي پوک ٿيندي هئي، جڏهن ته لاڙڪاڻي شهر جي ڀرپاسي انبن جا باغ ۽ کجين جون پوکون موجود هيون.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
لاڙڪاڻو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترئين ۽ وچئين حصي ۾ واقع آهي. موجوده انتظامي حدن موجب ان جي ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; تعلقي جو مرڪز لاڙڪاڻو شهر آهي، جڏهن ته ان جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ زرعي زمينون شامل آهن.

[[File:Larkana_Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي جا چار تعلقا؛ لاڙڪاڻو تعلقو ڳاڙھي رنگ ۾]]

== آبادي ==
=== آدمشماري ===
2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ لاڙڪاڻي تعلقي جي آبادي '''735,210''' هئي، جنهن مان 247,204 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 488,006 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي وڌي '''873,868''' ٿي وئي، جنهن ۾ 460,406 مرد، 413,375 عورتون ۽ 87 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. ڪُل آباديءَ مان 551,716 ماڻهو شهري ۽ 322,152 ماڻهو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#1f4e79; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ جا انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#2f75b5; color:white;&quot; | آدمشماريءَ جو سال
! style=&quot;background:#2f75b5; color:white;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#548235; color:white;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
! style=&quot;background:#c65911; color:white;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#7030a0; color:white;&quot; | شهري آباديءَ جو سيڪڙو
! style=&quot;background:#595959; color:white;&quot; | ذريعو
|-
| style=&quot;background:#ddebf7; font-weight:bold;&quot; | 1901
| style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | 100,827
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | —
| style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | —
| style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | —
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | &lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#d9eaf7; font-weight:bold;&quot; | 2017
| style=&quot;background:#e2f0d9; font-weight:bold;&quot; | 735,210
| style=&quot;background:#ebf1de;&quot; | 247,204
| style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | 488,006
| style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | 66.38٪
| style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; | &lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#bdd7ee; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| style=&quot;background:#c6e0b4; font-weight:bold;&quot; | '''873,868'''
| style=&quot;background:#e2f0d9; font-weight:bold;&quot; | '''322,152'''
| style=&quot;background:#f8cbad; font-weight:bold;&quot; | '''551,716'''
| style=&quot;background:#d9e1f2; font-weight:bold;&quot; | '''63.13٪'''
| style=&quot;background:#e7e6e6;&quot; | &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f5f5f5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;&quot; |
'''ذريعا:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون؛ 1901ع لاءِ ''[[Imperial Gazetteer of India]]''.
|}

2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ ۾ '''138,658''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني ڇهن سالن دوران مجموعي آبادي لڳ ڀڳ '''18.86 سيڪڙو''' وڌي. ان عرصي دوران شهري آبادي 488,006 مان وڌي 551,716 ٿي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 247,204 مان وڌي 322,152 ٿي. ان جي باوجود ڪُل آباديءَ ۾ شهري آباديءَ جو حصو 66.38 سيڪڙو مان گهٽجي 63.13 سيڪڙو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻهراڙيءَ جي آبادي نسبتاً وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب 2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''2.93 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي آدمشماري موجب [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. ڪل 873,868 ماڻهن مان 867,781 ماڻهن سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.30 سيڪڙو''' بڻجي ٿو. [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]] ۽ [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائيندڙ ننڍيون ٻوليائي برادريون پڻ تعلقي ۾ آباد آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:8%;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:32%;&quot; | مادري ٻولي
! style=&quot;background:#00897B; color:white; width:30%;&quot; | ڳالهائيندڙ آبادي
! style=&quot;background:#F57C00; color:white; width:30%;&quot; | ڪل آباديءَ جو سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 1
| style=&quot;background:#FFF8E1; text-align:right;&quot; | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''867,781'''
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | '''99.30٪'''
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 2
| style=&quot;background:#FCE4EC; text-align:right;&quot; | [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 2,208
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 0.25٪
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 3
| style=&quot;background:#E3F2FD; text-align:right;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 2,019
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 0.23٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 4
| style=&quot;background:#E8F5E9; text-align:right;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 771
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 0.09٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 5
| style=&quot;background:#F3E5F5; text-align:right;&quot; | [[اردو ٻولي|اردو]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 495
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 6
| style=&quot;background:#ECEFF1; text-align:right;&quot; | ٻيون ٻوليون
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 594
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 0.07٪
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''ڪل آبادي'''
! style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''873,868'''
! style=&quot;background:#00695C; color:white;&quot; | '''100٪'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FAFAFA; text-align:right; font-size:90%;&quot; |
'''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع واري آدمشماري، مادري ٻوليءَ بابت جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|آدمشماري]] موجب، لاڙڪاڻي تعلقي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي [[خواندگي]]ءَ جي شرح '''58.76 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''67.93 سيڪڙو'''، جڏهن تہ عورتن ۾ '''48.62 سيڪڙو''' هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ پڻ نمايان فرق موجود هو؛ شهري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''66.80 سيڪڙو'''، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ اها شرح '''44.08 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي ۾ خواندگيءَ جي شرح — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#00897B; color:white; width:28%;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#3949AB; color:white; width:24%;&quot; | مجموعي خواندگي
! style=&quot;background:#1976D2; color:white; width:24%;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#AD1457; color:white; width:24%;&quot; | عورتون
|-
! style=&quot;background:#E0F2F1; text-align:right;&quot; | سڄو تعلقو
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | '''58.76٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | '''67.93٪'''
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | '''48.62٪'''
|-
! style=&quot;background:#E8F5E9; text-align:right;&quot; | شهري علائقا
| style=&quot;background:#F1F8E9;&quot; | '''66.80٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 75.30٪
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 57.39٪
|-
! style=&quot;background:#FFF8E1; text-align:right;&quot; | ٻهراڙيءَ وارا علائقا
| style=&quot;background:#FFFDE7;&quot; | '''44.08٪'''
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 54.45٪
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | 32.62٪
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%;&quot; |
'''نوٽ:''' خواندگيءَ جون شرحون 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ لاءِ آهن.&lt;br /&gt;
'''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري، جدول 12.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;
|}

== انتظامي ورهاست ==
لاڙڪاڻو تعلقو انتظامي طور لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو آهي. اڳوڻن مڪاني حڪومت جي انگن اکرن موجب تعلقو 18 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو.&lt;ref name=&quot;TMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Municipal Administration Larkana
 |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810025202/http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm
 |archive-date=10 August 2007
 |url-status=dead
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مڪاني انتظام ===
لاڙڪاڻي تعلقي جي مڪاني انتظامي جوڙجڪ ۾ ٻهراڙيءَ وارا علائقا [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو|ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻي]] جي يونين ڪائونسلن هيٺ اچن ٿا، جڏهن ته [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] جو شهري علائقو يونين ڪاميٽين ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهي. سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪائونسلن ۽ انهن جي نالن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification – Names of Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، Local Government &amp; Housing Town Planning Department
 |date=27 April 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده انگن موجب سڄي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن/شهري مڪاني ڍانچو درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SLGBLocalGovts&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ مڪاني چونڊن جي حدبندين موجب لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلن ۾ ڌامراھ، فتح پور مهوتا، آگاڻي، عاقل، ڦل، رشيد وڳڻ، رتوڪوٽ، بگٽي بلوچ، ٻيڙو چانڊيو، لنڊ، ڪوٺي، ٿرڙي/ڪنگا ۽ وڪيا سانگي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#457b9d; color:white; width:12%;&quot; | ضلعي ڪائونسل ۾ نمبر
! style=&quot;background:#2a9d8f; color:white; width:44%;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#e76f51; color:white; width:44%;&quot; | انگريزي سرڪاري نالو
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 13
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڌامراھ]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Dhamrah
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 14
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور مهوتا]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Fatehpur Mahota
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 15
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[آگاڻي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Agani
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 16
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[عاقل]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Akil
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 17
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Phull
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 18
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[رشيد وڳڻ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Rasheed Wagan
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 19
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[رتوڪوٽ]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Ratokot
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 20
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[بگٽي بلوچ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Bugti Baloch
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 21
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ٻيڙو چانڊيو]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Beero Chandio
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 22
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Lund
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 23
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Kothi
|-
| style=&quot;background:#dcecf3; font-weight:bold;&quot; | 24
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | [[ڪنگا|ٿرڙي / ڪنگا]]
| style=&quot;background:#fae3dc;&quot; | Thariri @ Kanga
|-
| style=&quot;background:#eaf4f8; font-weight:bold;&quot; | 25
| style=&quot;background:#e8f5f2;&quot; | [[وڪيا سانگي]]
| style=&quot;background:#fdf0ec;&quot; | Vikia Sangi
|}
&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

=== لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون ===
لاڙڪاڻي جو شهري علائقو ٻهراڙيءَ جي يونين ڪائونسلن کان الڳ مڪاني انتظام هيٺ آهي. 2022ع جي سرڪاري جوڙجڪ موجب شهر جون '''20 يونين ڪاميٽيون''' چئن ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهن: [[سچل ٽائون، لاڙڪاڻو|سچل ٽائون]]، [[حيدري ٽائون، لاڙڪاڻو|حيدري ٽائون]]، [[دري ٽائون، لاڙڪاڻو|دري ٽائون]] ۽ [[ايمپائر ٽائون، لاڙڪاڻو|ايمپائر ٽائون]]. هر ٽائون ۾ پنج يونين ڪاميٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b2c6f; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون'''
|-
! style=&quot;background:#6c3483; color:white;&quot; | ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن
! style=&quot;background:#2874a6; color:white;&quot; | يونين ڪاميٽي
! style=&quot;background:#148f77; color:white;&quot; | يونين ڪاميٽي جو نالو
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#eee2f2; font-weight:bold;&quot; | '''سچل ٽائون'''
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 1
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | اولڊ نظر
|-
| style=&quot;background:#dceef7;&quot; | 2
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | نيو نظر
|-
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 3
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | ذوالفقار آباد
|-
| style=&quot;background:#dceef7;&quot; | 4
| style=&quot;background:#dff2ed;&quot; | لاهوري
|-
| style=&quot;background:#e8f4fa;&quot; | 5
| style=&quot;background:#e8f6f3;&quot; | شيخ زيد
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fdebd0; font-weight:bold;&quot; | '''حيدري ٽائون'''
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 1
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | لهر آباد
|-
| style=&quot;background:#fce8c5;&quot; | 2
| style=&quot;background:#fbe9d0;&quot; | غالب نظر
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 3
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | بينظير آباد
|-
| style=&quot;background:#fce8c5;&quot; | 4
| style=&quot;background:#fbe9d0;&quot; | يوسف آباد
|-
| style=&quot;background:#fff4df;&quot; | 5
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | نئون آباد
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#d5f5e3; font-weight:bold;&quot; | '''دري ٽائون'''
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 1
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | ڪرما باغ
|-
| style=&quot;background:#d4efdf;&quot; | 2
| style=&quot;background:#d5f5e3;&quot; | الله آباد
|-
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 3
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | بهادر آباد
|-
| style=&quot;background:#d4efdf;&quot; | 4
| style=&quot;background:#d5f5e3;&quot; | رحمت پور
|-
| style=&quot;background:#e8f8f0;&quot; | 5
| style=&quot;background:#eafaf1;&quot; | خير شاهه بخاري
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fadbd8; font-weight:bold;&quot; | '''ايمپائر ٽائون'''
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 1
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | دودائي
|-
| style=&quot;background:#f8d7d3;&quot; | 2
| style=&quot;background:#f6ddcc;&quot; | گاجڻ پور
|-
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 3
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | شاهه بهارو
|-
| style=&quot;background:#f8d7d3;&quot; | 4
| style=&quot;background:#f6ddcc;&quot; | علي گوهر آباد
|-
| style=&quot;background:#fdecea;&quot; | 5
| style=&quot;background:#fbeee6;&quot; | مراد واهڻ
|}
&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

هن انتظامي ورهاست ۾ ''يونين ڪائونسل'' ۽ ''يونين ڪاميٽي'' هڪجهڙا اصطلاح نه آهن: يونين ڪائونسلون ضلعي ڪائونسل هيٺ ٻهراڙيءَ جي مڪاني نمائندگيءَ جون بنيادي اڪايون آهن، جڏهن ته يونين ڪاميٽيون لاڙڪاڻي جي شهري مڪاني نظام جون بنيادي اڪايون آهن ۽ اهي لاڳاپيل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن سان ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGLarkana2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب لاڙڪاڻي تعلقي ۾ ڪُل '''54 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#5D4037; color:white; width:5%;&quot; | #
! style=&quot;background:#8D6E63; color:white; width:20%;&quot; | ديھ
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 1
| [[آگاڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 2
| [[احمد پٺاڻ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 3
| [[عاقل]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 4
| [[باگو وگھامل]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 5
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بئد سانگي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 6
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ٻيڙو چانڊيو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 7
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بنڊي|بِنڊي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 8
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[بگٽي بلوچ]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 9
| [[چاڪر علي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 10
| [[چوھڙپور]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 11
| [[ڇٽو مھيسر]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 12
| [[دڙا گاد]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 13
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڌامراھ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 14
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[دودائي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 15
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 16
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[فاتي بلوال]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 17
| [[گھانگھرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 18
| [[الياس (لاڙڪاڻو)|الياس]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 19
| [[جماراڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 20
| [[جيئند جتوئي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 21
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪنگا]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 22
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪاٺڙ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 23
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ڪاٺورو بڊو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 24
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[خالد (لاڙڪاڻو)|خالد]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 25
| [[کيدڪار]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 26
| [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 27
| [[لھڻو سامٽيو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 28
| [[لاھوري]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 29
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لنگھ]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 30
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لاڙڪاڻو (ديھ)|لاڙڪاڻو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 31
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لونگائي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 32
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 33
| [[مسو حب]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 34
| [[مٺوديرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 35
| [[مياڻي نھال]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 36
| [[موريو کھڙو]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 37
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ننگر سانگي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 38
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نصرالله (لاڙڪاڻو)|نصرالله]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 39
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نئون آباد]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 40
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[نظر ٿرڙي]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 41
| [[ننديرو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 42
| [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 43
| [[رشيد وڳڻ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 44
| [[رتوڪوٽ]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 45
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[رتوڪوٽ ريئتي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 46
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سچيڏنو ڪلھوڙو]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 47
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سنھڙي]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 48
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[سومار سانگي]]
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 49
| [[سلطان ابڙو]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 50
| [[طالباڻي]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 51
| [[وليد|وليدَ]]
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 52
| [[وڪيا سانگي]]
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 53
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[واھ نبي بخش]]
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 54
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[ذڪريو مھيسر]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; |
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;&quot; |
'''ماخذ:''' [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;
|}

== معيشت ۽ زراعت ==
لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت تاريخي طور زراعت ۽ آبپاشيءَ سان ڳنڍيل رهي آهي. ويهين صديءَ جي شروعات واري ''امپيريل گزيٽيئر'' ۾ پڻ علائقي جي چانورن، ڪڻڪ، انبن ۽ کجين جي پيداوار جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt; موجوده تعلقي ۾ لاڙڪاڻو شهر واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم ۽ صحت جو اهم مرڪز آهي، جڏهن ته ڀرپاسي جي ديهن ۾ زراعت اهم معاشي سرگرمي رهي ٿي.

== جهڪر جو دڙو ==

[[File:Jhukar mound 1.jpg|thumb|left|[[جھڪر جو دڙو]]، لاڙڪاڻي تعلقي جو قديم آثار قديمه وارو ماڳ]]

[[جهڪر جو دڙو]] لاڙڪاڻي ضلعي جو ٻيو اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب هي هڪ محفوظ قديم آباديءَ جو ماڳ آهي، جنهن مان هڙاپا، جهڪر ۽ بعد وارن دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jhukar Mound
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4863
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1927–28ع ۾ [[نني گوپال مجمدار]] جهڪر جي ٻن دڙن تي کوٽايون ڪيون. هيٺين تهن مان هڙاپائي دور جا آثار، ان کان مٿي الڳ قسم جو ٺڪر ۽ عمارتون مليون، جن جي بنياد تي آثار قديمه ۾ ''جهڪر مرحلو'' يا ''Jhukar phase'' جي سڃاڻپ ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1934&quot;/&gt;

سرڪاري آثار قديمه جي فهرست موجب هن ماڳ تان ڪشان بادشاهه واسوديوا ۽ سندس جانشينن سان منسوب سڪن سميت 259 سڪن جو ذخيرو پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;DOAMJhukar&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]
* [[سنڌ جون ديهون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{لاڙڪاڻو ضلعو}}
{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:لاڙڪاڻو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>janknnc26perqybc1o8yucjrfudexji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باقراڻي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10033</id>
    <revision>
      <id>411331</id>
      <parentid>393647</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30422" sha1="smwmqoz6e1hcokt9m7f5r6eoaei92kw" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                   = باقراڻي تعلقو
| official_name          = تعلقو باقراڻي
| native_name            = باقراڻي تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Larkana District.jpg
| imagesize              = 240px
| image_caption          = لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو
| image_map              = Pakistan - Sindh - Larkana district.svg
| mapsize                = 220px
| map_caption            = سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام
| pushpin_map            = Sindh#
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|25|44|N|68|11|14|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[تعلقي جو صدر مقام]]
| seat                   = [[باقراڻي]]
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 425
| population_total       = 275,268
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 40,773
| population_rural       = 234,495
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 46.38٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 56.72٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 35.15٪
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77110
| area_code              = 074
}}

'''باقراڻي تعلقو''' ({{langx|en|Bakrani Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو صدر مقام [[باقراڻي]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''275,268''' ۽ ايراضي '''425 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي تقريباً '''647.69 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

تعلقو [[لاڙڪاڻو]] شهر جي ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور [[لاڙڪاڻو تعلقو]] ۽ [[ڏوڪري تعلقو]] جي وچ واري زرعي پٽيءَ جو اهم حصو بڻجي ٿو. ان جي شهري آبادي خاص طور [[خير محمد آريجا]] ۽ [[ڳيريلو]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته باقراڻي سميت تعلقي جو وڏو حصو ڳوٺاڻو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|250px|لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو؛ باقراڻي ضلع جي ڏاکڻي-مرڪزي حصي ۾ واقع آهي]]

باقراڻي تعلقو زرعي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم علائقن مان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ هتان جي مکيه فصلن مان آهن، جڏهن ته مختلف ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. لاڙڪاڻي ضلعي بابت ريموٽ سينسنگ تي ٻڌل زرعي مطالعي موجب ضلعو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي ۽ چانور–ڪڻڪ وارو زرعي چڪر عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Peerzada
 |first1=A. M.
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
باقراڻي موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي چانڊڪا علائقي جو حصو آهي. برطانوي دور ۾ موجوده باقراڻي جي وڏي حصي جو انتظام لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/لب درياھ جي انتظامي يونٽن سان ڳنڍيل رهيو. [[لاڙڪاڻو ضلعو]] پهرين آگسٽ 1901ع تي قائم ٿيو، ۽ بعد واري دور ۾ انتظامي حدن ۽ تعلقن ۾ ڪيترائي دفعا تبديليون آيون.

موجوده باقراڻي تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي جديد انتظامي جوڙجڪ ۾ الڳ تعلقائي يونٽ طور قائم ٿيو. پراڻن ماخذن ۾ هن علائقي جا ڳوٺ ۽ ديهون لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري سان لاڳاپيل انتظامي حوالن ۾ پڻ ملن ٿا. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ موجوده لاڙڪاڻي ضلعي ۾ لاڙڪاڻو، رتوديرو، ڏوڪري ۽ باقراڻي تعلقا برقرار رهيا.

باقراڻي تعلقي سان سنڌ جي سياسي، علمي ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڳوٺ ڳنڍيل آهن. عظيم هاري اڳواڻ [[حيدر بخش جتوئي]] جو اباڻو ڳوٺ [[بکو ديرو]] هن تعلقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته محقق ۽ استاد ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جو ڳوٺ [[خير محمد آريجا]] پڻ تعلقي اندر آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
باقراڻي تعلقو اتر سنڌ جي زرخيز سنڌو ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ايراضي گهڻي ڀاڱي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جن تي واهن جي آبپاشيءَ سبب وڏي پيماني تي پوک ٿئي ٿي. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب تعلقي جي پکيڙ 425 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

باقراڻي شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.4468|68.1849|display=inline}} تي واقع آهي. اهو لاڙڪاڻي شهر کان ڏکڻ طرف لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي. تعلقي اندر [[خير محمد آريجا]]، [[ڳيريلو]]، [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]، [[پراڻو آباد]]، [[مد باهو]]، [[مهراب پور]] ۽ ٻيون وڏيون ڳوٺاڻيون وسنديون واقع آهن.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي آبادي '''229,200''' هئي. 2023ع تائين اها وڌي '''275,268''' ٿي وئي، يعني ڇهن سالن ۾ 46,068 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 144,050 مرد، 131,216 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#1565C0; color:white;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot; | شهري
! style=&quot;background:#EF6C00; color:white;&quot; | شهري تناسب
! style=&quot;background:#6A1B9A; color:white;&quot; | سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 2017
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 229,200
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 196,995
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | 32,205
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14.05٪
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#CFD8DC; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| style=&quot;background:#BBDEFB; font-weight:bold;&quot; | '''275,268'''
| style=&quot;background:#C8E6C9; font-weight:bold;&quot; | '''234,495'''
| style=&quot;background:#B2EBF2; font-weight:bold;&quot; | '''40,773'''
| style=&quot;background:#FFE0B2; font-weight:bold;&quot; | '''14.81٪'''
| style=&quot;background:#E1BEE7; font-weight:bold;&quot; | '''3.11٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي تقريباً '''85.19 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي، جنهن مان علائقي جو بنيادي طور زرعي ۽ ڳوٺاڻو ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== عمر جي بناوٽ ===
2023ع جي آدمشماري موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''91,572''' ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ۽ '''125,724''' ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا. 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي 7,504 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; padding:7px;&quot; | '''عمر جي لحاظ کان آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 5 سالن کان گهٽ
| 47,619
| 17.30٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 10 سالن کان گهٽ
| 91,572
| 33.27٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 15 سالن کان گهٽ
| 125,724
| 45.67٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 18 سال ۽ مٿي
| 131,053
| 47.61٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 65 سال ۽ مٿي
| 7,504
| 2.73٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;/&gt;

== شهري آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آباديءَ جي جدول موجب باقراڻي تعلقي ۾ ٻه سرڪاري شهري آباديون درج ٿيل هيون: [[خير محمد آريجا|آريجا ٽائون ڪاميٽي]] ۽ [[ڳيريلو|ڳيريلو ٽائون ڪاميٽي]]. ٻنهي جي گڏيل آبادي 40,773 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! آبادي 2017
! آبادي 2023
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 20,608
| '''26,047'''
| 3.99٪
|-
| style=&quot;background:#F1F8E9;&quot; | [[ڳيريلو]]
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 11,597
| '''14,726'''
| تقريباً 4٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

باقراڻي شهر پاڻ تعلقي جو صدر مقام هوندي به موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ الڳ ٽائون ڪاميٽي نه آهي ۽ ضلعي ڪائونسل جي ڳوٺاڻي انتظام هيٺ رهي ٿو. ان جي ابتڙ ڳيريلو ۽ خير محمد آريجا وٽ الڳ ٽائون ڪاميٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;LGStructure&quot;&gt;{{cite news
 |title=Four new towns established in Larkana under new LG law
 |url=https://ppinewsagency.com/four-new-towns-established-in-larkana-undergo-new-lg-law/
 |work=PPI News Agency
 |date=2 September 2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 275,268 ماڻهن مان 269,483 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''97.90 سيڪڙو'''. [[براهوي ٻولي|براهوي]] 3,064 ماڻهن ۽ ميواتي 2,056 ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#512DA8; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 269,483
| '''97.90٪'''
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,064
| 1.11٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | ميواتي
| 2,056
| 0.75٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 274
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 169
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[اردو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[هندڪو ٻولي|هندڪو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | ٻيون
| 56
| 0.02٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ باقراڻي تعلقي جي 273,883 رهواسين پاڻ کي مسلمان ڄاڻايو، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.50 سيڪڙو''' هئا. هندو آبادي 998، عيسائي 312 ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي تمام ٿوري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1B5E20; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي بناوٽ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 273,883
| '''99.50٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[هندومت]]
| 998
| 0.36٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[عيسائيت]]
| 312
| 0.11٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | ٻيا
| 75
| 0.03٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''46.38 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرح 56.72 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.15 سيڪڙو هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي مجموعي شرح ۾ گهڻو فرق نه هو، پر ٻنهي ۾ صنفي فرق نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#006064; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | سڄو تعلقو
| '''46.38٪'''
| 56.72٪
| 35.15٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 46.29٪
| 56.37٪
| 35.31٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | شهري
| 46.91٪
| 58.71٪
| 34.24٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

ڏهن سالن کان مٿي عمر جي 183,696 ماڻهن مان 85,206 پڙهيل لکيل هئا. پرائمري سطح تي 30,020 ٻار، مڊل سطح تي 11,164 ۽ ميٽرڪ سطح تي 3,471 شاگرد داخلا هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولن واري رڪارڊ ۾ باقراڻي تعلقي جي پراڻو آباد، پٺاڻ، مد باهو، مهراب پور ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SELDBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana School Data
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==
باقراڻي تعلقي جو ڳوٺاڻو حصو [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو]] هيٺ اچي ٿو، جڏهن ته [[ڳيريلو]] ۽ [[خير محمد آريجا]] الڳ ٽائون ڪاميٽين طور ڪم ڪن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب سڄي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن سرڪاري تعليمي ۽ صحت رڪارڊن ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ آريجا، ڳيريلو، مد باهو، مهر وڏا، مهراب پور، نائچ، پٺاڻ، پراڻو آباد ۽ رشيد وڳڻ جهڙا يونين ڪائونسل نالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=UC-wise Recruitment Data, Larkana District
 |url=https://apps.iba-suk.edu.pk/dashboard-admission-sts-hr/down/sts_documents/20211108161726919.pdf
 |publisher=SIBA Testing Services
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون پراڻن ناظم واري دور جي 11 يونين ڪائونسلن واري انگ سان بلڪل هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري انفوباڪس ۾ پراڻو `11 Union councils` انگ بغير موجوده گزيٽ جي تصديق جي استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== اهم مڪاني مرڪز ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جا اهم انتظامي ۽ آبادي مرڪز'''
|- style=&quot;background:#3949AB; color:white;&quot;
! هنڌ
! نوعيت
! انتظامي حيثيت
! خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[باقراڻي]]
| شهر/وڏي وسندي
| تعلقي جو صدر مقام
| تعلقائي انتظامي مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 26,047
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[ڳيريلو]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 14,726
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پراڻو آباد]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| ٻوڏ جي خطري وارو علائقو
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[مد باهو]]
| ڳوٺاڻي مرڪز
| يونين ڪائونسل
| بنيادي صحت مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| زرعي علائقو
|}

== معيشت ==
باقراڻي تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] آهي. چانور علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع موسم جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ پياز، پالڪ، گوبي، شلجم، ڀاڄيون، چارا ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

لاڙڪاڻي ضلعي ۾ چانورن جي پوک وڏي زرعي اهميت رکي ٿي. سائنسي تحقيق مطابق چانورن جي پوک عام طور جون ۾ شروع ٿيندي آهي ۽ فصل سيپٽمبر کان نومبر تائين لڻبو آهي. چانور ۽ ڪڻڪ جي فصلن جو ڦيرو علائقي جي زرعي نظام جي اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;/&gt;

زرعي پيداوار سان لاڳاپيل مقامي صنعت ۾ رائس ملون، اناج جي صفائي ۽ اسٽوريج، ڪاٺ جون آرا مشينون، برف جا ڪارخانا ۽ زرعي اوزارن سان لاڳاپيل ننڍا ڪاروبار شامل آهن. ڳيريلو، آريجا ۽ باقراڻي علائقي جي ڀرپاسي جا مارڪيٽ مرڪز زرعي شين جي خريد ۽ وڪري لاءِ ڪم ڪن ٿا.

== آبپاشي ==
باقراڻي تعلقي جي زراعت جو دارومدار وڏي حد تائين واهن تي آهي. [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] علائقي جا اهم آبپاشي ذريعا آهن. رائس ڪئنال خاص طور چانورن جي خريف فصل لاءِ اهم آهي، جڏهن ته دادو ڪئنال زرعي زمينن لاءِ وڌيڪ مسلسل پاڻيءَ جو ذريعو فراهم ڪري ٿو.

آبپاشيءَ جي موجودگيءَ سبب تعلقي جي وڏي حصي تي پوکي ممڪن آهي، پر پاڻي جي دستيابي، واهن جي صفائي، پاڻي جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي خطري جهڙا مسئلا مقامي زرعي معيشت کي وقت بوقت متاثر ڪن ٿا.

== صحت ==
تعلقي ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز ۽ ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري فهرست ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ [[مد باهو]] ۾ بنيادي صحت مرڪز، پراڻو آباد يونين ڪائونسل ۾ نيو گڊ بنيادي صحت مرڪز ۽ رشيد وڳڻ ۾ سرڪاري ڊسپينسري درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in Selected Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |year=2026
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي آباديءَ سبب بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سار سنڀال، ويڪسينيشن، صاف پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام تعلقي جي صحت جي نظام جا اهم پهلو آهن.

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
باقراڻي تعلقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري وسيع آبپاشي نظام سان لاڳاپيل هجڻ سبب ٻوڏ جي خطري کان مڪمل طور محفوظ ناهي. سنڌ حڪومت جي 2015ع واري مون سون هنگامي منصوبي ۾ باقراڻي تعلقي جي [[پراڻو آباد]] يونين ڪائونسل کي ٻوڏ جي خطري هيٺ علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Monsoon2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ٻوڏ دوران سرڪاري محفوظ منتقلي رپورٽ موجب باقراڻي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن مان ڇهن ڳوٺن مان 920 ماڻهو منتقل ڪيا ويا ۽ 12 امدادي ڪئمپون يا ٽينٽ وليج قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PDMA2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Floods 2015 – Safe Evacuation Report
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Archived%20Events/SER-6-30-7-2015.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=30 July 2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي مون سون ڪنٽينجنسي منصوبي ۾ به پراڻو آباد کي باقراڻي تعلقي جي حساس يونين ڪائونسلن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي ۾ درياهي ۽ آبپاشيءَ واري ٻوڏ جي خطري جي نگراني جاري رکي وڃي ٿي.

== آمدرفت ==
باقراڻي تعلقو روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[ڏوڪري]]، [[موهن جو دڙو]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. باقراڻي شهر لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي، جنهن سبب تعلقو ضلعي جي شهري مرڪز لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/موهن جي دڙي واري علائقي وچ ۾ هڪ اهم رابطا پٽي بڻجي ٿو.

ڳوٺاڻن علائقن ۾ زرعي پيداوار جي آمدرفت لاءِ مقامي روڊن جو وڏو ڪردار آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ ٻيون زرعي شيون تعلقي مان لاڙڪاڻي ۽ ٻين منڊين ڏانهن منتقل ڪيون وڃن ٿيون.

== اهم ڳوٺ ۽ آباديون ==
باقراڻي تعلقي جي اهم ڳوٺن ۽ آبادي مرڪزن ۾ هي شامل آهن:

* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[بکو ديرو]]
* [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
* [[پراڻو آباد]]
* [[مد باهو]]
* [[مهراب پور]]
* [[احسان واھڻ]]
* [[مشوري شريف]]
* [[مهر وڏا]]
* [[گڏ]]
* [[فريد آباد]]
* [[حسن واھڻ]]

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''41 ديهون''' درج آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B1FA2; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 1 || [[آباد (باقراڻي)|آباد]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 2 || [[امروٽ (باقراڻي)|امروٽ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 3 || [[آريجا (باقراڻي)|آريجا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 4 || [[باقراڻي ديھ|باقراڻي]]
|-
| 5 || [[بقاپور]]
| 6 || [[بيھليم]]
| 7 || [[ٻيلھڙي]]
| 8 || [[ڀٽا ڪلھوڙا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 9 || [[دنداڻو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 10 || [[دڙو دودائڪو]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 11 || [[دريا خان (باقراڻي)|دريا خان]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 12 || [[ڍنڍڙا]]
|-
| 13 || [[فريد آباد]]
| 14 || [[گنجو]]
| 15 || [[ڳيريلو]]
| 16 || [[گڏ]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 17 || [[حسن واھڻ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 18 || [[جتوئي ڇڇڙ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 19 || [[ڪانيا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 20 || [[ڪنڙي (باقراڻي)|ڪنڙي]]
|-
| 21 || [[ڪارڙا]]
| 22 || [[ڪوٽ چانڊڪو]]
| 23 || [[مڏ باھو]]
| 24 || [[مھر وڏا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 25 || [[مٽو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 26 || [[مھراب پور]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 27 || [[مير خان ابڙو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 28 || [[نصيرآباد جاگير]]
|-
| 29 || [[نصيرآباد ريئتي]]
| 30 || [[نورپور]]
| 31 || [[پنجو کوکر]]
| 32 || [[صالحاڻي]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 33 || [[شاھبيگ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 34 || [[شاھنواز]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 35 || [[شيخ فوجو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 36 || [[سمڻو]]
|-
| 37 || [[سونھري جاگير]]
| 38 || [[سونھري ريئتي]]
| 39 || [[ٽرڳڙ]]
| 40 || [[ٺلھا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 41 || [[ياڪو سنديلو]]
| || 
| || 
| ||
|}

== مشهور شخصيتون ==
* [[حيدر بخش جتوئي]] — هاري اڳواڻ ۽ شاعر؛ بکو ديرو سان لاڳاپيل.
* ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ — محقق، اديب ۽ گل حيات انسٽيٽيوٽ جو باني؛ خير محمد آريجا سان لاڳاپيل.
* علائقي سان ڪيترائي زميندار، سياسي ڪارڪن، استاد، شاعر ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتون پڻ وابسته رهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو تعلقو]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[باقراڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>smwmqoz6e1hcokt9m7f5r6eoaei92kw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411357</id>
      <parentid>411331</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30446" sha1="0gh1oj2hhy7hzmeuhpg9wr2p6pix5e7" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                   = باقراڻي تعلقو
| official_name          = تعلقو باقراڻي
| native_name            = باقراڻي تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Larkana District.jpg
| imagesize              = 240px
| image_caption          = لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو
| image_map              = Pakistan - Sindh - Larkana district.svg
| mapsize                = 220px
| map_caption            = سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام
| pushpin_map            = Sindh#
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|25|44|N|68|11|14|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[تعلقي جو صدر مقام]]
| seat                   = [[باقراڻي (شھر)|باقراڻي]]
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 425
| population_total       = 275,268
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 40,773
| population_rural       = 234,495
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 46.38٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 56.72٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 35.15٪
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77110
| area_code              = 074
}}

'''باقراڻي تعلقو''' ({{langx|en|Bakrani Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو صدر مقام [[باقراڻي]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''275,268''' ۽ ايراضي '''425 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي تقريباً '''647.69 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

تعلقو [[لاڙڪاڻو]] شهر جي ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور [[لاڙڪاڻو تعلقو]] ۽ [[ڏوڪري تعلقو]] جي وچ واري زرعي پٽيءَ جو اهم حصو بڻجي ٿو. ان جي شهري آبادي خاص طور [[خير محمد آريجا]] ۽ [[ڳيريلو]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته باقراڻي سميت تعلقي جو وڏو حصو ڳوٺاڻو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|250px|لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو؛ باقراڻي ضلع جي ڏاکڻي-مرڪزي حصي ۾ واقع آهي]]

باقراڻي تعلقو زرعي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم علائقن مان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ هتان جي مکيه فصلن مان آهن، جڏهن ته مختلف ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. لاڙڪاڻي ضلعي بابت ريموٽ سينسنگ تي ٻڌل زرعي مطالعي موجب ضلعو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي ۽ چانور–ڪڻڪ وارو زرعي چڪر عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Peerzada
 |first1=A. M.
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
باقراڻي موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي چانڊڪا علائقي جو حصو آهي. برطانوي دور ۾ موجوده باقراڻي جي وڏي حصي جو انتظام لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/لب درياھ جي انتظامي يونٽن سان ڳنڍيل رهيو. [[لاڙڪاڻو ضلعو]] پهرين آگسٽ 1901ع تي قائم ٿيو، ۽ بعد واري دور ۾ انتظامي حدن ۽ تعلقن ۾ ڪيترائي دفعا تبديليون آيون.

موجوده باقراڻي تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي جديد انتظامي جوڙجڪ ۾ الڳ تعلقائي يونٽ طور قائم ٿيو. پراڻن ماخذن ۾ هن علائقي جا ڳوٺ ۽ ديهون لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري سان لاڳاپيل انتظامي حوالن ۾ پڻ ملن ٿا. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ موجوده لاڙڪاڻي ضلعي ۾ لاڙڪاڻو، رتوديرو، ڏوڪري ۽ باقراڻي تعلقا برقرار رهيا.

باقراڻي تعلقي سان سنڌ جي سياسي، علمي ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڳوٺ ڳنڍيل آهن. عظيم هاري اڳواڻ [[حيدر بخش جتوئي]] جو اباڻو ڳوٺ [[بکو ديرو]] هن تعلقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته محقق ۽ استاد ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جو ڳوٺ [[خير محمد آريجا]] پڻ تعلقي اندر آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
باقراڻي تعلقو اتر سنڌ جي زرخيز سنڌو ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ايراضي گهڻي ڀاڱي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جن تي واهن جي آبپاشيءَ سبب وڏي پيماني تي پوک ٿئي ٿي. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب تعلقي جي پکيڙ 425 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

باقراڻي شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.4468|68.1849|display=inline}} تي واقع آهي. اهو لاڙڪاڻي شهر کان ڏکڻ طرف لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي. تعلقي اندر [[خير محمد آريجا]]، [[ڳيريلو]]، [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]، [[پراڻو آباد]]، [[مد باهو]]، [[مهراب پور]] ۽ ٻيون وڏيون ڳوٺاڻيون وسنديون واقع آهن.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي آبادي '''229,200''' هئي. 2023ع تائين اها وڌي '''275,268''' ٿي وئي، يعني ڇهن سالن ۾ 46,068 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 144,050 مرد، 131,216 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#1565C0; color:white;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot; | شهري
! style=&quot;background:#EF6C00; color:white;&quot; | شهري تناسب
! style=&quot;background:#6A1B9A; color:white;&quot; | سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 2017
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 229,200
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 196,995
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | 32,205
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14.05٪
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#CFD8DC; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| style=&quot;background:#BBDEFB; font-weight:bold;&quot; | '''275,268'''
| style=&quot;background:#C8E6C9; font-weight:bold;&quot; | '''234,495'''
| style=&quot;background:#B2EBF2; font-weight:bold;&quot; | '''40,773'''
| style=&quot;background:#FFE0B2; font-weight:bold;&quot; | '''14.81٪'''
| style=&quot;background:#E1BEE7; font-weight:bold;&quot; | '''3.11٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي تقريباً '''85.19 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي، جنهن مان علائقي جو بنيادي طور زرعي ۽ ڳوٺاڻو ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== عمر جي بناوٽ ===
2023ع جي آدمشماري موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''91,572''' ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ۽ '''125,724''' ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا. 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي 7,504 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; padding:7px;&quot; | '''عمر جي لحاظ کان آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 5 سالن کان گهٽ
| 47,619
| 17.30٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 10 سالن کان گهٽ
| 91,572
| 33.27٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 15 سالن کان گهٽ
| 125,724
| 45.67٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 18 سال ۽ مٿي
| 131,053
| 47.61٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 65 سال ۽ مٿي
| 7,504
| 2.73٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;/&gt;

== شهري آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آباديءَ جي جدول موجب باقراڻي تعلقي ۾ ٻه سرڪاري شهري آباديون درج ٿيل هيون: [[خير محمد آريجا|آريجا ٽائون ڪاميٽي]] ۽ [[ڳيريلو|ڳيريلو ٽائون ڪاميٽي]]. ٻنهي جي گڏيل آبادي 40,773 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! آبادي 2017
! آبادي 2023
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 20,608
| '''26,047'''
| 3.99٪
|-
| style=&quot;background:#F1F8E9;&quot; | [[ڳيريلو]]
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 11,597
| '''14,726'''
| تقريباً 4٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

باقراڻي شهر پاڻ تعلقي جو صدر مقام هوندي به موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ الڳ ٽائون ڪاميٽي نه آهي ۽ ضلعي ڪائونسل جي ڳوٺاڻي انتظام هيٺ رهي ٿو. ان جي ابتڙ ڳيريلو ۽ خير محمد آريجا وٽ الڳ ٽائون ڪاميٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;LGStructure&quot;&gt;{{cite news
 |title=Four new towns established in Larkana under new LG law
 |url=https://ppinewsagency.com/four-new-towns-established-in-larkana-undergo-new-lg-law/
 |work=PPI News Agency
 |date=2 September 2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 275,268 ماڻهن مان 269,483 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''97.90 سيڪڙو'''. [[براهوي ٻولي|براهوي]] 3,064 ماڻهن ۽ ميواتي 2,056 ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#512DA8; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 269,483
| '''97.90٪'''
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,064
| 1.11٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | ميواتي
| 2,056
| 0.75٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 274
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 169
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[اردو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[هندڪو ٻولي|هندڪو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | ٻيون
| 56
| 0.02٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ باقراڻي تعلقي جي 273,883 رهواسين پاڻ کي مسلمان ڄاڻايو، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.50 سيڪڙو''' هئا. هندو آبادي 998، عيسائي 312 ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي تمام ٿوري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1B5E20; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي بناوٽ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 273,883
| '''99.50٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[هندومت]]
| 998
| 0.36٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[عيسائيت]]
| 312
| 0.11٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | ٻيا
| 75
| 0.03٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''46.38 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرح 56.72 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.15 سيڪڙو هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي مجموعي شرح ۾ گهڻو فرق نه هو، پر ٻنهي ۾ صنفي فرق نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#006064; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | سڄو تعلقو
| '''46.38٪'''
| 56.72٪
| 35.15٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 46.29٪
| 56.37٪
| 35.31٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | شهري
| 46.91٪
| 58.71٪
| 34.24٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

ڏهن سالن کان مٿي عمر جي 183,696 ماڻهن مان 85,206 پڙهيل لکيل هئا. پرائمري سطح تي 30,020 ٻار، مڊل سطح تي 11,164 ۽ ميٽرڪ سطح تي 3,471 شاگرد داخلا هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولن واري رڪارڊ ۾ باقراڻي تعلقي جي پراڻو آباد، پٺاڻ، مد باهو، مهراب پور ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SELDBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana School Data
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==
باقراڻي تعلقي جو ڳوٺاڻو حصو [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو]] هيٺ اچي ٿو، جڏهن ته [[ڳيريلو]] ۽ [[خير محمد آريجا]] الڳ ٽائون ڪاميٽين طور ڪم ڪن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب سڄي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن سرڪاري تعليمي ۽ صحت رڪارڊن ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ آريجا، ڳيريلو، مد باهو، مهر وڏا، مهراب پور، نائچ، پٺاڻ، پراڻو آباد ۽ رشيد وڳڻ جهڙا يونين ڪائونسل نالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=UC-wise Recruitment Data, Larkana District
 |url=https://apps.iba-suk.edu.pk/dashboard-admission-sts-hr/down/sts_documents/20211108161726919.pdf
 |publisher=SIBA Testing Services
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون پراڻن ناظم واري دور جي 11 يونين ڪائونسلن واري انگ سان بلڪل هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري انفوباڪس ۾ پراڻو `11 Union councils` انگ بغير موجوده گزيٽ جي تصديق جي استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== اهم مڪاني مرڪز ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جا اهم انتظامي ۽ آبادي مرڪز'''
|- style=&quot;background:#3949AB; color:white;&quot;
! هنڌ
! نوعيت
! انتظامي حيثيت
! خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[باقراڻي]]
| شهر/وڏي وسندي
| تعلقي جو صدر مقام
| تعلقائي انتظامي مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 26,047
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[ڳيريلو]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 14,726
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پراڻو آباد]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| ٻوڏ جي خطري وارو علائقو
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[مد باهو]]
| ڳوٺاڻي مرڪز
| يونين ڪائونسل
| بنيادي صحت مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| زرعي علائقو
|}

== معيشت ==
باقراڻي تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] آهي. چانور علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع موسم جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ پياز، پالڪ، گوبي، شلجم، ڀاڄيون، چارا ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

لاڙڪاڻي ضلعي ۾ چانورن جي پوک وڏي زرعي اهميت رکي ٿي. سائنسي تحقيق مطابق چانورن جي پوک عام طور جون ۾ شروع ٿيندي آهي ۽ فصل سيپٽمبر کان نومبر تائين لڻبو آهي. چانور ۽ ڪڻڪ جي فصلن جو ڦيرو علائقي جي زرعي نظام جي اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;/&gt;

زرعي پيداوار سان لاڳاپيل مقامي صنعت ۾ رائس ملون، اناج جي صفائي ۽ اسٽوريج، ڪاٺ جون آرا مشينون، برف جا ڪارخانا ۽ زرعي اوزارن سان لاڳاپيل ننڍا ڪاروبار شامل آهن. ڳيريلو، آريجا ۽ باقراڻي علائقي جي ڀرپاسي جا مارڪيٽ مرڪز زرعي شين جي خريد ۽ وڪري لاءِ ڪم ڪن ٿا.

== آبپاشي ==
باقراڻي تعلقي جي زراعت جو دارومدار وڏي حد تائين واهن تي آهي. [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] علائقي جا اهم آبپاشي ذريعا آهن. رائس ڪئنال خاص طور چانورن جي خريف فصل لاءِ اهم آهي، جڏهن ته دادو ڪئنال زرعي زمينن لاءِ وڌيڪ مسلسل پاڻيءَ جو ذريعو فراهم ڪري ٿو.

آبپاشيءَ جي موجودگيءَ سبب تعلقي جي وڏي حصي تي پوکي ممڪن آهي، پر پاڻي جي دستيابي، واهن جي صفائي، پاڻي جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي خطري جهڙا مسئلا مقامي زرعي معيشت کي وقت بوقت متاثر ڪن ٿا.

== صحت ==
تعلقي ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز ۽ ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري فهرست ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ [[مد باهو]] ۾ بنيادي صحت مرڪز، پراڻو آباد يونين ڪائونسل ۾ نيو گڊ بنيادي صحت مرڪز ۽ رشيد وڳڻ ۾ سرڪاري ڊسپينسري درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in Selected Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |year=2026
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي آباديءَ سبب بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سار سنڀال، ويڪسينيشن، صاف پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام تعلقي جي صحت جي نظام جا اهم پهلو آهن.

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
باقراڻي تعلقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري وسيع آبپاشي نظام سان لاڳاپيل هجڻ سبب ٻوڏ جي خطري کان مڪمل طور محفوظ ناهي. سنڌ حڪومت جي 2015ع واري مون سون هنگامي منصوبي ۾ باقراڻي تعلقي جي [[پراڻو آباد]] يونين ڪائونسل کي ٻوڏ جي خطري هيٺ علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Monsoon2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ٻوڏ دوران سرڪاري محفوظ منتقلي رپورٽ موجب باقراڻي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن مان ڇهن ڳوٺن مان 920 ماڻهو منتقل ڪيا ويا ۽ 12 امدادي ڪئمپون يا ٽينٽ وليج قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PDMA2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Floods 2015 – Safe Evacuation Report
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Archived%20Events/SER-6-30-7-2015.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=30 July 2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي مون سون ڪنٽينجنسي منصوبي ۾ به پراڻو آباد کي باقراڻي تعلقي جي حساس يونين ڪائونسلن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي ۾ درياهي ۽ آبپاشيءَ واري ٻوڏ جي خطري جي نگراني جاري رکي وڃي ٿي.

== آمدرفت ==
باقراڻي تعلقو روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[ڏوڪري]]، [[موهن جو دڙو]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. باقراڻي شهر لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي، جنهن سبب تعلقو ضلعي جي شهري مرڪز لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/موهن جي دڙي واري علائقي وچ ۾ هڪ اهم رابطا پٽي بڻجي ٿو.

ڳوٺاڻن علائقن ۾ زرعي پيداوار جي آمدرفت لاءِ مقامي روڊن جو وڏو ڪردار آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ ٻيون زرعي شيون تعلقي مان لاڙڪاڻي ۽ ٻين منڊين ڏانهن منتقل ڪيون وڃن ٿيون.

== اهم ڳوٺ ۽ آباديون ==
باقراڻي تعلقي جي اهم ڳوٺن ۽ آبادي مرڪزن ۾ هي شامل آهن:

* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[بکو ديرو]]
* [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
* [[پراڻو آباد]]
* [[مد باهو]]
* [[مهراب پور]]
* [[احسان واھڻ]]
* [[مشوري شريف]]
* [[مهر وڏا]]
* [[گڏ]]
* [[فريد آباد]]
* [[حسن واھڻ]]

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''41 ديهون''' درج آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B1FA2; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 1 || [[آباد (باقراڻي)|آباد]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 2 || [[امروٽ (باقراڻي)|امروٽ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 3 || [[آريجا (باقراڻي)|آريجا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 4 || [[باقراڻي ديھ|باقراڻي]]
|-
| 5 || [[بقاپور]]
| 6 || [[بيھليم]]
| 7 || [[ٻيلھڙي]]
| 8 || [[ڀٽا ڪلھوڙا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 9 || [[دنداڻو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 10 || [[دڙو دودائڪو]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 11 || [[دريا خان (باقراڻي)|دريا خان]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 12 || [[ڍنڍڙا]]
|-
| 13 || [[فريد آباد]]
| 14 || [[گنجو]]
| 15 || [[ڳيريلو]]
| 16 || [[گڏ]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 17 || [[حسن واھڻ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 18 || [[جتوئي ڇڇڙ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 19 || [[ڪانيا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 20 || [[ڪنڙي (باقراڻي)|ڪنڙي]]
|-
| 21 || [[ڪارڙا]]
| 22 || [[ڪوٽ چانڊڪو]]
| 23 || [[مڏ باھو]]
| 24 || [[مھر وڏا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 25 || [[مٽو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 26 || [[مھراب پور]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 27 || [[مير خان ابڙو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 28 || [[نصيرآباد جاگير]]
|-
| 29 || [[نصيرآباد ريئتي]]
| 30 || [[نورپور]]
| 31 || [[پنجو کوکر]]
| 32 || [[صالحاڻي]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 33 || [[شاھبيگ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 34 || [[شاھنواز]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 35 || [[شيخ فوجو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 36 || [[سمڻو]]
|-
| 37 || [[سونھري جاگير]]
| 38 || [[سونھري ريئتي]]
| 39 || [[ٽرڳڙ]]
| 40 || [[ٺلھا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 41 || [[ياڪو سنديلو]]
| || 
| || 
| ||
|}

== مشهور شخصيتون ==
* [[حيدر بخش جتوئي]] — هاري اڳواڻ ۽ شاعر؛ بکو ديرو سان لاڳاپيل.
* ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ — محقق، اديب ۽ گل حيات انسٽيٽيوٽ جو باني؛ خير محمد آريجا سان لاڳاپيل.
* علائقي سان ڪيترائي زميندار، سياسي ڪارڪن، استاد، شاعر ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتون پڻ وابسته رهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو تعلقو]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[باقراڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>0gh1oj2hhy7hzmeuhpg9wr2p6pix5e7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411362</id>
      <parentid>411357</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30444" sha1="fgs4eva4scs3uigs8gst3sglcjwnf9k" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                   = باقراڻي تعلقو
| official_name          = تعلقو باقراڻي
| native_name            = باقراڻي تعلقو
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Larkana District.jpg
| imagesize              = 240px
| image_caption          = لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو
| image_map              = Pakistan - Sindh - Larkana district.svg
| mapsize                = 220px
| map_caption            = سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام
| pushpin_map            = Sindh#
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|25|44|N|68|11|14|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = [[تعلقي جو صدر مقام]]
| seat                   = [[باقراڻي شھر|باقراڻي]]
| government_type        = تعلقائي ۽ مڪاني انتظام
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 425
| population_total       = 275,268
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 40,773
| population_rural       = 234,495
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 46.38٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 56.72٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 35.15٪
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77110
| area_code              = 074
}}

'''باقراڻي تعلقو''' ({{langx|en|Bakrani Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو صدر مقام [[باقراڻي]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''275,268''' ۽ ايراضي '''425 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي تقريباً '''647.69 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

تعلقو [[لاڙڪاڻو]] شهر جي ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور [[لاڙڪاڻو تعلقو]] ۽ [[ڏوڪري تعلقو]] جي وچ واري زرعي پٽيءَ جو اهم حصو بڻجي ٿو. ان جي شهري آبادي خاص طور [[خير محمد آريجا]] ۽ [[ڳيريلو]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته باقراڻي سميت تعلقي جو وڏو حصو ڳوٺاڻو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|250px|لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقن وارو نقشو؛ باقراڻي ضلع جي ڏاکڻي-مرڪزي حصي ۾ واقع آهي]]

باقراڻي تعلقو زرعي لحاظ کان لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم علائقن مان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ هتان جي مکيه فصلن مان آهن، جڏهن ته مختلف ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. لاڙڪاڻي ضلعي بابت ريموٽ سينسنگ تي ٻڌل زرعي مطالعي موجب ضلعو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي ۽ چانور–ڪڻڪ وارو زرعي چڪر عام آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Peerzada
 |first1=A. M.
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
باقراڻي موجوده لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي چانڊڪا علائقي جو حصو آهي. برطانوي دور ۾ موجوده باقراڻي جي وڏي حصي جو انتظام لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/لب درياھ جي انتظامي يونٽن سان ڳنڍيل رهيو. [[لاڙڪاڻو ضلعو]] پهرين آگسٽ 1901ع تي قائم ٿيو، ۽ بعد واري دور ۾ انتظامي حدن ۽ تعلقن ۾ ڪيترائي دفعا تبديليون آيون.

موجوده باقراڻي تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي جديد انتظامي جوڙجڪ ۾ الڳ تعلقائي يونٽ طور قائم ٿيو. پراڻن ماخذن ۾ هن علائقي جا ڳوٺ ۽ ديهون لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري سان لاڳاپيل انتظامي حوالن ۾ پڻ ملن ٿا. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ موجوده لاڙڪاڻي ضلعي ۾ لاڙڪاڻو، رتوديرو، ڏوڪري ۽ باقراڻي تعلقا برقرار رهيا.

باقراڻي تعلقي سان سنڌ جي سياسي، علمي ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڳوٺ ڳنڍيل آهن. عظيم هاري اڳواڻ [[حيدر بخش جتوئي]] جو اباڻو ڳوٺ [[بکو ديرو]] هن تعلقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته محقق ۽ استاد ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جو ڳوٺ [[خير محمد آريجا]] پڻ تعلقي اندر آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
باقراڻي تعلقو اتر سنڌ جي زرخيز سنڌو ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ايراضي گهڻي ڀاڱي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جن تي واهن جي آبپاشيءَ سبب وڏي پيماني تي پوک ٿئي ٿي. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب تعلقي جي پکيڙ 425 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

باقراڻي شهر لڳ ڀڳ {{coord|27.4468|68.1849|display=inline}} تي واقع آهي. اهو لاڙڪاڻي شهر کان ڏکڻ طرف لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي. تعلقي اندر [[خير محمد آريجا]]، [[ڳيريلو]]، [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]، [[پراڻو آباد]]، [[مد باهو]]، [[مهراب پور]] ۽ ٻيون وڏيون ڳوٺاڻيون وسنديون واقع آهن.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي آبادي '''229,200''' هئي. 2023ع تائين اها وڌي '''275,268''' ٿي وئي، يعني ڇهن سالن ۾ 46,068 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 144,050 مرد، 131,216 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; font-size:115%; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#1565C0; color:white;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot; | شهري
! style=&quot;background:#EF6C00; color:white;&quot; | شهري تناسب
! style=&quot;background:#6A1B9A; color:white;&quot; | سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#ECEFF1;&quot; | 2017
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | 229,200
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | 196,995
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | 32,205
| style=&quot;background:#FFF3E0;&quot; | 14.05٪
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | —
|-
| style=&quot;background:#CFD8DC; font-weight:bold;&quot; | '''2023'''
| style=&quot;background:#BBDEFB; font-weight:bold;&quot; | '''275,268'''
| style=&quot;background:#C8E6C9; font-weight:bold;&quot; | '''234,495'''
| style=&quot;background:#B2EBF2; font-weight:bold;&quot; | '''40,773'''
| style=&quot;background:#FFE0B2; font-weight:bold;&quot; | '''14.81٪'''
| style=&quot;background:#E1BEE7; font-weight:bold;&quot; | '''3.11٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي تقريباً '''85.19 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي، جنهن مان علائقي جو بنيادي طور زرعي ۽ ڳوٺاڻو ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== عمر جي بناوٽ ===
2023ع جي آدمشماري موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''91,572''' ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ۽ '''125,724''' ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا. 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي 7,504 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; padding:7px;&quot; | '''عمر جي لحاظ کان آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 5 سالن کان گهٽ
| 47,619
| 17.30٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 10 سالن کان گهٽ
| 91,572
| 33.27٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 15 سالن کان گهٽ
| 125,724
| 45.67٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | 18 سال ۽ مٿي
| 131,053
| 47.61٪
|-
| style=&quot;background:#EFEBE9;&quot; | 65 سال ۽ مٿي
| 7,504
| 2.73٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;/&gt;

== شهري آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آباديءَ جي جدول موجب باقراڻي تعلقي ۾ ٻه سرڪاري شهري آباديون درج ٿيل هيون: [[خير محمد آريجا|آريجا ٽائون ڪاميٽي]] ۽ [[ڳيريلو|ڳيريلو ٽائون ڪاميٽي]]. ٻنهي جي گڏيل آبادي 40,773 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! آبادي 2017
! آبادي 2023
! سالياني واڌ
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 20,608
| '''26,047'''
| 3.99٪
|-
| style=&quot;background:#F1F8E9;&quot; | [[ڳيريلو]]
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
| 11,597
| '''14,726'''
| تقريباً 4٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

باقراڻي شهر پاڻ تعلقي جو صدر مقام هوندي به موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ الڳ ٽائون ڪاميٽي نه آهي ۽ ضلعي ڪائونسل جي ڳوٺاڻي انتظام هيٺ رهي ٿو. ان جي ابتڙ ڳيريلو ۽ خير محمد آريجا وٽ الڳ ٽائون ڪاميٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;LGStructure&quot;&gt;{{cite news
 |title=Four new towns established in Larkana under new LG law
 |url=https://ppinewsagency.com/four-new-towns-established-in-larkana-undergo-new-lg-law/
 |work=PPI News Agency
 |date=2 September 2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 275,268 ماڻهن مان 269,483 ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''97.90 سيڪڙو'''. [[براهوي ٻولي|براهوي]] 3,064 ماڻهن ۽ ميواتي 2,056 ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#512DA8; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 269,483
| '''97.90٪'''
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,064
| 1.11٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | ميواتي
| 2,056
| 0.75٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 274
| 0.10٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 169
| 0.06٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | [[اردو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | [[هندڪو ٻولي|هندڪو]]
| 83
| 0.03٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | ٻيون
| 56
| 0.02٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ باقراڻي تعلقي جي 273,883 رهواسين پاڻ کي مسلمان ڄاڻايو، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.50 سيڪڙو''' هئا. هندو آبادي 998، عيسائي 312 ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي تمام ٿوري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#1B5E20; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي بناوٽ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#2E7D32; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[اسلام]]
| 273,883
| '''99.50٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | [[هندومت]]
| 998
| 0.36٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | [[عيسائيت]]
| 312
| 0.11٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | ٻيا
| 75
| 0.03٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''46.38 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرح 56.72 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.15 سيڪڙو هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي مجموعي شرح ۾ گهڻو فرق نه هو، پر ٻنهي ۾ صنفي فرق نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#006064; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00838F; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | سڄو تعلقو
| '''46.38٪'''
| 56.72٪
| 35.15٪
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | ٻهراڙي
| 46.29٪
| 56.37٪
| 35.31٪
|-
| style=&quot;background:#E0F7FA;&quot; | شهري
| 46.91٪
| 58.71٪
| 34.24٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

ڏهن سالن کان مٿي عمر جي 183,696 ماڻهن مان 85,206 پڙهيل لکيل هئا. پرائمري سطح تي 30,020 ٻار، مڊل سطح تي 11,164 ۽ ميٽرڪ سطح تي 3,471 شاگرد داخلا هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولن واري رڪارڊ ۾ باقراڻي تعلقي جي پراڻو آباد، پٺاڻ، مد باهو، مهراب پور ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SELDBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana School Data
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==
باقراڻي تعلقي جو ڳوٺاڻو حصو [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو]] هيٺ اچي ٿو، جڏهن ته [[ڳيريلو]] ۽ [[خير محمد آريجا]] الڳ ٽائون ڪاميٽين طور ڪم ڪن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب سڄي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن سرڪاري تعليمي ۽ صحت رڪارڊن ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ آريجا، ڳيريلو، مد باهو، مهر وڏا، مهراب پور، نائچ، پٺاڻ، پراڻو آباد ۽ رشيد وڳڻ جهڙا يونين ڪائونسل نالا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=UC-wise Recruitment Data, Larkana District
 |url=https://apps.iba-suk.edu.pk/dashboard-admission-sts-hr/down/sts_documents/20211108161726919.pdf
 |publisher=SIBA Testing Services
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون پراڻن ناظم واري دور جي 11 يونين ڪائونسلن واري انگ سان بلڪل هڪجهڙيون نه آهن، تنهنڪري انفوباڪس ۾ پراڻو `11 Union councils` انگ بغير موجوده گزيٽ جي تصديق جي استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== اهم مڪاني مرڪز ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; padding:8px;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جا اهم انتظامي ۽ آبادي مرڪز'''
|- style=&quot;background:#3949AB; color:white;&quot;
! هنڌ
! نوعيت
! انتظامي حيثيت
! خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[باقراڻي]]
| شهر/وڏي وسندي
| تعلقي جو صدر مقام
| تعلقائي انتظامي مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 26,047
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[ڳيريلو]]
| شهر
| ٽائون ڪاميٽي
| 2023 آبادي 14,726
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پراڻو آباد]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| ٻوڏ جي خطري وارو علائقو
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[مد باهو]]
| ڳوٺاڻي مرڪز
| يونين ڪائونسل
| بنيادي صحت مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
| وڏي ڳوٺاڻي آبادي
| يونين ڪائونسل
| زرعي علائقو
|}

== معيشت ==
باقراڻي تعلقي جي معيشت جو بنياد [[زراعت]] آهي. چانور علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع موسم جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ پياز، پالڪ، گوبي، شلجم، ڀاڄيون، چارا ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

لاڙڪاڻي ضلعي ۾ چانورن جي پوک وڏي زرعي اهميت رکي ٿي. سائنسي تحقيق مطابق چانورن جي پوک عام طور جون ۾ شروع ٿيندي آهي ۽ فصل سيپٽمبر کان نومبر تائين لڻبو آهي. چانور ۽ ڪڻڪ جي فصلن جو ڦيرو علائقي جي زرعي نظام جي اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;/&gt;

زرعي پيداوار سان لاڳاپيل مقامي صنعت ۾ رائس ملون، اناج جي صفائي ۽ اسٽوريج، ڪاٺ جون آرا مشينون، برف جا ڪارخانا ۽ زرعي اوزارن سان لاڳاپيل ننڍا ڪاروبار شامل آهن. ڳيريلو، آريجا ۽ باقراڻي علائقي جي ڀرپاسي جا مارڪيٽ مرڪز زرعي شين جي خريد ۽ وڪري لاءِ ڪم ڪن ٿا.

== آبپاشي ==
باقراڻي تعلقي جي زراعت جو دارومدار وڏي حد تائين واهن تي آهي. [[رائس ڪئنال]] ۽ [[دادو ڪئنال]] علائقي جا اهم آبپاشي ذريعا آهن. رائس ڪئنال خاص طور چانورن جي خريف فصل لاءِ اهم آهي، جڏهن ته دادو ڪئنال زرعي زمينن لاءِ وڌيڪ مسلسل پاڻيءَ جو ذريعو فراهم ڪري ٿو.

آبپاشيءَ جي موجودگيءَ سبب تعلقي جي وڏي حصي تي پوکي ممڪن آهي، پر پاڻي جي دستيابي، واهن جي صفائي، پاڻي جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي خطري جهڙا مسئلا مقامي زرعي معيشت کي وقت بوقت متاثر ڪن ٿا.

== صحت ==
تعلقي ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز ۽ ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري فهرست ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ [[مد باهو]] ۾ بنيادي صحت مرڪز، پراڻو آباد يونين ڪائونسل ۾ نيو گڊ بنيادي صحت مرڪز ۽ رشيد وڳڻ ۾ سرڪاري ڊسپينسري درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in Selected Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |year=2026
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي آباديءَ سبب بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سار سنڀال، ويڪسينيشن، صاف پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام تعلقي جي صحت جي نظام جا اهم پهلو آهن.

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
باقراڻي تعلقو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري وسيع آبپاشي نظام سان لاڳاپيل هجڻ سبب ٻوڏ جي خطري کان مڪمل طور محفوظ ناهي. سنڌ حڪومت جي 2015ع واري مون سون هنگامي منصوبي ۾ باقراڻي تعلقي جي [[پراڻو آباد]] يونين ڪائونسل کي ٻوڏ جي خطري هيٺ علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Monsoon2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي ٻوڏ دوران سرڪاري محفوظ منتقلي رپورٽ موجب باقراڻي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن مان ڇهن ڳوٺن مان 920 ماڻهو منتقل ڪيا ويا ۽ 12 امدادي ڪئمپون يا ٽينٽ وليج قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PDMA2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Floods 2015 – Safe Evacuation Report
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Archived%20Events/SER-6-30-7-2015.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=30 July 2015
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2024ع جي مون سون ڪنٽينجنسي منصوبي ۾ به پراڻو آباد کي باقراڻي تعلقي جي حساس يونين ڪائونسلن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي ۾ درياهي ۽ آبپاشيءَ واري ٻوڏ جي خطري جي نگراني جاري رکي وڃي ٿي.

== آمدرفت ==
باقراڻي تعلقو روڊ وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[ڏوڪري]]، [[موهن جو دڙو]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. باقراڻي شهر لاڙڪاڻو–ڏوڪري رستي تي واقع آهي، جنهن سبب تعلقو ضلعي جي شهري مرڪز لاڙڪاڻي ۽ ڏوڪري/موهن جي دڙي واري علائقي وچ ۾ هڪ اهم رابطا پٽي بڻجي ٿو.

ڳوٺاڻن علائقن ۾ زرعي پيداوار جي آمدرفت لاءِ مقامي روڊن جو وڏو ڪردار آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ ٻيون زرعي شيون تعلقي مان لاڙڪاڻي ۽ ٻين منڊين ڏانهن منتقل ڪيون وڃن ٿيون.

== اهم ڳوٺ ۽ آباديون ==
باقراڻي تعلقي جي اهم ڳوٺن ۽ آبادي مرڪزن ۾ هي شامل آهن:

* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[بکو ديرو]]
* [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
* [[پراڻو آباد]]
* [[مد باهو]]
* [[مهراب پور]]
* [[احسان واھڻ]]
* [[مشوري شريف]]
* [[مهر وڏا]]
* [[گڏ]]
* [[فريد آباد]]
* [[حسن واھڻ]]

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب باقراڻي تعلقي ۾ '''41 ديهون''' درج آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B1FA2; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#8E24AA; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 1 || [[آباد (باقراڻي)|آباد]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 2 || [[امروٽ (باقراڻي)|امروٽ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 3 || [[آريجا (باقراڻي)|آريجا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 4 || [[باقراڻي ديھ|باقراڻي]]
|-
| 5 || [[بقاپور]]
| 6 || [[بيھليم]]
| 7 || [[ٻيلھڙي]]
| 8 || [[ڀٽا ڪلھوڙا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 9 || [[دنداڻو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 10 || [[دڙو دودائڪو]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 11 || [[دريا خان (باقراڻي)|دريا خان]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 12 || [[ڍنڍڙا]]
|-
| 13 || [[فريد آباد]]
| 14 || [[گنجو]]
| 15 || [[ڳيريلو]]
| 16 || [[گڏ]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 17 || [[حسن واھڻ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 18 || [[جتوئي ڇڇڙ]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 19 || [[ڪانيا]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 20 || [[ڪنڙي (باقراڻي)|ڪنڙي]]
|-
| 21 || [[ڪارڙا]]
| 22 || [[ڪوٽ چانڊڪو]]
| 23 || [[مڏ باھو]]
| 24 || [[مھر وڏا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 25 || [[مٽو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 26 || [[مھراب پور]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 27 || [[مير خان ابڙو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 28 || [[نصيرآباد جاگير]]
|-
| 29 || [[نصيرآباد ريئتي]]
| 30 || [[نورپور]]
| 31 || [[پنجو کوکر]]
| 32 || [[صالحاڻي]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 33 || [[شاھبيگ]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 34 || [[شاھنواز]]
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 35 || [[شيخ فوجو]]
| style=&quot;background:#EDE7F6;&quot; | 36 || [[سمڻو]]
|-
| 37 || [[سونھري جاگير]]
| 38 || [[سونھري ريئتي]]
| 39 || [[ٽرڳڙ]]
| 40 || [[ٺلھا]]
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | 41 || [[ياڪو سنديلو]]
| || 
| || 
| ||
|}

== مشهور شخصيتون ==
* [[حيدر بخش جتوئي]] — هاري اڳواڻ ۽ شاعر؛ بکو ديرو سان لاڳاپيل.
* ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ — محقق، اديب ۽ گل حيات انسٽيٽيوٽ جو باني؛ خير محمد آريجا سان لاڳاپيل.
* علائقي سان ڪيترائي زميندار، سياسي ڪارڪن، استاد، شاعر ۽ هاري تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتون پڻ وابسته رهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو تعلقو]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڳيريلو]]
* [[باقراڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>fgs4eva4scs3uigs8gst3sglcjwnf9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شهدادڪوٽ تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10049</id>
    <revision>
      <id>411497</id>
      <parentid>411248</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* يونين ڪائونسلون */</comment>
      <origin>411497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27560" sha1="r9jiex9ux13qxd93pb01hskp9r8hfxb" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                   = شهدادڪوٽ تعلقو
| official_name          = تعلقو شهدادڪوٽ
| native_name            = شهدادڪوٽ
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Shahdadkot Taluka.jpg
| imagesize              = 280px
| image_alt              = شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
| image_caption          = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهدادڪوٽ تعلقي جي بيهڪ
| image_map              = Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg
| map_caption            = سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| pushpin_map            =  Pakistan
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شهدادڪوٽ جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|50|N|67|54|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4      = تعلقائي صدر مقام
| subdivision_name4      = [[شهدادڪوٽ]]
| established_title      = تعلقو قائم ٿيو
| established_date       = 1 فيبروري 1884ع&lt;ref name=&quot;1884notification&quot;/&gt;
| government_type        = تعلقائي انتظاميا
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| unit_pref              = Metric
| area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| area_total_km2         = 419
| population_total       = 225086
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| population_as_of       = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| population_urban       = 120687
| population_rural       = 104399
| demographics_type1     = خواندگي (2023ع)
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;
| demographics1_title1   = ڪُل
| demographics1_info1    = 47.06٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 54.88٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 38.65٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77300
| area_code_type         = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code              = 0744
}}

'''شهدادڪوٽ تعلقو''' ({{lang-en|Shahdadkot Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[شهدادڪوٽ]] شهر آهي. [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب تعلقي جي آبادي 225,086 هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي 419 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 537.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهدادڪوٽ تعلقو سنڌ جي اتر-اولهه واري حصي ۾، بلوچستان جي سرحدي ميدانن جي ويجهو واقع آهي. ان جي اتر ۽ اتر-اولهه طرف [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ جيڪب آباد واري علائقي جون حدون، اوڀر طرف [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] ۽ ڏکڻ طرف [[ميروخان تعلقو]] واقع آهن. تعلقي مان [[اين-55 قومي شاهراهه]] سان ڳنڍيندڙ رتوديرو–شهدادڪوٽ رستو گذري ٿو، جنهن وسيلي شهدادڪوٽ کي [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ مواصلاتي رستن سان رابطو ملي ٿو.

[[File:Water supply shahdadkot.jpg|thumb|کاٻي|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو ڍانچو؛ تصوير 2021ع.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Water supply shahdadkot.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Water_supply_shahdadkot.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;]]

== نالو ==
شهدادڪوٽ جو پراڻو سرڪاري نالو '''شهدادپور''' هو. برطانوي دؤر ۾ سنڌ ۾ هڪ ٻيو اهم شهر پڻ [[شهدادپور]] جي نالي سان موجود هئڻ سبب ٻنهي جا سرڪاري ۽ ڊاڪ وارا رڪارڊ پاڻ ۾ گڊمڊ ٿيڻ لڳا. 1914ع ڌاري اتر سنڌ واري شهدادپور جو نالو سرڪاري استعمال ۾ '''شهدادڪوٽ''' ڪيو ويو، جڏهن ته [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ واري علائقي]] جو شهدادپور پنهنجي پراڻي نالي سان برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Smyth1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1919
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===
شهدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه واري سرحدي علائقي جو حصو رهيو آهي. علائقي ۾ ڪلهوڙا ۽ پوءِ ٽالپر دؤرن دوران آباديون، زرعي ڳوٺ ۽ زمينداري مرڪز قائم هئا. شهدادڪوٽ شهر جي قيام بابت مقامي تاريخي روايتون ان کي ارڙهين صديءَ جي شروعات، لڳ ڀڳ 1713ع، سان ڳنڍين ٿيون، پر شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت مختلف ذريعن ۾ فرق ملي ٿو.

=== برطانوي حڪومت ۽ تعلقي جو قيام ===
1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي فوجن هٿان سنڌ جي فتح کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] نئون سول ۽ روينيو انتظام قائم ڪيو. سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن جو انتظامي مرڪز [[جيڪب آباد]] بڻيو.

شهدادڪوٽ وارو علائقو شروعاتي طور شڪارپور ضلعي جي قمبر ۽ سجاول تعلقن جي مختلف ديهن ۾ ورهايل هو. 16 جنوري 1884ع تي بمبئي حڪومت نوٽيفڪيشن نمبر 414-A جاري ڪري انهن ديهن کي گڏ ڪري هڪ نئون '''شهدادپور تعلقو''' ٺاهڻ جو حڪم ڏنو. اهو انتظام 1 فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو ۽ نئون تعلقو اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;1884notification&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Notification No. 414-A, Bombay Castle, 16 January 1884
 |journal=Bombay Government Gazette
 |date=17 January 1884
 |pages=36–37
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دؤر ۾ شهدادڪوٽ تعلقي جي اهميت ان ڪري به هئي ته اهو سنڌ ۽ بلوچستان وچ واري سرحدي علائقي جي زرعي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ هو. 1921–22ع جي بمبئي پريزيڊنسي انتظامي رپورٽ ۾ شهدادڪوٽ کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي پنجن تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=A Review of the Administration of the Bombay Presidency, 1921–22
 |publisher=Government of Bombay
 |year=1923
}}&lt;/ref&gt;

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سکر بئراج]] ۽ ان سان لاڳاپيل نون آبپاشي علائقن سبب سنڌ جي ضلعن ۽ تعلقن جي حدن ۾ وڏي انتظامي تبديلي ڪئي وئي. نئين جوڙجڪ تحت شهدادڪوٽ کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي کان ڌار ڪري [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ شامل ڪيو ويو؛ 1933ع واري انتظامي رپورٽ لاڙڪاڻي ضلعي جي تعلقن ۾ شهدادڪوٽ کي واضح طور درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Review of the Administration of the Bombay Presidency, 1932–33
 |publisher=Government of Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان کان پوءِ ===
1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ شهدادڪوٽ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو. ضلعي ۽ روينيو انتظام هيٺ شهدادڪوٽ شهر تعلقي ۽ سب ڊويزن جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.

2004ع–2005ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي ۽ اتر-اولهندي تعلقن مان نئون [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ شهدادڪوٽ سميت قمبر، ميروخان، نصيرآباد، قبو سعيد خان، سجاول جوڻيجو ۽ وارهه تعلقا شامل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو سنڌ ۾ مقام]]

تعلقي جي ايراضي 2023ع جي مردم شماري مطابق '''419 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; پراڻن انتظامي انگن ۽ 2017ع واري ڪجهه رڪارڊن ۾ ان جي ايراضي 398 چورس ڪلوميٽر پڻ ڏنل آهي؛ هي فرق مردم شماري ۽ روينيو حدن جي ٻيهر تعين سان لاڳاپيل آهي.

علائقو سنڌ جي اتر-اولهه واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. اولهه طرف بلوچستان جي ڪڇي ميدان ۽ کيرٿر سلسلي مان ايندڙ برساتي وهڪرا هيٺاهين علائقن تائين پهچن ٿا، جنهن سبب سخت برساتن ۾ پاڻي جي نيڪال ۽ ٻوڏ تعلقي لاءِ اهم ماحولياتي مسئلو بڻجي سگهي ٿو.

شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي زراعت آبپاشي نهرن ۽ واٽر ڪورسن تي وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي. تاريخي طور هن علائقي ۾ سارين، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک نمايان رهي آهي.

== آبادي ==

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | مردم شماري
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | تبديلي
|-
| 1998ع
| 126,619
| —
|-
| 2017ع
| 202,745
| {{increase}} 60.1٪
|-
| 2023ع
| 225,086
| {{increase}} 11.0٪
|}
&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Tehsil-wise Population, Census 2017 and 1998
 |url=https://urckarachi.org/wp-content/uploads/2020/07/Census-2017-PAKISTAN-TEHSIL-WISE-FOR-WEB-CENSUS_2017.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي ڪل 225,086 رهاڪن مان '''120,687''' شهري ۽ '''104,399''' ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ 53.6٪ آبادي شهري ۽ 46.4٪ ٻهراڙيءَ جي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''2023ع ۾ آبادي جي شهري ۽ ٻهراڙي ورڇ'''
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ڀاڱو
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | سيڪڙو
|-
| شهري
| 120,687
| 53.62٪
|-
| ٻهراڙي
| 104,399
| 46.38٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#eeeeee;&quot;
| ڪُل
| 225,086
| 100٪
|}

2023ع جي مردم شماري ۾ تعلقي ۾ 117,532 مرد، 107,539 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي مردم شماري مطابق [[سنڌي ٻولي]] شهدادڪوٽ تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. تعلقي جي 225,086 ماڻهن مان 209,411 سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو. براهوي، بلوچي، اردو، پنجابي، سرائڪي ۽ پشتو ڳالهائيندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguages&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#fff2cc;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 209,411
| 93.04٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 10,824
| 4.81٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 1,939
| 0.86٪
|-
| [[اردو]]
| 1,448
| 0.64٪
|-
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 703
| 0.31٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 349
| 0.16٪
|-
| [[پشتو]]
| 337
| 0.15٪
|-
| ٻيون
| 75
| 0.03٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguages&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي جي شرح '''47.06٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.88٪ ۽ عورتن ۾ 38.65٪ هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 58.83٪، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 32.58٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''خواندگي جي شرح، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | ڪُل
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#fce5cd;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 47.06٪
| 54.88٪
| 38.65٪
|-
| شهري
| 58.83٪
| 67.28٪
| 49.76٪
|-
| ٻهراڙي
| 32.58٪
| 39.67٪
| 24.90٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

== انتظام ==
تعلقي جو سول انتظامي سربراهه عام طور '''اسسٽنٽ ڪمشنر''' هوندو آهي، جيڪو ڊپٽي ڪمشنر قمبر شهدادڪوٽ جي انتظام هيٺ ڪم ڪندو آهي. روينيو انتظام ۾ تعلقو تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته مڪاني حڪومت جو شهري حصو [[شهدادڪوٽ]] ميونسپل ڪاميٽيءَ جي دائري ۾ اچي ٿو.

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جو زميني رڪارڊ شهدادڪوٽ کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الڳ تعلقائي يونٽ طور درج ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Board of Revenue Sindh — Land Revenue Record
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== يونين ڪائونسلون ==
پراڻي ضلعي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ ۽ مڪاني انتظامي رڪارڊ مطابق شهدادڪوٽ جي ٻهراڙي واري حصي ۾ هي يونين ڪائونسلون شامل رهيون آهن:

# [[جمالي يونين ڪائونسل|جمالي]]
# [[لغاري يونين ڪائونسل|لغاري]]
# [[چاڪياڻي]]
# [[سيلرا (يونين ڪائونسل)|سيلرا]]
# [[اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل|اعتبار خان چانڊيو]]

== تپا ۽ ديهون ==
شهدادڪوٽ جي روينيو انتظام ۾ ڪيترائي تپا ۽ ديهون شامل آهن. سنڌ بورڊ آف روينيو جي زميني رڪارڊ ۾ اهي ديهون جدا زميني يونٽن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Reconstructed Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/ListofReconstructedDehs.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تپا ===
روايتي روينيو انتظامي رڪارڊ موجب اهم تپا هي آهن:

# [[تپو شهدادڪوٽ]]
# [[تپو سيال (شهدادڪوٽ)|سيال]]
# [[تپو لغاري (شهدادڪوٽ)|لغاري]]
# [[تپو پٺاڻ (شهدادڪوٽ)|پٺاڻ]]
# [[تپو مرکنڊ (شهدادڪوٽ)|مرکنڊ]]
# [[تپو سندو (شهدادڪوٽ)|سندو]]
# [[تپو جوڻيجو (شهدادڪوٽ)|جوڻيجو]]
# [[تپو قطريا (شهدادڪوٽ)|قطريا]]

=== ديهون ===
هيٺ شهدادڪوٽ سان تاريخي ۽ روينيو طور لاڳاپيل ديهن جي فهرست ڏنل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جون ديهون'''&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;
|-
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#cfe8ff;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | ديهه
|-
|1||[[ڀٽي (شهدادڪوٽ)|ڀٽي]]
|2||[[ڀرڳڙي (شهدادڪوٽ)|ڀرڳڙي]]
|3||[[ڀٽا (شهدادڪوٽ)|ڀٽا]]
|-
|4||[[چانڊيا (شهدادڪوٽ)|چانڊيا]]
|5||[[چوڍيا (شهدادڪوٽ)|چوڍيا]]
|6||[[ڊکڻ (شهدادڪوٽ)|ڊکڻ]]
|-
|7||[[ڌڱ]]
|8||[[گهنور]]
|9||[[گوپانگ (شهدادڪوٽ)|گوپانگ]]
|-
|10||[[گرگيج (شهدادڪوٽ)|گرگيج]]
|11||[[همير]]
|12||[[عيدن جروار]]
|-
|13||[[جاڙي]]
|14||[[جتوئي (شهدادڪوٽ)|جتوئي]]
|15||[[جهرڙ]]
|-
|16||[[جوڻيجا (شهدادڪوٽ)|جوڻيجا]]
|17||[[ڪلر (شهدادڪوٽ)|ڪلر]]
|18||[[ڪلهوڙا (شهدادڪوٽ)|ڪلهوڙا]]
|-
|19||[[ڪڙيو احمد خان]]
|20||[[ڪڙيو صوبدار]]
|21||[[کوسا (شهدادڪوٽ)|کوسا]]
|-
|22||[[ڪور ڪاري]]
|23||[[ڪوٽ ڪارڙا]]
|24||[[ڪوٽ نبي بخش]]
|-
|25||[[لغاري (شهدادڪوٽ)|لغاري]]
|26||[[مگسي (شهدادڪوٽ)|مگسي]]
|27||[[مرکنڊ (شهدادڪوٽ)|مرکنڊ]]
|-
|28||[[ميڻا]]
|29||[[ميروخان ديهه (شهدادڪوٽ)|ميروخان]]
|30||[[نورپور (شهدادڪوٽ)|نورپور]]
|-
|31||[[پٺاڻ (شهدادڪوٽ)|پٺاڻ]]
|32||[[قطريا (شهدادڪوٽ)|قطريا]]
|33||[[سندو]]
|-
|34||[[سنجر ڀٽي]]
|35||[[سيلرا (شهدادڪوٽ)|سيلرا]]
|36||[[شهدادڪوٽ ديهه|شهدادڪوٽ]]
|-
|37||[[شاهو جمالي]]
|38||[[سيال (شهدادڪوٽ)|سيال]]
|39||[[سکر جروار]]
|}

== معيشت ==
شهدادڪوٽ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، چوپائي مال، اناج جي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍين صنعتن تي آهي. ضلعي بابت سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي موجب مقامي روزگار ۾ زراعت ۽ مال پالڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جڏهن ته روزاني اجرت وارو ڪم به وڏي آبادي لاءِ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Environmental and Social Management Plan: Rehabilitation of Qamber Shahdadkot Roads
 |publisher=Government of Sindh, Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project
 |year=2023
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
}}&lt;/ref&gt;

زرعي پيداوار ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] خاص اهميت رکن ٿا. شهدادڪوٽ شهر ڊگهي عرصي کان ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج جي خريد ۽ وڪري، سارين جي ڇڙهائي ۽ زرعي سامان جي واپار جو مرڪز رهيو آهي.

=== شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز ===
[[شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز]] علائقي جي جديد صنعتي تاريخ جو اهم منصوبو هو. وفاقي پلاننگ ڪميشن جي 1970ع واري ڏهاڪي جي دستاويزن ۾ شهدادڪوٽ ۾ سرڪاري شعبي جي ٽيڪسٽائل مل قائم ڪرڻ جو منصوبو درج آهي، ۽ 1978–79ع واري سالياني منصوبي ۾ شهدادڪوٽ مل کي آزمائشي پيداوار شروع ڪندڙ سرڪاري ٽيڪسٽائل ملن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Annual Plan 1978–79
 |publisher=Planning Commission, Government of Pakistan
 |year=1978
 |url=https://pc.gov.pk/uploads/annualplan/1978-79annualplan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

مل مقامي ۽ ڀرپاسي جي ضلعن لاءِ روزگار جو هڪ وڏو ذريعو بڻجي. بعد ۾ مالي نقصان، ڪم ڪندڙ سرمائي جي کوٽ ۽ انتظامي مسئلن سبب پيداوار متاثر ٿي. 2002ع ۾ ''Dawn'' لکيو ته مل 1988ع ۾ بند ٿي ۽ 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ڪجهه وقت لاءِ ٻيهر هلائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Rekindling hopes for the locals
 |work=[[Dawn]]
 |date=14 January 2002
 |url=https://www.dawn.com/news/1062553
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
شهدادڪوٽ تعلقو سنڌ جي انهن علائقن مان آهي، جيڪي بلوچستان ۽ اولهندي جابلو علائقن کان ايندڙ برساتي وهڪرن، نيڪال جي نالن ۽ غير معمولي مانسون برساتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا.

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|2022ع جي سنڌ واري ٻوڏ؛ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا.]]

2022ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ دوران شهدادڪوٽ ۽ پاڙيسري قبو سعيد خان، ميروخان، وارهه ۽ قمبر جا وسيع علائقا پاڻيءَ هيٺ آيا. سيپٽمبر 2022ع ۾ شهدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميروخان مين ڊرين جي پاڻيءَ جي سطح اهم خطري جو سبب رهي؛ بعد ۾ انهن مان پاڻي RBOD-III ڏانهن نيڪال ٿيڻ سان سطح گهٽجڻ شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji
 |work=[[Dawn]]
 |date=10 September 2022
 |url=https://www.dawn.com/news/1709250
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|کاٻي|شهدادڪوٽ ڀرسان 2022ع ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ سارين جي نئين فصل لاءِ زمين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Shahdadkot in 2022.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shahdadkot_in_2022.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
}}&lt;/ref&gt;]]

== آمدرفت ==
شهدادڪوٽ اتر سنڌ جي اهم علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهي. رتوديرو–شهدادڪوٽ رستو اوڀر طرف [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اولهندي رستا بلوچستان جي جهل مگسي ۽ خضدار واري پاسي ڏانهن وڃن ٿا.

شهر وٽ تاريخي ريلوي رابطو پڻ رهيو آهي، جيڪو نوآبادياتي دور ۾ اپر سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان لاڳاپيل هو، پر جديد دور ۾ ريلوي خدمتون محدود يا غيرفعال رهيون آهن.

== مڪاني ثقافت ۽ ورثو ==
شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ سنڌي، براهوي ۽ بلوچي ثقافتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. علائقي جي سماجي زندگيءَ ۾ زرعي ميلن، درگاهن، مسجدن، صوفي روايتن ۽ سنڌي شاعريءَ جو نمايان اثر آهي.

[[File:At Kotoo Motoo Chowk Shahdadkot.jpg|thumb|شهدادڪوٽ جو ڪٽو موٽو چوڪ]]

وڪيميڊيا ڪامنز تي شهدادڪوٽ ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سان لاڳاپيل ڪيترن مقامي ماڳن، ڳوٺن، زرعي منظرن ۽ 2022ع جي ٻوڏ جون آزاد لائسنس واريون تصويرون موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Qambar Shahdadkot District
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ تڪ ==
شهدادڪوٽ وارو علائقو قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعائي تڪن جو حصو آهي. 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ [[اين اي-196 قمبر شهدادڪوٽ-1]] ۽ [[اين اي-197 قمبر شهدادڪوٽ-2]] آهن، جڏهن ته سنڌ اسيمبليءَ جا تڪ [[پي ايس-14 قمبر شهدادڪوٽ-1]] کان [[پي ايس-17 قمبر شهدادڪوٽ-4]] تائين آهن.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Final Delimitation 2023
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن پاڪستان]]
 |year=2023
}}&lt;/ref&gt;

[[File:NA-197 Qambar Shahdadkot-II (2024).svg|thumb|اين اي-197 قمبر شهدادڪوٽ-2 جو نقشو]]

{{نوٽ|شهدادڪوٽ تعلقو مڪمل طور هڪ ئي قومي يا صوبائي تڪ سان هميشه هڪجهڙو نه رهي سگهي ٿو؛ چونڊ حدون آبادي ۽ نئين حدبنديءَ مطابق تبديل ٿينديون رهن ٿيون.}}

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[قبو سعيد خان تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[ميروخان تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ــ وڪيميڊيا ڪامنز]

{{Sindh-geo-stub}}

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>r9jiex9ux13qxd93pb01hskp9r8hfxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميرو خان تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10051</id>
    <revision>
      <id>411483</id>
      <parentid>393927</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31446" sha1="1i729o5p07jy8x9u93xulud5k7ms1lo" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميرو خان تعلقو
| native_name             = ميرو خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Mirokhan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ ميرو خان تعلقي جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = تعلقي جو قيام
| established_date        = 1911ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[ميرو خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 374
| population_total        = 182461
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 487.86
| population_urban        = 47107
| population_rural        = 135354
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = مکيه پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77270
| area_code               = 074
}}

'''ميرو خان تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ميرو خان]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''182,461''' هئي، جنهن مان '''135,354''' ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ '''47,107''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ميرو خان تعلقو 374 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 487.86 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي ۾ ٻن سرڪاري شهري آبادي مرڪزن ــ '''[[ميرو خان]] ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''[[بهرام]] ٽائون ڪميٽي''' ــ کان سواءِ وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ميرو خان تعلقي جي قيام بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ مختلف سال ڏنا ويا آهن، پر 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي واري سرڪاري گزيٽيئر جي نقل ڪيل مواد موجب '''ميرو خان تعلقو 1911ع ۾ قائم ڪيو ويو'''. ان وقت برطانوي انتظاميا کي لاڙڪاڻي واري انتظامي ڊويزن جي وڏي ايراضي سنڀالڻ ۾ ڏکيائي ٿي رهي هئي، تنهنڪري نئين انتظامي ورهاست ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |url=https://books.google.com/books/about/Gazetteer_of_the_Province_of_Sindh_Larka.html?id=IEduAAAAMAAJ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئون تعلقو ٺاهڻ لاءِ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جون 22 ديهون، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جون 4 ديهون ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جون 44 ديهون گڏ ڪيون ويون ۽ ميرو خان کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

نئين تعلقي جون حدون وڏي حد تائين شڪارپور ضلعي جي پراڻي '''سجاول تعلقي''' سان مشابهت رکنديون هيون، جيڪو لڳ ڀڳ 1883ع ڌاري ختم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر موجب 1911ع ۾ ميرو خان پاڻ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جنهن جي آبادي '''1,898''' هئي، پر تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ هتي مختيارڪار آفيس، پوليس لائينون، پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جو بنگلو ۽ ٻين انتظامي عمارتن جي قيام سان اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1915–16ع ۾ ميرو خان پوليس اسٽيشن ۽ پوليس ڪوارٽرن جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. اهو شايد سبب آهي جو ڪجهه بعد وارا ماخذ تعلقي جي قيام لاءِ 1915ع جو سال لکن ٿا؛ پر اصل انتظامي قيام 1911ع سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule 1843–1947
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تبديليون ==
ميرو خان تعلقو 20هين صديءَ دوران [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار قائم ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو.

ميرو خان تعلقو اڳ هاڻوڪي [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] واري وڏي ايراضيءَ تي به مشتمل هو. نئين انتظامي ورهاست دوران ميرو خان تعلقي مان حيدر چانڊيو ۽ محمد گجراڻي تپيدار سرڪل سميت ڪيترائي علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو تعلقو ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Census Report Sindh 2017 — Administrative Changes
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/pcr_sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري آدمشماري رپورٽ موجب سجاول جوڻيجو جي جدا ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان تعلقي جي موجوده ايراضي 374 چورس ڪلوميٽر رهي، جڏهن ته 1998ع واري موجوده حدن مطابق آبادي 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ميرو خان تعلقو اتر اولهه سنڌ جي آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ ميداني زرعي خطي ۾ واقع آهي. تعلقي جو صدر مقام ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.

ميرو خان شهر [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر پري آهي. تعلقي جا روڊ [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ميروخان
 |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-mirokhan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي زمين وڏي حد تائين هموار ۽ زرخيز آهي. آبپاشي واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن سبب هي علائقو خاص طور چانورن ۽ ڪڻڪ جي پوک لاءِ موزون آهي.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ '''182,461''' ماڻهو رهندا هئا، جن ۾ 96,091 مرد، 86,368 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 157,934 هئي، جڏهن ته موجوده حدن مطابق 1998ع ۾ اها 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population Census 2017 – Qambar Shahdadkot District
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان واڌ
|-
| 1998ع
| 98,782
| —
|-
| 2017ع
| 157,934
| {{increase}} 59.9٪
|-
| 2023ع
| '''182,461'''
| {{increase}} 15.5٪
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 2.44 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جي 135,354 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ۽ 47,107 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. اهڙي طرح شهري آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 25.82 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#40798C; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | حصو
|-
| ڳوٺاڻو
| 135,354
| 74.18٪
|-
| شهري
| 47,107
| 25.82٪
|-
! ڪل
! 182,461
! 100٪
|}

== شهري مرڪز ==
ميرو خان تعلقي جا ٻه سرڪاري شهري مرڪز آهن: '''ميرو خان ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جا شهري مرڪز'''
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ميرو خان]]
| 21,270
| 20,428
| −0.67٪
|-
| [[بهرام]]
| 21,042
| 26,679
| 4.05٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي انگن موجب ميرو خان شهر جي آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ ٿوري گهٽجي 20,428 ٿي، جڏهن ته بهرام جي آبادي تيزيءَ سان وڌي 26,679 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== عمر جو ڍانچو ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 94,411 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا، 83,483 ماڻهو 15 کان 64 سالن جي عمر وارا ۽ 4,567 ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Miro Khan Taluka – Population Statistics
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/admin/qambar_shahdadkot/82402__miro_khan/
 |website=City Population
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته تعلقي جي آباديءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو ٻارن ۽ نوجوانن تي مشتمل آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. 182,461 ماڻهن مان '''163,315''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

[[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 11,334، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6,284 ۽ [[سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 1,048 هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | لڳ ڀڳ حصو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 163,315
| 89.51٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 11,334
| 6.21٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 6,284
| 3.44٪
|-
| [[سرائڪي]]
| 1,048
| 0.57٪
|-
| ٻيون
| 480
| 0.27٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو جي ڊيٽا تي ٻڌل آبادي انگ.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 181,758 مسلمان هئا. غير مسلم آباديءَ ۾ 202 هندو، 415 عيسائي، 74 شيڊيولڊ ڪاسٽ، هڪ سک، هڪ احمدي ۽ ٻين زمرا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 181,758
| 99.61٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 415
| 0.23٪
|-
| [[هندومت]]
| 202
| 0.11٪
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 74
| 0.04٪
|-
| ٻيا
| 12
| 0.01٪
|}

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.63 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''22.39 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 29.13 سيڪڙو، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 45.38 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4A7C59; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 33.41٪
| 43.63٪
| 22.39٪
|-
| ڳوٺاڻو
| 29.13٪
| 38.75٪
| 18.71٪
|-
| شهري
| 45.38٪
| 57.42٪
| 32.58٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن ٻارن مان وڏي انگ اسڪول کان ٻاهر هو، جيڪو تعلقي جي تعليمي ترقيءَ لاءِ اهم چئلينج آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۾ برطانوي دور کان تعليمي ادارا موجود رهيا آهن. 1919ع جي لاڙڪاڻو گزيٽيئر ۽ ان تي ٻڌل تعليمي تاريخ موجب ميرو خان، بُٺي، ڪڙيرا، ڀنڀو خان چانڊيو، بهرام، ڪرم علي گوپانگ، ٺارو وڌو، رپ ۽ ٻين آبادين ۾ پراڻا ورنيڪيولر اسڪول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

موجوده سنڌ تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان'''، '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Kamber Shahdadkot – Miro Khan Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي موجب گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان جو سيمس ڪوڊ '''427020191''' آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ميرو خان لاءِ پرائمري ۽ ايليمينٽري/سيڪنڊري تعليم جا الڳ تعلقه ايجوڪيشن آفيسر پڻ مقرر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications – Miro Khan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Miro+khan&amp;pageNumber=1
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ميرو خان شهر ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' قائم آهي، جيڪا تعلقي جي اهم ثانوي صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ صحت کاتي جي انتظامي پروفائيل موجب هن اسپتال جي منظور ٿيل گنجائش 30 بسترن جي هئي.&lt;ref name=&quot;HealthRoadmap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Roadmap for Management Cadre of Department of Health Sindh
 |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻين صحت مرڪزن ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون ۽ ويجهي بهرام واري علائقي ۾ مختلف ويڪسينيشن ۽ ماءُ ٻار صحت جا مرڪز شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EPI&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of EPI Centres in Sindh
 |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf
 |publisher=Federal Directorate of Immunization
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي عدالتي ۽ طبي رپورٽن ۾ پڻ ميرو خان سول/تعلقه اسپتال کي ڀرپاسي جي علائقن لاءِ پوسٽ مارٽم ۽ طبي حوالگيءَ واري اهم مرڪز طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Man kills wife, friend ‘for honour’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960540/man-kills-wife-friend-for-honour
 |work=[[ڊان]]
 |date=12 December 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميان حامد الله حضوري جي درگاهه ==
ميرو خان جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سنڌ حڪومت جي 2004ع واري اسيمبلي جواب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ميرو خان ۾ حضرت ميان حامد الله حضوري جي درگاهه، صدي پراڻي مسجد ۽ ڀرپاسي قبرستان جي مرمت لاءِ سرڪاري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;HuzuriDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Auqaf dept lacks details on shrines
 |url=https://www.dawn.com/news/356061
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 April 2004
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي علمي روايت موجب ميان حامد الله حضوري 19هين صديءَ جو عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن جا پيروڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

== معيشت ==
ميرو خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت تي آهي. ميداني ۽ زرخيز زمينن سبب [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] سڀ کان اهم فصل آهن. ان کان سواءِ آلو، خربوزا، مٽر، گاجريون، ڪڪڙيون، آم، امرود ۽ ٻين موسمي ميون ۽ ڀاڄين جي پوک پڻ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2016–17ع واري زرعي پيداوار جي رڪارڊ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ ضلعائي سطح تي سڀ کان وڏي پيداوار وارا فصل هئا.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Kambar Shahdadkot
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميرو خان شهر ۾ عرضي ڀٽو چوڪ ۽ ڀرپاسي وارو بازار علائقو تاريخي طور مقامي واپار ۽ روزاني خريداريءَ جي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ پاڻي ==
ميرو خان زرعي طور آبپاشي نظام تي ڀاڙيندڙ تعلقو آهي. ضلعي جا چانور ۽ ڪڻڪ جا فصل واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي سيراب ٿين ٿا.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جو هڪ اهم حصو ميرو خان پمپنگ اسٽيشن کان ڏکڻ طرف پاڻيءَ جي نيڪال سان لاڳاپيل هو. ''هيرالڊ'' جي تحقيق موجب منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ميرو خان شهر ۾ پمپنگ اسٽيشن کي سيوهڻ سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;RBOD&quot;&gt;{{cite news
 |title=How a polluted lake is endangering life in and around it
 |url=https://herald.dawn.com/news/1398673/how-a-polluted-lake-is-endangering-life-in-and-around-it
 |work=Herald
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ ڪل '''29,339 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 7,969 پڪا، 5,065 نيم پڪا ۽ 16,305 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 20: TYPE OF HOUSING UNIT BY REGION, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ 22,390 ۽ شهري علائقن ۾ 6,949 گهر درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B5A44; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ رهائش جا قسم، 2023ع'''
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪل گهر
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | نيم پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪچا
|-
| سڄو تعلقو
| 29,339
| 7,969
| 5,065
| 16,305
|-
| ڳوٺاڻو
| 22,390
| 5,316
| 3,289
| 13,785
|-
| شهري
| 6,949
| 2,653
| 1,776
| 2,520
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== لڏپلاڻ ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ 959 رهواسي اهڙا هئا، جيڪي ڪنهن ٻئي هنڌ کان لڏي آيا هئا. انهن مان 548 سنڌ جي اندر، 404 ٻين صوبن مان ۽ 7 پرڏيهه مان لڏي آيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 18: MIGRATION AND ITS REASONS BY REGION AND GENDER, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
ميرو خان شهر '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' جي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته بهرام پڻ الڳ ٽائون ڪميٽي آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ مڪاني اداري طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Miro Khan
 |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ ميرو خان تعلقو يونين ڪائونسلن ۽ ٽائون ڪميٽين تي مشتمل چونڊ انتظامي علائقي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Arrangements, Miro Khan
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


== ديهون ==
ميرو خان تعلقي ۾ موجوده بورڊ آف روينيو رڪارڊ موجب '''38 ديهون''' آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون 38 ديهون'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[علي شير گوپانگ]] || 20 || [[ڪلر دڙو مقام]]
|-
| 2 || [[الله آباد]] || 21 || [[ڪرم علي گوپانگ]]
|-
| 3 || [[الله بخش واڍو]] || 22 || [[ڪريرا، سنڌ|ڪريرا]]
|-
| 4 || [[الله رکيو]] || 23 || [[ڪاريو ڄام]]
|-
| 5 || [[بهرام هيٺيون]] || 24 || [[خودي، قمبر شهدادڪوٽ|خودي]]
|-
| 6 || [[بهرام مٿيون]] || 25 || [[ڪور علي خان]]
|-
| 7 || [[ڀرمي]] || 26 || [[ڪور ابراهيم]]
|-
| 8 || [[ٻوٿي]] || 27 || [[ڪور اسماعيل]]
|-
| 9 || [[چيلو]] || 28 || [[ڪور محبت]]
|-
| 10 || [[ڇڄڙي]] || 29 || [[مهمون]]
|-
| 11 || [[چوري، سنڌ|چوري]] || 30 || [[مصري خان چانڊيو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو جويو]] || 31 || [[ڦولڙو]]
|-
| 13 || [[ڍوري مبارڪ]] || 32 || [[قائم گوپانگ]]
|-
| 14 || [[ڍوري پير بخش]] || 33 || [[راپ، قمبر شهدادڪوٽ|راپ]]
|-
| 15 || [[ڊنگري]] || 34 || [[شاهه علي تونيو]]
|-
| 16 || [[ڊرٻ چانڊيو]] || 35 || [[ٿرڙي ڍاپ]]
|-
| 17 || [[گولو کهاوڙ]] || 36 || [[ٺارو واڍو]]
|-
| 18 || [[جلال، سنڌ|جلال]] || 37 || [[ٺلهه، قمبر شهدادڪوٽ|ٺلهه]]
|-
| 19 || [[ڪلهوڙو، ميرو خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلهوڙو]] || 38 || [[وي، قمبر شهدادڪوٽ|وي]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ضلعي انتظامي رڪارڊ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Records — Qambar, Shahdadkot, Nasirabad, Warah, Miro Khan and Qubo Saeed Khan
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_registries/laws_rules2.aspx
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== آمدرفت ==
ميرو خان روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. تعلقائي ۽ ڳوٺاڻن رستن جو نيٽ ورڪ زرعي پيداوار کي ويجهن شهرن جي منڊين تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
ميرو خان تعلقو 2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن کان متاثر ٿيل علائقن مان رهيو آهي. 2022ع جي وڏي ٻوڏ دوران ميرو خان شهر ۾ وڏي پيماني تي بي گهر ماڻهن لاءِ خيمن جو مرڪز قائم ڪيو ويو. سنڌ جي وڏي وزير سيپٽمبر 2022ع ۾ ميرو خان واري ميگا ٽينٽ سٽي جو دورو ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs
 |url=https://www.dawn.com/news/1711431
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
سنڌ وائلڊ لائيف کاتي جي شڪار ضابطن ۾ ميرو خان ۽ سجاول جوڻيجو جا علائقا ڪجهه سالن دوران پکين جي شڪار لاءِ بند علائقن ۾ شامل ڪيا ويا آهن، خاص طور تي تتر، آبي پکين ۽ ٻين جهنگلي پکين جي آباديءَ کي تحفظ ڏيڻ لاءِ.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Decline in bird population forces wildlife department to act
 |url=https://www.dawn.com/news/1370728
 |work=[[ڊان]]
 |date=16 November 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ميرو خان تعلقو تاريخي طور ڪيترن عالمن، اديبن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. پراڻن تعليمي ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ هي نالا نمايان آهن:&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

* ميان حامد الله حضوري
* مولانا خوش محمد ميروخاني
* [[علامه غلام مصطفى قاسمي]]
* ڇٽو فقير سانگي
* مولانا دين محمد ٻوٿوي
* مولانا خير محمد لاشاري
* حاجي محمود خادم تونيو
* مولانا قاضي محمد ابراهيم ڪريرا وارو
* استاد پيرل قمبر

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان]]
* [[بهرام]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[قمبر تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

[[زمرو:ميرو خان تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>1i729o5p07jy8x9u93xulud5k7ms1lo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411487</id>
      <parentid>411483</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31470" sha1="rg26elp8a0c8eg47hqebuh4j8sztejx" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميرو خان تعلقو
| native_name             = ميرو خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Mirokhan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ ميرو خان تعلقي جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = تعلقي جو قيام
| established_date        = 1911ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[ميرو خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 374
| population_total        = 182461
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 487.86
| population_urban        = 47107
| population_rural        = 135354
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = مکيه پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77270
| area_code               = 074
}}

'''ميرو خان تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ميرو خان]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''182,461''' هئي، جنهن مان '''135,354''' ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ '''47,107''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ميرو خان تعلقو 374 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 487.86 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي ۾ ٻن سرڪاري شهري آبادي مرڪزن ــ '''[[ميرو خان]] ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''[[بهرام]] ٽائون ڪميٽي''' ــ کان سواءِ وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ميرو خان تعلقي جي قيام بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ مختلف سال ڏنا ويا آهن، پر 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي واري سرڪاري گزيٽيئر جي نقل ڪيل مواد موجب '''ميرو خان تعلقو 1911ع ۾ قائم ڪيو ويو'''. ان وقت برطانوي انتظاميا کي لاڙڪاڻي واري انتظامي ڊويزن جي وڏي ايراضي سنڀالڻ ۾ ڏکيائي ٿي رهي هئي، تنهنڪري نئين انتظامي ورهاست ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |url=https://books.google.com/books/about/Gazetteer_of_the_Province_of_Sindh_Larka.html?id=IEduAAAAMAAJ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئون تعلقو ٺاهڻ لاءِ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جون 22 ديهون، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جون 4 ديهون ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جون 44 ديهون گڏ ڪيون ويون ۽ ميرو خان کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

نئين تعلقي جون حدون وڏي حد تائين شڪارپور ضلعي جي پراڻي '''سجاول تعلقي''' سان مشابهت رکنديون هيون، جيڪو لڳ ڀڳ 1883ع ڌاري ختم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر موجب 1911ع ۾ ميرو خان پاڻ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جنهن جي آبادي '''1,898''' هئي، پر تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ هتي مختيارڪار آفيس، پوليس لائينون، پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جو بنگلو ۽ ٻين انتظامي عمارتن جي قيام سان اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1915–16ع ۾ ميرو خان پوليس اسٽيشن ۽ پوليس ڪوارٽرن جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. اهو شايد سبب آهي جو ڪجهه بعد وارا ماخذ تعلقي جي قيام لاءِ 1915ع جو سال لکن ٿا؛ پر اصل انتظامي قيام 1911ع سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule 1843–1947
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تبديليون ==
ميرو خان تعلقو 20هين صديءَ دوران [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار قائم ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو.

ميرو خان تعلقو اڳ هاڻوڪي [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] واري وڏي ايراضيءَ تي به مشتمل هو. نئين انتظامي ورهاست دوران ميرو خان تعلقي مان حيدر چانڊيو ۽ محمد گجراڻي تپيدار سرڪل سميت ڪيترائي علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو تعلقو ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Census Report Sindh 2017 — Administrative Changes
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/pcr_sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري آدمشماري رپورٽ موجب سجاول جوڻيجو جي جدا ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان تعلقي جي موجوده ايراضي 374 چورس ڪلوميٽر رهي، جڏهن ته 1998ع واري موجوده حدن مطابق آبادي 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSChanges&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
ميرو خان تعلقو اتر اولهه سنڌ جي آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ ميداني زرعي خطي ۾ واقع آهي. تعلقي جو صدر مقام ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.

ميرو خان شهر [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر پري آهي. تعلقي جا روڊ [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=ميروخان
 |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-mirokhan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي زمين وڏي حد تائين هموار ۽ زرخيز آهي. آبپاشي واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن سبب هي علائقو خاص طور چانورن ۽ ڪڻڪ جي پوک لاءِ موزون آهي.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ '''182,461''' ماڻهو رهندا هئا، جن ۾ 96,091 مرد، 86,368 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 157,934 هئي، جڏهن ته موجوده حدن مطابق 1998ع ۾ اها 98,782 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population Census 2017 – Qambar Shahdadkot District
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي آبادي'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان واڌ
|-
| 1998ع
| 98,782
| —
|-
| 2017ع
| 157,934
| {{increase}} 59.9٪
|-
| 2023ع
| '''182,461'''
| {{increase}} 15.5٪
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 2.44 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ تعلقي جي 135,354 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ۽ 47,107 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. اهڙي طرح شهري آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 25.82 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#40798C; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EEF2;&quot; | حصو
|-
| ڳوٺاڻو
| 135,354
| 74.18٪
|-
| شهري
| 47,107
| 25.82٪
|-
! ڪل
! 182,461
! 100٪
|}

== شهري مرڪز ==
ميرو خان تعلقي جا ٻه سرڪاري شهري مرڪز آهن: '''ميرو خان ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جا شهري مرڪز'''
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#EEE7F6;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ميرو خان]]
| 21,270
| 20,428
| −0.67٪
|-
| [[بهرام]]
| 21,042
| 26,679
| 4.05٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي انگن موجب ميرو خان شهر جي آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ ٿوري گهٽجي 20,428 ٿي، جڏهن ته بهرام جي آبادي تيزيءَ سان وڌي 26,679 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== عمر جو ڍانچو ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 94,411 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا، 83,483 ماڻهو 15 کان 64 سالن جي عمر وارا ۽ 4,567 ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Miro Khan Taluka – Population Statistics
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/admin/qambar_shahdadkot/82402__miro_khan/
 |website=City Population
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته تعلقي جي آباديءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو ٻارن ۽ نوجوانن تي مشتمل آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. 182,461 ماڻهن مان '''163,315''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

[[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 11,334، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6,284 ۽ [[سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 1,048 هئا.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#DDF2EA;&quot; | لڳ ڀڳ حصو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 163,315
| 89.51٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 11,334
| 6.21٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 6,284
| 3.44٪
|-
| [[سرائڪي]]
| 1,048
| 0.57٪
|-
| ٻيون
| 480
| 0.27٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو جي ڊيٽا تي ٻڌل آبادي انگ.&lt;ref name=&quot;CityPopulation&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 181,758 مسلمان هئا. غير مسلم آباديءَ ۾ 202 هندو، 415 عيسائي، 74 شيڊيولڊ ڪاسٽ، هڪ سک، هڪ احمدي ۽ ٻين زمرا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#EFE8F0;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 181,758
| 99.61٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 415
| 0.23٪
|-
| [[هندومت]]
| 202
| 0.11٪
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 74
| 0.04٪
|-
| ٻيا
| 12
| 0.01٪
|}

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.63 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''22.39 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 29.13 سيڪڙو، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 45.38 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4A7C59; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#E5F2E8;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 33.41٪
| 43.63٪
| 22.39٪
|-
| ڳوٺاڻو
| 29.13٪
| 38.75٪
| 18.71٪
|-
| شهري
| 45.38٪
| 57.42٪
| 32.58٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن ٻارن مان وڏي انگ اسڪول کان ٻاهر هو، جيڪو تعلقي جي تعليمي ترقيءَ لاءِ اهم چئلينج آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۾ برطانوي دور کان تعليمي ادارا موجود رهيا آهن. 1919ع جي لاڙڪاڻو گزيٽيئر ۽ ان تي ٻڌل تعليمي تاريخ موجب ميرو خان، بُٺي، ڪڙيرا، ڀنڀو خان چانڊيو، بهرام، ڪرم علي گوپانگ، ٺارو وڌو، رپ ۽ ٻين آبادين ۾ پراڻا ورنيڪيولر اسڪول موجود هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

موجوده سنڌ تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان'''، '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Kamber Shahdadkot – Miro Khan Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي موجب گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان جو سيمس ڪوڊ '''427020191''' آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ميرو خان لاءِ پرائمري ۽ ايليمينٽري/سيڪنڊري تعليم جا الڳ تعلقه ايجوڪيشن آفيسر پڻ مقرر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications – Miro Khan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Miro+khan&amp;pageNumber=1
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ميرو خان شهر ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' قائم آهي، جيڪا تعلقي جي اهم ثانوي صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ صحت کاتي جي انتظامي پروفائيل موجب هن اسپتال جي منظور ٿيل گنجائش 30 بسترن جي هئي.&lt;ref name=&quot;HealthRoadmap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Roadmap for Management Cadre of Department of Health Sindh
 |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻين صحت مرڪزن ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون ۽ ويجهي بهرام واري علائقي ۾ مختلف ويڪسينيشن ۽ ماءُ ٻار صحت جا مرڪز شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EPI&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of EPI Centres in Sindh
 |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf
 |publisher=Federal Directorate of Immunization
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي عدالتي ۽ طبي رپورٽن ۾ پڻ ميرو خان سول/تعلقه اسپتال کي ڀرپاسي جي علائقن لاءِ پوسٽ مارٽم ۽ طبي حوالگيءَ واري اهم مرڪز طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Man kills wife, friend ‘for honour’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960540/man-kills-wife-friend-for-honour
 |work=[[ڊان]]
 |date=12 December 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميان حامد الله حضوري جي درگاهه ==
ميرو خان جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سنڌ حڪومت جي 2004ع واري اسيمبلي جواب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ميرو خان ۾ حضرت ميان حامد الله حضوري جي درگاهه، صدي پراڻي مسجد ۽ ڀرپاسي قبرستان جي مرمت لاءِ سرڪاري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;HuzuriDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Auqaf dept lacks details on shrines
 |url=https://www.dawn.com/news/356061
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 April 2004
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي علمي روايت موجب ميان حامد الله حضوري 19هين صديءَ جو عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن جا پيروڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

== معيشت ==
ميرو خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت تي آهي. ميداني ۽ زرخيز زمينن سبب [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] سڀ کان اهم فصل آهن. ان کان سواءِ آلو، خربوزا، مٽر، گاجريون، ڪڪڙيون، آم، امرود ۽ ٻين موسمي ميون ۽ ڀاڄين جي پوک پڻ ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2016–17ع واري زرعي پيداوار جي رڪارڊ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ ضلعائي سطح تي سڀ کان وڏي پيداوار وارا فصل هئا.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Kambar Shahdadkot
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ميرو خان شهر ۾ عرضي ڀٽو چوڪ ۽ ڀرپاسي وارو بازار علائقو تاريخي طور مقامي واپار ۽ روزاني خريداريءَ جي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ پاڻي ==
ميرو خان زرعي طور آبپاشي نظام تي ڀاڙيندڙ تعلقو آهي. ضلعي جا چانور ۽ ڪڻڪ جا فصل واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي سيراب ٿين ٿا.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جو هڪ اهم حصو ميرو خان پمپنگ اسٽيشن کان ڏکڻ طرف پاڻيءَ جي نيڪال سان لاڳاپيل هو. ''هيرالڊ'' جي تحقيق موجب منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ميرو خان شهر ۾ پمپنگ اسٽيشن کي سيوهڻ سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;RBOD&quot;&gt;{{cite news
 |title=How a polluted lake is endangering life in and around it
 |url=https://herald.dawn.com/news/1398673/how-a-polluted-lake-is-endangering-life-in-and-around-it
 |work=Herald
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ ڪل '''29,339 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 7,969 پڪا، 5,065 نيم پڪا ۽ 16,305 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 20: TYPE OF HOUSING UNIT BY REGION, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ 22,390 ۽ شهري علائقن ۾ 6,949 گهر درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B5A44; color:white;&quot; | '''ميرو خان تعلقي ۾ رهائش جا قسم، 2023ع'''
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪل گهر
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | نيم پڪا
! style=&quot;background:#F2E4DC;&quot; | ڪچا
|-
| سڄو تعلقو
| 29,339
| 7,969
| 5,065
| 16,305
|-
| ڳوٺاڻو
| 22,390
| 5,316
| 3,289
| 13,785
|-
| شهري
| 6,949
| 2,653
| 1,776
| 2,520
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== لڏپلاڻ ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ 959 رهواسي اهڙا هئا، جيڪي ڪنهن ٻئي هنڌ کان لڏي آيا هئا. انهن مان 548 سنڌ جي اندر، 404 ٻين صوبن مان ۽ 7 پرڏيهه مان لڏي آيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 18: MIGRATION AND ITS REASONS BY REGION AND GENDER, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
ميرو خان شهر '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' جي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته بهرام پڻ الڳ ٽائون ڪميٽي آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ مڪاني اداري طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Miro Khan
 |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ ميرو خان تعلقو يونين ڪائونسلن ۽ ٽائون ڪميٽين تي مشتمل چونڊ انتظامي علائقي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Arrangements, Miro Khan
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;


== ديهون ==
ميرو خان تعلقي ۾ موجوده بورڊ آف روينيو رڪارڊ موجب '''38 ديهون''' آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان تعلقي جون 38 ديهون'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | #
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[علي شير گوپانگ]] || 20 || [[ڪلر دڙو مقام]]
|-
| 2 || [[الله آباد]] || 21 || [[ڪرم علي گوپانگ]]
|-
| 3 || [[الله بخش واڍو]] || 22 || [[ڪريرا، سنڌ|ڪريرا]]
|-
| 4 || [[الله رکيو]] || 23 || [[ڪاريو ڄام]]
|-
| 5 || [[بهرام هيٺيون]] || 24 || [[خودي، قمبر شهدادڪوٽ|خودي]]
|-
| 6 || [[بهرام مٿيون]] || 25 || [[ڪور علي خان]]
|-
| 7 || [[ڀرمي]] || 26 || [[ڪور ابراهيم]]
|-
| 8 || [[ٻوٿي]] || 27 || [[ڪور اسماعيل]]
|-
| 9 || [[چيلو]] || 28 || [[ڪور محبت]]
|-
| 10 || [[ڇڄڙي]] || 29 || [[مهمون]]
|-
| 11 || [[چوري، سنڌ|چوري]] || 30 || [[مصري خان چانڊيو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو جويو]] || 31 || [[ڦولڙو]]
|-
| 13 || [[ڍوري مبارڪ]] || 32 || [[قائم گوپانگ]]
|-
| 14 || [[ڍوري پير بخش]] || 33 || [[راپ، قمبر شهدادڪوٽ|راپ]]
|-
| 15 || [[ڊنگري]] || 34 || [[شاهه علي تونيو]]
|-
| 16 || [[ڊرٻ چانڊيو]] || 35 || [[ٿرڙي ڍاپ]]
|-
| 17 || [[گولو کهاوڙ]] || 36 || [[ٺارو واڍو]]
|-
| 18 || [[جلال، سنڌ|جلال]] || 37 || [[ٺلهه، قمبر شهدادڪوٽ|ٺلهه]]
|-
| 19 || [[ڪلهوڙو، ميرو خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلهوڙو]] || 38 || [[وي، قمبر شهدادڪوٽ|وي]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ضلعي انتظامي رڪارڊ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Records — Qambar, Shahdadkot, Nasirabad, Warah, Miro Khan and Qubo Saeed Khan
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_registries/laws_rules2.aspx
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== آمدرفت ==
ميرو خان روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. تعلقائي ۽ ڳوٺاڻن رستن جو نيٽ ورڪ زرعي پيداوار کي ويجهن شهرن جي منڊين تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
ميرو خان تعلقو 2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن کان متاثر ٿيل علائقن مان رهيو آهي. 2022ع جي وڏي ٻوڏ دوران ميرو خان شهر ۾ وڏي پيماني تي بي گهر ماڻهن لاءِ خيمن جو مرڪز قائم ڪيو ويو. سنڌ جي وڏي وزير سيپٽمبر 2022ع ۾ ميرو خان واري ميگا ٽينٽ سٽي جو دورو ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs
 |url=https://www.dawn.com/news/1711431
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
سنڌ وائلڊ لائيف کاتي جي شڪار ضابطن ۾ ميرو خان ۽ سجاول جوڻيجو جا علائقا ڪجهه سالن دوران پکين جي شڪار لاءِ بند علائقن ۾ شامل ڪيا ويا آهن، خاص طور تي تتر، آبي پکين ۽ ٻين جهنگلي پکين جي آباديءَ کي تحفظ ڏيڻ لاءِ.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Decline in bird population forces wildlife department to act
 |url=https://www.dawn.com/news/1370728
 |work=[[ڊان]]
 |date=16 November 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ميرو خان تعلقو تاريخي طور ڪيترن عالمن، اديبن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. پراڻن تعليمي ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ هي نالا نمايان آهن:&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;/&gt;

* ميان حامد الله حضوري
* مولانا خوش محمد ميروخاني
* [[علامه غلام مصطفى قاسمي]]
* ڇٽو فقير سانگي
* مولانا دين محمد ٻوٿوي
* مولانا خير محمد لاشاري
* حاجي محمود خادم تونيو
* مولانا قاضي محمد ابراهيم ڪريرا وارو
* استاد پيرل قمبر

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان]]
* [[بھرام ھيٺيون|بھرام]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[قمبر تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

[[زمرو:ميرو خان تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>rg26elp8a0c8eg47hqebuh4j8sztejx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قبو سعيد خان تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10053</id>
    <revision>
      <id>411498</id>
      <parentid>393923</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27716" sha1="cmtbqxuslhm4lp3vdk15y4axy52vv8z" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان تعلقو
| official_name           = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ قبو سعيد خان تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = موجوده تعلقي جو قيام
| established_date        = 2004ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[قبو سعيد خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1,033
| population_total        = 99,308
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 96.14
| population_urban        = 30,646
| population_rural        = 68,662
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 26.46٪ (2023ع)
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = ديهون
| blank2_info_sec1        = 38
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
}}

'''قبو سعيد خان تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[قبو سعيد خان]] شهر آهي. موجوده تعلقو 2004ع ۾ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي انتظامي ٻيهر جوڙجڪ دوران [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] پڻ لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-qubo-saeed-khan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''99,308''' هئي، جنهن ۾ '''51,360 مرد'''، '''47,946 عورتون''' ۽ '''2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو''' شامل هئا. انهن مان 68,662 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 30,646 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== تاريخ ==
قبو سعيد خان واري علائقي جي پراڻي انتظامي تاريخ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] سان ڳنڍيل آهي. 2004ع کان اڳ موجوده تعلقي جو علائقو شهدادڪوٽ تعلقي جو حصو هو. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت هن اولهندي ۽ سرحدي پٽيءَ کي شهدادڪوٽ کان ڌار ڪري نئون '''قبو سعيد خان تعلقو''' ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ قبو سعيد خان کي '''نئون قائم ٿيل تعلقو''' لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي پراڻي حدبندي، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقي ڀرسان واقع آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''1,033 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

علائقي جو اوڀر وارو حصو ميداني ۽ زرعي آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي پٽي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. ضلعي جي هن حصي جي ارضيات ۾ چن جو پٿر، واريالو پٿر ۽ مٽيءَ جا پٿر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |article-number=26
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي 85,767 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 99,308 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! شهري
! ٻهراڙي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 85,767
| 27,623
| 58,144
|- style=&quot;background:#fff4d9;&quot;
| 2023ع
| '''99,308'''
| '''30,646'''
| '''68,662'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ '''30.86٪''' آبادي شهري ۽ '''69.14٪''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي آباديءَ مان '''37,391 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ'''، جڏهن ته '''49,819 ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جو عمر وارو ڍانچو، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! عمر جو زمرو
! آبادي
|-
| 5 سالن کان گهٽ
| 20,039
|-
| 10 سالن کان گهٽ
| 37,391
|-
| 15 سالن کان گهٽ
| 49,819
|-
| 18 سال ۽ مٿي
| 43,272
|-
| 65 سال ۽ مٿي
| 2,990
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 88,853 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن ته 1,761 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

سرحدي ۽ جبلائي علائقن ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ بلوچي جو استعمال پڻ ملي ٿو، پر مجموعي طور سنڌي غالب ٻولي آهي.

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 99,308 آباديءَ مان '''98,941 مسلمان''' هئا. باقي آباديءَ ۾ هندو، عيسائي ۽ ٻين ننڍين مذهبي برادرين جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 98,941
| 99.63٪
|-
| [[هندومت]]
| 155
| 0.16٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 203
| 0.20٪
|-
| ٻيا
| 9
| 0.01٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''26.46٪''' هئي. مردن ۾ اها '''36.19٪''' ۽ عورتن ۾ صرف '''16.13٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 21.38٪، جڏهن ته شهري علائقي ۾ 37.22٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''26.46٪'''
| 36.19٪
| 16.13٪
|-
| ٻهراڙي
| 21.38٪
| 30.50٪
| 11.72٪
|-
| شهري
| 37.22٪
| 48.19٪
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن '''27,467 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 13,085 ڇوڪرا ۽ 14,381 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۽ شهدادڪوٽ جهڙن وڌيڪ شهري تعلقن جي ڀيٽ ۾ قبو سعيد خان ۾ تعليمي رسائي محدود رهي آهي.

2010–11ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب تعلقي ۾ '''183 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن ۾ 178 پرائمري، 3 مڊل، هڪ سيڪنڊري ۽ هڪ هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ ڪل '''10,209 شاگرد''' ۽ '''264 استاد''' درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان'''، سيمس ڪوڊ '''427050183'''، فعال ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHSS&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي بدلي بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
قبو سعيد خان شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بنيادي صحت يونٽ ۽ ڊسپينسريون پڻ ڪم ڪن ٿيون، پر وسيع جاگرافي ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ مفاصلن سبب صحت تائين رسائي هڪ اهم مسئلو رهي ٿي.

== مقامي حڪومت ==
قبو سعيد خان شهر کي مڪاني حڪومت ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' الڳ شهري مڪاني اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪاني حڪومت چونڊ انتظام، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ موجب ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين '''امتياز علي بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عزير علي مگسي''' هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني حڪومت جي چونڊيل نمائندن جي فهرست
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي چونڊ نتيجا 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''3 يونين ڪائونسلون''' ۽ هڪ الڳ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' آهن.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;/&gt;

پراڻي ضلعي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ پڻ تعلقي لاءِ 3 يونين ڪائونسلن جو ذڪر ملي ٿو.

== تپا ==
قبو سعيد خان تعلقي ۾ روينيو انتظام موجب '''8 تپا''' آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو بگودڙو]]
| 5 || [[تپو هزارواهه]]
|-
| 2 || [[تپو قبو سعيد خان]]
| 6 || [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|تپو جمالي]]
|-
| 3 || [[تپو هاڪڙو (قبو سعيد خان)|تپو هاڪڙو]]
| 7 || [[تپو ڪوٽ شاهه بيگ]]
|-
| 4 || [[تپو سير چانڊيا]]
| 8 || [[تپو در محمد]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''38 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جون 38 ديهون'''
|- style=&quot;background:#D9EAD3;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[بگو دڙو]]
| 20 || [[مغيري (قبو سعيد خان)|مغيري]]
|-
| 2 || [[ٻيلاٽي]]
| 21 || [[پٽ نمبر 1]]
|-
| 3 || [[ڍوري]]
| 22 || [[پٽ نمبر 2]]
|-
| 4 || [[در محمد (قبو سعيد خان)|در محمد]]
| 23 || [[پتوجا (قبو سعيد خان)|پتوجا]]
|-
| 5 || [[گاڏا، سنڌ|گاڏا]]
| 24 || [[ڦلائي، سنڌ|ڦلائي]]
|-
| 6 || [[هاڪڙو، قمبر شهدادڪوٽ|هاڪڙو]]
| 25 || [[پير بخش (قبو سعيد خان)|پير بخش]]
|-
| 7 || [[هزارواهه]]
| 26 || [[قبو سعيد خان]]
|-
| 8 || [[امام بخش (قبو سعيد خان)|امام بخش]]
| 27 || [[صادق (قبو سعيد خان)|صادق]]
|-
| 9 || [[اسحاق، سنڌ|اسحاق]]
| 28 || [[سمندر (قبو سعيد خان)|سمندر]]
|-
| 10 || [[جاگير، سنڌ|جاگير]]
| 29 || [[سرحد، قمبر شهدادڪوٽ|سرحد]]
|-
| 11 || [[جمالي، قمبر شهدادڪوٽ|جمالي]]
| 30 || [[سير چانڊيا]]
|-
| 12 || [[ڪامل، سنڌ|ڪامل]]
| 31 || [[سير ڏکڻ]]
|-
| 13 || [[کوکر، قمبر شهدادڪوٽ|کوکر]]
| 32 || [[سير جمالي]]
|-
| 14 || [[کهاوڙ]]
| 33 || [[سير مگسي]]
|-
| 15 || [[ڪوهستان، قبو سعيد خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]
| 34 || [[سير سيٽلمينٽ]]
|-
| 16 || [[ڪوٽ شاهه بيگ]]
| 35 || [[شاهه ورياسو]]
|-
| 17 || [[ماڇي، قمبر شهدادڪوٽ|ماڇي]]
| 36 || [[ترنگرا]]
|-
| 18 || [[مست علي، سنڌ|مست علي]]
| 37 || [[وريال]]
|-
| 19 || [[محمد حسن، سنڌ|محمد حسن]]
| 38 || [[زر، سنڌ|زر]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار '''زراعت ۽ مال پالڻ''' تي آهي. ضلعي بابت علمي تحقيق موجب چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، تر، مڪئي ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

اولهندي ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ، موسمي زراعت ۽ ڏهاڙي مزدوري پڻ آمدني جا اهم ذريعا آهن. 2023ع جي سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي ۾ علائقي جي مکيه روزگار کي زراعت، مال پالڻ ۽ ڏهاڙي مزدوري سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ٻوڏ متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |year=2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زميني پاڻي ==
قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل 2020ع واري علمي مطالعي ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار عالمي صحت اداري جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي حد کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

مطالعي موجب ڪيترن نمونن ۾ فلورائيڊ، لوڻ ۽ ڪجهه ڌاتن جي مقدار وڌيل هئي. ان جي ابتڙ آبپاشي لاءِ 55 کان 100٪ نمونا مختلف معيارن تحت استعمال لائق قرار ڏنا ويا، شرط اهو ته مناسب نيڪال ۽ مٽيءَ جي نوعيت جو خيال رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان قومي سطح تي اهم [[ايم-8 موٽر وي]] واري رستي سان ڳنڍيل آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي ڏاکڻي نيٽ ورڪ جي نقشي ۾ قبو سعيد خان ايم-8 تي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقي جي وچ ۾ ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نيشنل هاءِ وي اٿارٽي ڏاکڻي نيٽ ورڪ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16224637112045.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي ۾ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين الڳ تعميراتي پيڪيج هئا؛ قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ حصو ڊسمبر 2017ع تائين مڪمل ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبلي سوال جو جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''ايم-8 کان قبو سعيد خان تائين روڊ جي بهتري ۽ شهر اندر پيوَر بلاڪ''' لاءِ 54.85 ملين رپين جو منصوبو، ۽ سڄي تعلقي جي مختلف روڊن لاءِ 81.86 ملين رپين جو الڳ منصوبو درج آهي.&lt;ref name=&quot;MECRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
قبو سعيد خان قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ حساس تعلقن مان هڪ رهيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ گارنگ ريگيوليٽر جا دروازا ٽٽڻ ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي تيز وهڪري سبب ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ '''100 کان وڌيڪ ڳوٺن''' کي خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Flood2010a&quot;&gt;{{cite news
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ايم بي
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 ڳوٺن جي لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ''ڊان'' موجب ان وقت شهر ٽن پاسن کان پاڻيءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر پاڻي هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ شايع ٿيل زرعي مطالعي قبو سعيد خان کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2010ع جي ٻوڏ کان سڀ کان وڌيڪ متاثر تعلقن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;FloodStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ٻوڏ کان پوءِ هاري گهراڻن تي اثر
 |journal=آسٽريلين جرنل آف بيسڪ اينڊ اپلائيڊ سائنسز
 |volume=5
 |issue=10
 |year=2011
 |pages=1463–1471
 |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/2011/October-2011/1463-1471.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻي سبب قبو سعيد خان ٻيهر وڏي پيماني تي متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت ٻڌايو ته قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کاتن کي هدايت
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ٻوڏ دوران قبو سعيد خان ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ ۽ ڪاڇي جي ٻين آبادين مان هزارين ماڻهو ڦاٿل هجڻ جون رپورٽون پڻ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=هزارين ڦاٿل ڳوٺاڻن جي بچاءَ بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماجي ۽ ترقياتي صورتحال ==
قبو سعيد خان ضلعي جي گهٽ خواندگي ۽ غربت وارن علائقن مان هڪ آهي. ٻوڏ بحاليءَ بابت سرڪاري سماجي جائزي ۾ قمبر شهدادڪوٽ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ غربت، گهٽ خواندگي، زراعت تي دارومدار ۽ مال پالڻ کي اهم سماجي خاصيتون ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

خواندگيءَ جي 26.46٪ شرح ضلعي جي ٻين اڪثر تعلقن کان گهٽ آهي، ۽ خاص طور عورتن جي خواندگي 16.13٪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== چونڊ ۽ سياسي انتظام ==
2024ع جي چونڊ حدبنديءَ ۾ سڄو قبو سعيد خان تعلقو [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوبائي اسيمبلي تڪ پي ايس-14 جي حدبندي
 |url=https://www.scribd.com/document/987648115/Form-5-Sindh-PA
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وڪيميڊيا ڪامنز تصويرون ==
قبو سعيد خان جي خود شهر يا ڳوٺاڻن منظرن جون سڌيون آزاد تصويرون محدود آهن. هي تصديق ٿيل ڪامنز فائيل مضمون لاءِ مناسب آهن:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[حمل ڍنڍ]]

== حوا</text>
      <sha1>cmtbqxuslhm4lp3vdk15y4axy52vv8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411499</id>
      <parentid>411498</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27473" sha1="12eiiujoi385eamiha6h964a987s97a" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان تعلقو
| official_name           = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ قبو سعيد خان تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = موجوده تعلقي جو قيام
| established_date        = 2004ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[قبو سعيد خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1,033
| population_total        = 99,308
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 96.14
| population_urban        = 30,646
| population_rural        = 68,662
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 26.46٪ (2023ع)
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = ديهون
| blank2_info_sec1        = 38
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
}}

'''قبو سعيد خان تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[قبو سعيد خان]] شهر آهي. موجوده تعلقو 2004ع ۾ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي انتظامي ٻيهر جوڙجڪ دوران [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] پڻ لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-qubo-saeed-khan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''99,308''' هئي، جنهن ۾ '''51,360 مرد'''، '''47,946 عورتون''' ۽ '''2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو''' شامل هئا. انهن مان 68,662 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 30,646 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== تاريخ ==
قبو سعيد خان واري علائقي جي پراڻي انتظامي تاريخ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] سان ڳنڍيل آهي. 2004ع کان اڳ موجوده تعلقي جو علائقو شهدادڪوٽ تعلقي جو حصو هو. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت هن اولهندي ۽ سرحدي پٽيءَ کي شهدادڪوٽ کان ڌار ڪري نئون '''قبو سعيد خان تعلقو''' ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ قبو سعيد خان کي '''نئون قائم ٿيل تعلقو''' لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي پراڻي حدبندي، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقي ڀرسان واقع آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''1,033 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

علائقي جو اوڀر وارو حصو ميداني ۽ زرعي آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي پٽي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. ضلعي جي هن حصي جي ارضيات ۾ چن جو پٿر، واريالو پٿر ۽ مٽيءَ جا پٿر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |article-number=26
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي 85,767 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 99,308 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! شهري
! ٻهراڙي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 85,767
| 27,623
| 58,144
|- style=&quot;background:#fff4d9;&quot;
| 2023ع
| '''99,308'''
| '''30,646'''
| '''68,662'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ '''30.86٪''' آبادي شهري ۽ '''69.14٪''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي آباديءَ مان '''37,391 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ'''، جڏهن ته '''49,819 ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جو عمر وارو ڍانچو، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! عمر جو زمرو
! آبادي
|-
| 5 سالن کان گهٽ
| 20,039
|-
| 10 سالن کان گهٽ
| 37,391
|-
| 15 سالن کان گهٽ
| 49,819
|-
| 18 سال ۽ مٿي
| 43,272
|-
| 65 سال ۽ مٿي
| 2,990
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 88,853 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن ته 1,761 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

سرحدي ۽ جبلائي علائقن ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ بلوچي جو استعمال پڻ ملي ٿو، پر مجموعي طور سنڌي غالب ٻولي آهي.

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 99,308 آباديءَ مان '''98,941 مسلمان''' هئا. باقي آباديءَ ۾ هندو، عيسائي ۽ ٻين ننڍين مذهبي برادرين جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 98,941
| 99.63٪
|-
| [[هندومت]]
| 155
| 0.16٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 203
| 0.20٪
|-
| ٻيا
| 9
| 0.01٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''26.46٪''' هئي. مردن ۾ اها '''36.19٪''' ۽ عورتن ۾ صرف '''16.13٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 21.38٪، جڏهن ته شهري علائقي ۾ 37.22٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''26.46٪'''
| 36.19٪
| 16.13٪
|-
| ٻهراڙي
| 21.38٪
| 30.50٪
| 11.72٪
|-
| شهري
| 37.22٪
| 48.19٪
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن '''27,467 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 13,085 ڇوڪرا ۽ 14,381 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۽ شهدادڪوٽ جهڙن وڌيڪ شهري تعلقن جي ڀيٽ ۾ قبو سعيد خان ۾ تعليمي رسائي محدود رهي آهي.

2010–11ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب تعلقي ۾ '''183 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن ۾ 178 پرائمري، 3 مڊل، هڪ سيڪنڊري ۽ هڪ هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ ڪل '''10,209 شاگرد''' ۽ '''264 استاد''' درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان'''، سيمس ڪوڊ '''427050183'''، فعال ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHSS&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي بدلي بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
قبو سعيد خان شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بنيادي صحت يونٽ ۽ ڊسپينسريون پڻ ڪم ڪن ٿيون، پر وسيع جاگرافي ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ مفاصلن سبب صحت تائين رسائي هڪ اهم مسئلو رهي ٿي.

== مقامي حڪومت ==
قبو سعيد خان شهر کي مڪاني حڪومت ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' الڳ شهري مڪاني اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪاني حڪومت چونڊ انتظام، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ موجب ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين '''امتياز علي بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عزير علي مگسي''' هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني حڪومت جي چونڊيل نمائندن جي فهرست
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي چونڊ نتيجا 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''3 يونين ڪائونسلون''' ۽ هڪ الڳ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' آهن.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;/&gt;

پراڻي ضلعي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ پڻ تعلقي لاءِ 3 يونين ڪائونسلن جو ذڪر ملي ٿو.

== تپا ==
قبو سعيد خان تعلقي ۾ روينيو انتظام موجب '''8 تپا''' آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو بگودڙو]]
| 5 || [[تپو هزارواهه]]
|-
| 2 || [[تپو قبو سعيد خان]]
| 6 || [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|تپو جمالي]]
|-
| 3 || [[تپو هاڪڙو (قبو سعيد خان)|تپو هاڪڙو]]
| 7 || [[تپو ڪوٽ شاهه بيگ]]
|-
| 4 || [[تپو سير چانڊيا]]
| 8 || [[تپو در محمد]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''38 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جون 38 ديهون'''
|- style=&quot;background:#D9EAD3;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[بگو دڙو]]
| 20 || [[مغيري (قبو سعيد خان)|مغيري]]
|-
| 2 || [[ٻيلاٽي]]
| 21 || [[پٽ نمبر 1]]
|-
| 3 || [[ڍوري]]
| 22 || [[پٽ نمبر 2]]
|-
| 4 || [[در محمد (قبو سعيد خان)|در محمد]]
| 23 || [[پتوجا (قبو سعيد خان)|پتوجا]]
|-
| 5 || [[گاڏا، سنڌ|گاڏا]]
| 24 || [[ڦلائي، سنڌ|ڦلائي]]
|-
| 6 || [[هاڪڙو، قمبر شهدادڪوٽ|هاڪڙو]]
| 25 || [[پير بخش (قبو سعيد خان)|پير بخش]]
|-
| 7 || [[هزارواهه]]
| 26 || [[قبو سعيد خان]]
|-
| 8 || [[امام بخش (قبو سعيد خان)|امام بخش]]
| 27 || [[صادق (قبو سعيد خان)|صادق]]
|-
| 9 || [[اسحاق، سنڌ|اسحاق]]
| 28 || [[سمندر (قبو سعيد خان)|سمندر]]
|-
| 10 || [[جاگير، سنڌ|جاگير]]
| 29 || [[سرحد، قمبر شهدادڪوٽ|سرحد]]
|-
| 11 || [[جمالي، قمبر شهدادڪوٽ|جمالي]]
| 30 || [[سير چانڊيا]]
|-
| 12 || [[ڪامل، سنڌ|ڪامل]]
| 31 || [[سير ڏکڻ]]
|-
| 13 || [[کوکر، قمبر شهدادڪوٽ|کوکر]]
| 32 || [[سير جمالي]]
|-
| 14 || [[کهاوڙ]]
| 33 || [[سير مگسي]]
|-
| 15 || [[ڪوهستان، قبو سعيد خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]
| 34 || [[سير سيٽلمينٽ]]
|-
| 16 || [[ڪوٽ شاهه بيگ]]
| 35 || [[شاهه ورياسو]]
|-
| 17 || [[ماڇي، قمبر شهدادڪوٽ|ماڇي]]
| 36 || [[ترنگرا]]
|-
| 18 || [[مست علي، سنڌ|مست علي]]
| 37 || [[وريال]]
|-
| 19 || [[محمد حسن، سنڌ|محمد حسن]]
| 38 || [[زر، سنڌ|زر]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار '''زراعت ۽ مال پالڻ''' تي آهي. ضلعي بابت علمي تحقيق موجب چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، تر، مڪئي ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

اولهندي ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ، موسمي زراعت ۽ ڏهاڙي مزدوري پڻ آمدني جا اهم ذريعا آهن. 2023ع جي سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي ۾ علائقي جي مکيه روزگار کي زراعت، مال پالڻ ۽ ڏهاڙي مزدوري سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ٻوڏ متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |year=2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زميني پاڻي ==
قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل 2020ع واري علمي مطالعي ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار عالمي صحت اداري جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي حد کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

مطالعي موجب ڪيترن نمونن ۾ فلورائيڊ، لوڻ ۽ ڪجهه ڌاتن جي مقدار وڌيل هئي. ان جي ابتڙ آبپاشي لاءِ 55 کان 100٪ نمونا مختلف معيارن تحت استعمال لائق قرار ڏنا ويا، شرط اهو ته مناسب نيڪال ۽ مٽيءَ جي نوعيت جو خيال رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان قومي سطح تي اهم [[ايم-8 موٽر وي]] واري رستي سان ڳنڍيل آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي ڏاکڻي نيٽ ورڪ جي نقشي ۾ قبو سعيد خان ايم-8 تي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقي جي وچ ۾ ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نيشنل هاءِ وي اٿارٽي ڏاکڻي نيٽ ورڪ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16224637112045.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي ۾ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين الڳ تعميراتي پيڪيج هئا؛ قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ حصو ڊسمبر 2017ع تائين مڪمل ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبلي سوال جو جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''ايم-8 کان قبو سعيد خان تائين روڊ جي بهتري ۽ شهر اندر پيوَر بلاڪ''' لاءِ 54.85 ملين رپين جو منصوبو، ۽ سڄي تعلقي جي مختلف روڊن لاءِ 81.86 ملين رپين جو الڳ منصوبو درج آهي.&lt;ref name=&quot;MECRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
قبو سعيد خان قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ حساس تعلقن مان هڪ رهيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ گارنگ ريگيوليٽر جا دروازا ٽٽڻ ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي تيز وهڪري سبب ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ '''100 کان وڌيڪ ڳوٺن''' کي خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Flood2010a&quot;&gt;{{cite news
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ايم بي
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 ڳوٺن جي لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ''ڊان'' موجب ان وقت شهر ٽن پاسن کان پاڻيءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر پاڻي هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ شايع ٿيل زرعي مطالعي قبو سعيد خان کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2010ع جي ٻوڏ کان سڀ کان وڌيڪ متاثر تعلقن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;FloodStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ٻوڏ کان پوءِ هاري گهراڻن تي اثر
 |journal=آسٽريلين جرنل آف بيسڪ اينڊ اپلائيڊ سائنسز
 |volume=5
 |issue=10
 |year=2011
 |pages=1463–1471
 |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/2011/October-2011/1463-1471.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻي سبب قبو سعيد خان ٻيهر وڏي پيماني تي متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت ٻڌايو ته قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کاتن کي هدايت
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ٻوڏ دوران قبو سعيد خان ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ ۽ ڪاڇي جي ٻين آبادين مان هزارين ماڻهو ڦاٿل هجڻ جون رپورٽون پڻ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=هزارين ڦاٿل ڳوٺاڻن جي بچاءَ بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماجي ۽ ترقياتي صورتحال ==
قبو سعيد خان ضلعي جي گهٽ خواندگي ۽ غربت وارن علائقن مان هڪ آهي. ٻوڏ بحاليءَ بابت سرڪاري سماجي جائزي ۾ قمبر شهدادڪوٽ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ غربت، گهٽ خواندگي، زراعت تي دارومدار ۽ مال پالڻ کي اهم سماجي خاصيتون ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

خواندگيءَ جي 26.46٪ شرح ضلعي جي ٻين اڪثر تعلقن کان گهٽ آهي، ۽ خاص طور عورتن جي خواندگي 16.13٪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== چونڊ ۽ سياسي انتظام ==
2024ع جي چونڊ حدبنديءَ ۾ سڄو قبو سعيد خان تعلقو [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوبائي اسيمبلي تڪ پي ايس-14 جي حدبندي
 |url=https://www.scribd.com/document/987648115/Form-5-Sindh-PA
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==


&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[حمل ڍنڍ]]

== حوا</text>
      <sha1>12eiiujoi385eamiha6h964a987s97a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411501</id>
      <parentid>411499</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27191" sha1="3sflswmhdsl6an3l23oqmu08q3gc8wp" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان تعلقو
| official_name           = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ قبو سعيد خان تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = موجوده تعلقي جو قيام
| established_date        = 2004ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[قبو سعيد خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1,033
| population_total        = 99,308
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 96.14
| population_urban        = 30,646
| population_rural        = 68,662
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 26.46٪ (2023ع)
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = ديهون
| blank2_info_sec1        = 38
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
}}

'''قبو سعيد خان تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[قبو سعيد خان]] شهر آهي. موجوده تعلقو 2004ع ۾ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي انتظامي ٻيهر جوڙجڪ دوران [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] پڻ لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-qubo-saeed-khan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''99,308''' هئي، جنهن ۾ '''51,360 مرد'''، '''47,946 عورتون''' ۽ '''2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو''' شامل هئا. انهن مان 68,662 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 30,646 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== تاريخ ==
قبو سعيد خان واري علائقي جي پراڻي انتظامي تاريخ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] سان ڳنڍيل آهي. 2004ع کان اڳ موجوده تعلقي جو علائقو شهدادڪوٽ تعلقي جو حصو هو. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت هن اولهندي ۽ سرحدي پٽيءَ کي شهدادڪوٽ کان ڌار ڪري نئون '''قبو سعيد خان تعلقو''' ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ قبو سعيد خان کي '''نئون قائم ٿيل تعلقو''' لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي پراڻي حدبندي، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقي ڀرسان واقع آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''1,033 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

علائقي جو اوڀر وارو حصو ميداني ۽ زرعي آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي پٽي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. ضلعي جي هن حصي جي ارضيات ۾ چن جو پٿر، واريالو پٿر ۽ مٽيءَ جا پٿر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |article-number=26
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي 85,767 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 99,308 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! شهري
! ٻهراڙي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 85,767
| 27,623
| 58,144
|- style=&quot;background:#fff4d9;&quot;
| 2023ع
| '''99,308'''
| '''30,646'''
| '''68,662'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ '''30.86٪''' آبادي شهري ۽ '''69.14٪''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي آباديءَ مان '''37,391 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ'''، جڏهن ته '''49,819 ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جو عمر وارو ڍانچو، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! عمر جو زمرو
! آبادي
|-
| 5 سالن کان گهٽ
| 20,039
|-
| 10 سالن کان گهٽ
| 37,391
|-
| 15 سالن کان گهٽ
| 49,819
|-
| 18 سال ۽ مٿي
| 43,272
|-
| 65 سال ۽ مٿي
| 2,990
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 88,853 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن ته 1,761 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

سرحدي ۽ جبلائي علائقن ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ بلوچي جو استعمال پڻ ملي ٿو، پر مجموعي طور سنڌي غالب ٻولي آهي.

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 99,308 آباديءَ مان '''98,941 مسلمان''' هئا. باقي آباديءَ ۾ هندو، عيسائي ۽ ٻين ننڍين مذهبي برادرين جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 98,941
| 99.63٪
|-
| [[هندومت]]
| 155
| 0.16٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 203
| 0.20٪
|-
| ٻيا
| 9
| 0.01٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''26.46٪''' هئي. مردن ۾ اها '''36.19٪''' ۽ عورتن ۾ صرف '''16.13٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 21.38٪، جڏهن ته شهري علائقي ۾ 37.22٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''26.46٪'''
| 36.19٪
| 16.13٪
|-
| ٻهراڙي
| 21.38٪
| 30.50٪
| 11.72٪
|-
| شهري
| 37.22٪
| 48.19٪
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن '''27,467 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 13,085 ڇوڪرا ۽ 14,381 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۽ شهدادڪوٽ جهڙن وڌيڪ شهري تعلقن جي ڀيٽ ۾ قبو سعيد خان ۾ تعليمي رسائي محدود رهي آهي.

2010–11ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب تعلقي ۾ '''183 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن ۾ 178 پرائمري، 3 مڊل، هڪ سيڪنڊري ۽ هڪ هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ ڪل '''10,209 شاگرد''' ۽ '''264 استاد''' درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان'''، سيمس ڪوڊ '''427050183'''، فعال ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHSS&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي بدلي بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
قبو سعيد خان شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بنيادي صحت يونٽ ۽ ڊسپينسريون پڻ ڪم ڪن ٿيون، پر وسيع جاگرافي ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ مفاصلن سبب صحت تائين رسائي هڪ اهم مسئلو رهي ٿي.

== مقامي حڪومت ==
قبو سعيد خان شهر کي مڪاني حڪومت ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' الڳ شهري مڪاني اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪاني حڪومت چونڊ انتظام، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ موجب ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين '''امتياز علي بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عزير علي مگسي''' هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني حڪومت جي چونڊيل نمائندن جي فهرست
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي چونڊ نتيجا 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''3 يونين ڪائونسلون''' ۽ هڪ الڳ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' آهن.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;/&gt;

پراڻي ضلعي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ پڻ تعلقي لاءِ 3 يونين ڪائونسلن جو ذڪر ملي ٿو.

== تپا ==
قبو سعيد خان تعلقي ۾ روينيو انتظام موجب '''8 تپا''' آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو بگودڙو]]
| 5 || [[تپو هزارواهه]]
|-
| 2 || [[تپو قبو سعيد خان]]
| 6 || [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|تپو جمالي]]
|-
| 3 || [[تپو هاڪڙو (قبو سعيد خان)|تپو هاڪڙو]]
| 7 || [[تپو ڪوٽ شاهه بيگ]]
|-
| 4 || [[تپو سير چانڊيا]]
| 8 || [[تپو در محمد]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''38 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جون 38 ديهون'''
|- style=&quot;background:#D9EAD3;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[بگو دڙو]]
| 20 || [[مغيري (قبو سعيد خان)|مغيري]]
|-
| 2 || [[ٻيلاٽي]]
| 21 || [[پٽ نمبر 1]]
|-
| 3 || [[ڍوري]]
| 22 || [[پٽ نمبر 2]]
|-
| 4 || [[در محمد (قبو سعيد خان)|در محمد]]
| 23 || [[پتوجا (قبو سعيد خان)|پتوجا]]
|-
| 5 || [[گاڏا، سنڌ|گاڏا]]
| 24 || [[ڦلائي، سنڌ|ڦلائي]]
|-
| 6 || [[هاڪڙو، قمبر شهدادڪوٽ|هاڪڙو]]
| 25 || [[پير بخش (قبو سعيد خان)|پير بخش]]
|-
| 7 || [[هزارواهه]]
| 26 || [[قبو سعيد خان]]
|-
| 8 || [[امام بخش (قبو سعيد خان)|امام بخش]]
| 27 || [[صادق (قبو سعيد خان)|صادق]]
|-
| 9 || [[اسحاق، سنڌ|اسحاق]]
| 28 || [[سمندر (قبو سعيد خان)|سمندر]]
|-
| 10 || [[جاگير، سنڌ|جاگير]]
| 29 || [[سرحد، قمبر شهدادڪوٽ|سرحد]]
|-
| 11 || [[جمالي، قمبر شهدادڪوٽ|جمالي]]
| 30 || [[سير چانڊيا]]
|-
| 12 || [[ڪامل، سنڌ|ڪامل]]
| 31 || [[سير ڏکڻ]]
|-
| 13 || [[کوکر، قمبر شهدادڪوٽ|کوکر]]
| 32 || [[سير جمالي]]
|-
| 14 || [[کهاوڙ]]
| 33 || [[سير مگسي]]
|-
| 15 || [[ڪوهستان، قبو سعيد خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]
| 34 || [[سير سيٽلمينٽ]]
|-
| 16 || [[ڪوٽ شاهه بيگ]]
| 35 || [[شاهه ورياسو]]
|-
| 17 || [[ماڇي، قمبر شهدادڪوٽ|ماڇي]]
| 36 || [[ترنگرا]]
|-
| 18 || [[مست علي، سنڌ|مست علي]]
| 37 || [[وريال]]
|-
| 19 || [[محمد حسن، سنڌ|محمد حسن]]
| 38 || [[زر، سنڌ|زر]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار '''زراعت ۽ مال پالڻ''' تي آهي. ضلعي بابت علمي تحقيق موجب چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، تر، مڪئي ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

اولهندي ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ، موسمي زراعت ۽ ڏهاڙي مزدوري پڻ آمدني جا اهم ذريعا آهن. 2023ع جي سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي ۾ علائقي جي مکيه روزگار کي زراعت، مال پالڻ ۽ ڏهاڙي مزدوري سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ٻوڏ متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |year=2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زميني پاڻي ==
قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل 2020ع واري علمي مطالعي ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار عالمي صحت اداري جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي حد کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

مطالعي موجب ڪيترن نمونن ۾ فلورائيڊ، لوڻ ۽ ڪجهه ڌاتن جي مقدار وڌيل هئي. ان جي ابتڙ آبپاشي لاءِ 55 کان 100٪ نمونا مختلف معيارن تحت استعمال لائق قرار ڏنا ويا، شرط اهو ته مناسب نيڪال ۽ مٽيءَ جي نوعيت جو خيال رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان قومي سطح تي اهم [[ايم-8 موٽر وي]] واري رستي سان ڳنڍيل آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي ڏاکڻي نيٽ ورڪ جي نقشي ۾ قبو سعيد خان ايم-8 تي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقي جي وچ ۾ ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نيشنل هاءِ وي اٿارٽي ڏاکڻي نيٽ ورڪ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16224637112045.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي ۾ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين الڳ تعميراتي پيڪيج هئا؛ قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ حصو ڊسمبر 2017ع تائين مڪمل ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبلي سوال جو جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''ايم-8 کان قبو سعيد خان تائين روڊ جي بهتري ۽ شهر اندر پيوَر بلاڪ''' لاءِ 54.85 ملين رپين جو منصوبو، ۽ سڄي تعلقي جي مختلف روڊن لاءِ 81.86 ملين رپين جو الڳ منصوبو درج آهي.&lt;ref name=&quot;MECRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
قبو سعيد خان قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ حساس تعلقن مان هڪ رهيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ گارنگ ريگيوليٽر جا دروازا ٽٽڻ ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي تيز وهڪري سبب ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ '''100 کان وڌيڪ ڳوٺن''' کي خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Flood2010a&quot;&gt;{{cite news
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ايم بي
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 ڳوٺن جي لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ''ڊان'' موجب ان وقت شهر ٽن پاسن کان پاڻيءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر پاڻي هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ شايع ٿيل زرعي مطالعي قبو سعيد خان کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2010ع جي ٻوڏ کان سڀ کان وڌيڪ متاثر تعلقن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;FloodStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ٻوڏ کان پوءِ هاري گهراڻن تي اثر
 |journal=آسٽريلين جرنل آف بيسڪ اينڊ اپلائيڊ سائنسز
 |volume=5
 |issue=10
 |year=2011
 |pages=1463–1471
 |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/2011/October-2011/1463-1471.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻي سبب قبو سعيد خان ٻيهر وڏي پيماني تي متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت ٻڌايو ته قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کاتن کي هدايت
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ٻوڏ دوران قبو سعيد خان ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ ۽ ڪاڇي جي ٻين آبادين مان هزارين ماڻهو ڦاٿل هجڻ جون رپورٽون پڻ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=هزارين ڦاٿل ڳوٺاڻن جي بچاءَ بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماجي ۽ ترقياتي صورتحال ==
قبو سعيد خان ضلعي جي گهٽ خواندگي ۽ غربت وارن علائقن مان هڪ آهي. ٻوڏ بحاليءَ بابت سرڪاري سماجي جائزي ۾ قمبر شهدادڪوٽ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ غربت، گهٽ خواندگي، زراعت تي دارومدار ۽ مال پالڻ کي اهم سماجي خاصيتون ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

خواندگيءَ جي 26.46٪ شرح ضلعي جي ٻين اڪثر تعلقن کان گهٽ آهي، ۽ خاص طور عورتن جي خواندگي 16.13٪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== چونڊ ۽ سياسي انتظام ==
2024ع جي چونڊ حدبنديءَ ۾ سڄو قبو سعيد خان تعلقو [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوبائي اسيمبلي تڪ پي ايس-14 جي حدبندي
 |url=https://www.scribd.com/document/987648115/Form-5-Sindh-PA
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[حمل ڍنڍ]]

== حوا</text>
      <sha1>3sflswmhdsl6an3l23oqmu08q3gc8wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411502</id>
      <parentid>411501</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27209" sha1="21g684rkxrjb3o2w8hhul22qoap2azq" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان تعلقو
| official_name           = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ قبو سعيد خان تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = موجوده تعلقي جو قيام
| established_date        = 2004ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[قبو سعيد خان]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1,033
| population_total        = 99,308
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 96.14
| population_urban        = 30,646
| population_rural        = 68,662
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 26.46٪ (2023ع)
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = ديهون
| blank2_info_sec1        = 38
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
}}

'''قبو سعيد خان تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[قبو سعيد خان]] شهر آهي. موجوده تعلقو 2004ع ۾ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي انتظامي ٻيهر جوڙجڪ دوران [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] پڻ لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-qubo-saeed-khan/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''99,308''' هئي، جنهن ۾ '''51,360 مرد'''، '''47,946 عورتون''' ۽ '''2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو''' شامل هئا. انهن مان 68,662 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 30,646 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== تاريخ ==
قبو سعيد خان واري علائقي جي پراڻي انتظامي تاريخ [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] سان ڳنڍيل آهي. 2004ع کان اڳ موجوده تعلقي جو علائقو شهدادڪوٽ تعلقي جو حصو هو. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت هن اولهندي ۽ سرحدي پٽيءَ کي شهدادڪوٽ کان ڌار ڪري نئون '''قبو سعيد خان تعلقو''' ٺاهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ قبو سعيد خان کي '''نئون قائم ٿيل تعلقو''' لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي ۽ صوبائي اسيمبلي جي پراڻي حدبندي، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقي ڀرسان واقع آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''1,033 چورس ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

علائقي جو اوڀر وارو حصو ميداني ۽ زرعي آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي پٽي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. ضلعي جي هن حصي جي ارضيات ۾ چن جو پٿر، واريالو پٿر ۽ مٽيءَ جا پٿر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |article-number=26
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقي جو نقشو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي 85,767 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 99,308 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! شهري
! ٻهراڙي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 85,767
| 27,623
| 58,144
|- style=&quot;background:#fff4d9;&quot;
| 2023ع
| '''99,308'''
| '''30,646'''
| '''68,662'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ '''30.86٪''' آبادي شهري ۽ '''69.14٪''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي آباديءَ مان '''37,391 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ'''، جڏهن ته '''49,819 ماڻهو پندرهن سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جو عمر وارو ڍانچو، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! عمر جو زمرو
! آبادي
|-
| 5 سالن کان گهٽ
| 20,039
|-
| 10 سالن کان گهٽ
| 37,391
|-
| 15 سالن کان گهٽ
| 49,819
|-
| 18 سال ۽ مٿي
| 43,272
|-
| 65 سال ۽ مٿي
| 2,990
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 88,853 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن ته 1,761 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

سرحدي ۽ جبلائي علائقن ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ بلوچي جو استعمال پڻ ملي ٿو، پر مجموعي طور سنڌي غالب ٻولي آهي.

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 99,308 آباديءَ مان '''98,941 مسلمان''' هئا. باقي آباديءَ ۾ هندو، عيسائي ۽ ٻين ننڍين مذهبي برادرين جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 98,941
| 99.63٪
|-
| [[هندومت]]
| 155
| 0.16٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 203
| 0.20٪
|-
| ٻيا
| 9
| 0.01٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''26.46٪''' هئي. مردن ۾ اها '''36.19٪''' ۽ عورتن ۾ صرف '''16.13٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 21.38٪، جڏهن ته شهري علائقي ۾ 37.22٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''26.46٪'''
| 36.19٪
| 16.13٪
|-
| ٻهراڙي
| 21.38٪
| 30.50٪
| 11.72٪
|-
| شهري
| 37.22٪
| 48.19٪
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن '''27,467 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 13,085 ڇوڪرا ۽ 14,381 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== تعليم ==
ميرو خان ۽ شهدادڪوٽ جهڙن وڌيڪ شهري تعلقن جي ڀيٽ ۾ قبو سعيد خان ۾ تعليمي رسائي محدود رهي آهي.

2010–11ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب تعلقي ۾ '''183 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن ۾ 178 پرائمري، 3 مڊل، هڪ سيڪنڊري ۽ هڪ هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ ڪل '''10,209 شاگرد''' ۽ '''264 استاد''' درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان'''، سيمس ڪوڊ '''427050183'''، فعال ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHSS&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي بدلي بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
قبو سعيد خان شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بنيادي صحت يونٽ ۽ ڊسپينسريون پڻ ڪم ڪن ٿيون، پر وسيع جاگرافي ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ مفاصلن سبب صحت تائين رسائي هڪ اهم مسئلو رهي ٿي.

== مقامي حڪومت ==
قبو سعيد خان شهر کي مڪاني حڪومت ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' الڳ شهري مڪاني اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪاني حڪومت چونڊ انتظام، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ موجب ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين '''امتياز علي بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عزير علي مگسي''' هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني حڪومت جي چونڊيل نمائندن جي فهرست
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي چونڊ نتيجا 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''3 يونين ڪائونسلون''' ۽ هڪ الڳ '''ٽائون ڪميٽي قبو سعيد خان''' آهن.&lt;ref name=&quot;ECPtown&quot;/&gt;

پراڻي ضلعي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ پڻ تعلقي لاءِ 3 يونين ڪائونسلن جو ذڪر ملي ٿو.

== تپا ==
قبو سعيد خان تعلقي ۾ روينيو انتظام موجب '''8 تپا''' آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6B4F9B; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو بگودڙو]]
| 5 || [[تپو هزارواهه]]
|-
| 2 || [[تپو قبو سعيد خان]]
| 6 || [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|تپو جمالي]]
|-
| 3 || [[تپو هاڪڙو (قبو سعيد خان)|تپو هاڪڙو]]
| 7 || [[تپو ڪوٽ شاهه بيگ]]
|-
| 4 || [[تپو سير چانڊيا]]
| 8 || [[تپو در محمد]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب قبو سعيد خان تعلقي ۾ '''38 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان تعلقي جون 38 ديهون'''
|- style=&quot;background:#D9EAD3;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[بگو دڙو]]
| 20 || [[مغيري (قبو سعيد خان)|مغيري]]
|-
| 2 || [[ٻيلاٽي]]
| 21 || [[پٽ نمبر 1]]
|-
| 3 || [[ڍوري]]
| 22 || [[پٽ نمبر 2]]
|-
| 4 || [[در محمد (قبو سعيد خان)|در محمد]]
| 23 || [[پتوجا (قبو سعيد خان)|پتوجا]]
|-
| 5 || [[گاڏا، سنڌ|گاڏا]]
| 24 || [[ڦلائي، سنڌ|ڦلائي]]
|-
| 6 || [[هاڪڙو، قمبر شهدادڪوٽ|هاڪڙو]]
| 25 || [[پير بخش (قبو سعيد خان)|پير بخش]]
|-
| 7 || [[هزارواهه]]
| 26 || [[قبو سعيد خان]]
|-
| 8 || [[امام بخش (قبو سعيد خان)|امام بخش]]
| 27 || [[صادق (قبو سعيد خان)|صادق]]
|-
| 9 || [[اسحاق، سنڌ|اسحاق]]
| 28 || [[سمندر (قبو سعيد خان)|سمندر]]
|-
| 10 || [[جاگير، سنڌ|جاگير]]
| 29 || [[سرحد، قمبر شهدادڪوٽ|سرحد]]
|-
| 11 || [[جمالي، قمبر شهدادڪوٽ|جمالي]]
| 30 || [[سير چانڊيا]]
|-
| 12 || [[ڪامل، سنڌ|ڪامل]]
| 31 || [[سير ڏکڻ]]
|-
| 13 || [[کوکر، قمبر شهدادڪوٽ|کوکر]]
| 32 || [[سير جمالي]]
|-
| 14 || [[کهاوڙ]]
| 33 || [[سير مگسي]]
|-
| 15 || [[ڪوهستان، قبو سعيد خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪوهستان]]
| 34 || [[سير سيٽلمينٽ]]
|-
| 16 || [[ڪوٽ شاهه بيگ]]
| 35 || [[شاهه ورياسو]]
|-
| 17 || [[ماڇي، قمبر شهدادڪوٽ|ماڇي]]
| 36 || [[ترنگرا]]
|-
| 18 || [[مست علي، سنڌ|مست علي]]
| 37 || [[وريال]]
|-
| 19 || [[محمد حسن، سنڌ|محمد حسن]]
| 38 || [[زر، سنڌ|زر]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار '''زراعت ۽ مال پالڻ''' تي آهي. ضلعي بابت علمي تحقيق موجب چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، تر، مڪئي ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

اولهندي ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ، موسمي زراعت ۽ ڏهاڙي مزدوري پڻ آمدني جا اهم ذريعا آهن. 2023ع جي سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي ۾ علائقي جي مکيه روزگار کي زراعت، مال پالڻ ۽ ڏهاڙي مزدوري سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ٻوڏ متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |year=2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زميني پاڻي ==
قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل 2020ع واري علمي مطالعي ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار عالمي صحت اداري جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي حد کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

مطالعي موجب ڪيترن نمونن ۾ فلورائيڊ، لوڻ ۽ ڪجهه ڌاتن جي مقدار وڌيل هئي. ان جي ابتڙ آبپاشي لاءِ 55 کان 100٪ نمونا مختلف معيارن تحت استعمال لائق قرار ڏنا ويا، شرط اهو ته مناسب نيڪال ۽ مٽيءَ جي نوعيت جو خيال رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;WaterStudy&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان قومي سطح تي اهم [[ايم-8 موٽر وي]] واري رستي سان ڳنڍيل آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي ڏاکڻي نيٽ ورڪ جي نقشي ۾ قبو سعيد خان ايم-8 تي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقي جي وچ ۾ ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نيشنل هاءِ وي اٿارٽي ڏاکڻي نيٽ ورڪ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16224637112045.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي ۾ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين الڳ تعميراتي پيڪيج هئا؛ قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ حصو ڊسمبر 2017ع تائين مڪمل ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبلي سوال جو جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''ايم-8 کان قبو سعيد خان تائين روڊ جي بهتري ۽ شهر اندر پيوَر بلاڪ''' لاءِ 54.85 ملين رپين جو منصوبو، ۽ سڄي تعلقي جي مختلف روڊن لاءِ 81.86 ملين رپين جو الڳ منصوبو درج آهي.&lt;ref name=&quot;MECRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون ==
قبو سعيد خان قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ حساس تعلقن مان هڪ رهيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ گارنگ ريگيوليٽر جا دروازا ٽٽڻ ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي تيز وهڪري سبب ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ '''100 کان وڌيڪ ڳوٺن''' کي خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Flood2010a&quot;&gt;{{cite news
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ايم بي
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 ڳوٺن جي لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ''ڊان'' موجب ان وقت شهر ٽن پاسن کان پاڻيءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر پاڻي هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2011ع ۾ شايع ٿيل زرعي مطالعي قبو سعيد خان کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2010ع جي ٻوڏ کان سڀ کان وڌيڪ متاثر تعلقن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;FloodStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ٻوڏ کان پوءِ هاري گهراڻن تي اثر
 |journal=آسٽريلين جرنل آف بيسڪ اينڊ اپلائيڊ سائنسز
 |volume=5
 |issue=10
 |year=2011
 |pages=1463–1471
 |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/2011/October-2011/1463-1471.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻي سبب قبو سعيد خان ٻيهر وڏي پيماني تي متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت ٻڌايو ته قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کاتن کي هدايت
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ٻوڏ دوران قبو سعيد خان ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ ۽ ڪاڇي جي ٻين آبادين مان هزارين ماڻهو ڦاٿل هجڻ جون رپورٽون پڻ آيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=هزارين ڦاٿل ڳوٺاڻن جي بچاءَ بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماجي ۽ ترقياتي صورتحال ==
قبو سعيد خان ضلعي جي گهٽ خواندگي ۽ غربت وارن علائقن مان هڪ آهي. ٻوڏ بحاليءَ بابت سرڪاري سماجي جائزي ۾ قمبر شهدادڪوٽ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ غربت، گهٽ خواندگي، زراعت تي دارومدار ۽ مال پالڻ کي اهم سماجي خاصيتون ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

خواندگيءَ جي 26.46٪ شرح ضلعي جي ٻين اڪثر تعلقن کان گهٽ آهي، ۽ خاص طور عورتن جي خواندگي 16.13٪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== چونڊ ۽ سياسي انتظام ==
2024ع جي چونڊ حدبنديءَ ۾ سڄو قبو سعيد خان تعلقو [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوبائي اسيمبلي تڪ پي ايس-14 جي حدبندي
 |url=https://www.scribd.com/document/987648115/Form-5-Sindh-PA
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[حمل ڍنڍ]]

== حوالا==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>21g684rkxrjb3o2w8hhul22qoap2azq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سجاول جوڻيجو تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10054</id>
    <revision>
      <id>411490</id>
      <parentid>393943</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23640" sha1="i1uh4e3niu7a9ay8rcwm6wusjden6me" xml:space="preserve">
{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = سجاول جوڻيجو تعلقو
| other_name              = سجاول
| native_name             = سجاول جوڻيجو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Sijawal Junejo Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو نمايان
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| established_title       = موجوده تعلقي جو قيام
| established_date        = ڊسمبر 2004ع
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[سجاول جوڻيجو]]
| government_type         = تعلقائي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 385
| population_total        = 130,635
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 339.31
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 37.66٪ (2023ع)
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1        = 6
| blank2_name_sec1        = ديهون
| blank2_info_sec1        = 32
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''سجاول جوڻيجو تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سجاول جوڻيجو]] شهر آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] کان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي عرصي ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو پڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sijawal Junejo
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، جيڪا 385 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي آباد هئي. آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' ۽ خواندگيءَ جي مجموعي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== نالو ==
هن علائقي جو پراڻو نالو صرف '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري سرڪاري ۽ مقامي استعمال ۾ '''سجاول جوڻيجو''' نالو رائج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

ان کان اڳ برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ علائقو '''سجاول''' جي نالي سان ملي ٿو. ڪجهه تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ سجاول شڪارپور ضلعي جي انتظامي تعلقن مان هڪ هو، پر بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب سان ان جي حيثيت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== تاريخ ==
=== برطانوي دور ===
سجاول واري علائقي جي جديد انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. ڪجهه تاريخي نقشن ۽ ضلعي پروفائيلن موجب لڳ ڀڳ 1876ع کان '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي انتظامي يونٽن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Historical Maps of Sindh
 |url=https://panhwar.com/Article149.htm
 |website=Panhwar.com
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديليون ڪيون ويون. ميرو خان کي نئون تعلقو بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي جي وڏي حصي کي ميرو خان تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو.

=== موجوده تعلقي جو قيام ===
2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ اهم يونين ڪائونسل ۽ انتظامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت ميرو خان مان علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو کي ٻيهر مڪمل تعلقو بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ سجاول جوڻيجو جي موجوده علائقي کي اڳوڻي ميرو خان تعلقي جي انتظامي حصن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Delimitation Notifications
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/PS-12%20By%20Kashif%20Saeed.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
سجاول جوڻيجو اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. تعلقي جون حدون [[رتوديرو تعلقو]]، [[ميرو خان تعلقو]]، [[شهدادڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] سان ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

تعلقي جو صدر مقام سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقائي روڊ پٽيءَ تي واقع آهي. ثانوي جاگرافيائي ماخذن موجب شهر شهدادڪوٽ کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ رتوديرو کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

سجاول جوڻيجو واري علائقي جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن ذريعي آبپاشي ڪئي وڃي ٿي.

== ايراضي ۽ آبادي ==
2023ع ۾ تعلقي جي ڪل ايراضي 385 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 130,635 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ آبادي 117,459 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ 13,176 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 11.2 سيڪڙو واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! ايراضي
! آباديءَ جي گهاٽائي
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 117,459
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4d9;&quot;
| 2023ع
| '''130,635'''
| 385 چورس ڪلوميٽر
| 339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

تعلقي جي تعليمي صورتحال شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف آهي. سنڌ جي سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي سرڪاري اسڪولن مان لڳ ڀڳ 77.8٪ وٽ عمارت، 41٪ وٽ بائونڊري وال، 66.1٪ وٽ بيت الخلا، 28٪ وٽ بجلي ۽ 46٪ وٽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي سهولت هئي.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24 – Kambar Shahdadkot District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
! سهولت
! اسڪولن جو سيڪڙو
|-
| اسڪول جي عمارت
| 77.8٪
|-
| بائونڊري وال
| 41٪
|-
| بيت الخلا
| 66.1٪
|-
| بجلي
| 28٪
|-
| پيئڻ جو پاڻي
| 46٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري سطح جا ڪيترائي اسڪول ڪم ڪن ٿا.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال هاءِ اسڪول طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHSSijawal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=25 October 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سجاول'''، سيمس ڪوڊ 427070127، سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Earned Leave Order – Government Girls Primary School Sijawal
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/150868%20Order%20for%2030%20days%20Earned%20leave%20in%20respect%20of%20Ms.%20Hira%20Baby%2C%20PST%2C%20CNIC%20NO.%204150407296162.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=2 April 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ نون اسڪولي عمارتن ۽ برساتن کان متاثر عمارتن جي مرمت جا منصوبا پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Development Programme 2025–26
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-25-26%2F5.VOLUME-V%2FVol+V.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ سجاول جوڻيجو سميت ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت آهي.]]

== معيشت ==
سجاول جوڻيجو تعلقي جي معيشت بنيادي طور زراعت تي ڀاڙيندي آهي. علائقي جا اهم فصل '''چانور''' ۽ '''ڪڻڪ''' آهن، جڏهن ته تربوز، آلو، جوئر، مڪئي، تر ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Groundwater&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |journal=Applied Water Science
 |year=2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

علمي مطالعي موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وڏي آباديءَ جو گذر سفر زراعت سان ڳنڍيل آهي، ۽ سجاول جوڻيجو انهن تعلقن مان هڪ آهي جتي زرعي زمين ۽ زميني پاڻي انساني استعمال ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم آهن.&lt;ref name=&quot;Groundwater&quot;/&gt;

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]]

== زميني پاڻي ==
سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ بابت 2020ع ۾ شايع ٿيل علمي تحقيق ۾ پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جا نمونا جانچيا ويا.&lt;ref name=&quot;Groundwater&quot;/&gt;

تحقيق ۾ علائقي جي زميني پاڻيءَ ۾ مختلف لوڻن ۽ ڪيميائي عنصرن جي مقدار ۾ جاگرافيائي فرق رپورٽ ڪيو ويو، جنهن سبب پيئڻ ۽ زرعي استعمال کان اڳ پاڻيءَ جي معيار جي نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Groundwater&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==
اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني چونڊ رڪارڊ موجب سجاول جوڻيجو تعلقو '''6 يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Vacant Seats
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونين ڪائونسلن جا نالا هي آهن:

# سجاول جوڻيجو
# عرضي ڀٽو
# ڌڱاڻو مهيصر
# حيدر چانڊيو
# مستوئي
# ٿوف چوسول

&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== تپا ==
روينيو انتظام موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ هيٺيان اهم تپا درج ٿين ٿا:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4f9b; color:white;&quot; | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#eee8f5;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو سجاول جوڻيجو]]
| 5 || [[تپو محمد گجراڻي]]
|-
| 2 || [[تپو عرضي ڀٽو]]
| 6 || [[تپو ڌڱاڻو مهيصر]]
|-
| 3 || [[تپو حيدر چانڊيو]]
| 7 || [[تپو مستوئي (سجاول جوڻيجو)|تپو مستوئي]]
|-
| 4 || [[تپو جيند لڪ]]
|  ||
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''32 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#D9EAD3;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[عالم خان جوڻيجو]]
| 17 || [[جيند لڪ]]
|-
| 2 || [[عرضي ڀٽو (سجاول جوڻيجو)|عرضي ڀٽو]]
| 18 || [[ڪلر (سجاول جوڻيجو)|ڪلر]]
|-
| 3 || [[بخشو ساريو]]
| 19 || [[ڪنڊي (سجاول جوڻيجو)|ڪنڊي]]
|-
| 4 || [[ٻيلھارو]]
| 20 || [[ڪڙيو واهه]]
|-
| 5 || [[چاڪر سليمان]]
| 21 || [[خالق ڏنو ڊکڻ]]
|-
| 6 || [[چانگو]]
| 22 || [[ڪور صاحب]]
|-
| 7 || [[ڌڱاڻو مهيصر]]
| 23 || [[ڪورائي (سجاول جوڻيجو)|ڪورائي]]
|-
| 8 || [[فتح خان ڌامراهو]]
| 24 || [[لال خان مستوئي]]
|-
| 9 || [[فتوحل چوڍو]]
| 25 || [[لشڪر خان چانڊيو]]
|-
| 10 || [[غلام محمد لغاري]]
| 26 || [[مستوئي (سجاول جوڻيجو)|مستوئي]]
|-
| 11 || [[گل ڪلهوڙو]]
| 27 || [[محمد گجراڻي]]
|-
| 12 || [[گل شاهه]]
| 28 || [[محمدي ٽانوري]]
|-
| 13 || [[حيات گوپانگ]]
| 29 || [[سعيد خان جوڻيجو]]
|-
| 14 || [[حيدر چانڊيو]]
| 30 || [[شير خان (سجاول جوڻيجو)|شير خان]]
|-
| 15 || [[حيدر ڏيٿو]]
| 31 || [[سجاول (سجاول جوڻيجو)|سجاول]]
|-
| 16 || [[جليل ڪلهوڙو]]
| 32 || [[سونھارو ڀٽو]]
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم جو انتظام ==
اليڪشن ڪميشن جي موجوده انتظامي رڪارڊ ۾ '''تعلقہ ايجوڪيشن آفيسر (ميل)، پرائمري، سجاول جوڻيجو''' کي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن لاءِ ذميوار آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot;/&gt;

سنڌ تعليم کاتي جا جديد رڪارڊ سجاول جوڻيجو، عرضي ڀٽو، حيدر چانڊيو ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
2023ع واري سرڪاري ويڪسينيشن مرڪزن جي فهرست ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ ڪيترائي صحت مرڪز درج آهن. انهن ۾ '''سجاول جوڻيجو گورنمينٽ ڊسپينسري'''، '''عرضي ڀٽو بنيادي صحت يونٽ'''، '''ٿوف چوسول بنيادي صحت يونٽ'''، حيدر ڏيٿو واري ڊسپينسري ۽ ڌڱاڻو مهيصر واري صحت سهولت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EPI&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of EPI Centres in Sindh
 |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf
 |publisher=Federal Directorate of Immunization
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ رتوديرو واري ايڇ آءِ وي وبا بابت صحت ماهرن خبردار ڪيو ته سجاول جوڻيجو سميت رتوديرو جي ڀرپاسي وارن علائقن مان پڻ مريض رپورٽ ٿي رهيا هئا، جنهن سبب محفوظ انجيڪشن، رجسٽرڊ طبي عملي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول جي اهميت وڌي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Experts concerned over rise of HIV cases in Ratodero
 |url=https://www.dawn.com/news/1648896/experts-concerned-over-rise-of-hiv-cases-in-ratodero
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 September 2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ==
سجاول جوڻيجو ۾ '''پوليس اسٽيشن سجاول''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ هن ٿاڻي کي قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
سجاول جوڻيجو جو جغرافيائي مقام [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ ۾ هجڻ سبب تعلقي کي ضلعي ۽ ڊويزن جي روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم مقام حاصل آهي. مقامي روڊ سجاول جوڻيجو کي شهدادڪوٽ، رتوديرو، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

تعلقي جي اولهندي ۽ اتر اولهندي حصن کي بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن سان پڻ رابطو حاصل آهي، جڏهن ته قمبر شهدادڪوٽ ضلعي مان [[ايم-8 موٽر وي]] گذري ٿي.

== موسم ==
سجاول جوڻيجو اتر سنڌ جي گرم ۽ نسبتاً خشڪ موسمي خطي ۾ واقع آهي. علائقي بابت علمي مطالعي موجب سالياني برسات لڳ ڀڳ 5 کان 10 انچن تائين رهي ٿي، جڏهن ته مئي، جون ۽ جولاءِ سڀ کان گرم مهينا آهن.&lt;ref name=&quot;Groundwater&quot;/&gt;

مون سون دوران تيز برساتن ۽ ڀرپاسي جي پاڻيءَ جي نيڪال جي خراب صورتحال سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻن آبادين کي ڪڏهن ڪڏهن ٻوڏ ۽ پاڻي بيهڻ جا مسئلا پيش اچن ٿا.

== سماج ۽ ٻولي ==
تعلقي ۾ روزمره جي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ جي بنيادي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. مقامي آبادي مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين تي مشتمل آهي، پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب انگ جاري نٿي ڪري.

تعليمي ادارن جي سرڪاري فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي اسڪولن لاءِ تدريس جي ٻولي وڏي پيماني تي سنڌي درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolsLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سجاول جوڻيجو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس]

[[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>i1uh4e3niu7a9ay8rcwm6wusjden6me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چنگيز خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11159</id>
    <revision>
      <id>411341</id>
      <parentid>411111</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11082" sha1="aec2cemno2zv1effvzglw2sdz8c65lm" xml:space="preserve">'''چنگيز خان''' (منگوليائي: ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ؛ چيني: 成吉思皇帝؛ دور: 1162ع - آگسٽ 1227ع)، پيدائشي نالو تموجن (منگوليائي: ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ)، [[منگول سلطنت]] جو باني ۽ پهريون خان هو. هن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو منگول قبيلن کي متحد ڪرڻ ۾ گذارڻ کان پوءِ، هن فوجي مهم جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن ۾ [[چين]] ۽ [[وچ ايشيا]] جا وڏا حصا فتح ڪيا.
{{وسط ايشيا جا مغل حڪمران}}

&lt;small&gt;1155&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1167&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ ڄائو ۽ کيس ٽيموجن جو نالو ڏنو ويو، هو يسُوئي، جيڪو بورجيگين قبيلي جو منگول سردار هو ۽ سندس زال &quot;هوليون&quot; جو وڏو ٻار هو. جڏهن تيموجن اٺن سالن جو هو ته هن جو پيءُ مري ويو ۽ هن جو خاندان ان جي قبيلي طرفان ڇڏي ويو. ويجهي غربت تائين گھٽجي ويو، ٽيموجن پنھنجي پراڻي اڌ ڀاء کي پنھنجي خاندان جي پوزيشن کي محفوظ ڪرڻ لاء قتل ڪيو. هن جي ڪرشماتي شخصيت هن جي پهرين پوئلڳن کي راغب ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ جموڪا ۽ تغرل نالي ٻن وڏن اسٽيپ جي اڳواڻن سان اتحاد قائم ڪيو. انهن گڏجي ڪم ڪيو ته ٽموجن جي نئين شادي ٿيل زال &quot;بورٽي&quot;، جنهن کي حملي آورن اغوا ڪيو هو. جيئن جيئن سندس شهرت وڌندي وئي، تيئن ڄاموڪا سان سندس لاڳاپا کليل جنگ ۾ خراب ٿي ويا. تيموجن کي سي ۾ سخت شڪست ڏني وئي. 

سال &lt;small&gt;1187&lt;/small&gt;ع ۽ ٿي سگهي ٿو هيٺيان سال جن خاندان جي هڪ مضمون طور گذاريا. &lt;small&gt;1196&lt;/small&gt;ع ۾ ٻيهر اڀرڻ تي، هن تيزي سان اقتدار حاصل ڪرڻ شروع ڪيو. توغرل تيموجن کي خطرو سمجھي آيو ۽ &lt;small&gt;1203&lt;/small&gt;ع ۾ مٿس اوچتو حملو ڪيو. تيموجن پوئتي هٽي ويو، پوءِ وري منظم ٿيو ۽ طغرل تي غالب آيو. نعمان قبيلي کي شڪست ڏيڻ ۽ جموڪا کي قتل ڪرڻ کان پوءِ، هو [[منگوليا]] جي ميدان تي اڪيلي حاڪم جي حيثيت ۾ رهجي ويو. 

ٽيموجن &lt;small&gt;1206&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ اسيمبليءَ ۾ رسمي طور &quot;چنگيز خان&quot; جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ غير يقيني آهي. ڊگهي مدي واري استحڪام کي يقيني بڻائڻ لاءِ ٺاهيل سڌارا آڻيندي، هن منگولن جي قبائلي ڍانچي کي هڪ مربوط ميرٽوريسي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جيڪا انهن جي خدمت لاءِ وقف هئي. حڪمران خاندان هڪ طاقتور شمن کان بغاوت جي ڪوشش کي ناڪام ڪرڻ کانپوء چنگيز پنهنجي طاقت کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. سال 1209ع ۾، هن پاڙيسري مغربي زيا (Xia) تي وڏي پيماني تي حملي جي اڳواڻي ڪئي، جيڪو ايندڙ سال منگولن جي شرطن تي راضي ٿيو. ان کان پوءِ هن جن خاندان جي خلاف مهم شروع ڪئي، جيڪا چئن سالن تائين هلي ۽ 1215ع ۾ جن راڄڌاني ژونگدو تي قبضو ڪري ختم ٿي. سندس جنرل جيبي 1218ع ۾ وچ ايشيائي رياست قراختائي کي پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتو. چنگيز کي ايندڙ سال خوارزمي سلطنت تي حملي ڪرڻ لاءِ اُکسايو ويو، سندس سفيرن کي قتل ڪيو ويو. مهم خوارزمي رياست جو تختو اونڌو ڪيو ۽ ٽرانس آڪسيانا ۽ خراسان جي علائقن کي تباهه ڪيو، جڏهن ته جيبي ۽ سندس ساٿي سبوتائي هڪ مهم جي اڳواڻي ڪئي جيڪا جارجيا ۽ ڪيوان روس تائين پهتي. 1227ع ۾، چنگيز باغي مغربي زيا کي ماتحت ڪندي مري ويو. ٻن سالن جي وقفي کانپوءِ، سندس ٽيون پٽ ۽ وارث اوگيدي 1229ع ۾ تخت تي ويٺو. 

چنگيز خان هڪ تڪراري شخصيت رهي ٿو. هو پنهنجي پوئلڳن سان سخي ۽ انتهائي وفادار هو، پر پنهنجي دشمنن لاءِ بي رحم هو. هن دنيا جي تسلط جي ڳولا ۾ مختلف ذريعن کان مشورو جو استقبال ڪيو، جنهن لاء هن کي يقين هو ته شمنڪ عظيم ديوتا ٽينگري هن کي مقدر ڪيو هو. چنگيز جي ماتحت منگول فوج لکين ماڻهن کي قتل ڪيو، پر ان جي باوجود هن جي فتحن هڪ وسيع جاگرافيائي علائقي تي بي مثال تجارتي ۽ ثقافتي مٽاسٽا کي آسان بڻائي ڇڏيو. هن کي روس ۽ عرب دنيا ۾ هڪ پٺتي پيل، وحشي ظالم جي حيثيت سان ياد ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته تازو مغربي اسڪالر شپ هن کي هڪ وحشي جنگجو جي حيثيت سان پنهنجي پوئين نظر جو جائزو وٺڻ شروع ڪيو آهي. هن کي منگوليا ۾ مرڻ بعد ديوتا ڪيو ويو؛ جديد منگوليا کيس پنهنجي قوم جو باني پيءُ طور سڃاڻن ٿا.
 
نالو ۽ لقب: ذريعن: شروعاتي زندگي: اقتدار ۾ اچڻ: ابتدائي راڄ:

== جنم ==
چينگيز خان جو جنم 1162ع تي منگول سردار ۔ آنان درياه جي علائقي ۾ ٿيو۔ اصلي نالو '''تموجن''' هيس، جنهن جو مطلب آهي ”لوهه جو ڪم ڪرڻ وارو“ ۔

== شروعاتي زندگي ==
1175ع ۾ تيرنهن سالن جي عمر ۾ هن جي پيء هن جي شادي ڪرائي چڏي، جيئين ته هو شروع کان ئي -a\e شاهاڻe مزاج جو [[مرد]] هيو, ان جي ڪري ان ئي سال تخت سنڀاليائين۔

== چنگيز خان جو لقب ==
جڏهن 1175ع ۾ هو پنهنجي قبيليجو سردار ٿيو ته ٻين قبيلن سان هن جي ناچاقي شروع ٿي وئي. هن سڀني قبيلن ۽ حلقن کي پنهنجي هيٺان ڪرڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي ڇو ته ان وقت منگوليا ۾ ڪافي قبيلن جي حڪومت هئي۔صورتحال جو جائزو وٺڻ کان پوء هن سڀني سردارن کي گڏ ڪيو ملي ڪري ٻين علائقن کي فتح ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو۔ هن مشوري کانپوء هو مشهور ٿي ويو ۽ ٻين سڀني سردارن گڏيل طور تي پنهنجو سردار مڃيو ۽ آنان درياه جي ويجھو هڪ مجلس ۾ هن کي چنگيز خان جو لقب ڏنو ويو.
چنگيز جي معنا هئي . سردارن جو سردار هن ٻاروتڻ ۾ ئي پنهنجي هڪڙي ويڳي ڀاءِ کي ماري وڌو هو . ڇو جو انهي هن جي هڪڙي مڇي چوري ڪئي هئي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;روزآني ڪاوش، سنڊي ميگزين، 21 آگسٽ، 2017ع&lt;/ref&gt;

== چنگيز خان جو وهانءُ ==
چنگيز خان جي ماءِ ڏاڍي سهڻي هئي. هن جي پيءِ به هن جي ماءِ کي سندس وهانءَ واري ڏينهن ئي پاڙيسري قبيلي مان زوري کڻي آيو هو. عشق چنگيز خان ان نموني سان ئي ڪيو . جئين هن جي پيءَ ڪيو هو. هي ٻئي پيءِ پٽ ڪنهن جي خيمي ۾ مهمان ٿيا. اتي هن هڪڙي ڇوڪري ڏٺي. چينگيز خان اوڏي محل چئي ڏنو ته ڇا آئون هن سان شادي ڪري سگهان ٿو، ڇوڪري جي پيءِ ورندي ڏني هي اڃان ننڍي آهي. چنگيز چيو هي جڏهن وڏي ٿيندي ته واهه جي سهڻي ٿيندي. تڏهن اها ڇوڪري اڃان نئون سالن جي هئي. پوءِ اڳتي هلي هن انهي ڇوڪري سان شادي به ڪئي. &lt;ref&gt;روزآني ڪاوش، سنڊي ميگزين، ليکڪ خالد ڪنڀار، 21 آگسٽ، 2017ع&lt;/ref&gt;

== چين تي ڪاهه ==
هن 1210ع تي [[چين]] تي ڪاهه ڪري ڏني . اهو سال جانورن جي جنتري جي حساب سان بگهڙ جو سال هو. هن چين جي ديوار ٽپي چين کي فتح ڪيو. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

چنگيز خان جو قانون
چنگيز جو قانون '''”ياسا“''' سڄي ترڪ ايمپائر جو قانون هو . هن ان زماني ۾ آدم ڳڻپ (آدمشماري) به ڪرائي هئي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== منگول سلطنت ==
چنگيز خان باقائدا طور تي منگول سلطنت کي هڪ مضبوط سلطنت جي طور تي متعارف ڪرايو،منگول سلطنت جي فوج جي نئين تنظيم ڪرڻ سان گڏوگڏ ٻين ادارن کي به مضبوط ڪيو۔ هن فوج جي تنظيم جا جيڪي اصول مقرر ڪيا اهي صدين تائين فوجي ماهر جي مشعل راه جو ڪم ڏيندا رهيا. هن [[چين]] کي ٻه دفعا تارج ڪيو ۽ 18۔1214ع ۾  ٻن چيني  رياستن '''هيا''' ڪن تي قبضو ڪري ورتو.

== دنيا کي فتح ڪرڻ جو خبت ==
1219ع هن جا ڪجهه سفير، جيڪي مختلف ملڪن ۾ موڪليا ويا هئا، قتل ٿي ويا۔ هن واقعي هن کي دنيا کي فتح ڪرڻ  تي اڀاريو۔ هن ئي سال هن اتر چين ۽ افغان سرحد جا ڪافي علائقا فتح ڪيا۔ '''بخارا''' ۽ '''مرو''' جا علائقن کي لٽيو ۽ هرات تي قبضو ڪيو۔ ان کان پوء ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر جي يورپي ملڪن جو رخ ڪيو۔ هن جي فوجن ڏکڻ [[روس]] ۽ اتر هندستان تائين ڪاهه ڪئي. لالدين خورزم لڪندو اچي درياءِ سنڌ تائين پهتو، پٺيان چنگيز خان به [[سنڌ]] تائين پهچي ويو.

== ديهانت ==
1227ع ۾ چين تي ٽين حملي جي دوران چنگيز خان ديهانت ڪري ويو.

سڌارا ۽ چيني مهم (1206-1215): بعد ۾ راڄ: مغربي توسيع ۽ چين ڏانهن واپسي (1216-1227): موت ۽ ان جو نتيجو: 
==خاندان==
==ڪردار ۽ ڪاميابيون== 
==وراثت ۽ تاريخي جائزو==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:چنگيز خان]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:تاريخي شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:1162ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1227ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1160ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>aec2cemno2zv1effvzglw2sdz8c65lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نئون ديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11825</id>
    <revision>
      <id>411404</id>
      <parentid>161316</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24417" sha1="l9obn11n606pbgiyvnxo8z92tnjasxb" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = نئون ديرو
| native_name            = نئون ديرو
| native_name_lang       = sd
| other_name             = نو ديرو
| settlement_type        = [[شهر]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg
 | photo2a = Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Bhutto station) - panoramio.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: نئون ديرو شهر جو منظر؛ هيٺان: شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن
| image_map              =
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = نئون ديرو
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize        = 240
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|40|5|N|68|21|40|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| government_type        = [[ميونسپل ڪاميٽي]]
| unit_pref              = Metric
| population_total       = 52,846
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code            =
| area_code              = 074
}}

'''نئون ديرو'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ '''Naudero''' ۽ ڪڏهن '''Naundero''' يا '''Nodero''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ميونسپل ڪاميٽي]] آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''52,846''' هئي، جنهن ڪري اهو لاڙڪاڻي ضلعي جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

نئون ديرو تاريخي طور زرعي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ [[ڀٽو خاندان]] جي سياسي ۽ خانداني سرگرمين سان پڻ گهرو تعلق رکي ٿو. شهر کان ٿوري فاصلي تي [[ڳڙهي خدا بخش]] واقع آهي، جتي ڀٽو خاندان جو مشهور مقبرو ۽ قبرستان آهي. شهر ۾ قائم '''نئون ديرو هائوس''' ڪيترن ڏهاڪن کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم سياسي گڏجاڻين ۽ قيادت جي رهائش ۽ ملاقاتن سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnNauderoPolitics&quot;&gt;{{cite news
 |title=Thousands of activists visit Naudero to seek guidelines from PPP chief
 |url=https://www.dawn.com/news/1283948
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=16 September 2016
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|left|نئون ديرو شهر جو منظر]]

== نالي جي صورت ==

سنڌيءَ ۾ شهر جو نالو '''نئون ديرو''' لکيو وڃي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان جون صورتون ''Naudero''، ''Naundero'' ۽ ''Nodero'' ملن ٿيون. موجوده [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي سرڪاري آدمشماري جدولن ۾ شهر کي '''NAUDERO MC''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==

نئون ديرو اتر سنڌ جي آبپاشيءَ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جون جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27|40|5|N|68|21|40|E|display=inline}} آهي. شهر [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي، جڏهن ته [[ڳڙهي خدا بخش]] نئون ديرو کان تمام ويجهو واقع آهي.

شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي زرعي زمين [[سکر بئراج]] جي واهن واري آبپاشي نظام مان پاڻي حاصل ڪري ٿي. نئون ديرو ڀرسان آبپاشيءَ لاءِ نئون ديرو ريگيوليٽر تاريخي اهميت رکي ٿو؛ موجوده ريگيوليٽر جي هڪ پراڻي تختي موجب اهو 1945ع ۾ تعمير ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;DawnRegulator&quot;&gt;{{cite news
 |title=Naudero regulator gate washed away amid water shortage
 |url=https://www.dawn.com/news/1120724
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=24 July 2014
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

علائقي مان گذرندڙ آبپاشي شاخن ۽ مائينرن جو خاص واسطو چانورن جي پوک سان آهي. مثال طور سعيدو ديرو مائينر نئون ديرو ڀرسان آبپاشي پاڻي پهچائڻ واري نظام جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnWaterRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Shortage of water poses serious threat to rice crop
 |url=https://www.dawn.com/news/1116834
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=3 July 2014
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

نئون ديرو تاريخي طور لاڙڪاڻي ۽ رتوديري جي وچ واري زرعي پٽيءَ جي آبادين مان هڪ رهيو آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي تاريخ بابت لکيل ماخذن موجب خاندان ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور کان لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ وڏيون زرعي ملڪيتون حاصل ڪيون ۽ نئون ديرو، رتوديرو، پير بخش ڀٽو ۽ ٻين ڀرپاسي وارن هنڌن تي رهائشي ۽ زمينداري ملڪيتون قائم ڪيون.&lt;ref name=&quot;SuvorovaBhutto&quot;&gt;{{cite book
 |last=Suvorova
 |first=Anna
 |title=Benazir Bhutto: A Multidimensional Portrait
 |year=2015
 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2023/06/Benazir_Bhutto_A_Multidimensional_Portrait-Anna_Suvorova-2015-Complete-cs.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور کان پوءِ شهر آبپاشي ۽ ريلوي رابطن سبب آهستي آهستي وڌندو ويو. پاڪستان جي شروعاتي آدمشماري رڪارڊن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته 1961ع کان پوءِ نئون ديرو جي آبادي مسلسل تيزيءَ سان وڌندي رهي.&lt;ref name=&quot;PBSHistoric&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 5: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban, 1951–1998 Censuses
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

[[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2023ع واري آدمشماري موجب نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''52,846''' هئي. ان ۾ 27,208 مرد، 25,629 عورتون ۽ 9 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 5.31 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2017ع ۾ شهر جي آبادي 48,983 هئي؛ اهڙيءَ طرح ڇهن سالن ۾ 3,863 ماڻهن جو اضافو ٿيو ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح تقريباً '''1.28 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''نئون ديرو جي تاريخي آبادي'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل آدمشماريءَ کان تبديلي
! ذريعو
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1961ع
| 4,061
| —
| &lt;ref name=&quot;PBSHistoric&quot;/&gt;
|-
| 1972ع
| 6,987
| +72.0٪
| &lt;ref name=&quot;PBSHistoric&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1981ع
| 14,554
| +108.3٪
| &lt;ref name=&quot;PBSHistoric&quot;/&gt;
|-
| 1998ع
| 28,150
| +93.4٪
| &lt;ref name=&quot;PBSHistoric&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 2017ع
| 48,983
| +74.0٪
| &lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#C8E6C9; font-weight:bold;&quot;
| '''2023ع'''
| '''52,846'''
| '''+7.9٪'''
| &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;
|}

=== 2023ع جي آباديءَ جي بناوت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''آباديءَ جا چونڊ انگ اکر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! انگ
! تعداد
! ڪل آباديءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مرد
| 27,208
| 51.49٪
|-
| عورتون
| 25,629
| 48.50٪
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 9
| 0.02٪ کان گهٽ
|-
 style=&quot;background:#B2DFDB; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 52,846
| 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== خواندگي ==

2023ع جي آدمشماري جي شهري آباديءَ بابت چونڊ شماريات واري جدول ۾ نئون ديرو جي خواندگي ۽ اسڪولي داخلا بابت تفصيلي انگ پڻ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مختلف مردم شماري حلقن ۾ خواندگيءَ جي شرح نمايان فرق ڏيکاري ٿي؛ ڪجهه حلقن ۾ شرح نسبتاً بلند ۽ ڪجهه ۾ گهٽ آهي، جنهن مان شهر اندر تعليمي سهولتن ۽ سماجي حالتن جي غيربرابر ورڇ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;/&gt;

== تعليم ==

نئون ديرو ۾ سرڪاري سطح تي ثانوي ۽ اعليٰ تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي [[ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ]] جي فهرست موجب شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم سرڪاري ڊگري ڪاليج ڪم ڪن ٿا:

* '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نئون ديرو'''، جتي سائنس، آرٽس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ هوم اڪنامڪس جا شعبا درج آهن؛
* '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج نئون ديرو'''، جيڪو ڇوڪرين لاءِ اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhColleges&quot;&gt;{{cite web
 |title=Government Colleges in Sindh
 |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges
 |publisher=College Education Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي پراڻن تعليمي نوٽيفڪيشنن ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج نئون ديرو ۽ شهيد محترمه بينظير ڀٽو گرلس ڪاليج نئون ديرو ٻئي درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification for transfer and posting of Assistant Professor at Naudero colleges
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Notification%20for%20Transfer%20and%20Posting%20of%20Mr.%20Nazeer%20Ahmed%20Soomro.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=7 December 2016
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Naudero sindh Pakistan (Muhala gharibabad Naudero (visit on Facebook www.facebook.com-GharibabadNaudero - panoramio.jpg|thumb|نئون ديرو جي غريب آباد واري علائقي جو منظر]]

== صحت ==

نئون ديرو ۾ سرڪاري اسپتال پڻ موجود آهي. [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي صحت مرڪزن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاسپيٽل نئون ديرو''' لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل آهي، جڏهن ته ان کي ثانوي سطح جي ايمرجنسي زچگي ۽ نون ڄاول ٻارن واري خدمتن سان ڳنڍيل صحت مرڪزن ۾ پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHINaudero&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Care Services
 |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php
 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پي پي ايڇ آءِ سنڌ نئون ديرو ۾ مختلف موقعن تي طبي ڪئمپون پڻ قائم ڪيون آهن؛ هڪ سرڪاري رپورٽ موجب گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 نئون ديرو ۾ قائم مفت طبي ڪئمپ ۾ سوين مريضن کي علاج مهيا ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chairman PPP visited free medical camp at Naudero
 |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=112
 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زراعت، فصلن جي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل صنعتن تي ٻڌل آهي. مکيه فصلن ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ [[ڪمند]] شامل آهن. اتر سنڌ جي هن حصي ۾ چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿيندي آهي ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي صنعت جو وڏو حصو رائس ملن تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana’s rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=10 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئون ديرو ۽ آس پاس جي زرعي پٽيءَ بابت جديد زرعي بحثن ۾ چانور، ڪمند، کجور، زيتون، دالون ۽ ٻين فصلن جي پوک جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Food technology
 |url=https://www.dawn.com/news/1770245
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=15 August 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== نئون ديرو شگر مل ===

نئون ديرو جي اقتصادي تاريخ ۾ '''نئون ديرو شگر مل''' اهم صنعتي حيثيت رکي ٿي. 30 جنوري 1974ع تي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] هن کنڊ ڪارخاني جو پيڙهه جو پٿر رکيو. منصوبي جي ان وقت تخميني لاڳت '''10 ڪروڙ رپيا''' هئي ۽ اهو [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي انتظام هيٺ [[چين]] جي مالي ۽ فني مدد سان قائم ڪيو پئي ويو.&lt;ref name=&quot;DawnSugar1974&quot;&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1974: Fifty Years Ago: Benefits for all
 |url=https://www.dawn.com/news/1809996
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=31 January 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شگر مل جي قيام سان علائقي ۾ ڪمند جي خريداري ۽ پروسيسنگ لاءِ مقامي مارڪيٽ پيدا ٿي ۽ زرعي معيشت ۾ چانورن سان گڏ ڪمند کي به صنعتي اهميت ملي. لاڙڪاڻي جي صنعتي ڍانچي بابت جديد جائزي ۾ پڻ نئون ديرو شگر مل کي ضلعي جي اهم کنڊ صنعت طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;/&gt;

[[ڊان]] جي پراڻي رڪارڊ موجب نئون ديرو شگر مل جي انتظاميا بعد ۾ دادو شگر مل پڻ خريد ڪري ان کي بحال ڪيو، جيڪو هن صنعتي گروهه جي علائقائي توسيع جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Sugar mill begins output after 10 years
 |url=https://www.dawn.com/2008/12/04/sugar-mill-begins-output-after-10-years/
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=4 December 2008
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==

نئون ديرو جي زرعي معيشت جو دارومدار واهن ۽ مائينرن تي آهي. چانور پاڻي گهڻو استعمال ڪندڙ فصل آهي، تنهنڪري شهر ڀرسان پاڻيءَ جي فراهمي، ريگيوليٽرن جي حالت ۽ واهن جي صفائي زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DawnWaterRice&quot;/&gt;

2014ع ۾ نئون ديرو ريگيوليٽر جي هڪ دروازي جي خراب ٿيڻ سبب پاڻي جي ڪنٽرول ۽ چانورن جي پوک بابت خدشا پيدا ٿيا هئا. سرڪاري عملدارن موجب ريگيوليٽر جا دروازا ڪجهه سال اڳ تبديل ڪيا ويا هئا، جڏهن ته اصل ريگيوليٽر 1945ع ۾ تعمير ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;DawnRegulator&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

=== ريلوي ===

[[فائل:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero) - panoramio.jpg|thumb|شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن، نئون ديرو]]

نئون ديرو پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. شهر ۾ '''شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي، جنهن جون تصويرون [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Naudero_Sindh_Pakistan_(Shah_Nawaz_Station_Naudero)_-_panoramio.jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي اسٽيشن شهر کي لاڙڪاڻي، سکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان تاريخي طور ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي آهي ۽ زرعي پيداوار توڙي مسافرن جي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

=== روڊ ===

شهر روڊ رستي [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. ڳڙهي خدا بخش تقريباً چند ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجڻ سبب ٻنهي آبادين وچ ۾ روزاني آمدرفت گهڻي آهي. هڪ 2019ع واري رپورٽ ۾ نئون ديرو جي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج کان ڳڙهي خدا بخش جي ڀٽو مقبري تائين فاصلو لڳ ڀڳ ٽي ڪلوميٽر ڄاڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Professors and lecturers march up to Bhuttos’ mausoleum for time-scale
 |url=https://www.dawn.com/news/1500661
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=21 August 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويجهو وڏو هوائي اڏو [[موهن جو دڙو هوائي اڏو]] آهي، جنهن کي سياسي اڳواڻ پڻ نئون ديرو ۽ ڳڙهي خدا بخش اچڻ وڃڻ لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Benazir’s birth anniversary: PPP leaders arrive in Garhi Khuda Bux
 |url=https://tribune.com.pk/story/907580/benazirs-birth-anniversary-ppp-leaders-arrive-in-garhi-khuda-bux
 |work=[[ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=21 June 2015
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي اهميت ==

نئون ديرو جو پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص مقام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ۽ ان جي ڀرسان واري ڳڙهي خدا بخش جو [[ڀٽو خاندان]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان گهرو تعلق رهيو آهي.

'''نئون ديرو هائوس''' ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڀٽو خاندان ۽ پيپلز پارٽي جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. هتي پارٽي جي مرڪزي ۽ صوبائي اڳواڻن جون گڏجاڻيون، سياسي صلاح مشورا، پارٽي تنظيم بابت اجلاس ۽ خاص موقعن تي اجتماعي تقريبون ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;DawnNauderoPolitics&quot;/&gt;

2014ع ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] نئون ديرو هائوس ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن جي ترقياتي ڪاميٽيءَ جي اجلاس جي صدارت ڪرڻ لاءِ آيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Bilawal on two-day visit to Naudero
 |url=https://www.dawn.com/news/1089408
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=26 February 2014
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ذوالفقار علي ڀٽو يا بينظير ڀٽو جي ورسين ۽ ٻين اهم سياسي موقعن تي پڻ پيپلز پارٽي جي قيادت نئون ديرو هائوس ۾ گڏ ٿيندي رهي آهي. ڪجهه موقعن تي موسم يا حفاظتي سببن جي ڪري ڳڙهي خدا بخش ۾ رٿيل سياسي اجتماع پڻ نئون ديرو منتقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Bhutto death anniversary plan changed
 |url=https://www.dawn.com/news/1173829
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=4 April 2015
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[مرتضيٰ ڀٽو]] جي ورسيءَ جي موقعي تي پڻ نئون ديرو هائوس ۾ قرآن خواني ۽ سياسي گڏجاڻي ٿيڻ جا جديد مثال موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Ghinwa wants her children to lead party, seeks public support
 |url=https://www.dawn.com/news/1943517
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=21 September 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڳڙهي خدا بخش سان تعلق ==

[[ڳڙهي خدا بخش]] نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ ٻنهي هنڌن جي سياسي، سماجي ۽ آمدرفت واري وابستگي تمام گهري آهي. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]]، [[نصرت ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] جا قبرون موجود آهن.

ڀٽو خاندان بابت سوانحي ماخذن ۾ نئون ديرو کي خاندان جي ڪيترن رهائشي ۽ زرعي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته خانداني قبرستان ڳڙهي خدا بخش ۾ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SuvorovaBhutto&quot;/&gt;

== شهري منظر ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|نئون ديرو شهر جو منظر
File:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero) - panoramio.jpg|شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن
File:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Bhutto station) - panoramio.jpg|ريلوي اسٽيشن جو ٻيو ڏيک
File:Naudero sindh Pakistan (Near RaiLwaY station Naudero ) - panoramio.jpg|ريلوي اسٽيشن ڀرسان علائقو
File:Naudero sindh Pakistan (Muhala gharibabad Naudero (visit on Facebook www.facebook.com-GharibabadNaudero - panoramio.jpg|غريب آباد محلو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[نئون ديرو شگر مل]]
* [[نئون ديرو هائوس]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ڀٽو خاندان جو مقبرو]]
* [[رتوديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Larkana District|لاڙڪاڻي ضلعي جون تصويرون}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>l9obn11n606pbgiyvnxo8z92tnjasxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اورنگزيب عالمگير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23413</id>
    <revision>
      <id>411445</id>
      <parentid>405033</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14449" sha1="1aycq9w3wvyex8lybfrctoa1ode564u" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = اورنگزيب عالمگير 
| title      = محي الدين
| image        = Aurangzeb on the throne.png
| caption      = شھنشاھ اورنگزيب درٻار ۾ تخت تي ويٺل  
| succession   =ڇھون مغل بادشاه
| reign        = 31 
جولائي 1658 – 3 مارچ 1707
| coronation   = 13 
جون 1659 ۾ [[دھلي]] جي [[شاليمار باغ دھلي|شاليمار باغ]] تي
| predecessor  =* [[شاھجھان]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[مغل خان]]

| successor    = [[محمد اعظم شاھ]] (نالي ۾ بادشاھ رھيو)&lt;br&gt;[[بھادر شاھ پھريون]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[سعيد خان بھادر]]
| birth_name   =محي الدين محمد  &lt;ref name=&quot;eb&quot;/&gt;
| birth_date   = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}
| birth_place  = [[داھود]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[گجرات رياست]]، [[ڀارت]]
| death_date   = 3 مارچ 1707 {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}  (aged 88)
| death_place  = [[احمد نگر]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[مھاراشٽرا]] 
| issue        = {{ubl
  | [[زيب النساء]]
  | [[محمد سلطان( مغل شھزادو)|محمد سلطان]]  
  | [[زينت النساء]]
  | [[بھادر شاھ پھريون]]
  | [[بدرالنساء]]
  | [[زبدت النساء]]
  | [[محمد اعظم شاھ]]
  | [[سلطان محمد اڪبر]]
  | [[مھرالنساء]]
  | [[محمد ڪام بخش]]
}}
| full name   =محي الدين محمد 
| regnal name = عالمگير 
| house       = [[تيموري]]
| father      = [[شاھجھان]]
| mother      = [[ممتاز محل]]
| religion    = [[اسلام]]
| spouse      = [[دلرس بانو بيگم]]&lt;ref name=Sarkar1912&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Sir Jadunath|title=History of Aurangzib Vol. I|date=1912|publisher=M.C. Sarkar &amp; Sons|location=Calcutta|page=61|url=https://jambudveep.files.wordpress.com/2010/08/history-of-aurangzeb-vol-1.pdf}}&lt;/ref&gt;
| spouse-type  = Consort
| spouses      = [[نواب بائي]]&lt;ref name=&quot;Sarkar1912&quot;/&gt;&lt;br/&gt;[[اورنگ آبادي محل]]
| spouses-type = زالون 
| dynasty      = تيموري مغل
| burial_place = [[اورنگزيب جو مقبرو]]،[[خلد آباد]] 
}}

'''محي الدين محمد'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Muhi-ud-Din Muhammad'''}} &lt;ref name=&quot;Thackeray&quot;&gt;{{cite book|last1=Thackeray|first1=Frank W.|last2=editors|first2=John E. Findling,|title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror|url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse|date=2012|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781598849011|page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/248 248]}} &lt;/ref&gt; اورنگزيب عالمگير{{ٻيا نالا|انگريزي=Aurangzeb Alamgir}}  تاريخ 3 نومبر 1618 ۾ پيدا ٿيو ۽ 3  مارچ 1707 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;{{cite web|last1=Spear|first1=Percival|authorlink=Percival Spear|title=Aurangzeb|publisher=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/biography/Aurangzeb|accessdate=6 April 2016}}&lt;/ref&gt; کيس عام طور تي اورنگزيب جي نالي سان سڏيو ويندو آهي ۽ سندس لقب عالمگير جي معني آھي دنيا جو فاتح. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Dictionary of Wars|date=2013|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken|isbn=9781135954949|page=387}}&lt;/ref&gt; پاڻ ڇھون نمبر مغل شھنشاھ ھيو ۽ کيس آخري طاقتور مغل بادشاه سمجھيو ويندو آھي جنھن 49 سال حڪومت ڪئي ۽ 1707 ۾ پنھنجي وفات تائين بادشاھ رھيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chapra|first1=Muhammad Umer|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781783475728|pages=62–63|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bayly|first1=C.A.|title=Indian society and the making of the British Empire|date=1990|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [England]|isbn=9780521386500|page=7|edition=1st pbk.}}&lt;/ref&gt;ھن پنھنجي ايمپائر جي سرحدن ۾ وڏو اضافو ڪيو تقريبن پوري ڏکڻ ايشيا تي سندس حڪومت ھئي .&lt;ref name=&quot;borocz&quot;&gt;{{cite book|author=[[József Böröcz]]|title=The European Union and Global Social Change|page=21|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=d0SPAgAAQBAJ&amp;pg=PA21|accessdate=26 June 2017|isbn=9781135255800|date=2009-09-10}}&lt;/ref&gt; ھن جي سلطنت 40 لک چورس ڪلوميٽرن جي لڳ ڀڳ ھئي.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt; جنھن جي آبادي اٽڪل  15,80،00,000 ھئي. &lt;ref name=&quot;borocz&quot;/&gt; 45 سلطنت جي سالياني آمدني 45 ڪروڙ ڊالر ھئي جيڪا ان وقت جي فرانس جي لوئي چوڏهين جي بادشاھت کان ڏھوڻي ھئي ,&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book|title=Developing cultures: case studies|author=[[Lawrence Harrison (academic)|Lawrence E. Harrison]], [[Peter L. Berger]]|publisher=[[Routledge]]|year=2006|page=158|url=https://books.google.co.uk/books?id=RB0oAQAAIAAJ|isbn=9780415952798}} &lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;
Connections, A World History, Volume 1: World history, World history by CTI Reviews&lt;/ref&gt; ھن جي دؤر ۾ مغل ايمپائر چين جي معيشت کان بہ وڏي معيشت رکندڙ ھئي .&lt;ref&gt;[[Angus Maddison|Maddison, Angus]] (2003): ''[https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&amp;pg=PA259 Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics]'', [[OECD Publishing]], {{ISBN|9264104143}}, pages 259–261&lt;/ref&gt;اورنگزيب جي شخصيت تاريخ ۾ تڪراري رھي آھي .&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |p=271 |isbn=965-264-014-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abraham Eraly (2000), Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals, Penguin Books, {{ISBN|978-0141001432}}, pages 398–399. According to Abraham Eraly, &quot;in 1670, all temples around [[Ujjain]] were destroyed&quot; and later &quot;300 temples were destroyed in and around Chitor, [[Udaipur]] and [[Jaipur]]&quot; among other Hindu temples destroyed elsewhere in campaigns through 1705.&lt;br/&gt;اواري لکي ٿو تہ اورنگزيب جي مذھبي پاليسي سندس ۽ سکن جي نائين گرو تيغ بھادر جي وچ ۾ ٽڪراء کي جنم ڏنو جنھن ڪشمير ۽ پنجاب ۾ اورنگزيب جي خلاف آواز اٿاريو. کيس گرفتار ڪري دھلي پھچايو ويو جتي کيس مسلمان ٿيڻ لاءِ چيو ويو پر ھن انڪار ڪيو. کيس پنج ڏينھن تائين تشدد ڪيو ويو ۽ نومبر 1675 ۾ سندس سر قلم ڪيو ويو. اھڙي طرح اھو سکن جو ٻيون گرو ھو جيڪو مغلن قتل ڪيو ھيو.(Avari (2013), page 155)&lt;/ref&gt;{{efn|See also [http://www.aurangzeb.info/ &quot;Aurangzeb, as he was according to Mughal Records&quot;]; more links at the bottom of that page. For Muslim historian's record on major Hindu temple destruction campaigns, from 1193 to 1729 AD, see Richard Eaton (2000), Temple Desecration and Indo-Muslim States, Journal of Islamic Studies, Vol. 11, Issue 3, pages 283–319}}  ھن جي خلاف مندرن کي ڊاھرائڻ واريون ڳالهيون تاريخ ۾ تڪراري آھن . ڪن مؤرخن جو خيال آهي تہ اھي تہ اھو تاريخ ۾ حقيقت جي برعڪس وڌاء ڪيو ويو آهي {{sfn|Avari|2013|p=115 |ps=: citing a 2000 study, writes &quot;Aurangzeb was perhaps no more culpable than most of the sultans before him; they desecrated the temples associated with Hindu power, not all temples. It is worth noting that, in contrast to the traditional claim of hundreds of Hindu temples having been destroyed by Aurangzeb, a recent study suggests a modest figure of just fifteen destructions.&quot;}} ڇوتہ ھن مندر ٺھرايا ۽ انھن جي مرمت پڻ ڪرائي ھئي. &lt;ref name=&quot;pande&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb and Tipu Sultan: Evaluation of Their Religious Policies|author=B. N. Pande|publisher=[[University of Michigan]]|year=1996|url=https://books.google.co.uk/books/about/Aurangzeb_and_Tipu_Sultan.html?id=FgbXAAAAMAAJ|isbn=9788185220383}}&lt;/ref&gt;رياست جي ڪامورا شاھي ۾ اڳين بادشاهن جي ڀيٽ ۾  کوڙ ھندو وڌيڪ ڀرتي ڪيا ھيا ۽ شيعن  يا ھندن جي خلاف دشمني جي مخالفت ڪئي ھئائين &lt;ref name=&quot;Truschke50&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King|author=Audrey Truschke|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2017|pages=50–51|url=https://books.google.co.uk/books?id=oUUkDwAAQBAJ&amp;pg=PT50|isbn=9781503602595}}&lt;/ref&gt;

==ننڍپڻ ۽ تعليم==
  کيس پيءُ [[شاهجهان]]، اورنگزيب جو خطاب ڏنو هو. اورنگزيب 3 نومبر 1618ع تي مالوه جي سرحد ۾ پيدا ٿيو. سندس ماءُ جو نالو ارجمند بانو  هو. جيڪا ’ممتاز محل‘ جي نالي سان مشهور آهي. 
جڏهن اورنگزيب جي ڄمار 2 سال هئي، تڏهن سندس ڏاڏو جهانگير -بادشاهه- هو، جنهن خلاف شاهجهان -بغاوت- ڪئي. هو ٻارن سميت -بنگال- آيو، -جتي- چار سال رهڻ کان پوءِ هن معافي ورتي. پوءِ اورنگزيب جي پرورش نورجهان ڪئي. اورنگزيب جي ھڪ ڀاءُ  جو نالو دارا شڪوه هو. 
اورنگزيب -ان- وقت جي مشهور عالمن وٽ -تعليم- حاصل ڪئي ۽ قرآن شريف به حفظ ڪيائين. ساڳئي وقت فن ۽ ادب سان چاهه به هئس. هن فارسيءَ ۾ ڪيترائي مضمون لکيا.

== شاھجھان جي انتظاميه ۾ خدمتون==

1636ع کان هن باقاعدي فوج جي ڪمان سنڀالڻ شروع ڪئي. پهرين دکن ۾ هو، -جتي- هن بغاوتون ختم ڪيون ۽ ٻيا به ڪارناما سرانجام ڏنا.1 ذوالحج 1059ھ کان 12 رمضان 1061ھ
شاهه جهان لاهور ۾ هجڻ وقت کيس ٺٽي جو صوبيدار ڪيو ۽ ملتان ۽ بکر جاگير ۾ ڏنائينس، پاڻ ٺٽي ۾ نه آيو پر پنهنجا نائب موڪليائين، 12 رمضان 1062ھ تي کيس دڪن جي صوبيداري مليس.&lt;ref name =&quot;قدوسي&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;.

==تخت لاءِ ويڙھ ==
 جڏهن شاهجهان بيمار ٿي پيو ته داره شڪوهُ حڪومت جو انتظام سنڀاليو، جنهنڪري مختلف هنڌن تي الڳ بادشاهتون قائم ٿيون. پر اورنگزيب به ماٺ ڪري نه ويٺو هن پنهنجي ننڍي -ڀاءُ-، مراد کي ساڻ ڪري حڪومت تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1957ع ۾ شاهه جهان بيمار ٿيو، ته سن 1658ع ۾ اورنگزيب کيس هڪ محل ۾ قيد ڪري ڇڏيو ۽ پاڻ -تخت- تي ويهي رهيو. 1659ع ۾ اجين وٽ اورنگزيب ۽ داراشڪوه وچ ۾ -جنگ- لڳي، جنهن ۾ اورنگزيب کي فتح حاصل ٿي. 
==تخت نشيني ۽ حڪومت==

==ڪردار==
 داراشڪوه صوفي خيال رکندڙ هو. تنهنڪري هن کي سلطنت جي سياست ۽ حرفت سان ڪوبه چاهه نه هو. جڏهن ته اورنگزيب ظاهر ۾ عالم ۽ روزي نماز جو پابند هوندو هو، پر -ان- سان گڏ هر قسم جي حرفتن، ۽ کيڏن جو به ماهر هو. هن پهريائين ته پنهنجن وڏن ڀائرن، يعني داراشڪوه ۽ شجاع کي پاڻ ۾ ويڙهايو. -ان- وقت تائين پنهنجي ننڍي -ڀاءُ- مراد کي پنهنجي ساٿ ۾ رکيائين، جڏهن سندس ٻئي وڏا ڀائر فوت ٿيا، ته پوءِ ننڍي -ڀاءُ- مراد کي به قيد ڪري ما. رائي ڇڏيائين اورنگزيب ظاهري طرح فنون لطيفه ۽ ادب کي اڀاريو، پر دلي طرح فنون لطيفه جو دشمن هو. صوفين جو مخالف هو. کيس ڌيءَ زيب النساءِ ’مخفي‘ جي شاعري ڪرڻ به پسند نه هئي، هن -تصوف- جا ڪتاب ساڙايا. خوشحال خان خٽڪ پشتو شاعر سندس سخت مخالف هو. ملڪ مان مختلف برايون ختم ڪرايائين.
== جنگي فتحون==
 1665ع ڌاري آسام، چٽانگ ۽ -بهار- جا علائقا فتح ڪيائين. -ان- کان سواءِ ڪيتريون بغاتون به ڪچليائين، -تان- جو 1687ع تائين سموري هندستان تي مغل بادشاهت قائم ٿي وئي.

==خدمتون==
 هن کي ادب سان به لڳاءُ هو. درٻاري مورخن پاران سندس لاءِ عام طرح مشهور آهي ته سرڪاري خزاني مان ذاتي خرچ نه ڪندو هو، پرهيزگار ۽ نيڪ هو. سندس خط ”رقعات عالمگير“ جي نالي سان ترتيب ڏنا ويا، جيڪو ڪتاب ڇپجي چڪو آهي. سندس ڪتاب ”فتاويٰ عالمگيري“ به وڏي مشهوري ماڻي. 

==وفات==

اورنگزيب عالمگير- 3 مارچ 1707ع تي وفات ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اورنگزيب عالمگير]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مغل بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:مغليه سلطنت]]
[[زمرو:هندوستان جا بادشاهه]]
[[زمرو:هندوستان جا مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا مسلمان حڪمران]]</text>
      <sha1>1aycq9w3wvyex8lybfrctoa1ode564u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411446</id>
      <parentid>411445</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14479" sha1="6b2y38wk9auosfnm7qycwcd5rtdkznn" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = اورنگزيب عالمگير 
| title      = محي الدين
| image        = Aurangzeb on the throne.png
| caption      = شھنشاھ اورنگزيب درٻار ۾ تخت تي ويٺل  
| succession   =ڇھون مغل بادشاه
| reign        = 31 
جولائي 1658 – 3 مارچ 1707
| coronation   = 13 
جون 1659 ۾ [[دھلي]] جي [[شاليمار باغ دھلي|شاليمار باغ]] تي
| predecessor  =* [[شاھجھان]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[مغل خان]]

| successor    = [[محمد اعظم شاھ]] (نالي ۾ بادشاھ رھيو)&lt;br&gt;[[بھادر شاھ پھريون]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[سعيد خان بھادر]]
| birth_name   =محي الدين محمد  &lt;ref name=&quot;eb&quot;/&gt;
| birth_date   = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}
| birth_place  = [[داھود]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[گجرات رياست]]، [[ڀارت]]
| death_date   = 3 مارچ 1707 {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}  (aged 88)
| death_place  = [[احمد نگر]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[مھاراشٽرا]] 
| issue        = {{ubl
  | [[زيب النساء]]
  | [[محمد سلطان( مغل شھزادو)|محمد سلطان]]  
  | [[زينت النساء]]
  | [[بھادر شاھ پھريون]]
  | [[بدرالنساء]]
  | [[زبدت النساء]]
  | [[محمد اعظم شاھ]]
  | [[سلطان محمد اڪبر]]
  | [[مھرالنساء]]
  | [[محمد ڪام بخش]]
}}
| full name   =محي الدين محمد 
| regnal name = عالمگير 
| house       = [[تيموري]]
| father      = [[شاھجھان]]
| mother      = [[ممتاز محل]]
| religion    = [[اسلام]]
| spouse      = [[دلرس بانو بيگم]]&lt;ref name=Sarkar1912&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Sir Jadunath|title=History of Aurangzib Vol. I|date=1912|publisher=M.C. Sarkar &amp; Sons|location=Calcutta|page=61|url=https://jambudveep.files.wordpress.com/2010/08/history-of-aurangzeb-vol-1.pdf}}&lt;/ref&gt;
| spouse-type  = Consort
| spouses      = [[نواب بائي]]&lt;ref name=&quot;Sarkar1912&quot;/&gt;&lt;br/&gt;[[اورنگ آبادي محل]]
| spouses-type = زالون 
| dynasty      = تيموري مغل
| burial_place = [[اورنگزيب جو مقبرو]]،[[خلد آباد]] 
}}

'''محي الدين محمد'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Muhi-ud-Din Muhammad'''}} &lt;ref name=&quot;Thackeray&quot;&gt;{{cite book|last1=Thackeray|first1=Frank W.|last2=editors|first2=John E. Findling,|title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror|url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse|date=2012|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781598849011|page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/248 248]}} &lt;/ref&gt; اورنگزيب عالمگير{{ٻيا نالا|انگريزي=Aurangzeb Alamgir}}  تاريخ 3 نومبر 1618 ۾ پيدا ٿيو ۽ 3  مارچ 1707 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;{{cite web|last1=Spear|first1=Percival|authorlink=Percival Spear|title=Aurangzeb|publisher=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/biography/Aurangzeb|accessdate=6 April 2016}}&lt;/ref&gt; کيس عام طور تي اورنگزيب جي نالي سان سڏيو ويندو آهي ۽ سندس لقب عالمگير جي معني آھي دنيا جو فاتح. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Dictionary of Wars|date=2013|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken|isbn=9781135954949|page=387}}&lt;/ref&gt; پاڻ ڇھون نمبر مغل شھنشاھ ھيو ۽ کيس آخري طاقتور مغل بادشاه سمجھيو ويندو آھي جنھن 49 سال حڪومت ڪئي ۽ 1707 ۾ پنھنجي وفات تائين بادشاھ رھيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chapra|first1=Muhammad Umer|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781783475728|pages=62–63|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bayly|first1=C.A.|title=Indian society and the making of the British Empire|date=1990|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [England]|isbn=9780521386500|page=7|edition=1st pbk.}}&lt;/ref&gt;ھن پنھنجي ايمپائر جي سرحدن ۾ وڏو اضافو ڪيو تقريبن پوري ڏکڻ ايشيا تي سندس حڪومت ھئي .&lt;ref name=&quot;borocz&quot;&gt;{{cite book|author=[[József Böröcz]]|title=The European Union and Global Social Change|page=21|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=d0SPAgAAQBAJ&amp;pg=PA21|accessdate=26 June 2017|isbn=9781135255800|date=2009-09-10}}&lt;/ref&gt; ھن جي سلطنت 40 لک چورس ڪلوميٽرن جي لڳ ڀڳ ھئي.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt; جنھن جي آبادي اٽڪل  15,80،00,000 ھئي. &lt;ref name=&quot;borocz&quot;/&gt; 45 سلطنت جي سالياني آمدني 45 ڪروڙ ڊالر ھئي جيڪا ان وقت جي فرانس جي لوئي چوڏهين جي بادشاھت کان ڏھوڻي ھئي ,&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book|title=Developing cultures: case studies|author=[[Lawrence Harrison (academic)|Lawrence E. Harrison]], [[Peter L. Berger]]|publisher=[[Routledge]]|year=2006|page=158|url=https://books.google.co.uk/books?id=RB0oAQAAIAAJ|isbn=9780415952798}} &lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;
Connections, A World History, Volume 1: World history, World history by CTI Reviews&lt;/ref&gt; ھن جي دؤر ۾ مغل ايمپائر چين جي معيشت کان بہ وڏي معيشت رکندڙ ھئي .&lt;ref&gt;[[Angus Maddison|Maddison, Angus]] (2003): ''[https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&amp;pg=PA259 Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics]'', [[OECD Publishing]], {{ISBN|9264104143}}, pages 259–261&lt;/ref&gt;اورنگزيب جي شخصيت تاريخ ۾ تڪراري رھي آھي .&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |p=271 |isbn=965-264-014-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abraham Eraly (2000), Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals, Penguin Books, {{ISBN|978-0141001432}}, pages 398–399. According to Abraham Eraly, &quot;in 1670, all temples around [[Ujjain]] were destroyed&quot; and later &quot;300 temples were destroyed in and around Chitor, [[Udaipur]] and [[Jaipur]]&quot; among other Hindu temples destroyed elsewhere in campaigns through 1705.&lt;br/&gt;اواري لکي ٿو تہ اورنگزيب جي مذھبي پاليسي سندس ۽ سکن جي نائين گرو تيغ بھادر جي وچ ۾ ٽڪراء کي جنم ڏنو جنھن ڪشمير ۽ پنجاب ۾ اورنگزيب جي خلاف آواز اٿاريو. کيس گرفتار ڪري دھلي پھچايو ويو جتي کيس مسلمان ٿيڻ لاءِ چيو ويو پر ھن انڪار ڪيو. کيس پنج ڏينھن تائين تشدد ڪيو ويو ۽ نومبر 1675 ۾ سندس سر قلم ڪيو ويو. اھڙي طرح اھو سکن جو ٻيون گرو ھو جيڪو مغلن قتل ڪيو ھيو.(Avari (2013), page 155)&lt;/ref&gt;{{efn|See also [http://www.aurangzeb.info/ &quot;Aurangzeb, as he was according to Mughal Records&quot;]; more links at the bottom of that page. For Muslim historian's record on major Hindu temple destruction campaigns, from 1193 to 1729 AD, see Richard Eaton (2000), Temple Desecration and Indo-Muslim States, Journal of Islamic Studies, Vol. 11, Issue 3, pages 283–319}}  ھن جي خلاف مندرن کي ڊاھرائڻ واريون ڳالهيون تاريخ ۾ تڪراري آھن . ڪن مؤرخن جو خيال آهي تہ اھي تہ اھو تاريخ ۾ حقيقت جي برعڪس وڌاء ڪيو ويو آهي {{sfn|Avari|2013|p=115 |ps=: citing a 2000 study, writes &quot;Aurangzeb was perhaps no more culpable than most of the sultans before him; they desecrated the temples associated with Hindu power, not all temples. It is worth noting that, in contrast to the traditional claim of hundreds of Hindu temples having been destroyed by Aurangzeb, a recent study suggests a modest figure of just fifteen destructions.&quot;}} ڇوتہ ھن مندر ٺھرايا ۽ انھن جي مرمت پڻ ڪرائي ھئي. &lt;ref name=&quot;pande&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb and Tipu Sultan: Evaluation of Their Religious Policies|author=B. N. Pande|publisher=[[University of Michigan]]|year=1996|url=https://books.google.co.uk/books/about/Aurangzeb_and_Tipu_Sultan.html?id=FgbXAAAAMAAJ|isbn=9788185220383}}&lt;/ref&gt;رياست جي ڪامورا شاھي ۾ اڳين بادشاهن جي ڀيٽ ۾  کوڙ ھندو وڌيڪ ڀرتي ڪيا ھيا ۽ شيعن  يا ھندن جي خلاف دشمني جي مخالفت ڪئي ھئائين &lt;ref name=&quot;Truschke50&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King|author=Audrey Truschke|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2017|pages=50–51|url=https://books.google.co.uk/books?id=oUUkDwAAQBAJ&amp;pg=PT50|isbn=9781503602595}}&lt;/ref&gt;

==ننڍپڻ ۽ تعليم==
  کيس پيءُ [[شاهجهان]]، اورنگزيب جو خطاب ڏنو هو. اورنگزيب 3 نومبر 1618ع تي مالوه جي سرحد ۾ پيدا ٿيو. سندس ماءُ جو نالو ارجمند بانو  هو. جيڪا ’ممتاز محل‘ جي نالي سان مشهور آهي. 
جڏهن اورنگزيب جي ڄمار 2 سال هئي، تڏهن سندس ڏاڏو جهانگير -بادشاهه- هو، جنهن خلاف شاهجهان -بغاوت- ڪئي. هو ٻارن سميت -بنگال- آيو، -جتي- چار سال رهڻ کان پوءِ هن معافي ورتي. پوءِ اورنگزيب جي پرورش نورجهان ڪئي. اورنگزيب جي ھڪ ڀاءُ  جو نالو دارا شڪوه هو. 
اورنگزيب -ان- وقت جي مشهور عالمن وٽ -تعليم- حاصل ڪئي ۽ قرآن شريف به حفظ ڪيائين. ساڳئي وقت فن ۽ ادب سان چاهه به هئس. هن فارسيءَ ۾ ڪيترائي مضمون لکيا.

== شاھجھان جي انتظاميه ۾ خدمتون==

1636ع کان هن باقاعدي فوج جي ڪمان سنڀالڻ شروع ڪئي. پهرين دکن ۾ هو، -جتي- هن بغاوتون ختم ڪيون ۽ ٻيا به ڪارناما سرانجام ڏنا.1 ذوالحج 1059ھ کان 12 رمضان 1061ھ
شاهه جهان لاهور ۾ هجڻ وقت کيس ٺٽي جو صوبيدار ڪيو ۽ ملتان ۽ بکر جاگير ۾ ڏنائينس، پاڻ ٺٽي ۾ نه آيو پر پنهنجا نائب موڪليائين، 12 رمضان 1062ھ تي کيس دڪن جي صوبيداري مليس.&lt;ref name =&quot;قدوسي&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;.

==تخت لاءِ ويڙھ ==
 جڏهن شاهجهان بيمار ٿي پيو ته داره شڪوهُ حڪومت جو انتظام سنڀاليو، جنهنڪري مختلف هنڌن تي الڳ بادشاهتون قائم ٿيون. پر اورنگزيب به ماٺ ڪري نه ويٺو هن پنهنجي ننڍي -ڀاءُ-، مراد کي ساڻ ڪري حڪومت تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1957ع ۾ شاهه جهان بيمار ٿيو، ته سن 1658ع ۾ اورنگزيب کيس هڪ محل ۾ قيد ڪري ڇڏيو ۽ پاڻ -تخت- تي ويهي رهيو. 1659ع ۾ اجين وٽ اورنگزيب ۽ داراشڪوه وچ ۾ -جنگ- لڳي، جنهن ۾ اورنگزيب کي فتح حاصل ٿي. 
==تخت نشيني ۽ حڪومت==

==ڪردار==
 داراشڪوه صوفي خيال رکندڙ هو. تنهنڪري هن کي سلطنت جي سياست ۽ حرفت سان ڪوبه چاهه نه هو. جڏهن ته اورنگزيب ظاهر ۾ عالم ۽ روزي نماز جو پابند هوندو هو، پر -ان- سان گڏ هر قسم جي حرفتن، ۽ کيڏن جو به ماهر هو. هن پهريائين ته پنهنجن وڏن ڀائرن، يعني داراشڪوه ۽ شجاع کي پاڻ ۾ ويڙهايو. -ان- وقت تائين پنهنجي ننڍي -ڀاءُ- مراد کي پنهنجي ساٿ ۾ رکيائين، جڏهن سندس ٻئي وڏا ڀائر فوت ٿيا، ته پوءِ ننڍي -ڀاءُ- مراد کي به قيد ڪري ما. رائي ڇڏيائين اورنگزيب ظاهري طرح فنون لطيفه ۽ ادب کي اڀاريو، پر دلي طرح فنون لطيفه جو دشمن هو. صوفين جو مخالف هو. کيس ڌيءَ زيب النساءِ ’مخفي‘ جي شاعري ڪرڻ به پسند نه هئي، هن -تصوف- جا ڪتاب ساڙايا. خوشحال خان خٽڪ پشتو شاعر سندس سخت مخالف هو. ملڪ مان مختلف برايون ختم ڪرايائين.
== جنگي فتحون==
 1665ع ڌاري آسام، چٽانگ ۽ -بهار- جا علائقا فتح ڪيائين. -ان- کان سواءِ ڪيتريون بغاتون به ڪچليائين، -تان- جو 1687ع تائين سموري هندستان تي مغل بادشاهت قائم ٿي وئي.

==خدمتون==
 هن کي ادب سان به لڳاءُ هو. درٻاري مورخن پاران سندس لاءِ عام طرح مشهور آهي ته سرڪاري خزاني مان ذاتي خرچ نه ڪندو هو، پرهيزگار ۽ نيڪ هو. سندس خط ”رقعات عالمگير“ جي نالي سان ترتيب ڏنا ويا، جيڪو ڪتاب ڇپجي چڪو آهي. سندس ڪتاب ”فتاويٰ عالمگيري“ به وڏي مشهوري ماڻي. 

==وفات==

اورنگزيب عالمگير- 3 مارچ 1707ع تي وفات ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اورنگزيب عالمگير]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مغل بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:مغليه سلطنت]]
[[زمرو:هندوستان جا بادشاهه]]
[[زمرو:هندوستان جا مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا مسلمان حڪمران]]</text>
      <sha1>6b2y38wk9auosfnm7qycwcd5rtdkznn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411447</id>
      <parentid>411446</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14520" sha1="hdbed2l0q1fritxgxglmztperbrokx4" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = اورنگزيب عالمگير 
| title      = محي الدين
| image        = Aurangzeb on the throne.png
| caption      = شھنشاھ اورنگزيب درٻار ۾ تخت تي ويٺل  
| succession   =ڇھون مغل بادشاه
| reign        = 31 
جولائي 1658 – 3 مارچ 1707
| coronation   = 13 
جون 1659 ۾ [[دھلي]] جي [[شاليمار باغ دھلي|شاليمار باغ]] تي
| predecessor  =* [[شاھجھان]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[مغل خان]]

| successor    = [[محمد اعظم شاھ]] (نالي ۾ بادشاھ رھيو)&lt;br&gt;[[بھادر شاھ پھريون]]
*سنڌ جي گورنرشپ [[سعيد خان بھادر]]
| birth_name   =محي الدين محمد  &lt;ref name=&quot;eb&quot;/&gt;
| birth_date   = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}
| birth_place  = [[داھود]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[گجرات رياست]]، [[ڀارت]]
| death_date   = 3 مارچ 1707 {{smaller|([[Adoption of the Gregorian calendar|N.S.]])}}  (aged 88)
| death_place  = [[احمد نگر]]، [[مغل ايمپائر]] موجوده [[مھاراشٽرا]] 
| issue        = {{ubl
  | [[زيب النساء]]
  | [[محمد سلطان( مغل شھزادو)|محمد سلطان]]  
  | [[زينت النساء]]
  | [[بھادر شاھ پھريون]]
  | [[بدرالنساء]]
  | [[زبدت النساء]]
  | [[محمد اعظم شاھ]]
  | [[سلطان محمد اڪبر]]
  | [[مھرالنساء]]
  | [[محمد ڪام بخش]]
}}
| full name   =محي الدين محمد 
| regnal name = عالمگير 
| house       = [[تيموري]]
| father      = [[شاھجھان]]
| mother      = [[ممتاز محل]]
| religion    = [[اسلام]]
| spouse      = [[دلرس بانو بيگم]]&lt;ref name=Sarkar1912&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Sir Jadunath|title=History of Aurangzib Vol. I|date=1912|publisher=M.C. Sarkar &amp; Sons|location=Calcutta|page=61|url=https://jambudveep.files.wordpress.com/2010/08/history-of-aurangzeb-vol-1.pdf}}&lt;/ref&gt;
| spouse-type  = Consort
| spouses      = [[نواب بائي]]&lt;ref name=&quot;Sarkar1912&quot;/&gt;&lt;br/&gt;[[اورنگ آبادي محل]]
| spouses-type = زالون 
| dynasty      = تيموري مغل
| burial_place = [[اورنگزيب جو مقبرو]]،[[خلد آباد]] 
}}

'''محي الدين محمد'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Muhi-ud-Din Muhammad'''}} &lt;ref name=&quot;Thackeray&quot;&gt;{{cite book|last1=Thackeray|first1=Frank W.|last2=editors|first2=John E. Findling,|title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror|url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse|date=2012|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781598849011|page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/248 248]}} &lt;/ref&gt; اورنگزيب عالمگير{{ٻيا نالا|انگريزي=Aurangzeb Alamgir}}  تاريخ 3 نومبر 1618 ۾ پيدا ٿيو ۽ 3  مارچ 1707 ۾ وفات ڪيائين. &lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;{{cite web|last1=Spear|first1=Percival|authorlink=Percival Spear|title=Aurangzeb|publisher=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/biography/Aurangzeb|accessdate=6 April 2016}}&lt;/ref&gt; کيس عام طور تي اورنگزيب جي نالي سان سڏيو ويندو آهي ۽ سندس لقب عالمگير جي معني آھي دنيا جو فاتح. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Dictionary of Wars|date=2013|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken|isbn=9781135954949|page=387}}&lt;/ref&gt; پاڻ ڇھون نمبر مغل شھنشاھ ھيو ۽ کيس آخري طاقتور مغل بادشاه سمجھيو ويندو آھي جنھن 49 سال حڪومت ڪئي ۽ 1707 ۾ پنھنجي وفات تائين بادشاھ رھيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chapra|first1=Muhammad Umer|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781783475728|pages=62–63|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bayly|first1=C.A.|title=Indian society and the making of the British Empire|date=1990|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [England]|isbn=9780521386500|page=7|edition=1st pbk.}}&lt;/ref&gt;ھن پنھنجي ايمپائر جي سرحدن ۾ وڏو اضافو ڪيو تقريبن پوري ڏکڻ ايشيا تي سندس حڪومت ھئي .&lt;ref name=&quot;borocz&quot;&gt;{{cite book|author=[[József Böröcz]]|title=The European Union and Global Social Change|page=21|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=d0SPAgAAQBAJ&amp;pg=PA21|accessdate=26 June 2017|isbn=9781135255800|date=2009-09-10}}&lt;/ref&gt; ھن جي سلطنت 40 لک چورس ڪلوميٽرن جي لڳ ڀڳ ھئي.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt; جنھن جي آبادي اٽڪل  15,80،00,000 ھئي. &lt;ref name=&quot;borocz&quot;/&gt; 45 سلطنت جي سالياني آمدني 45 ڪروڙ ڊالر ھئي جيڪا ان وقت جي فرانس جي لوئي چوڏهين جي بادشاھت کان ڏھوڻي ھئي ,&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book|title=Developing cultures: case studies|author=[[Lawrence Harrison (academic)|Lawrence E. Harrison]], [[Peter L. Berger]]|publisher=[[Routledge]]|year=2006|page=158|url=https://books.google.co.uk/books?id=RB0oAQAAIAAJ|isbn=9780415952798}} &lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;
Connections, A World History, Volume 1: World history, World history by CTI Reviews&lt;/ref&gt; ھن جي دؤر ۾ مغل ايمپائر چين جي معيشت کان بہ وڏي معيشت رکندڙ ھئي .&lt;ref&gt;[[Angus Maddison|Maddison, Angus]] (2003): ''[https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&amp;pg=PA259 Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics]'', [[OECD Publishing]], {{ISBN|9264104143}}, pages 259–261&lt;/ref&gt;اورنگزيب جي شخصيت تاريخ ۾ تڪراري رھي آھي .&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |p=271 |isbn=965-264-014-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abraham Eraly (2000), Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals, Penguin Books, {{ISBN|978-0141001432}}, pages 398–399. According to Abraham Eraly, &quot;in 1670, all temples around [[Ujjain]] were destroyed&quot; and later &quot;300 temples were destroyed in and around Chitor, [[Udaipur]] and [[Jaipur]]&quot; among other Hindu temples destroyed elsewhere in campaigns through 1705.&lt;br/&gt;اواري لکي ٿو تہ اورنگزيب جي مذھبي پاليسي سندس ۽ سکن جي نائين گرو تيغ بھادر جي وچ ۾ ٽڪراء کي جنم ڏنو جنھن ڪشمير ۽ پنجاب ۾ اورنگزيب جي خلاف آواز اٿاريو. کيس گرفتار ڪري دھلي پھچايو ويو جتي کيس مسلمان ٿيڻ لاءِ چيو ويو پر ھن انڪار ڪيو. کيس پنج ڏينھن تائين تشدد ڪيو ويو ۽ نومبر 1675 ۾ سندس سر قلم ڪيو ويو. اھڙي طرح اھو سکن جو ٻيون گرو ھو جيڪو مغلن قتل ڪيو ھيو.(Avari (2013), page 155)&lt;/ref&gt;{{efn|See also [http://www.aurangzeb.info/ &quot;Aurangzeb, as he was according to Mughal Records&quot;]; more links at the bottom of that page. For Muslim historian's record on major Hindu temple destruction campaigns, from 1193 to 1729 AD, see Richard Eaton (2000), Temple Desecration and Indo-Muslim States, Journal of Islamic Studies, Vol. 11, Issue 3, pages 283–319}}  ھن جي خلاف مندرن کي ڊاھرائڻ واريون ڳالهيون تاريخ ۾ تڪراري آھن . ڪن مؤرخن جو خيال آهي تہ اھي تہ اھو تاريخ ۾ حقيقت جي برعڪس وڌاء ڪيو ويو آهي {{sfn|Avari|2013|p=115 |ps=: citing a 2000 study, writes &quot;Aurangzeb was perhaps no more culpable than most of the sultans before him; they desecrated the temples associated with Hindu power, not all temples. It is worth noting that, in contrast to the traditional claim of hundreds of Hindu temples having been destroyed by Aurangzeb, a recent study suggests a modest figure of just fifteen destructions.&quot;}} ڇوتہ ھن مندر ٺھرايا ۽ انھن جي مرمت پڻ ڪرائي ھئي. &lt;ref name=&quot;pande&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb and Tipu Sultan: Evaluation of Their Religious Policies|author=B. N. Pande|publisher=[[University of Michigan]]|year=1996|url=https://books.google.co.uk/books/about/Aurangzeb_and_Tipu_Sultan.html?id=FgbXAAAAMAAJ|isbn=9788185220383}}&lt;/ref&gt;رياست جي ڪامورا شاھي ۾ اڳين بادشاهن جي ڀيٽ ۾  کوڙ ھندو وڌيڪ ڀرتي ڪيا ھيا ۽ شيعن  يا ھندن جي خلاف دشمني جي مخالفت ڪئي ھئائين &lt;ref name=&quot;Truschke50&quot;&gt;{{cite book|title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King|author=Audrey Truschke|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2017|pages=50–51|url=https://books.google.co.uk/books?id=oUUkDwAAQBAJ&amp;pg=PT50|isbn=9781503602595}}&lt;/ref&gt;

==ننڍپڻ ۽ تعليم==
  کيس پيءُ [[شاهجهان]]، اورنگزيب جو خطاب ڏنو هو. اورنگزيب 3 نومبر 1618ع تي مالوه جي سرحد ۾ پيدا ٿيو. سندس ماءُ جو نالو ارجمند بانو  هو. جيڪا ’ممتاز محل‘ جي نالي سان مشهور آهي. 
جڏهن اورنگزيب جي ڄمار 2 سال هئي، تڏهن سندس ڏاڏو جهانگير -بادشاهه- هو، جنهن خلاف شاهجهان -بغاوت- ڪئي. هو ٻارن سميت -بنگال- آيو، -جتي- چار سال رهڻ کان پوءِ هن معافي ورتي. پوءِ اورنگزيب جي پرورش نورجهان ڪئي. اورنگزيب جي ھڪ ڀاءُ  جو نالو دارا شڪوه هو. 
اورنگزيب -ان- وقت جي مشهور عالمن وٽ -تعليم- حاصل ڪئي ۽ قرآن شريف به حفظ ڪيائين. ساڳئي وقت فن ۽ ادب سان چاهه به هئس. هن فارسيءَ ۾ ڪيترائي مضمون لکيا.

== شاھجھان جي انتظاميه ۾ خدمتون==

1636ع کان هن باقاعدي فوج جي ڪمان سنڀالڻ شروع ڪئي. پهرين دکن ۾ هو، -جتي- هن بغاوتون ختم ڪيون ۽ ٻيا به ڪارناما سرانجام ڏنا.1 ذوالحج 1059ھ کان 12 رمضان 1061ھ
شاهه جهان لاهور ۾ هجڻ وقت کيس ٺٽي جو صوبيدار ڪيو ۽ ملتان ۽ بکر جاگير ۾ ڏنائينس، پاڻ ٺٽي ۾ نه آيو پر پنهنجا نائب موڪليائين، 12 رمضان 1062ھ تي کيس دڪن جي صوبيداري مليس.&lt;ref name =&quot;قدوسي&quot;&gt; ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;.

==تخت لاءِ ويڙھ ==
 جڏهن شاهجهان بيمار ٿي پيو ته داره شڪوهُ حڪومت جو انتظام سنڀاليو، جنهنڪري مختلف هنڌن تي الڳ بادشاهتون قائم ٿيون. پر اورنگزيب به ماٺ ڪري نه ويٺو هن پنهنجي ننڍي -ڀاءُ-، مراد کي ساڻ ڪري حڪومت تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1957ع ۾ شاهه جهان بيمار ٿيو، ته سن 1658ع ۾ اورنگزيب کيس هڪ محل ۾ قيد ڪري ڇڏيو ۽ پاڻ -تخت- تي ويهي رهيو. 1659ع ۾ اجين وٽ اورنگزيب ۽ داراشڪوه وچ ۾ -جنگ- لڳي، جنهن ۾ اورنگزيب کي فتح حاصل ٿي. 
==تخت نشيني ۽ حڪومت==

==ڪردار==
 داراشڪوه صوفي خيال رکندڙ هو. تنهنڪري هن کي سلطنت جي سياست ۽ حرفت سان ڪوبه چاهه نه هو. جڏهن ته اورنگزيب ظاهر ۾ عالم ۽ روزي نماز جو پابند هوندو هو، پر -ان- سان گڏ هر قسم جي حرفتن، ۽ کيڏن جو به ماهر هو. هن پهريائين ته پنهنجن وڏن ڀائرن، يعني داراشڪوه ۽ شجاع کي پاڻ ۾ ويڙهايو. -ان- وقت تائين پنهنجي ننڍي -ڀاءُ- مراد کي پنهنجي ساٿ ۾ رکيائين، جڏهن سندس ٻئي وڏا ڀائر فوت ٿيا، ته پوءِ ننڍي -ڀاءُ- مراد کي به قيد ڪري ما. رائي ڇڏيائين اورنگزيب ظاهري طرح فنون لطيفه ۽ ادب کي اڀاريو، پر دلي طرح فنون لطيفه جو دشمن هو. صوفين جو مخالف هو. کيس ڌيءَ زيب النساءِ ’مخفي‘ جي شاعري ڪرڻ به پسند نه هئي، هن -تصوف- جا ڪتاب ساڙايا. خوشحال خان خٽڪ پشتو شاعر سندس سخت مخالف هو. ملڪ مان مختلف برايون ختم ڪرايائين.
== جنگي فتحون==
 1665ع ڌاري آسام، چٽانگ ۽ -بهار- جا علائقا فتح ڪيائين. -ان- کان سواءِ ڪيتريون بغاتون به ڪچليائين، -تان- جو 1687ع تائين سموري هندستان تي مغل بادشاهت قائم ٿي وئي.

==خدمتون==
 هن کي ادب سان به لڳاءُ هو. درٻاري مورخن پاران سندس لاءِ عام طرح مشهور آهي ته سرڪاري خزاني مان ذاتي خرچ نه ڪندو هو، پرهيزگار ۽ نيڪ هو. سندس خط ”رقعات عالمگير“ جي نالي سان ترتيب ڏنا ويا، جيڪو ڪتاب ڇپجي چڪو آهي. سندس ڪتاب ”فتاويٰ عالمگيري“ به وڏي مشهوري ماڻي. 

==وفات==

اورنگزيب عالمگير- 3 مارچ 1707ع تي وفات ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اورنگزيب عالمگير]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مغل بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان شخصيتون]]
[[زمرو:مغليه سلطنت]]
[[زمرو:هندوستان جا بادشاهه]]
[[زمرو:هندوستان جا مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا مسلمان حڪمران]]</text>
      <sha1>hdbed2l0q1fritxgxglmztperbrokx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باڊھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28395</id>
    <revision>
      <id>411460</id>
      <parentid>383585</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24847" sha1="1ze68e2bd0o3711lk4kswm7w488lwhp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = باڊهه
| native_name             = باڊهه
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Larkana District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|20|05|N|68|00|55|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[ڏوڪري تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| population_total        = 43,756
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77010
}}

'''باڊهه''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾، [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف ۽ [[نصيرآباد]] جي اوڀر طرف واقع آهي. باڊهه تاريخي طور زرعي واپار، چانورن جي منڊي ۽ ريلوي رابطي سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ اهم مقامي مرڪز رهيو آهي.

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,756''' هئي، جنهن ۾ 22,516 مرد، 21,239 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; 2017ع ۾ شهر جي آبادي 40,038 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 9.3 سيڪڙو واڌ ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.50 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ باڊهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع آهي.]]

== جاگرافي ==
باڊهه اتر سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪولي جغرافيائي رڪارڊ ۾ باڊهه شهر جي سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول جو مقام لڳ ڀڳ 27.3347° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.0151° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhEnergy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools of Larkana District
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Larkana.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن ته نصيرآباد اولهه طرف قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ واقع آهي. تاريخي جاگرافيءَ جي 1936ع واري مطالعي ۾ باڊهه کي موهن جي دڙي کان اولهه طرف واقع قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Pithawala&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Historical Geography of Sind
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Historical-Geography-Of-Sind_II-Maneck_Pithawala-1936-cs.pdf
 |journal=Journal of the Sind Historical Society
 |year=1936
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

باڊهه شهر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ دادو واري زرعي پٽيءَ ڏانهن ويندڙ روڊن جي ويجهو هجڻ سبب علائقائي اچ وڃ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

== تاريخ ==
باڊهه جي آبادڪاريءَ جي صحيح شروعات بابت واضح قديم دستاويزي رڪارڊ محدود آهي، پر ڪلهوڙا دور ۾ هن وسندي جي انتظامي ۽ سفري اهميت بابت مقامي تاريخي حوالا موجود آهن.

ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي پنهنجي تحقيق ''گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف'' ۾ لکي ٿو ته [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ باڊهه کي سرڪاري منزل گاهه جي حيثيت حاصل هئي ۽ ماڻهن جي اچ وڃ ۽ حڪومتي نقل وحرڪت لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;AsirQureshi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر اسير
 |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف
 |journal=مھراڻ
 |issue=1 ۽ 2
 |year=2018
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي تحقيق ۾ باڊهه کي گاجي کهاوڙ جي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪلهوڙا دور ۾ لاڙڪاڻي، وارهه، نصيرآباد، گاجي کهاوڙ ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سياسي ۽ زرعي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;AsirQureshi&quot;/&gt;

ڪلهوڙا خاندان 18هين صديءَ ۾ سنڌ جو حڪمران خاندان هو ۽ سندن حڪومت 1701ع کان 1783ع تائين هلي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Mehr
 |first=Ghulam Rasool
 |title=History of Sindh: Kalhora Period 1701–1783 A.D.
 |url=https://books.google.com/books?id=8zDn0QEACAAJ
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage Sindh
 |year=2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي '''40,038''' هئي، جنهن ۾ 20,351 مرد، 19,686 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Larkana – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District078_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ اها آبادي وڌي 43,756 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#315d7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#eaf3f8;&quot;
| '''2017ع'''
| 40,038
| 20,351
| 19,686
| 5.66
|- style=&quot;background:#fff3d5;&quot;
| '''2023ع'''
| 43,756
| 22,516
| 21,239
| 5.80
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ 3,718 ماڻهن جو اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''60.24 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 68.84 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 51.22 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 62.41 سيڪڙو، مردن ۾ 71.74 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 52.84 سيڪڙو درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ '''باڊهه ۾ خواندگي'''
|- style=&quot;background:#287271; color:white;&quot;
! آدمشماري
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e7f5f1;&quot;
| '''2017ع'''
| 62.41٪
| 71.74٪
| 52.84٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''2023ع'''
| 60.24٪
| 68.84٪
| 51.22٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 3,802 مرد ۽ 2,872 عورتون اهڙي تعليمي سطح تي درج هيون، جن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي پر مئٽرڪ کان هيٺ هئا. 3,468 مرد ۽ 1,949 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ واري سطح تي هيون، جڏهن ته 1,464 مرد ۽ 511 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;

=== تعليمي ادارا ===
باڊهه ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن.

[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي سرڪاري لاڳاپيل ادارن جي فهرست ۾ هي اسڪول شامل آهن:&lt;ref name=&quot;BISEL&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Affiliated Schools – District Larkana
 |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf
 |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه
* گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه
* صلاح پبلڪ اسڪول باڊهه
* محمد ايوب پبلڪ اسڪول باڊهه

سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010219''' ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010221''' آهي.&lt;ref name=&quot;SindhEnergy&quot;/&gt;

سنڌ تعليم کاتي 2023ع ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول باڊهه-I''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چنا محلا''' کي هائير سيڪنڊري سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جا نوٽيفڪيشن پڻ جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;EducationUpgrade&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification for Upgradation of Schools in Badah, Taluka Dokri
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=dokri&amp;pageNumber=1
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=21 August 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري اسڪولن جي موجود رڪارڊ ۾ چنا محلا، نيو باڊهه، باڊهه-I، باڊهه نمبر 2، بردي محلا، ڦلپوٽا محلا ۽ پير تقي شاهه واري علائقي ۾ پڻ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

باڊهه ۾ فني ۽ ووڪيشنل تعليم لاءِ پڻ ادارا موجود آهن. سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن ۽ ووڪيشنل ٽريننگ سان لاڳاپيل سرڪاري فهرست ۾ '''محمد ايوب انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، باڊهه''' ريلوي اسٽيشن روڊ تي درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;STTB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Private Institutes in Larkana
 |url=https://www.sindhttb.gov.pk/page/Larkano
 |publisher=Sindh Trade Testing Board
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ '''7,544 گهر''' درج ٿيا. انهن مان 3,289 پڪا، 2,171 نيم پڪا ۽ 2,084 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_35_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 6,467 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 4,942 لاءِ بجلي ۽ 5,302 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''باڊهه ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6d597a; color:white;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#f1edf5;&quot;
| '''7,544'''
| 3,289
| 2,171
| 2,084
| 6,467
| 4,942
| 5,302
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 7,037 گهر هئا، جن مان 3,259 پڪا، 1,542 نيم پڪا ۽ 2,236 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي 43,756 رهواسين مان '''42,979 مسلمان''' ۽ '''777 غير مسلم''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;

2017ع ۾ 39,249 مسلمان ۽ 789 غير مسلم ماڻهو درج هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
باڊهه سنڌ جي شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي باڊهه''' جي حيثيت رکي ٿو.

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي باڊهه جي چونڊيل عهديدارن ۾ چيئرمين '''بدرالدين ساريو''' ۽ وائيس چيئرمين '''گلزار علي گوپانگ''' درج ٿيل آهن. ٻنهي جا پتا باڊهه، تعلقو ڏوڪري طور ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Elected Chairmen and Vice Chairmen of Local Governments in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي اڳوڻي نوٽيفڪيشن ۾ پڻ باڊهه کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو هو، جنهن مان شهر جي باقاعده شهري مڪاني حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ECPold&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Returned Candidates
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
باڊهه ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر باڊهه''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي لاڙڪاڻي ضلعي جي نگراني ۽ بيمارين جي رپورٽنگ وارن صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال ڏوڪري پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;

== ريلوي ==
[[باڊهه ريلوي اسٽيشن]] شهر جي تاريخي آمدرفت ۽ واپاري اهميت جو بنيادي حصو آهي. اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''بي ڊي آر''' آهي.&lt;ref name=&quot;RailwayMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Map of Pakistan Railways
 |url=https://www.railways.gov.pk/Detail/OTg0NzM1YzAtOWFhOC00MGIzLWFlMzEtNzY1MjZhOGFiZTMw
 |publisher=Ministry of Railways, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي اسٽيشن جي جغرافيائي مقام جا انگ لڳ ڀڳ 27°19′56″ اتر ۽ 68°01′56″ اوڀر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Badah Railway Station
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18346559
 |publisher=[[وڪي ڊيٽا]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان ريلوي]] جو ريلوي نيٽ ورڪ باڊهه کي ڏوڪري، لاڙڪاڻو، دادو، ڪوٽڙي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو.

== پوسٽ ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب باڊهه جو پوسٽل ڪوڊ '''77010''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Post Code Directory
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري رڪارڊ موجب باڊهه سب پوسٽ آفيس ۾ تڪڙي ميل ۽ ڪيش آن ڊليوري جهڙيون خدمتون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PakPostServices&quot;&gt;{{cite web
 |title=Authorized Postal Offices for UMS, UMO and COD Services
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/pdfForms/2023-03-22-Director-General-Circular-No-42021-under-the-DGPPO-IBD.pdf
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زراعت ۽ واپار ==
باڊهه لاڙڪاڻي جي اهم زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي ۾ وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿيندي آهي، جنهن سبب تاريخي طور باڊهه چانورن جي خريد ۽ وڪري جي مقامي منڊي طور سڃاتو ويو آهي.

لاڙڪاڻي ضلعو سنڌ جي اهم سارين پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي. آبپاشيءَ لاءِ رائيس ڪئنال، دادو ڪئنال ۽ انهن جون شاخون ضلعي جي زرعي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

مقامي واپاري سرگرمين ۾ زرعي جنس، اناج، چانور، روزمرهه جي سامان، ننڍي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ خدمتون اهم آهن.

== قديم آثار ۽ ڀرپاسي ==
باڊهه جي ڀرپاسي وارو علائقو آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽي ڪوئٽيز موجب '''ڌامراهو جو دڙو''' نالي ٽن قديم دڙن جو مجموعو باڊهه ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري باڊهه-ميهڙ روڊ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Dhamrao&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dhamrao jo Daro (Three Groups of Mounds), Larkana
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/dhamrao-jo-daro-three-groups-of-mounds-larkana/
 |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن دڙن تي ٺڪر جا ٽڪرا، پراڻين سرن جا ڀڳل حصا ۽ ٽيراڪوٽا جا آثار مليا آهن. سنڌ حڪومت موجب انهن مان ڪجهه سرن جو نمونو [[موهن جو دڙو]] جي عظيم غسل خاني ۾ استعمال ٿيل سرن سان مشابهت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dhamrao&quot;/&gt;

[[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]]؛ باڊهه جي اوڀر طرف واقع سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ.]]

باڊهه [[موهن جو دڙو]] جي ويجهو هجڻ سبب لاڙڪاڻي جي ان قديم ثقافتي خطي جو حصو آهي، جتي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ڪيترائي قديم آثار مليا آهن.

== پير تقي شاهه ==
باڊهه ۾ '''پير تقي شاهه''' جي درگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل محلو شهر جي مشهور مقامي هنڌن مان آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير تقي شاهه''' کي باڊهه واري انتظامي علائقي اندر درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECT&quot;&gt;{{cite web
 |title=District-wise Vacancy Position of Early Childhood Teachers
 |url=https://www.scribd.com/document/819581121/Updated-District-and-cost-center-wise-vacancy-position-of-ECT
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي روايت موجب شعبان جي مهيني ۾ پير تقي شاهه سان لاڳاپيل ميلو لڳندو رهيو آهي، جنهن ۾ باڊهه ۽ ڀرپاسي جي آبادين جا ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. شهر جو '''پير تقي شاهه محلو''' مختلف سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Records
 |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادين ۽ پاڙن ==
باڊهه ٽائون ڪميٽي اندر ڪيترائي پراڻا محلا ۽ پاڙا موجود آهن. سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن مان هي نالا تصديق ٿين ٿا:

* چنا محلو
* ڦلپوٽا محلو
* بردي محلو
* پير تقي شاهه محلو
* نيو باڊهه
* ديرا باڊهه
* گڍڙا / گڌڙا نيو باڊهه

ڳوٺاڻن ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مسڻ، انبپور، ٻلاڻين، جوڳي، لڌاڻين، دڙا، ننڍي وهڻين، وڏي وهڻين، بروهي ۽ گند جهڙيون آباديون تاريخي طور باڊهه سان سماجي ۽ واپاري تعلق رکنديون رهيون آهن.

== ثقافت ۽ ادب ==
باڊهه سنڌي ٻولي ۽ مقامي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. شهر مان مختلف شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ادبي ڪارڪن پيدا ٿيا آهن.

ليکڪ ۽ پبلشر '''هوش محمد ڀٽي''' باڊهه سان تعلق رکي ٿو ۽ سنڌي ادبي سرگرمين ۾ سرگرم رهيو آهي. 2026ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان کيس باڊهه جو رهواسي ۽ مشهور پبلشر ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;APP&quot;&gt;{{cite news
 |title=Weekly literary meeting of Sindhi Adabi Sangat Hyderabad held
 |url=https://www.app.com.pk/sindh/weekly-literary-meeting-of-sindhi-adabi-sangat-hyderabad-held/
 |work=Associated Press of Pakistan
 |date=30 March 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ادبي ۽ تاريخي دستاويزن ۾ شاعر '''راز سروري''' جو تعلق پڻ باڊهه سان ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=April – Sindh Personalities and Events
 |url=https://drpathan.com/april-2/
 |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ويجها اهم هنڌ ==
* [[موهن جو دڙو]]
* [[ڏوڪري]]
* [[نصيرآباد]]
* [[ميهڙ]]
* ڌامراهو جو دڙو
* [[لاڙڪاڻو]]

== پڻ ڏسو ==
* [[باڊهه ريلوي اسٽيشن]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[ڏوڪري]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]
* [https://www.railways.gov.pk پاڪستان ريلوي]
* [https://antiquities.sindhculture.gov.pk سنڌ آثار قديمه کاتو]

[[زمرو:ڏوڪري تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>1ze68e2bd0o3711lk4kswm7w488lwhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باقراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28699</id>
    <revision>
      <id>411382</id>
      <parentid>378623</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14266" sha1="115a777tewttm4ww0y18qagyqjnxoxo" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ ۾ هڪ ذات ۽ خانداني نالو}}

{{Infobox
| above = باقراڻي
| abovestyle = background:#8B4513; color:white; font-size:125%;
| labelstyle = background:#FFF3E0;
| label1 = قسم
| data1 = [[سنڌي ذاتيون|ذات]] / خانداني نالو
| label2 = اصل علائقو
| data2 = [[سنڌ]]
| label3 = نالي جا روپ
| data3 = باقراڻي، باڪراڻي
| label4 = رومن صورتون
| data4 = ''Baqrani''، ''Bakrani''
| label5 = ساڳئي نالي وارا ماڳ
| data5 = [[باقراڻي]]، [[باقراڻي تعلقو]]
}}

'''باقراڻي''' يا '''باڪراڻي''' [[سنڌ]] ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ذات يا خانداني نالو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پهرئين جلد ۾ شامل ''باقراڻي'' جي داخلا ۾ ان کي صريح طور ”هڪ ذات جو نالو“ ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ماخذ موجب '''باقراڻي''' نالو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي هڪ شهر، ديهه ۽ تعلقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |work=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |volume=1
 |year=2012
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409154631/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |archive-date=9 April 2016
 |access-date=11 September 2026
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

لفظ جي ساڳئي وقت ذات، وسندي ۽ انتظامي علائقي لاءِ استعمال ٿيڻ سبب '''باقراڻي ذات''' ۽ '''باقراڻي شهر يا تعلقو''' هڪ ٻئي کان الڳ موضوع آهن. موجود معتبر سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ماڻهن کي باقراڻي ذات جي بنياد تي الڳ ڳڻيو نٿو وڃي؛ تنهنڪري هن ذات جي موجوده آبادي يا سنڌ اندر ضلعي وار تعداد بابت ڪو تصديق ٿيل سرڪاري انگ موجود ناهي.

== نالو ۽ املا ==
سنڌي مواد ۾ نالي جون '''باقراڻي''' ۽ '''باڪراڻي''' ٻئي صورتون استعمال ٿيل ملن ٿيون. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پراڻي داخلا ۾ ''باقراڻي'' لکي ٿي، جڏهن ته ڪيترن جديد انگريزي ۽ سرڪاري انگن اکرن ۾ رومن صورت ''Bakrani'' ۽ ڪٿي ''Baqrani'' استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

رومن اکرن ۾ ''Baqrani'' لکڻ اصل سنڌي صورت '''باقراڻي''' جي وڌيڪ ويجهو آهي، جڏهن ته سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ ''Bakrani'' پڻ وڏي پيماني تي رائج آهي. ٻنهي صورتن کي هڪ ئي سنڌي نالي جون متبادل رومن صورتون سمجهيو وڃي ٿو.

== نالي جو جاگرافيائي لاڳاپو ==
[[File:Baqrani Taluka.jpg|thumb|left|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ [[باقراڻي تعلقو]]؛ ''باقراڻي'' نالو ذات کان سواءِ شهر ۽ انتظامي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو.]]

باقراڻي نالو اتر سنڌ، خاص ڪري [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] سان مضبوط جاگرافيائي وابستگي رکي ٿو. موجوده سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ [[باقراڻي تعلقو]] لاڙڪاڻي ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي ڪل آبادي 275,268 درج ڪئي وئي، جنهن مان 234,495 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 40,773 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Households&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 21: Types of Household by Population and Sex, Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_21.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

اهي انگ '''تعلقي جي سموري آبادي''' جا آهن، باقراڻي ذات جا نه. پاڪستان جي جديد آدمشماري ذات يا قبيلو وار اهڙو تفصيل شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن انگن کي باقراڻي ذات جي آبادي طور استعمال ڪرڻ درست نه ٿيندو.

2023ع جي سرڪاري ڳوٺاڻي آبادين واري جدول ۾ پڻ ''Bakrani STC'' ۽ ''Bakrani'' جا نالا انتظامي ۽ آبادي ماڳن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt; وفاقي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي سرڪاري آفيسن واري فهرست ۾ پڻ لاڙڪاڻي ضلعي هيٺ ''Bakrani'' تعلقي جي آفيس درج ٿيل آهي، جنهن مان هن نالي جي موجوده انتظامي استعمال جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BISPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=BISP Offices
 |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh
 |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي ابتدا بابت روايت ==
باقراڻي شهر بابت مقامي تاريخي مواد ۾ هڪ روايت ملي ٿي ته وسنديءَ جو بنياد '''باقر نالي هڪ ڪلهوڙي''' وڌو ۽ پوءِ آبادگاهه سندس نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54749
 |work=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اها روايت بنيادي طور '''باقراڻي شهر جي نالي''' جي باري ۾ آهي. موجود ذريعن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته باقراڻي ذات جا سڀ ماڻهو انهيءَ باقر ڪلهوڙي جو نسلي اولاد آهن. تنهنڪري شهر جي نالي واري هن روايت کي ذات جو قطعي شجرو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

== تاريخي پسمنظر ==
باقراڻي وارو علائقو لاڙڪاڻي جي قديم آباد ۽ زرعي خطي جو حصو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب باقراڻيءَ جي آس پاس واري علائقي ۾ آبپاشي، باغباني ۽ زراعت پراڻي وقت کان اهم رهي آهي. هڪ مقامي تاريخي بيان ۾ 1839ع ۾ سنڌ مان سفر ڪندڙ [[لطف الله سورتي]] جي باقراڻي ڀرسان گذرڻ ۽ هن علائقي جي ساوڪ جو ذڪر پڻ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;/&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام]]

باقراڻي تعلقي جي وسيع تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ سياسي تحريڪن جا نشان پڻ ملن ٿا. سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي جرنل ''Grassroots'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب [[ميانوال تحريڪ]] جو هڪ شروعاتي مرڪز موجوده باقراڻي تعلقي جي هٽڙي واري علائقي سان لاڳاپيل هو، جتان ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي تحريڪ اڳتي وڌي.&lt;ref name=&quot;Mianwal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chandio
 |first1=Nornag
 |last2=Chandio
 |first2=Amir Ali
 |title=Mianwal Tahreek (Movement) as a Struggle for the Independence of Sindh during Mughal Rule
 |journal=Grassroots
 |volume=55
 |issue=II
 |year=2021
 |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]]
 |doi=10.52806/grassroots.v55iII.4280
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Grassroots/article/view/4280
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو تاريخي مواد باقراڻي علائقي جي سماجي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر ان مان باقراڻي ذات جي مخصوص نسب يا قبيلائي شاخن بابت سڌو نتيجو ڪڍڻ ممڪن ناهي.

== ذات ۽ ماڳ وچ ۾ فرق ==
باقراڻي بابت موجود مواد ۾ ٽي الڳ مفهوم گڏ نظر اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; padding:7px;&quot; | '''باقراڻي نالي جا اهم استعمال'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! استعمال
! نوعيت
! علائقو
! ماخذن ۾ حيثيت
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| '''باقراڻي ذات'''
| ذات / خانداني نالو
| [[سنڌ]]
| [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ صريح ذڪر&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;
|-
| '''[[باقراڻي]]'''
| شهر / وسندي
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| تاريخي ۽ جديد ماخذن ۾ درج&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| '''[[باقراڻي تعلقو]]'''
| انتظامي تعلقو
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| سرڪاري آدمشماري ۽ وفاقي/صوبائي رڪارڊ ۾ درج&lt;ref name=&quot;PBS2023Households&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BISPBakrani&quot;/&gt;
|-
| '''باقراڻي ايس ٽي سي'''
| شمارياتي/روينيو علائقو
| باقراڻي تعلقو
| 2023ع آدمشماري ۾ درج&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;
|}

== آبادي بابت ماخذن جون حدون ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ آبادي، جنس، شهري ۽ ٻهراڙي ورهاست، روزگار ۽ ٻيا سماجي انگ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Employment&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 14: Total Population, Employment by Gender and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_14_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt; پر اهي جدول ماڻهن کي '''ذات''' جي لحاظ کان ورهائي نٿا ڏيکارين.

انهيءَ ڪري باقراڻي ذات لاءِ هزارن يا لکن ۾ آبادي ٻڌائڻ، ڪنهن مخصوص ضلعي ۾ ذات جو سيڪڙو مقرر ڪرڻ يا سرڪاري آدمشماريءَ سان اهڙي دعويٰ ڪرڻ لاءِ هن وقت دستياب ذريعا ڪافي ناهن. باقراڻي تعلقي بابت غربت ۽ سماجي-اقتصادي تحقيقن ۾ پڻ ''Baqrani'' کي انتظامي تعلقي جي نالي سان استعمال ڪيو ويو آهي، نه ڪنهن ذاتي آباديءَ جي زمري طور.&lt;ref name=&quot;PovertyStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Spatial distribution of poverty in Pakistan: an asset-based approach
 |journal=Future Business Journal
 |year=2022
 |publisher=Springer Nature
 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/s43093-022-00162-4
 |doi=10.1186/s43093-022-00162-4
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جديد انتظامي استعمال ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب باقراڻي تعلقي جي شهري آبادين ۾ [[آريجا]] ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي 26,047 ۽ [[ڳيريلو]] ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي 14,726 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt; سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ باقراڻي تعلقي جون يونين ڪائونسلون سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي حوالا ''باقراڻي'' نالي جي موجوده سرڪاري ۽ جاگرافيائي استعمال کي واضح ڪن ٿا، جڏهن ته ذات بابت تفصيلي تاريخ لاءِ الڳ نسب نامن، برادريءَ جي تاريخ يا معتبر نسلياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

== املا ۽ معنائن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:7px;&quot; | '''باقراڻي: نالو، صورتون ۽ استعمال'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! صورت
! ٻولي / رسم الخط
! استعمال
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| '''باقراڻي'''
| سنڌي
| ذات، شهر ۽ تعلقو
|-
| '''باڪراڻي'''
| سنڌي متبادل املا
| شهر ۽ تعلقي لاءِ پڻ رائج
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| ''Baqrani''
| رومن
| سنڌي نالي جي صوتياتي صورت
|-
| ''Bakrani''
| انگريزي/سرڪاري رومن صورت
| سرڪاري آدمشماري ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ عام
|}


== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي]]
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[سنڌ جون ذاتيون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا سماجي گروهه]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]</text>
      <sha1>115a777tewttm4ww0y18qagyqjnxoxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411383</id>
      <parentid>411382</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14234" sha1="6av251wg2ihce2l46t7st87jyrg1aja" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ ۾ هڪ ذات ۽ خانداني نالو}}

{{Infobox
| above = باقراڻي
| abovestyle = background:#8B4513; color:white; font-size:125%;
| labelstyle = background:#FFF3E0;
| label1 = قسم
| data1 = [[سنڌي ذاتيون|ذات]] / خانداني نالو
| label2 = اصل علائقو
| data2 = [[سنڌ]]
| label3 = نالي جا روپ
| data3 = باقراڻي، باڪراڻي
| label4 = رومن صورتون
| data4 = ''Baqrani''، ''Bakrani''
| label5 = ساڳئي نالي وارا ماڳ
| data5 = [[باقراڻي]]، [[باقراڻي تعلقو]]
}}

'''باقراڻي''' يا '''باڪراڻي''' [[سنڌ]] ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ذات يا خانداني نالو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پهرئين جلد ۾ شامل ''باقراڻي'' جي داخلا ۾ ان کي صريح طور ”هڪ ذات جو نالو“ ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ماخذ موجب '''باقراڻي''' نالو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي هڪ شهر، ديهه ۽ تعلقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |work=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |volume=1
 |year=2012
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409154631/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |archive-date=9 April 2016
 |access-date=11 September 2026
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

لفظ جي ساڳئي وقت ذات، وسندي ۽ انتظامي علائقي لاءِ استعمال ٿيڻ سبب '''باقراڻي ذات''' ۽ '''باقراڻي شهر يا تعلقو''' هڪ ٻئي کان الڳ موضوع آهن. موجود معتبر سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ماڻهن کي باقراڻي ذات جي بنياد تي الڳ ڳڻيو نٿو وڃي؛ تنهنڪري هن ذات جي موجوده آبادي يا سنڌ اندر ضلعي وار تعداد بابت ڪو تصديق ٿيل سرڪاري انگ موجود ناهي.

== نالو ۽ املا ==
سنڌي مواد ۾ نالي جون '''باقراڻي''' ۽ '''باڪراڻي''' ٻئي صورتون استعمال ٿيل ملن ٿيون. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پراڻي داخلا ۾ ''باقراڻي'' لکي ٿي، جڏهن ته ڪيترن جديد انگريزي ۽ سرڪاري انگن اکرن ۾ رومن صورت ''Bakrani'' ۽ ڪٿي ''Baqrani'' استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

رومن اکرن ۾ ''Baqrani'' لکڻ اصل سنڌي صورت '''باقراڻي''' جي وڌيڪ ويجهو آهي، جڏهن ته سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ ''Bakrani'' پڻ وڏي پيماني تي رائج آهي. ٻنهي صورتن کي هڪ ئي سنڌي نالي جون متبادل رومن صورتون سمجهيو وڃي ٿو.

== نالي جو جاگرافيائي لاڳاپو ==
[[File:Baqrani Taluka.jpg|thumb|left|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ [[باقراڻي تعلقو]]؛ ''باقراڻي'' نالو ذات کان سواءِ شهر ۽ انتظامي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو.]]

باقراڻي نالو اتر سنڌ، خاص ڪري [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] سان مضبوط جاگرافيائي وابستگي رکي ٿو. موجوده سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ [[باقراڻي تعلقو]] لاڙڪاڻي ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي جي ڪل آبادي 275,268 درج ڪئي وئي، جنهن مان 234,495 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 40,773 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Households&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 21: Types of Household by Population and Sex, Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_21.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

اهي انگ '''تعلقي جي سموري آبادي''' جا آهن، باقراڻي ذات جا نه. پاڪستان جي جديد آدمشماري ذات يا قبيلو وار اهڙو تفصيل شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن انگن کي باقراڻي ذات جي آبادي طور استعمال ڪرڻ درست نه ٿيندو.

2023ع جي سرڪاري ڳوٺاڻي آبادين واري جدول ۾ پڻ ''Bakrani STC'' ۽ ''Bakrani'' جا نالا انتظامي ۽ آبادي ماڳن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt; وفاقي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي سرڪاري آفيسن واري فهرست ۾ پڻ لاڙڪاڻي ضلعي هيٺ ''Bakrani'' تعلقي جي آفيس درج ٿيل آهي، جنهن مان هن نالي جي موجوده انتظامي استعمال جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BISPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=BISP Offices
 |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh
 |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي ابتدا بابت روايت ==
باقراڻي شهر بابت مقامي تاريخي مواد ۾ هڪ روايت ملي ٿي ته وسنديءَ جو بنياد '''باقر نالي هڪ ڪلهوڙي''' وڌو ۽ پوءِ آبادگاهه سندس نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54749
 |work=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اها روايت بنيادي طور '''باقراڻي شهر جي نالي''' جي باري ۾ آهي. موجود ذريعن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته باقراڻي ذات جا سڀ ماڻهو انهيءَ باقر ڪلهوڙي جو نسلي اولاد آهن. تنهنڪري شهر جي نالي واري هن روايت کي ذات جو قطعي شجرو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

== تاريخي پسمنظر ==
باقراڻي وارو علائقو لاڙڪاڻي جي قديم آباد ۽ زرعي خطي جو حصو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب باقراڻيءَ جي آس پاس واري علائقي ۾ آبپاشي، باغباني ۽ زراعت پراڻي وقت کان اهم رهي آهي. هڪ مقامي تاريخي بيان ۾ 1839ع ۾ سنڌ مان سفر ڪندڙ [[لطف الله سورتي]] جي باقراڻي ڀرسان گذرڻ ۽ هن علائقي جي ساوڪ جو ذڪر پڻ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;/&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام]]

باقراڻي تعلقي جي وسيع تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ سياسي تحريڪن جا نشان پڻ ملن ٿا. سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي جرنل ''Grassroots'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب [[ميانوال تحريڪ]] جو هڪ شروعاتي مرڪز موجوده باقراڻي تعلقي جي هٽڙي واري علائقي سان لاڳاپيل هو، جتان ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي تحريڪ اڳتي وڌي.&lt;ref name=&quot;Mianwal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Chandio
 |first1=Nornag
 |last2=Chandio
 |first2=Amir Ali
 |title=Mianwal Tahreek (Movement) as a Struggle for the Independence of Sindh during Mughal Rule
 |journal=Grassroots
 |volume=55
 |issue=II
 |year=2021
 |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]]
 |doi=10.52806/grassroots.v55iII.4280
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Grassroots/article/view/4280
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو تاريخي مواد باقراڻي علائقي جي سماجي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر ان مان باقراڻي ذات جي مخصوص نسب يا قبيلائي شاخن بابت سڌو نتيجو ڪڍڻ ممڪن ناهي.

== ذات ۽ ماڳ وچ ۾ فرق ==
باقراڻي بابت موجود مواد ۾ ٽي الڳ مفهوم گڏ نظر اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5D4037; color:white; padding:7px;&quot; | '''باقراڻي نالي جا اهم استعمال'''
|- style=&quot;background:#8D6E63; color:white;&quot;
! استعمال
! نوعيت
! علائقو
! ماخذن ۾ حيثيت
|- style=&quot;background:#FFF3E0;&quot;
| '''باقراڻي ذات'''
| ذات / خانداني نالو
| [[سنڌ]]
| [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ صريح ذڪر&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;
|-
| '''[[باقراڻي]]'''
| شهر / وسندي
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| تاريخي ۽ جديد ماخذن ۾ درج&lt;ref name=&quot;LarkanoSabhyata&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| '''[[باقراڻي تعلقو]]'''
| انتظامي تعلقو
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| سرڪاري آدمشماري ۽ وفاقي/صوبائي رڪارڊ ۾ درج&lt;ref name=&quot;PBS2023Households&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BISPBakrani&quot;/&gt;
|-
| '''باقراڻي ايس ٽي سي'''
| شمارياتي/روينيو علائقو
| باقراڻي تعلقو
| 2023ع آدمشماري ۾ درج&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;
|}

== آبادي بابت ماخذن جون حدون ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي تعلقي لاءِ آبادي، جنس، شهري ۽ ٻهراڙي ورهاست، روزگار ۽ ٻيا سماجي انگ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Employment&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 14: Total Population, Employment by Gender and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_14_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt; پر اهي جدول ماڻهن کي '''ذات''' جي لحاظ کان ورهائي نٿا ڏيکارين.

انهيءَ ڪري باقراڻي ذات لاءِ هزارن يا لکن ۾ آبادي ٻڌائڻ، ڪنهن مخصوص ضلعي ۾ ذات جو سيڪڙو مقرر ڪرڻ يا سرڪاري آدمشماريءَ سان اهڙي دعويٰ ڪرڻ لاءِ هن وقت دستياب ذريعا ڪافي ناهن. باقراڻي تعلقي بابت غربت ۽ سماجي-اقتصادي تحقيقن ۾ پڻ ''Baqrani'' کي انتظامي تعلقي جي نالي سان استعمال ڪيو ويو آهي، نه ڪنهن ذاتي آباديءَ جي زمري طور.&lt;ref name=&quot;PovertyStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Spatial distribution of poverty in Pakistan: an asset-based approach
 |journal=Future Business Journal
 |year=2022
 |publisher=Springer Nature
 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/s43093-022-00162-4
 |doi=10.1186/s43093-022-00162-4
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جديد انتظامي استعمال ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب باقراڻي تعلقي جي شهري آبادين ۾ [[آريجا]] ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي 26,047 ۽ [[ڳيريلو]] ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي 14,726 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt; سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ باقراڻي تعلقي جون يونين ڪائونسلون سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي حوالا ''باقراڻي'' نالي جي موجوده سرڪاري ۽ جاگرافيائي استعمال کي واضح ڪن ٿا، جڏهن ته ذات بابت تفصيلي تاريخ لاءِ الڳ نسب نامن، برادريءَ جي تاريخ يا معتبر نسلياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

== املا ۽ معنائن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:7px;&quot; | '''باقراڻي: نالو، صورتون ۽ استعمال'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! صورت
! ٻولي / رسم الخط
! استعمال
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| '''باقراڻي'''
| سنڌي
| ذات، شهر ۽ تعلقو
|-
| '''باڪراڻي'''
| سنڌي متبادل املا
| شهر ۽ تعلقي لاءِ پڻ رائج
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| ''Baqrani''
| رومن
| سنڌي نالي جي صوتياتي صورت
|-
| ''Bakrani''
| انگريزي/سرڪاري رومن صورت
| سرڪاري آدمشماري ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ عام
|}


== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي]]
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[سنڌ جون ذاتيون]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌ جا سماجي گروهه]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]


[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]</text>
      <sha1>6av251wg2ihce2l46t7st87jyrg1aja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باقراڻي شھر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28700</id>
    <revision>
      <id>411365</id>
      <parentid>378626</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22389" sha1="c9dfywnqddn32c2g0h0lt67l4bdqobi" xml:space="preserve">{{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقائي صدر مقام}}


{{Infobox settlement
| name                   = باقراڻي
| official_name          = باقراڻي
| other_name             = Bakrani، Baqrani
| native_name            = باقراڻي
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[ڳوٺ]]، تعلقائي صدر مقام
| image_skyline          =
| imagesize              =
| image_caption          =
| image_map              = Pakistan - Sindh - Larkana.svg
| mapsize                = 220px
| map_caption            = سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باقراڻي جو مقام
| coordinates            = {{coord|27|26|46.66|N|68|11|07.11|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[باقراڻي تعلقو]]
| seat_type              = حيثيت
| seat                   = [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جو صدر مقام
| elevation_m            = 53
| population_total       = 9,396
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77110
| area_code              = 074
}}

'''باقراڻي''' ({{langx|en|Bakrani}}؛ پڻ ''Baqrani'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ آبادي ۽ [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ باقراڻي کي شهر، ديهه ۽ تعلقي جي نالي طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي کي ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب باقراڻي آباديءَ ۾ '''9,396''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 4,798 مرد، 4,597 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt; شهر/ڳوٺ جو پوسٽل ڪوڊ '''77110''' آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

باقراڻي [[لاڙڪاڻو]] شهر جي ڏکڻ طرف ۽ [[موهن جو دڙو]] ڏانهن ويندڙ رستي واري زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. ان جي ڀرپاسي جو علائقو واهن جي آبپاشيءَ سبب سنڌ جي اهم چانور ۽ ڪڻڪ پيدا ڪندڙ ميداني علائقن مان آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Larkana.svg|thumb|left|250px|سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
باقراڻي نالو موجوده وقت ۾ ٽي لاڳاپيل انتظامي ۽ جاگرافيائي معنائون رکي ٿو: '''باقراڻي آبادي'''، '''باقراڻي ديهه''' ۽ '''باقراڻي تعلقو'''. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ هن نالي کي شهر، ديهه ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;

باقراڻي موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ [[باقراڻي تعلقو|تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2023ع ۾ سڄي باقراڻي تعلقي جي ايراضي 425 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 275,268 هئي؛ انهن انگن کي باقراڻي شهر جي آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
موجوده باقراڻي وارو علائقو تاريخي طور پراڻي '''لب دريا''' (Labdarya) تعلقي جي وسيع ميداني حصي سان لاڳاپيل رهيو. [[امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا]] موجب، لب دريا تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو هو ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ان ۾ 57 ڳوٺ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=16
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |pages=144–145
 |url=https://www.burmalibrary.org/docs20/Imperial_Gazetteer_of_India-Vol.16-s.pdf
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور جي انتظامي ڍانچي ۾ لاڙڪاڻي سب ڊويزن ۾ لاڙڪاڻو، لب دريا، قمبر ۽ رتوديرو تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; بعد ۾ انتظامي حدن ۽ تعلقن ۾ تبديليون ٿينديون رهيون ۽ موجوده باقراڻي تعلقو نئين انتظامي جوڙجڪ ۾ الڳ يونٽ طور قائم ٿيو.

باقراڻي جي مقامي علمي تاريخ ۾ هڪ پراڻو ديني مدرسو پڻ اهم آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب '''باقراڻي مدرسو''' 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مولوي نور محمد دايي قائم ڪيو، جتي قرآن جي تعليم ڏني ويندي هئي ۽ ٻاهرين علائقن جا شاگرد پڻ رهائش سان گڏ تعليم حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;BakraniMadrasa&quot;&gt;{{cite web
 |title=باقراڻي مدرسو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%88
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
باقراڻي سنڌ جي اتر-اولهه واري [[سنڌو درياهه|سنڌو ميداني]] حصي ۾ واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار، زرعي ۽ واهن جي آبپاشي هيٺ آهي. باقراڻي لڳ ڀڳ {{coord|27.4463|68.1853|display=inline}} تي واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 53 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Location of Bakrani
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Baqirani.html
 |website=Falling Rain Genomics
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

باقراڻي جي ڀرپاسي ۾ [[خير محمد آريجا]]، [[ڳيريلو]]، [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]، [[مهراب پور]]، [[مد باهو]]، [[فريد آباد]] ۽ ٻين زرعي آبادين جو سلسلو موجود آهي. ان جي جاگرافيائي حيثيت لاڙڪاڻي شهر ۽ ڏوڪري–موهن جي دڙي واري پٽيءَ جي وچ ۾ هجڻ سبب مقامي آمدرفت ۽ زرعي واپار لاءِ اهم آهي.

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو. ان وقت ڪل آبادي '''9,396''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | مرد
| 4,798
| 51.06٪
|-
| style=&quot;background:#FCE4EC;&quot; | عورتون
| 4,597
| 48.93٪
|-
| style=&quot;background:#F3E5F5;&quot; | ٽرانسجينڊر
| 1
| 0.01٪ کان گهٽ
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot; | '''ڪل'''
| '''9,396'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي هن ڳوٺاڻن آبادي واري جدول ۾ باقراڻي جي 10 سال يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي تقريباً 73.7 سيڪڙو، مردن ۾ 84.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 63.0 سيڪڙو درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| style=&quot;background:#E0F2F1;&quot; | مجموعي
| '''73.7٪'''
|-
| style=&quot;background:#E8F5E9;&quot; | مرد
| 84.0٪
|-
| style=&quot;background:#FFF8E1;&quot; | عورتون
| 63.0٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Bakrani&quot;/&gt;

== معيشت ==
باقراڻي جي معيشت تاريخي طور زراعت سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. علائقي جي زرعي زمينن تي چانور ۽ ڪڻڪ سڀ کان اهم فصلن مان آهن، جڏهن تہ ڀاڄين ۾ پياز، پالڪ، گوبي، شلجم ۽ ٻيا مقامي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

لاڙڪاڻي ضلعي بابت سائنسي زرعي تحقيق موجب ضلعو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي ۽ هتان جي زرعي نظام جو وڏو دارومدار رائس ڪئنال، دادو ڪئنال ۽ ٻين واهن تي آهي.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Peerzada
 |first1=A. M.
 |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District
 |journal=Sustainability
 |volume=12
 |issue=9
 |year=2020
 |page=3586
 |doi=10.3390/su12093586
 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي زرعي معيشت ۾ چانورن جي پيداوار سان گڏ رائس ملنگ، اناج جو واپار ۽ زرعي مزدوري اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڊان]] جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جو وسيع علائقو سنڌ جي رائس ملنگ ۽ چانورن واري واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnRice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana's rice history and woes
 |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes
 |work=[[ڊان]]
 |date=11 January 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
[[File:Dadu Canal - panoramio.jpg|thumb|دادو ڪئنال، جيڪو لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي آبپاشي نظام جو اهم حصو آهي]]

باقراڻي ۽ ان جي ڀرپاسي جي زرعي زمينن لاءِ [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائس ڪئنال]] اهم آبپاشي ذريعا آهن. لاڙڪاڻي ضلعي بابت تحقيق موجب رائس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال ترتيبوار لڳ ڀڳ 76 ۽ 80 ڪلوميٽر ضلعي مان گذرن ٿا ۽ وسيع زرعي زمين کي پاڻي ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;RiceStudy&quot;/&gt;

رائس ڪئنال [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري کان نڪري ٿو ۽ خاص طور خريف جي موسم ۾ چانورن جي فصل لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو. 2024ع ۾ سنڌ بئراج امپروومينٽ پراجيڪٽ جي رپورٽ موجب رائس ڪئنال لاڙڪاڻي، دادو ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن ۾ 481,000 ايڪڙ کان وڌيڪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RiceCanalDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Rice Canal desilted to ensure full supplies to lands in three districts, CM told
 |url=https://www.dawn.com/news/1832507
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 May 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Watercourse from Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|left|دادو ڪئنال مان نڪرندڙ هڪ واٽر ڪورس]]

پاڻيءَ جي کوٽ باقراڻي سميت لاڙڪاڻي جي زرعي علائقن لاءِ وقت بوقت اهم مسئلو رهي آهي. 2004ع ۾ باقراڻي ڀرسان آبادگارن دادو ڪئنال مان نڪرندڙ باقراڻي شاخ، گلشن شاخ، قطب مائنر ۽ جتوئي مائنر ۾ پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Larkana: Water shortage hits rice crop, say protesters
 |url=https://www.dawn.com/news/364430
 |work=[[ڊان]]
 |date=14 July 2004
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
باقراڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري، ايليمينٽري ۽ سيڪنڊري اسڪول موجود آهن. سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''GBPS Bakrani Station''' سميت باقراڻي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SELDBakraniSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana – List of Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Larkana.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ سنڌ حڪومت مهراب پور، باقراڻي تعلقي جي گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سميت لاڙڪاڻي ضلعي جي اٺن اسڪولن کي ٻيهر فعال ڪرڻ بابت نوٽيفڪيشن پڻ جاري ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification for activation of schools of Larkana District
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/114192%20Notification%20for%20activation%20the%2008%20schools%20of%20Larkana%20District%20in%20respect%20of%20GGPS%20Mehrabpur.PDF
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |date=30 April 2025
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023–24ع واري سالياني اسڪول سينسس موجب باقراڻي تعلقي جي سرڪاري اسڪولن مان لڳ ڀڳ 95.8 سيڪڙو وٽ عمارت، 91.6 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 79 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي ۽ 39 سيڪڙو وٽ بجلي موجود هئي.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

=== باقراڻي مدرسو ===
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب باقراڻي مدرسو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مولوي نور محمد دايي قائم ڪيو. مدرسي ۾ قرآن جي تعليم ڏني ويندي هئي ۽ پري پري کان ايندڙ شاگردن جي رهائش ۽ کاڌي جو بندوبست پڻ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BakraniMadrasa&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
باقراڻي روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[ڏوڪري]] ۽ [[موهن جو دڙو]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي. مقامي رستا زرعي پيداوار، خاص ڪري چانور، ڪڻڪ ۽ ڀاڄين، کي لاڙڪاڻي جي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

باقراڻي سان لاڳاپيل هڪ ريلوي اسٽيشن پڻ تاريخي ۽ مقامي ماخذن ۾ درج ٿيل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پنهنجي باقراڻي واري داخلا ۾ '''باقراڻي ريلوي اسٽيشن''' جي تصوير پڻ محفوظ ڪري ٿي، جڏهن تہ سنڌ جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''Bakrani Station'' نالي آبادي/اسڪول جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBakrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELDBakraniSchools&quot;/&gt;

ريلوي لائين جي موجودگيءَ کي موجوده مسافر ٽرين سروس سان نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ اسٽيشن تي موجوده باقاعده ريل سروس بابت تازو سرڪاري ٽائيم ٽيبل جو واضح حوالو دستياب نه آهي.

== مڪاني ۽ علائقائي انتظام ==
باقراڻي آبادي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جي انتظامي صدر مقام طور مختيارڪار، تعلقائي انتظام ۽ ٻين سرڪاري خدمتن لاءِ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.

لاڙڪاڻي ضلعي ۾ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Governments
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

باقراڻي تعلقي جون حدون موجوده قومي اسيمبلي جي حلقه بنديءَ ۾ [[اين اي-195 لاڙڪاڻو-II]] جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;ECP2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا تاريخي ۽ قديم ماڳ ==
باقراڻي تعلقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري اهڙي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي جتي ڪيترائي قديم آثار درج ڪيا ويا آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ]] جي فهرست ۾ '''آوي جو دڙو''' (Aavey-jo-Daro) کي باقراڻي تعلقي اندر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع هڪ آثار قديمه جي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AaveyJoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aavey-jo-Daro
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/larkana.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ شايع ٿيل هڪ آثار قديمه جي اڀياس ۾ آوي جو دڙو ۽ لاڙڪاڻي جي ساڄي ڪناري وارن ٻين دڙن کي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب کان پوءِ جي مختلف دورن سان لاڳاپيل ميداني آبادين جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont
 |journal=Journal for Social Science Archives
 |year=2026
 |url=https://jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جو دڙو، باقراڻي جي ڏکڻ طرف لاڙڪاڻي ضلعي جو عالمي ورثي وارو ماڳ]]

باقراڻي کان وڌيڪ ڏکڻ طرف [[موهن جو دڙو]] واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته آثار قديمه وارو شهر آهي. ان ڪري باقراڻي لاڙڪاڻي ۽ موهن جي دڙي وچ واري تاريخي ۽ سياحتي رستي جي وسيع علائقي ۾ اچي ٿو.

== ڀرپاسي جي اهم آباديون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#283593; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''باقراڻي جي ڀرپاسي جا اهم هنڌ'''
|- style=&quot;background:#3949AB; color:white;&quot;
! هنڌ
! نوعيت
! اهميت
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[خير محمد آريجا]]
| شهري آبادي
| باقراڻي تعلقي جو اهم واپاري ۽ رهائشي مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[ڳيريلو]]
| شهر
| رائس ملن ۽ مقامي واپار جو مرڪز
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[بکو ديرو]]
| ڳوٺ
| هاري اڳواڻ [[حيدر بخش جتوئي]] سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[مد باهو]]
| ڳوٺاڻو مرڪز
| زرعي ۽ مقامي انتظامي علائقو
|-
| style=&quot;background:#E8EAF6;&quot; | [[مهراب پور]]
| ڳوٺ
| سرڪاري تعليمي ادارن وارو علائقو
|-
| style=&quot;background:#E3F2FD;&quot; | [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]
| ڳوٺ
| دادو ڪئنال ڀرسان زرعي آبادي
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڏوڪري]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[دادو ڪئنال]]
* [[رائس ڪئنال]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{لاڙڪاڻو ضلعو}}

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>c9dfywnqddn32c2g0h0lt67l4bdqobi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رتوديرو تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33100</id>
    <revision>
      <id>411387</id>
      <parentid>393651</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36661" sha1="iqn0j25mtp2v6zokj048s867t6gp2ex" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقو}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}

{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو تعلقو
| official_name          = تعلقو رتوديرو
| native_name            = {{lang|sd|رتوديرو تعلقو}}
| other_name             = Ratodero Taluka
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Ratodero Taluka.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | photo2b = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو&lt;br&gt;هيٺان کاٻي: [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو؛ ساڄي: [[نئون ديرو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = رتوديرو
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

| coordinates            = {{coord|27|48|N|68|20|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = تعلقي جو صدر مقام
| seat                   = [[رتوديرو]]

| government_type        = تعلقي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

| area_total_km2         = 562
| area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

| population_total       = 377,923
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 672.46
| population_urban       = 134,781
| population_rural       = 243,142

| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 58.93٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 69.60٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 47.52٪

| blank_name_sec1        = [[مادري ٻولي]]
| blank_info_sec1        = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 98.77٪
| blank1_name_sec1       = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1       = 13
| blank2_name_sec1       = ميونسپل ڪاميٽيون
| blank2_info_sec1       = 2

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو تعلقو''' ({{langx|en|Ratodero Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[رتوديرو]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي '''377,923''' هئي ۽ ان جي ايراضي '''562 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي 672.46 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

رتوديرو تعلقي ۾ ٻه اهم شهري مرڪز، [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]]، موجود آهن. 2023ع ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 81,935 ۽ نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 52,846 هئي؛ ٻنهي کي گڏ ڪرڻ سان تعلقي جي سڄي شهري آبادي 134,781 ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي ۾ [[ڳڙهي خدا بخش]] پڻ واقع آهي، جتي [[ڀٽو خاندان]] جو مشهور مقبرو ۽ خانداني قبرستان موجود آهي. اڳوڻا پاڪستاني وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت خاندان جا ڪيترائي ميمبر هتي دفن آهن. ان سبب رتوديرو تعلقو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ غيرمعمولي اهميت رکي ٿو.

== تاريخ ==

رتوديرو علائقو برطانوي راڄ کان گهڻو اڳ آباد هو، پر ان جي انتظامي تاريخ بابت وڌيڪ مضبوط دستاويزي مواد اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. برطانوي دور ۾ رتوديرو، پراڻي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ پوءِ 1901ع ۾ قائم ڪيل [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو تعلقو بڻيو.

''[[Imperial Gazetteer of India]]'' موجب 1901ع ۾ پراڻي رتوديرو تعلقي جي ايراضي 325 چورس ميل هئي. ان وقت تعلقي جي آبادي '''72,312''' هئي، جڏهن ته 1891ع ۾ اها 61,268 هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر، رتوديرو، ۽ 80 ڳوٺ شامل هئا. ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي 222 ماڻهو في چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب رتوديرو تعلقو ان وقت لاڙڪاڻي کان پوءِ ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو تعلقو هو. زراعت جو سڀ کان اهم فصل [[چانور]] هو ۽ زمينن کي سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن مان آبپاشي ملندي هئي. لڳ ڀڳ 104 چورس ميل ايراضي کي ''reserved forest'' طور پڻ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي 4,281 هئي ۽ شهر مقامي اناج جي واپار جو مرڪز هو. گزيٽيئر رتوديرو کي لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 18 ميل اتر-اوڀر ۾ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[جي. ڊبليو. سمٿ]] جي 1919ع واري ''Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District'' ۾ پڻ رتوديرو کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي زراعت، آبپاشي، مقامي حڪومت، رستن ۽ آباديءَ بابت تفصيل ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت 1911ع ۾ رتوديرو تعلقي جي زمينن بابت الڳ '''Revision Survey Settlement''' رپورٽ پڻ شايع ڪئي، جيڪا ان دور جي زميني مالڪي، زرعي پيداوار، محصول ۽ انتظامي ڍانچي بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Papers Relating to the Revision Survey Settlement of the Ratodero Taluka of the Larkana District
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1911
 |series=Selections from the Records of the Bombay Government
 |number=484
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] الڳ ڪيو ويو، پر رتوديرو پراڻي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو.

گذريل ڏهاڪن ۾ رتوديرو شهر، نئون ديرو، ڳڙهي خدا بخش ۽ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ روڊن، آبپاشي ۽ شهري پکيڙ سبب هڪ ٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا آهن. رتوديرو جو سياسي ڪردار پڻ خاص طور ڀٽو خاندان ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان وابستگيءَ سبب قومي سطح تي نمايان رهيو آهي.

== جاگرافي ==

رتوديرو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترين حصي ۾ واقع آهي. موجوده سرڪاري حدن مطابق ان جي ايراضي 562 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; ان جي ڏکڻ طرف [[لاڙڪاڻو تعلقو]]، اتر ۽ اوڀر طرف [[شڪارپور ضلعو]] ۽ اولهه طرف قمبر شھدادڪوٽ واري پٽي واقع آهي.

علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرخيز ميدان تي مشتمل آهي. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' پڻ رتوديرو کي تمام گهڻو آبپاشي ٿيل، هموار ۽ قدرتي اوچائيءَ جي وڏي فرق کان خالي تعلقو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[File:Ratodero Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو]]

موجوده سرڪاري ايراضي پراڻي برطانوي دور واري 325 چورس ميل، يعني لڳ ڀڳ 842 چورس ڪلوميٽر، کان ننڍي آهي. تنهنڪري 1891ع ۽ 1901ع جي تاريخي آدمشماريءَ کي موجوده 562 چورس ڪلوميٽر واري تعلقي سان سڌي طرح آبادي واڌ جي حساب ۾ استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي؛ انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديرو جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت تاريخي طور [[زراعت]] تي دارومدار رکي ٿي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ چانور کي تعلقي جو بنيادي فصل ڄاڻايو ويو هو ۽ سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن کي آبپاشي جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

اڄ پڻ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پٽي ۾ واهن جي آبپاشيءَ سبب چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿئي ٿي، جنهن سان رائس ملنگ، سارين جي خريداري، زرعي مشينري، ٽرانسپورٽ ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

رتوديرو شهر کي تاريخي طور اناج جي واپاري منڊي طور سڃاتو ويندو هو. ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملن جي واڌ ان پراڻي زرعي-واپاري ڪردار جو تسلسل آهي.

== آبادي ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو تعلقي جي ڪل آبادي '''377,923''' هئي. ان مان 195,002 مرد، 182,898 عورتون ۽ 23 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

شهري آبادي 134,781 هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو '''35.66 سيڪڙو''' بڻجي ٿي، جڏهن ته 243,142 ماڻهو، يعني 64.34 سيڪڙو، ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. سراسري گهر جي ماپ 5.3 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ٻهراڙي
! شهري
! شهري آبادي
! سراسري سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 2017
| 332,417
| 215,932
| 116,485
| 35.04٪
| —
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 377,923
| 243,142
| 134,781
| 35.66٪
| 2.17٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي آباديءَ ۾ 45,506 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب ان عرصي ۾ سراسري سالياني واڌ 2.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آبادي ===

رتوديرو تعلقي ۾ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون شهري آبادي طور درج ٿيل هيون: [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]].&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جا شهري مرڪز، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع آبادي
! 2023ع آبادي
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[رتوديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 67,502
| '''81,935'''
| 3.29٪
|-
| [[نئون ديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 48,983
| '''52,846'''
| 1.28٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot;
| مجموعو
| —
| 116,485
| 134,781
| —
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌي رتوديرو تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 377,923 ماڻهن مان '''373,281''' ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''98.77 سيڪڙو'''.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5E35B1; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| '''373,281'''
| '''98.77٪'''
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,168
| 0.84٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 654
| 0.17٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 269
| 0.07٪
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[اردو]]
| 217
| 0.06٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 48
| 0.01٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ٻيون
| 286
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماريءَ موجب رتوديرو تعلقي جي 377,923 آباديءَ مان 371,944 ماڻهو مسلمان هئا. هندو جاتي ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ آبادي گڏ ڪري ڏسجي ته تعلقي ۾ هڪ نمايان هندو آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري درجو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| [[اسلام]]
| '''371,944'''
| '''98.42٪'''
|-
| هندو جاتي
| 4,412
| 1.17٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 1,060
| 0.28٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 448
| 0.12٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| احمدي
| 5
| &lt;0.01٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 3
| &lt;0.01٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| ٻيا
| 51
| 0.01٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماري موجب 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري رتوديرو تعلقي جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''58.93 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 69.60 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.52 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 67.67 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 53.90 سيڪڙو. عورتن جي شهري خواندگي 56.61 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 42.25 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''58.93٪'''
| 69.60٪
| 47.52٪
|-
| ٻهراڙي
| 53.90٪
| 64.74٪
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| شهري
| 67.67٪
| 78.11٪
| 56.61٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==

رتوديرو تعلقي جو مڪاني انتظام ٻن الڳ قسمن ۾ ورهايل آهي: ٻهراڙيءَ لاءِ [[لاڙڪاڻو ضلعي ڪائونسل]] هيٺ يونين ڪائونسلون، جڏهن ته وڏن شهري علائقن لاءِ [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ڪم ڪن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن مطابق رتوديرو تعلقي جي District Council حصي ۾ '''13 يونين ڪائونسلون''' موجود آهن.&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Councils and Local Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي قسم
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ٻوسڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 2
| [[وارث ڏنو ماڇي]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[طيب]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 4
| [[پير بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[ڳڙهي خدا بخش|ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 6
| [[ڀهمڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 7
| [[عزت جي وانڍ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 8
| [[سعيدو ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 9
| [[بنگل ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 10
| [[لاشاري]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 11
| [[وليداد ويسر]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 12
| [[جمعو اگهم]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 13
| [[ڌامراهه]]
| ضلعي ڪائونسل
|}
&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;/&gt;

هي موجوده سرڪاري فهرست پراڻن ذريعن ۾ ڏنل 9 يا 12 يونين ڪائونسلن واري انگ کان مختلف آهي؛ مڪاني حڪومت جي نئين حلقه بندين سان يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن.

=== ميونسپل ڪاميٽيون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#C62828; color:white; padding:8px;&quot; | '''شهري مڪاني ادارا'''
|- style=&quot;background:#D32F2F; color:white;&quot;
! ادارو
! 2023ع آبادي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| [[رتوديرو|ميونسپل ڪاميٽي رتوديرو]]
| 81,935
| تعلقي جو صدر مقام
|-
| [[نئون ديرو|ميونسپل ڪاميٽي نئون ديرو]]
| 52,846
| ٻيو وڏو شهري مرڪز
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي مڪاني ادارن جي رڪارڊ ۾ پڻ Municipal Committee Ratodero ۽ Municipal Committee Naudero ٻن الڳ مڪاني ادارن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPLocal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates of Local Councils — District Larkana
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي زميني رڪارڊ موجب رتوديرو تعلقي ۾ ديهن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 1 || [[ڦلپوٽا]] || 2 || [[عاقل ھڪڙو]] || 3 || [[بنگل ديرو]] || 4 || [[ڀھمڻ]]
|-
| 5 || [[ڀانڊو رتو]] || 6 || [[ڀٽا]] || 7 || [[ٻوسڻ]] || 8 || [[ڇڄڙا]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 9 || [[ڇانگو راھوجو]] || 10 || [[داران پور]] || 11 || [[دودا خان ڀٽو]] || 12 || [[دوسو دار]]
|-
| 13 || [[ڊرڀي]] || 14 || [[فتح پور (رتوديرو)|فتح پور]] || 15 || [[ڳچل]] || 16 || [[غلام حسين ھڪڙو]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 17 || [[جمعو اگھم]] || 18 || [[ڪلر سرڪاري]] || 19 || [[خيرو ديرو]] || 20 || [[خانواھ]]
|-
| 21 || [[خدا بخش ڀٽو]] || 22 || [[ڪوڏراڻي]] || 23 || [[ڪوھري]] || 24 || [[ڪٻڙو]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 25 || [[محمد خان جلباڻي]] || 26 || [[ممو جاگير]] || 27 || [[ممو ريئتي]] || 28 || [[مسو ديرو]]
|-
| 29 || [[ميوو گھانگھرو]] || 30 || [[مياڻي نور ملاح جاگير]] || 31 || [[مياڻي نور ملاح ريئتي]] || 32 || [[موريا فقير]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 33 || [[ملان ڪلھوڙا]] || 34 || [[نئون ديرو ديھ 1]] || 35 || [[نئون ديرو ديھ 2]] || 36 || [[نظر ڏيٿو]]
|-
| 37 || [[نظر گھانگھرو]] || 38 || [[نورپور]] || 39 || [[پنجو ابڙو]] || 40 || [[پنجو ڪنارو]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 41 || [[پنجو لورڙ]] || 42 || [[هاٽڙو]] || 43 || [[پاورو]] || 44 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 45 || [[راھوجا (رتوديرو)|راھوجا]] || 46 || [[راجو ديرو]] || 47 || [[سعيدو ديرو]] || 48 || [[سالار جانوري]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 49 || [[سنجر ابڙو]] || 50 || [[سرھو گھانگھرو]] || 51 || [[شادي ابڙو]] || 52 || [[شادي اگھم]]
|-
| 53 || [[شريف پور]] || 54 || [[طيب]] || 55 || [[انڙ (رتوديرو)|انڙ]] || 56 || [[وليداد ويسر]]
|-
 style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 57 || [[وارث ڏنو ماڇي]] || 58 || [[وسند جيھو]] || 59 || [[وسايو ڀٽو]] || 60 || [[يارو پتافي]]
|-
| 61 || [[زنگيجا]] || || || || || ||
|}
&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== معيشت ==

رتوديرو تعلقي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، اناج جي واپار، چانورن جي پروسيسنگ ۽ ڳوٺاڻين خدمتن تي ٻڌل آهي. چانورن جي وڏي پيداوار سبب رتوديرو ۽ نئون ديرو جي مارڪيٽن ۾ رائس ملنگ ۽ سارين جي واپار کي خاص اهميت حاصل آهي.

برطانوي دور ۾ پڻ رتوديرو شهر کي اناج جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو هو ۽ تعلقي جو مکيه فصل چانور هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; اها زرعي خصوصيت جديد دور تائين جاري رهي آهي.

[[File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|[[نئون ديرو]] جو هڪ شهري ڏيک]]

نئون ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪمند پڻ پوکيو وڃي ٿو ۽ [[لاڙڪاڻو شگر ملز]] واري صنعت هن زرعي پٽي سان ڳنڍيل رهي آهي. مقامي ننڍن ڪاروبارن ۾ رائس ملون، زرعي مشينري، ٽريڪٽر ۽ ٽرالي سروس، ٻج ۽ ڀاڻ جو واپار، سبزي ۽ اناج جون منڊيون ۽ ٽرانسپورٽ شامل آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو سنڌ جي اترين روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم سنگم جي حيثيت رکي ٿو. اهو [[لاڙڪاڻو]]، [[شڪارپور]]، [[سکر]]، [[قمبر]]، [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[نئون ديرو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

رتوديرو جي قومي شاهراهي اهميت خاص طور [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] سبب وڌي آهي. وفاقي منصوبابندي ڪميشن موجب ايم-8 جو گوادر–تربت–هوشاب–خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو رستو ملڪ جي سامونڊي بندرگاهه [[گوادر]] کي اين-55 ۽ اتر پاڪستان سان ڳنڍڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;&gt;{{cite web
 |title=Construction of Gwadar–Ratodero Road Project (M-8)
 |url=https://pc.gov.pk/uploads/cdwp/Schemes-Approved_CDWP_2021.pdf
 |publisher=[[پاڪستان منصوبابندي ڪميشن]]
 |year=2021
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

منصوبي جو وسيع رستو 891.75 ڪلوميٽر هو ۽ وفاقي دستاويزن موجب ان جو مقصد گوادر پورٽ کي اپ ڪنٽري سان مختصر ۽ هر موسم ۾ استعمال لائق زميني رابطو فراهم ڪرڻ، واپار ۽ روزگار وڌائڻ ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سماجي-اقتصادي ترقي کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;/&gt;

== ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان ==

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|left|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

رتوديرو تعلقي جي ڳڙهي خدا بخش ڳوٺ کي پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. هتي ڀٽو خاندان جو خانداني قبرستان ۽ وڏي مقبري واري عمارت واقع آهي، جتي اڳوڻا وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] دفن آهن.

ڳوٺ نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ هر سال خاص طور 4 اپريل ۽ 27 ڊسمبر تي ڀٽو خاندان سان لاڳاپيل ورسين دوران ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي تعداد ۾ سياسي ڪارڪن ۽ زائرين هتي اچن ٿا.

سرڪاري ترقياتي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خدا بخش ۾ صحت ۽ ٻين عوامي سهولتن جي توسيع پڻ درج آهي؛ مثال طور سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ رپورٽ ۾ مقامي RHC کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ واري منصوبي جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2022–23
 |url=https://mail.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== 2019ع وارو ايڇ آءِ وي پکڙجڻ ==

2019ع ۾ رتوديرو عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيو جڏهن ٻارن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جا غيرمعمولي طور گهڻا ڪيس سامهون آيا. 25 اپريل 2019ع تي مقامي انتظاميا کي ٻارن ۾ ڪيسن جي واڌ بابت اطلاع مليو، جنهن کان پوءِ رتوديرو جي تعلقي اسپتال ۾ اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم موجب 25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين '''30,192''' ماڻهن جي ايڇ آءِ وي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ماڻهو مثبت مليا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، 15 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي بئنڪن ۾ ناقص طريقا، انفڪشن ڪنٽرول جي گهٽتائي ۽ طبي فضلي جي غلط انتظام کي ممڪن خطري وارن عنصرن طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

[[آمريڪا جا بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|سي ڊي سي]] جي بعد واري جائزي موجب 18 مئي 2019ع تائين 16,856 ماڻهن مان 571 نوان ڪيس مليا، جن مان 463 ٻار ۽ نوجوان 15 سالن يا ان کان گهٽ عمر جا هئا. پاڪستان حڪومت جي درخواست تي WHO، CDC ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن مقامي اختيارين سان گڏ تحقيق ۽ وبا تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;CDC2019&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Notes from the Field: Pediatric HIV Outbreak in Ratodero, Pakistan — April 2019–April 2020
 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report
 |volume=70
 |issue=42
 |pages=1489–1490
 |year=2021
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/wr/mm7042a5.htm
 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو پاڪستان ۾ صحت جي ادارن اندر انفيڪشن ڪنٽرول، محفوظ انجيڪشن، رت جي اسڪريننگ ۽ طبي فضلي جي انتظام بابت وڏي بحث جو سبب بڻيو.

== 2022ع واري ٻوڏ ==

{{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}}

2022ع جي شديد مون سون برساتن دوران رتوديرو سميت سڄو لاڙڪاڻو ضلعو ٻوڏ کان متاثر ٿيو. [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ نقشن ۾ رتوديرو، ڳڙهي خدا بخش، لاڙڪاڻو، باقراڻي ۽ ڏوڪري سميت ضلعي جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٻوڏ جو پاڻي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_05-09-2022.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر واري نقشي موجب ضلعي جي لڳ ڀڳ 52.57 سيڪڙو ايراضي پاڻيءَ هيٺ هئي، جڏهن ته 28 سيپٽمبر واري جائزي ۾ 64 سيڪڙو ضلعي ايراضي ۽ 64 سيڪڙو زرعي زمين ٻوڏ کان متاثر ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District, 28 September 2022
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_28-09-2022.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority Sindh
 |date=28 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==

رتوديرو تعلقو جديد سنڌ جي سياسي طور سڀ کان نمايان علائقن مان هڪ آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي ڳڙهي خدا بخش ۽ نئون ديرو سان وابستگيءَ سبب هي علائقو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي تاريخي سياسي مرڪزن مان رهيو آهي.

موجوده قومي اسيمبلي حلقه بندي موجب سڄو رتوديرو تعلقو [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده حلقه بندي مطابق اين اي-194 ۾ رتوديرو تعلقو مڪمل ۽ لاڙڪاڻي تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies – Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رتوديرو تعلقي جي 377,923 آبادي کي اين اي-194 جي آباديءَ جي اهم حصي طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;/&gt;

== ماحول ۽ رهائشي سهولتون ==

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو تعلقي ۾ 70,532 گهرن/هائوسنگ يونٽن بابت پيئڻ جي پاڻيءَ جي ذريعن جا انگ درج ڪيا ويا. انهن مان 45,619 ٻهراڙيءَ ۽ 24,913 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 23: Housing Facilities by Source of Drinking Water by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_23_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ صاف پاڻي، نيڪال ۽ صحت جي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ فرق 2019ع واري ايڇ آءِ وي بحران ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ خاص طور اهم عوامي صحت ۽ ترقياتي مسئلن طور سامهون آيو.

== مشهور هنڌ ==

* [[رتوديرو]] — تعلقي جو صدر مقام ۽ وڏي شهري آبادي.
* [[نئون ديرو]] — تعلقي جو ٻيو وڏو شهر.
* [[ڳڙهي خدا بخش]] — ڀٽو خاندان جو مقبرو ۽ قبرستان.
* [[بنگل ديرو]] — تعلقي جو اهم ڳوٺاڻو مرڪز.
* [[ٻوسڻ]] — يونين ڪائونسل جو صدر مقام.
* [[طيب]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.
* [[سعيدو ديرو]] — يونين ڪائونسل.
* [[پير بخش ڀٽو]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Ratodero Taluka.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[رتوديرو تعلقو]]
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو
File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|[[نئون ديرو]] جو شهري منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[رتوديرو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>iqn0j25mtp2v6zokj048s867t6gp2ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411388</id>
      <parentid>411387</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ديهون */</comment>
      <origin>411388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36669" sha1="p3ux7cp0gilqcbf6ia5ef2ujkrtkjhz" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقو}}
{{Use dmy dates|date=September 2026}}

{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو تعلقو
| official_name          = تعلقو رتوديرو
| native_name            = {{lang|sd|رتوديرو تعلقو}}
| other_name             = Ratodero Taluka
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Ratodero Taluka.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | photo2b = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو&lt;br&gt;هيٺان کاٻي: [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو؛ ساڄي: [[نئون ديرو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = رتوديرو
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

| coordinates            = {{coord|27|48|N|68|20|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = تعلقي جو صدر مقام
| seat                   = [[رتوديرو]]

| government_type        = تعلقي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

| area_total_km2         = 562
| area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

| population_total       = 377,923
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 672.46
| population_urban       = 134,781
| population_rural       = 243,142

| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 58.93٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 69.60٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 47.52٪

| blank_name_sec1        = [[مادري ٻولي]]
| blank_info_sec1        = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 98.77٪
| blank1_name_sec1       = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1       = 13
| blank2_name_sec1       = ميونسپل ڪاميٽيون
| blank2_info_sec1       = 2

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو تعلقو''' ({{langx|en|Ratodero Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[رتوديرو]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي '''377,923''' هئي ۽ ان جي ايراضي '''562 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي 672.46 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

رتوديرو تعلقي ۾ ٻه اهم شهري مرڪز، [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]]، موجود آهن. 2023ع ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 81,935 ۽ نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 52,846 هئي؛ ٻنهي کي گڏ ڪرڻ سان تعلقي جي سڄي شهري آبادي 134,781 ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي ۾ [[ڳڙهي خدا بخش]] پڻ واقع آهي، جتي [[ڀٽو خاندان]] جو مشهور مقبرو ۽ خانداني قبرستان موجود آهي. اڳوڻا پاڪستاني وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت خاندان جا ڪيترائي ميمبر هتي دفن آهن. ان سبب رتوديرو تعلقو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ غيرمعمولي اهميت رکي ٿو.

== تاريخ ==

رتوديرو علائقو برطانوي راڄ کان گهڻو اڳ آباد هو، پر ان جي انتظامي تاريخ بابت وڌيڪ مضبوط دستاويزي مواد اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. برطانوي دور ۾ رتوديرو، پراڻي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ پوءِ 1901ع ۾ قائم ڪيل [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو تعلقو بڻيو.

''[[Imperial Gazetteer of India]]'' موجب 1901ع ۾ پراڻي رتوديرو تعلقي جي ايراضي 325 چورس ميل هئي. ان وقت تعلقي جي آبادي '''72,312''' هئي، جڏهن ته 1891ع ۾ اها 61,268 هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر، رتوديرو، ۽ 80 ڳوٺ شامل هئا. ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي 222 ماڻهو في چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب رتوديرو تعلقو ان وقت لاڙڪاڻي کان پوءِ ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو تعلقو هو. زراعت جو سڀ کان اهم فصل [[چانور]] هو ۽ زمينن کي سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن مان آبپاشي ملندي هئي. لڳ ڀڳ 104 چورس ميل ايراضي کي ''reserved forest'' طور پڻ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي 4,281 هئي ۽ شهر مقامي اناج جي واپار جو مرڪز هو. گزيٽيئر رتوديرو کي لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 18 ميل اتر-اوڀر ۾ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[جي. ڊبليو. سمٿ]] جي 1919ع واري ''Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District'' ۾ پڻ رتوديرو کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي زراعت، آبپاشي، مقامي حڪومت، رستن ۽ آباديءَ بابت تفصيل ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت 1911ع ۾ رتوديرو تعلقي جي زمينن بابت الڳ '''Revision Survey Settlement''' رپورٽ پڻ شايع ڪئي، جيڪا ان دور جي زميني مالڪي، زرعي پيداوار، محصول ۽ انتظامي ڍانچي بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Papers Relating to the Revision Survey Settlement of the Ratodero Taluka of the Larkana District
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1911
 |series=Selections from the Records of the Bombay Government
 |number=484
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] الڳ ڪيو ويو، پر رتوديرو پراڻي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو.

گذريل ڏهاڪن ۾ رتوديرو شهر، نئون ديرو، ڳڙهي خدا بخش ۽ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ روڊن، آبپاشي ۽ شهري پکيڙ سبب هڪ ٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا آهن. رتوديرو جو سياسي ڪردار پڻ خاص طور ڀٽو خاندان ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان وابستگيءَ سبب قومي سطح تي نمايان رهيو آهي.

== جاگرافي ==

رتوديرو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترين حصي ۾ واقع آهي. موجوده سرڪاري حدن مطابق ان جي ايراضي 562 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; ان جي ڏکڻ طرف [[لاڙڪاڻو تعلقو]]، اتر ۽ اوڀر طرف [[شڪارپور ضلعو]] ۽ اولهه طرف قمبر شھدادڪوٽ واري پٽي واقع آهي.

علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرخيز ميدان تي مشتمل آهي. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' پڻ رتوديرو کي تمام گهڻو آبپاشي ٿيل، هموار ۽ قدرتي اوچائيءَ جي وڏي فرق کان خالي تعلقو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[File:Ratodero Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو]]

موجوده سرڪاري ايراضي پراڻي برطانوي دور واري 325 چورس ميل، يعني لڳ ڀڳ 842 چورس ڪلوميٽر، کان ننڍي آهي. تنهنڪري 1891ع ۽ 1901ع جي تاريخي آدمشماريءَ کي موجوده 562 چورس ڪلوميٽر واري تعلقي سان سڌي طرح آبادي واڌ جي حساب ۾ استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي؛ انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديرو جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت تاريخي طور [[زراعت]] تي دارومدار رکي ٿي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ چانور کي تعلقي جو بنيادي فصل ڄاڻايو ويو هو ۽ سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن کي آبپاشي جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

اڄ پڻ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پٽي ۾ واهن جي آبپاشيءَ سبب چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿئي ٿي، جنهن سان رائس ملنگ، سارين جي خريداري، زرعي مشينري، ٽرانسپورٽ ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

رتوديرو شهر کي تاريخي طور اناج جي واپاري منڊي طور سڃاتو ويندو هو. ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملن جي واڌ ان پراڻي زرعي-واپاري ڪردار جو تسلسل آهي.

== آبادي ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو تعلقي جي ڪل آبادي '''377,923''' هئي. ان مان 195,002 مرد، 182,898 عورتون ۽ 23 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

شهري آبادي 134,781 هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو '''35.66 سيڪڙو''' بڻجي ٿي، جڏهن ته 243,142 ماڻهو، يعني 64.34 سيڪڙو، ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. سراسري گهر جي ماپ 5.3 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ٻهراڙي
! شهري
! شهري آبادي
! سراسري سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 2017
| 332,417
| 215,932
| 116,485
| 35.04٪
| —
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 377,923
| 243,142
| 134,781
| 35.66٪
| 2.17٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي آباديءَ ۾ 45,506 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب ان عرصي ۾ سراسري سالياني واڌ 2.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آبادي ===

رتوديرو تعلقي ۾ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون شهري آبادي طور درج ٿيل هيون: [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]].&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جا شهري مرڪز، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع آبادي
! 2023ع آبادي
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[رتوديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 67,502
| '''81,935'''
| 3.29٪
|-
| [[نئون ديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 48,983
| '''52,846'''
| 1.28٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot;
| مجموعو
| —
| 116,485
| 134,781
| —
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌي رتوديرو تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 377,923 ماڻهن مان '''373,281''' ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''98.77 سيڪڙو'''.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5E35B1; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| '''373,281'''
| '''98.77٪'''
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,168
| 0.84٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 654
| 0.17٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 269
| 0.07٪
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[اردو]]
| 217
| 0.06٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 48
| 0.01٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ٻيون
| 286
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماريءَ موجب رتوديرو تعلقي جي 377,923 آباديءَ مان 371,944 ماڻهو مسلمان هئا. هندو جاتي ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ آبادي گڏ ڪري ڏسجي ته تعلقي ۾ هڪ نمايان هندو آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري درجو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| [[اسلام]]
| '''371,944'''
| '''98.42٪'''
|-
| هندو جاتي
| 4,412
| 1.17٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 1,060
| 0.28٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 448
| 0.12٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| احمدي
| 5
| &lt;0.01٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 3
| &lt;0.01٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| ٻيا
| 51
| 0.01٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماري موجب 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري رتوديرو تعلقي جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''58.93 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 69.60 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.52 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 67.67 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 53.90 سيڪڙو. عورتن جي شهري خواندگي 56.61 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 42.25 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''58.93٪'''
| 69.60٪
| 47.52٪
|-
| ٻهراڙي
| 53.90٪
| 64.74٪
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| شهري
| 67.67٪
| 78.11٪
| 56.61٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==

رتوديرو تعلقي جو مڪاني انتظام ٻن الڳ قسمن ۾ ورهايل آهي: ٻهراڙيءَ لاءِ [[لاڙڪاڻو ضلعي ڪائونسل]] هيٺ يونين ڪائونسلون، جڏهن ته وڏن شهري علائقن لاءِ [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ڪم ڪن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن مطابق رتوديرو تعلقي جي District Council حصي ۾ '''13 يونين ڪائونسلون''' موجود آهن.&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Councils and Local Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي قسم
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ٻوسڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 2
| [[وارث ڏنو ماڇي]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[طيب]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 4
| [[پير بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[ڳڙهي خدا بخش|ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 6
| [[ڀهمڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 7
| [[عزت جي وانڍ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 8
| [[سعيدو ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 9
| [[بنگل ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 10
| [[لاشاري]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 11
| [[وليداد ويسر]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 12
| [[جمعو اگهم]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 13
| [[ڌامراهه]]
| ضلعي ڪائونسل
|}
&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;/&gt;

هي موجوده سرڪاري فهرست پراڻن ذريعن ۾ ڏنل 9 يا 12 يونين ڪائونسلن واري انگ کان مختلف آهي؛ مڪاني حڪومت جي نئين حلقه بندين سان يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن.

=== ميونسپل ڪاميٽيون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#C62828; color:white; padding:8px;&quot; | '''شهري مڪاني ادارا'''
|- style=&quot;background:#D32F2F; color:white;&quot;
! ادارو
! 2023ع آبادي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| [[رتوديرو|ميونسپل ڪاميٽي رتوديرو]]
| 81,935
| تعلقي جو صدر مقام
|-
| [[نئون ديرو|ميونسپل ڪاميٽي نئون ديرو]]
| 52,846
| ٻيو وڏو شهري مرڪز
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي مڪاني ادارن جي رڪارڊ ۾ پڻ Municipal Committee Ratodero ۽ Municipal Committee Naudero ٻن الڳ مڪاني ادارن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPLocal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates of Local Councils — District Larkana
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي زميني رڪارڊ موجب رتوديرو تعلقي ۾ ديهن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 1 || [[ڦلپوٽا]] || 2 || [[عاقل ھڪڙو]] || 3 || [[بنگل ديرو]] || 4 || [[ڀھمڻ]]
|-
| 5 || [[ڀانڊو رتو]] || 6 || [[ڀٽا]] || 7 || [[ٻوسڻ]] || 8 || [[ڇڄڙا]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 9 || [[ڇانگو راھوجو]] || 10 || [[داران پور]] || 11 || [[دودا خان ڀٽو]] || 12 || [[دوسو دار]]
|-
| 13 || [[ڊرڀي]] || 14 || [[فتح پور (رتوديرو)|فتح پور]] || 15 || [[ڳچل]] || 16 || [[غلام حسين ھڪڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 17 || [[جمعو اگھم]] || 18 || [[ڪلر سرڪاري]] || 19 || [[خيرو ديرو]] || 20 || [[خانواھ]]
|-
| 21 || [[خدا بخش ڀٽو]] || 22 || [[ڪوڏراڻي]] || 23 || [[ڪوھري]] || 24 || [[ڪٻڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 25 || [[محمد خان جلباڻي]] || 26 || [[ممو جاگير]] || 27 || [[ممو ريئتي]] || 28 || [[مسو ديرو]]
|-
| 29 || [[ميوو گھانگھرو]] || 30 || [[مياڻي نور ملاح جاگير]] || 31 || [[مياڻي نور ملاح ريئتي]] || 32 || [[موريا فقير]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 33 || [[ملان ڪلھوڙا]] || 34 || [[نئون ديرو ديھ 1]] || 35 || [[نئون ديرو ديھ 2]] || 36 || [[نظر ڏيٿو]]
|-
| 37 || [[نظر گھانگھرو]] || 38 || [[نورپور]] || 39 || [[پنجو ابڙو]] || 40 || [[پنجو ڪنارو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 41 || [[پنجو لورڙ]] || 42 || [[هاٽڙو]] || 43 || [[پاورو]] || 44 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 45 || [[راھوجا (رتوديرو)|راھوجا]] || 46 || [[راجو ديرو]] || 47 || [[سعيدو ديرو]] || 48 || [[سالار جانوري]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 49 || [[سنجر ابڙو]] || 50 || [[سرھو گھانگھرو]] || 51 || [[شادي ابڙو]] || 52 || [[شادي اگھم]]
|-
| 53 || [[شريف پور]] || 54 || [[طيب]] || 55 || [[انڙ (رتوديرو)|انڙ]] || 56 || [[وليداد ويسر]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 57 || [[وارث ڏنو ماڇي]] || 58 || [[وسند جيھو]] || 59 || [[وسايو ڀٽو]] || 60 || [[يارو پتافي]]
|-
| 61 || [[زنگيجا]] || || || || || ||
|}

== معيشت ==

رتوديرو تعلقي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، اناج جي واپار، چانورن جي پروسيسنگ ۽ ڳوٺاڻين خدمتن تي ٻڌل آهي. چانورن جي وڏي پيداوار سبب رتوديرو ۽ نئون ديرو جي مارڪيٽن ۾ رائس ملنگ ۽ سارين جي واپار کي خاص اهميت حاصل آهي.

برطانوي دور ۾ پڻ رتوديرو شهر کي اناج جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو هو ۽ تعلقي جو مکيه فصل چانور هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; اها زرعي خصوصيت جديد دور تائين جاري رهي آهي.

[[File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|[[نئون ديرو]] جو هڪ شهري ڏيک]]

نئون ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪمند پڻ پوکيو وڃي ٿو ۽ [[لاڙڪاڻو شگر ملز]] واري صنعت هن زرعي پٽي سان ڳنڍيل رهي آهي. مقامي ننڍن ڪاروبارن ۾ رائس ملون، زرعي مشينري، ٽريڪٽر ۽ ٽرالي سروس، ٻج ۽ ڀاڻ جو واپار، سبزي ۽ اناج جون منڊيون ۽ ٽرانسپورٽ شامل آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو سنڌ جي اترين روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم سنگم جي حيثيت رکي ٿو. اهو [[لاڙڪاڻو]]، [[شڪارپور]]، [[سکر]]، [[قمبر]]، [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[نئون ديرو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

رتوديرو جي قومي شاهراهي اهميت خاص طور [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] سبب وڌي آهي. وفاقي منصوبابندي ڪميشن موجب ايم-8 جو گوادر–تربت–هوشاب–خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو رستو ملڪ جي سامونڊي بندرگاهه [[گوادر]] کي اين-55 ۽ اتر پاڪستان سان ڳنڍڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;&gt;{{cite web
 |title=Construction of Gwadar–Ratodero Road Project (M-8)
 |url=https://pc.gov.pk/uploads/cdwp/Schemes-Approved_CDWP_2021.pdf
 |publisher=[[پاڪستان منصوبابندي ڪميشن]]
 |year=2021
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

منصوبي جو وسيع رستو 891.75 ڪلوميٽر هو ۽ وفاقي دستاويزن موجب ان جو مقصد گوادر پورٽ کي اپ ڪنٽري سان مختصر ۽ هر موسم ۾ استعمال لائق زميني رابطو فراهم ڪرڻ، واپار ۽ روزگار وڌائڻ ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سماجي-اقتصادي ترقي کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;/&gt;

== ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان ==

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|left|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

رتوديرو تعلقي جي ڳڙهي خدا بخش ڳوٺ کي پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. هتي ڀٽو خاندان جو خانداني قبرستان ۽ وڏي مقبري واري عمارت واقع آهي، جتي اڳوڻا وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] دفن آهن.

ڳوٺ نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ هر سال خاص طور 4 اپريل ۽ 27 ڊسمبر تي ڀٽو خاندان سان لاڳاپيل ورسين دوران ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي تعداد ۾ سياسي ڪارڪن ۽ زائرين هتي اچن ٿا.

سرڪاري ترقياتي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خدا بخش ۾ صحت ۽ ٻين عوامي سهولتن جي توسيع پڻ درج آهي؛ مثال طور سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ رپورٽ ۾ مقامي RHC کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ واري منصوبي جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2022–23
 |url=https://mail.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== 2019ع وارو ايڇ آءِ وي پکڙجڻ ==

2019ع ۾ رتوديرو عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيو جڏهن ٻارن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جا غيرمعمولي طور گهڻا ڪيس سامهون آيا. 25 اپريل 2019ع تي مقامي انتظاميا کي ٻارن ۾ ڪيسن جي واڌ بابت اطلاع مليو، جنهن کان پوءِ رتوديرو جي تعلقي اسپتال ۾ اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم موجب 25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين '''30,192''' ماڻهن جي ايڇ آءِ وي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ماڻهو مثبت مليا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، 15 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي بئنڪن ۾ ناقص طريقا، انفڪشن ڪنٽرول جي گهٽتائي ۽ طبي فضلي جي غلط انتظام کي ممڪن خطري وارن عنصرن طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

[[آمريڪا جا بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|سي ڊي سي]] جي بعد واري جائزي موجب 18 مئي 2019ع تائين 16,856 ماڻهن مان 571 نوان ڪيس مليا، جن مان 463 ٻار ۽ نوجوان 15 سالن يا ان کان گهٽ عمر جا هئا. پاڪستان حڪومت جي درخواست تي WHO، CDC ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن مقامي اختيارين سان گڏ تحقيق ۽ وبا تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;CDC2019&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Notes from the Field: Pediatric HIV Outbreak in Ratodero, Pakistan — April 2019–April 2020
 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report
 |volume=70
 |issue=42
 |pages=1489–1490
 |year=2021
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/wr/mm7042a5.htm
 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو پاڪستان ۾ صحت جي ادارن اندر انفيڪشن ڪنٽرول، محفوظ انجيڪشن، رت جي اسڪريننگ ۽ طبي فضلي جي انتظام بابت وڏي بحث جو سبب بڻيو.

== 2022ع واري ٻوڏ ==

{{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}}

2022ع جي شديد مون سون برساتن دوران رتوديرو سميت سڄو لاڙڪاڻو ضلعو ٻوڏ کان متاثر ٿيو. [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ نقشن ۾ رتوديرو، ڳڙهي خدا بخش، لاڙڪاڻو، باقراڻي ۽ ڏوڪري سميت ضلعي جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٻوڏ جو پاڻي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_05-09-2022.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر واري نقشي موجب ضلعي جي لڳ ڀڳ 52.57 سيڪڙو ايراضي پاڻيءَ هيٺ هئي، جڏهن ته 28 سيپٽمبر واري جائزي ۾ 64 سيڪڙو ضلعي ايراضي ۽ 64 سيڪڙو زرعي زمين ٻوڏ کان متاثر ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District, 28 September 2022
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_28-09-2022.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority Sindh
 |date=28 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==

رتوديرو تعلقو جديد سنڌ جي سياسي طور سڀ کان نمايان علائقن مان هڪ آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي ڳڙهي خدا بخش ۽ نئون ديرو سان وابستگيءَ سبب هي علائقو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي تاريخي سياسي مرڪزن مان رهيو آهي.

موجوده قومي اسيمبلي حلقه بندي موجب سڄو رتوديرو تعلقو [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده حلقه بندي مطابق اين اي-194 ۾ رتوديرو تعلقو مڪمل ۽ لاڙڪاڻي تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies – Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رتوديرو تعلقي جي 377,923 آبادي کي اين اي-194 جي آباديءَ جي اهم حصي طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;/&gt;

== ماحول ۽ رهائشي سهولتون ==

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو تعلقي ۾ 70,532 گهرن/هائوسنگ يونٽن بابت پيئڻ جي پاڻيءَ جي ذريعن جا انگ درج ڪيا ويا. انهن مان 45,619 ٻهراڙيءَ ۽ 24,913 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 23: Housing Facilities by Source of Drinking Water by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_23_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ صاف پاڻي، نيڪال ۽ صحت جي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ فرق 2019ع واري ايڇ آءِ وي بحران ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ خاص طور اهم عوامي صحت ۽ ترقياتي مسئلن طور سامهون آيو.

== مشهور هنڌ ==

* [[رتوديرو]] — تعلقي جو صدر مقام ۽ وڏي شهري آبادي.
* [[نئون ديرو]] — تعلقي جو ٻيو وڏو شهر.
* [[ڳڙهي خدا بخش]] — ڀٽو خاندان جو مقبرو ۽ قبرستان.
* [[بنگل ديرو]] — تعلقي جو اهم ڳوٺاڻو مرڪز.
* [[ٻوسڻ]] — يونين ڪائونسل جو صدر مقام.
* [[طيب]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.
* [[سعيدو ديرو]] — يونين ڪائونسل.
* [[پير بخش ڀٽو]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Ratodero Taluka.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[رتوديرو تعلقو]]
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو
File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|[[نئون ديرو]] جو شهري منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[رتوديرو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>p3ux7cp0gilqcbf6ia5ef2ujkrtkjhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411389</id>
      <parentid>411388</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36632" sha1="m1fufylzpvxo0cez9ikg31ncx78mebd" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقو}}


{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو تعلقو
| official_name          = تعلقو رتوديرو
| native_name            = {{lang|sd|رتوديرو تعلقو}}
| other_name             = Ratodero Taluka
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Ratodero Taluka.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | photo2b = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو&lt;br&gt;هيٺان کاٻي: [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو؛ ساڄي: [[نئون ديرو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = رتوديرو
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

| coordinates            = {{coord|27|48|N|68|20|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = تعلقي جو صدر مقام
| seat                   = [[رتوديرو]]

| government_type        = تعلقي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

| area_total_km2         = 562
| area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

| population_total       = 377,923
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 672.46
| population_urban       = 134,781
| population_rural       = 243,142

| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 58.93٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 69.60٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 47.52٪

| blank_name_sec1        = [[مادري ٻولي]]
| blank_info_sec1        = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 98.77٪
| blank1_name_sec1       = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1       = 13
| blank2_name_sec1       = ميونسپل ڪاميٽيون
| blank2_info_sec1       = 2

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو تعلقو''' ({{langx|en|Ratodero Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[رتوديرو]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي '''377,923''' هئي ۽ ان جي ايراضي '''562 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي 672.46 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

رتوديرو تعلقي ۾ ٻه اهم شهري مرڪز، [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]]، موجود آهن. 2023ع ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 81,935 ۽ نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 52,846 هئي؛ ٻنهي کي گڏ ڪرڻ سان تعلقي جي سڄي شهري آبادي 134,781 ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي ۾ [[ڳڙهي خدا بخش]] پڻ واقع آهي، جتي [[ڀٽو خاندان]] جو مشهور مقبرو ۽ خانداني قبرستان موجود آهي. اڳوڻا پاڪستاني وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت خاندان جا ڪيترائي ميمبر هتي دفن آهن. ان سبب رتوديرو تعلقو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ غيرمعمولي اهميت رکي ٿو.

== تاريخ ==

رتوديرو علائقو برطانوي راڄ کان گهڻو اڳ آباد هو، پر ان جي انتظامي تاريخ بابت وڌيڪ مضبوط دستاويزي مواد اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. برطانوي دور ۾ رتوديرو، پراڻي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ پوءِ 1901ع ۾ قائم ڪيل [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو تعلقو بڻيو.

''[[Imperial Gazetteer of India]]'' موجب 1901ع ۾ پراڻي رتوديرو تعلقي جي ايراضي 325 چورس ميل هئي. ان وقت تعلقي جي آبادي '''72,312''' هئي، جڏهن ته 1891ع ۾ اها 61,268 هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر، رتوديرو، ۽ 80 ڳوٺ شامل هئا. ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي 222 ماڻهو في چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب رتوديرو تعلقو ان وقت لاڙڪاڻي کان پوءِ ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو تعلقو هو. زراعت جو سڀ کان اهم فصل [[چانور]] هو ۽ زمينن کي سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن مان آبپاشي ملندي هئي. لڳ ڀڳ 104 چورس ميل ايراضي کي ''reserved forest'' طور پڻ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي 4,281 هئي ۽ شهر مقامي اناج جي واپار جو مرڪز هو. گزيٽيئر رتوديرو کي لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 18 ميل اتر-اوڀر ۾ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[جي. ڊبليو. سمٿ]] جي 1919ع واري ''Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District'' ۾ پڻ رتوديرو کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي زراعت، آبپاشي، مقامي حڪومت، رستن ۽ آباديءَ بابت تفصيل ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت 1911ع ۾ رتوديرو تعلقي جي زمينن بابت الڳ '''Revision Survey Settlement''' رپورٽ پڻ شايع ڪئي، جيڪا ان دور جي زميني مالڪي، زرعي پيداوار، محصول ۽ انتظامي ڍانچي بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Papers Relating to the Revision Survey Settlement of the Ratodero Taluka of the Larkana District
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1911
 |series=Selections from the Records of the Bombay Government
 |number=484
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] الڳ ڪيو ويو، پر رتوديرو پراڻي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو.

گذريل ڏهاڪن ۾ رتوديرو شهر، نئون ديرو، ڳڙهي خدا بخش ۽ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ روڊن، آبپاشي ۽ شهري پکيڙ سبب هڪ ٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا آهن. رتوديرو جو سياسي ڪردار پڻ خاص طور ڀٽو خاندان ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان وابستگيءَ سبب قومي سطح تي نمايان رهيو آهي.

== جاگرافي ==

رتوديرو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترين حصي ۾ واقع آهي. موجوده سرڪاري حدن مطابق ان جي ايراضي 562 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; ان جي ڏکڻ طرف [[لاڙڪاڻو تعلقو]]، اتر ۽ اوڀر طرف [[شڪارپور ضلعو]] ۽ اولهه طرف قمبر شھدادڪوٽ واري پٽي واقع آهي.

علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرخيز ميدان تي مشتمل آهي. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' پڻ رتوديرو کي تمام گهڻو آبپاشي ٿيل، هموار ۽ قدرتي اوچائيءَ جي وڏي فرق کان خالي تعلقو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[File:Ratodero Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو]]

موجوده سرڪاري ايراضي پراڻي برطانوي دور واري 325 چورس ميل، يعني لڳ ڀڳ 842 چورس ڪلوميٽر، کان ننڍي آهي. تنهنڪري 1891ع ۽ 1901ع جي تاريخي آدمشماريءَ کي موجوده 562 چورس ڪلوميٽر واري تعلقي سان سڌي طرح آبادي واڌ جي حساب ۾ استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي؛ انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديرو جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت تاريخي طور [[زراعت]] تي دارومدار رکي ٿي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ چانور کي تعلقي جو بنيادي فصل ڄاڻايو ويو هو ۽ سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن کي آبپاشي جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

اڄ پڻ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پٽي ۾ واهن جي آبپاشيءَ سبب چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿئي ٿي، جنهن سان رائس ملنگ، سارين جي خريداري، زرعي مشينري، ٽرانسپورٽ ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

رتوديرو شهر کي تاريخي طور اناج جي واپاري منڊي طور سڃاتو ويندو هو. ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملن جي واڌ ان پراڻي زرعي-واپاري ڪردار جو تسلسل آهي.

== آبادي ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو تعلقي جي ڪل آبادي '''377,923''' هئي. ان مان 195,002 مرد، 182,898 عورتون ۽ 23 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

شهري آبادي 134,781 هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو '''35.66 سيڪڙو''' بڻجي ٿي، جڏهن ته 243,142 ماڻهو، يعني 64.34 سيڪڙو، ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. سراسري گهر جي ماپ 5.3 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ٻهراڙي
! شهري
! شهري آبادي
! سراسري سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 2017
| 332,417
| 215,932
| 116,485
| 35.04٪
| —
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 377,923
| 243,142
| 134,781
| 35.66٪
| 2.17٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي آباديءَ ۾ 45,506 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب ان عرصي ۾ سراسري سالياني واڌ 2.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آبادي ===

رتوديرو تعلقي ۾ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون شهري آبادي طور درج ٿيل هيون: [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]].&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جا شهري مرڪز، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع آبادي
! 2023ع آبادي
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[رتوديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 67,502
| '''81,935'''
| 3.29٪
|-
| [[نئون ديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 48,983
| '''52,846'''
| 1.28٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot;
| مجموعو
| —
| 116,485
| 134,781
| —
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌي رتوديرو تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 377,923 ماڻهن مان '''373,281''' ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''98.77 سيڪڙو'''.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5E35B1; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| '''373,281'''
| '''98.77٪'''
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,168
| 0.84٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 654
| 0.17٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 269
| 0.07٪
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[اردو]]
| 217
| 0.06٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 48
| 0.01٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ٻيون
| 286
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماريءَ موجب رتوديرو تعلقي جي 377,923 آباديءَ مان 371,944 ماڻهو مسلمان هئا. هندو جاتي ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ آبادي گڏ ڪري ڏسجي ته تعلقي ۾ هڪ نمايان هندو آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري درجو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| [[اسلام]]
| '''371,944'''
| '''98.42٪'''
|-
| هندو جاتي
| 4,412
| 1.17٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 1,060
| 0.28٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 448
| 0.12٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| احمدي
| 5
| &lt;0.01٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 3
| &lt;0.01٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| ٻيا
| 51
| 0.01٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماري موجب 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري رتوديرو تعلقي جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''58.93 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 69.60 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.52 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 67.67 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 53.90 سيڪڙو. عورتن جي شهري خواندگي 56.61 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 42.25 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''58.93٪'''
| 69.60٪
| 47.52٪
|-
| ٻهراڙي
| 53.90٪
| 64.74٪
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| شهري
| 67.67٪
| 78.11٪
| 56.61٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==

رتوديرو تعلقي جو مڪاني انتظام ٻن الڳ قسمن ۾ ورهايل آهي: ٻهراڙيءَ لاءِ [[لاڙڪاڻو ضلعي ڪائونسل]] هيٺ يونين ڪائونسلون، جڏهن ته وڏن شهري علائقن لاءِ [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ڪم ڪن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن مطابق رتوديرو تعلقي جي District Council حصي ۾ '''13 يونين ڪائونسلون''' موجود آهن.&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Councils and Local Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي قسم
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ٻوسڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 2
| [[وارث ڏنو ماڇي]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[طيب]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 4
| [[پير بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[ڳڙهي خدا بخش|ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 6
| [[ڀهمڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 7
| [[عزت جي وانڍ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 8
| [[سعيدو ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 9
| [[بنگل ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 10
| [[لاشاري]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 11
| [[وليداد ويسر]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 12
| [[جمعو اگهم]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 13
| [[ڌامراهه]]
| ضلعي ڪائونسل
|}
&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;/&gt;

هي موجوده سرڪاري فهرست پراڻن ذريعن ۾ ڏنل 9 يا 12 يونين ڪائونسلن واري انگ کان مختلف آهي؛ مڪاني حڪومت جي نئين حلقه بندين سان يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن.

=== ميونسپل ڪاميٽيون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#C62828; color:white; padding:8px;&quot; | '''شهري مڪاني ادارا'''
|- style=&quot;background:#D32F2F; color:white;&quot;
! ادارو
! 2023ع آبادي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| [[رتوديرو|ميونسپل ڪاميٽي رتوديرو]]
| 81,935
| تعلقي جو صدر مقام
|-
| [[نئون ديرو|ميونسپل ڪاميٽي نئون ديرو]]
| 52,846
| ٻيو وڏو شهري مرڪز
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي مڪاني ادارن جي رڪارڊ ۾ پڻ Municipal Committee Ratodero ۽ Municipal Committee Naudero ٻن الڳ مڪاني ادارن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPLocal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates of Local Councils — District Larkana
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي زميني رڪارڊ موجب رتوديرو تعلقي ۾ ديهن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 1 || [[ڦلپوٽا]] || 2 || [[عاقل ھڪڙو]] || 3 || [[بنگل ديرو]] || 4 || [[ڀھمڻ]]
|-
| 5 || [[ڀانڊو رتو]] || 6 || [[ڀٽا]] || 7 || [[ٻوسڻ]] || 8 || [[ڇڄڙا]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 9 || [[ڇانگو راھوجو]] || 10 || [[داران پور]] || 11 || [[دودا خان ڀٽو]] || 12 || [[دوسو دار]]
|-
| 13 || [[ڊرڀي]] || 14 || [[فتح پور (رتوديرو)|فتح پور]] || 15 || [[ڳچل]] || 16 || [[غلام حسين ھڪڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 17 || [[جمعو اگھم]] || 18 || [[ڪلر سرڪاري]] || 19 || [[خيرو ديرو]] || 20 || [[خانواھ]]
|-
| 21 || [[خدا بخش ڀٽو]] || 22 || [[ڪوڏراڻي]] || 23 || [[ڪوھري]] || 24 || [[ڪٻڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 25 || [[محمد خان جلباڻي]] || 26 || [[ممو جاگير]] || 27 || [[ممو ريئتي]] || 28 || [[مسو ديرو]]
|-
| 29 || [[ميوو گھانگھرو]] || 30 || [[مياڻي نور ملاح جاگير]] || 31 || [[مياڻي نور ملاح ريئتي]] || 32 || [[موريا فقير]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 33 || [[ملان ڪلھوڙا]] || 34 || [[نئون ديرو ديھ 1]] || 35 || [[نئون ديرو ديھ 2]] || 36 || [[نظر ڏيٿو]]
|-
| 37 || [[نظر گھانگھرو]] || 38 || [[نورپور]] || 39 || [[پنجو ابڙو]] || 40 || [[پنجو ڪنارو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 41 || [[پنجو لورڙ]] || 42 || [[هاٽڙو]] || 43 || [[پاورو]] || 44 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 45 || [[راھوجا (رتوديرو)|راھوجا]] || 46 || [[راجو ديرو]] || 47 || [[سعيدو ديرو]] || 48 || [[سالار جانوري]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 49 || [[سنجر ابڙو]] || 50 || [[سرھو گھانگھرو]] || 51 || [[شادي ابڙو]] || 52 || [[شادي اگھم]]
|-
| 53 || [[شريف پور]] || 54 || [[طيب]] || 55 || [[انڙ (رتوديرو)|انڙ]] || 56 || [[وليداد ويسر]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 57 || [[وارث ڏنو ماڇي]] || 58 || [[وسند جيھو]] || 59 || [[وسايو ڀٽو]] || 60 || [[يارو پتافي]]
|-
| 61 || [[زنگيجا]] || || || || || ||
|}

== معيشت ==

رتوديرو تعلقي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، اناج جي واپار، چانورن جي پروسيسنگ ۽ ڳوٺاڻين خدمتن تي ٻڌل آهي. چانورن جي وڏي پيداوار سبب رتوديرو ۽ نئون ديرو جي مارڪيٽن ۾ رائس ملنگ ۽ سارين جي واپار کي خاص اهميت حاصل آهي.

برطانوي دور ۾ پڻ رتوديرو شهر کي اناج جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو هو ۽ تعلقي جو مکيه فصل چانور هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; اها زرعي خصوصيت جديد دور تائين جاري رهي آهي.

[[File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|[[نئون ديرو]] جو هڪ شهري ڏيک]]

نئون ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪمند پڻ پوکيو وڃي ٿو ۽ [[لاڙڪاڻو شگر ملز]] واري صنعت هن زرعي پٽي سان ڳنڍيل رهي آهي. مقامي ننڍن ڪاروبارن ۾ رائس ملون، زرعي مشينري، ٽريڪٽر ۽ ٽرالي سروس، ٻج ۽ ڀاڻ جو واپار، سبزي ۽ اناج جون منڊيون ۽ ٽرانسپورٽ شامل آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو سنڌ جي اترين روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم سنگم جي حيثيت رکي ٿو. اهو [[لاڙڪاڻو]]، [[شڪارپور]]، [[سکر]]، [[قمبر]]، [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[نئون ديرو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

رتوديرو جي قومي شاهراهي اهميت خاص طور [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] سبب وڌي آهي. وفاقي منصوبابندي ڪميشن موجب ايم-8 جو گوادر–تربت–هوشاب–خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو رستو ملڪ جي سامونڊي بندرگاهه [[گوادر]] کي اين-55 ۽ اتر پاڪستان سان ڳنڍڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;&gt;{{cite web
 |title=Construction of Gwadar–Ratodero Road Project (M-8)
 |url=https://pc.gov.pk/uploads/cdwp/Schemes-Approved_CDWP_2021.pdf
 |publisher=[[پاڪستان منصوبابندي ڪميشن]]
 |year=2021
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

منصوبي جو وسيع رستو 891.75 ڪلوميٽر هو ۽ وفاقي دستاويزن موجب ان جو مقصد گوادر پورٽ کي اپ ڪنٽري سان مختصر ۽ هر موسم ۾ استعمال لائق زميني رابطو فراهم ڪرڻ، واپار ۽ روزگار وڌائڻ ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سماجي-اقتصادي ترقي کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;/&gt;

== ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان ==

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|left|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

رتوديرو تعلقي جي ڳڙهي خدا بخش ڳوٺ کي پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. هتي ڀٽو خاندان جو خانداني قبرستان ۽ وڏي مقبري واري عمارت واقع آهي، جتي اڳوڻا وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] دفن آهن.

ڳوٺ نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ هر سال خاص طور 4 اپريل ۽ 27 ڊسمبر تي ڀٽو خاندان سان لاڳاپيل ورسين دوران ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي تعداد ۾ سياسي ڪارڪن ۽ زائرين هتي اچن ٿا.

سرڪاري ترقياتي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خدا بخش ۾ صحت ۽ ٻين عوامي سهولتن جي توسيع پڻ درج آهي؛ مثال طور سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ رپورٽ ۾ مقامي RHC کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ واري منصوبي جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2022–23
 |url=https://mail.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== 2019ع وارو ايڇ آءِ وي پکڙجڻ ==

2019ع ۾ رتوديرو عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيو جڏهن ٻارن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جا غيرمعمولي طور گهڻا ڪيس سامهون آيا. 25 اپريل 2019ع تي مقامي انتظاميا کي ٻارن ۾ ڪيسن جي واڌ بابت اطلاع مليو، جنهن کان پوءِ رتوديرو جي تعلقي اسپتال ۾ اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم موجب 25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين '''30,192''' ماڻهن جي ايڇ آءِ وي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ماڻهو مثبت مليا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، 15 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي بئنڪن ۾ ناقص طريقا، انفڪشن ڪنٽرول جي گهٽتائي ۽ طبي فضلي جي غلط انتظام کي ممڪن خطري وارن عنصرن طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

[[آمريڪا جا بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|سي ڊي سي]] جي بعد واري جائزي موجب 18 مئي 2019ع تائين 16,856 ماڻهن مان 571 نوان ڪيس مليا، جن مان 463 ٻار ۽ نوجوان 15 سالن يا ان کان گهٽ عمر جا هئا. پاڪستان حڪومت جي درخواست تي WHO، CDC ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن مقامي اختيارين سان گڏ تحقيق ۽ وبا تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;CDC2019&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Notes from the Field: Pediatric HIV Outbreak in Ratodero, Pakistan — April 2019–April 2020
 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report
 |volume=70
 |issue=42
 |pages=1489–1490
 |year=2021
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/wr/mm7042a5.htm
 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو پاڪستان ۾ صحت جي ادارن اندر انفيڪشن ڪنٽرول، محفوظ انجيڪشن، رت جي اسڪريننگ ۽ طبي فضلي جي انتظام بابت وڏي بحث جو سبب بڻيو.

== 2022ع واري ٻوڏ ==

{{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}}

2022ع جي شديد مون سون برساتن دوران رتوديرو سميت سڄو لاڙڪاڻو ضلعو ٻوڏ کان متاثر ٿيو. [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ نقشن ۾ رتوديرو، ڳڙهي خدا بخش، لاڙڪاڻو، باقراڻي ۽ ڏوڪري سميت ضلعي جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٻوڏ جو پاڻي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_05-09-2022.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر واري نقشي موجب ضلعي جي لڳ ڀڳ 52.57 سيڪڙو ايراضي پاڻيءَ هيٺ هئي، جڏهن ته 28 سيپٽمبر واري جائزي ۾ 64 سيڪڙو ضلعي ايراضي ۽ 64 سيڪڙو زرعي زمين ٻوڏ کان متاثر ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District, 28 September 2022
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_28-09-2022.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority Sindh
 |date=28 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==

رتوديرو تعلقو جديد سنڌ جي سياسي طور سڀ کان نمايان علائقن مان هڪ آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي ڳڙهي خدا بخش ۽ نئون ديرو سان وابستگيءَ سبب هي علائقو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي تاريخي سياسي مرڪزن مان رهيو آهي.

موجوده قومي اسيمبلي حلقه بندي موجب سڄو رتوديرو تعلقو [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده حلقه بندي مطابق اين اي-194 ۾ رتوديرو تعلقو مڪمل ۽ لاڙڪاڻي تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies – Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رتوديرو تعلقي جي 377,923 آبادي کي اين اي-194 جي آباديءَ جي اهم حصي طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;/&gt;

== ماحول ۽ رهائشي سهولتون ==

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو تعلقي ۾ 70,532 گهرن/هائوسنگ يونٽن بابت پيئڻ جي پاڻيءَ جي ذريعن جا انگ درج ڪيا ويا. انهن مان 45,619 ٻهراڙيءَ ۽ 24,913 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 23: Housing Facilities by Source of Drinking Water by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_23_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ صاف پاڻي، نيڪال ۽ صحت جي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ فرق 2019ع واري ايڇ آءِ وي بحران ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ خاص طور اهم عوامي صحت ۽ ترقياتي مسئلن طور سامهون آيو.

== مشهور هنڌ ==

* [[رتوديرو]] — تعلقي جو صدر مقام ۽ وڏي شهري آبادي.
* [[نئون ديرو]] — تعلقي جو ٻيو وڏو شهر.
* [[ڳڙهي خدا بخش]] — ڀٽو خاندان جو مقبرو ۽ قبرستان.
* [[بنگل ديرو]] — تعلقي جو اهم ڳوٺاڻو مرڪز.
* [[ٻوسڻ]] — يونين ڪائونسل جو صدر مقام.
* [[طيب]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.
* [[سعيدو ديرو]] — يونين ڪائونسل.
* [[پير بخش ڀٽو]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Ratodero Taluka.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[رتوديرو تعلقو]]
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو
File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|[[نئون ديرو]] جو شهري منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[رتوديرو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>m1fufylzpvxo0cez9ikg31ncx78mebd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411399</id>
      <parentid>411389</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36632" sha1="ncchj39i3v5f18v0x4vtzyoa838x433" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو تعلقو}}


{{Infobox settlement
| name                   = رتوديرو تعلقو
| official_name          = تعلقو رتوديرو
| native_name            = {{lang|sd|رتوديرو تعلقو}}
| other_name             = Ratodero Taluka
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Ratodero Taluka.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | photo2b = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو&lt;br&gt;هيٺان کاٻي: [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو؛ ساڄي: [[نئون ديرو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = رتوديرو
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

| coordinates            = {{coord|27|48|N|68|20|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| seat_type              = تعلقي جو صدر مقام
| seat                   = [[رتوديرو]]

| government_type        = تعلقي ۽ مڪاني انتظام
| leader_title           = اسسٽنٽ ڪمشنر
| leader_name            =

| area_total_km2         = 562
| area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

| population_total       = 377,923
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
| population_density_km2 = 672.46
| population_urban       = 134,781
| population_rural       = 243,142

| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 58.93٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 69.60٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 47.52٪

| blank_name_sec1        = [[مادري ٻولي]]
| blank_info_sec1        = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 98.77٪
| blank1_name_sec1       = يونين ڪائونسلون
| blank1_info_sec1       = 13
| blank2_name_sec1       = ميونسپل ڪاميٽيون
| blank2_info_sec1       = 2

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
| area_code              = 074
}}

'''رتوديرو تعلقو''' ({{langx|en|Ratodero Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[رتوديرو]] شهر آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي '''377,923''' هئي ۽ ان جي ايراضي '''562 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن حساب سان آباديءَ جي گهاٽائي 672.46 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

رتوديرو تعلقي ۾ ٻه اهم شهري مرڪز، [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]]، موجود آهن. 2023ع ۾ رتوديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 81,935 ۽ نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 52,846 هئي؛ ٻنهي کي گڏ ڪرڻ سان تعلقي جي سڄي شهري آبادي 134,781 ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي ۾ [[ڳڙهي خدا بخش]] پڻ واقع آهي، جتي [[ڀٽو خاندان]] جو مشهور مقبرو ۽ خانداني قبرستان موجود آهي. اڳوڻا پاڪستاني وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] سميت خاندان جا ڪيترائي ميمبر هتي دفن آهن. ان سبب رتوديرو تعلقو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ غيرمعمولي اهميت رکي ٿو.

== تاريخ ==

رتوديرو علائقو برطانوي راڄ کان گهڻو اڳ آباد هو، پر ان جي انتظامي تاريخ بابت وڌيڪ مضبوط دستاويزي مواد اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. برطانوي دور ۾ رتوديرو، پراڻي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ پوءِ 1901ع ۾ قائم ڪيل [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو تعلقو بڻيو.

''[[Imperial Gazetteer of India]]'' موجب 1901ع ۾ پراڻي رتوديرو تعلقي جي ايراضي 325 چورس ميل هئي. ان وقت تعلقي جي آبادي '''72,312''' هئي، جڏهن ته 1891ع ۾ اها 61,268 هئي. تعلقي ۾ هڪ شهر، رتوديرو، ۽ 80 ڳوٺ شامل هئا. ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي 222 ماڻهو في چورس ميل ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Imperial Gazetteer of India
 |volume=21
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |page=259
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب رتوديرو تعلقو ان وقت لاڙڪاڻي کان پوءِ ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو تعلقو هو. زراعت جو سڀ کان اهم فصل [[چانور]] هو ۽ زمينن کي سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن مان آبپاشي ملندي هئي. لڳ ڀڳ 104 چورس ميل ايراضي کي ''reserved forest'' طور پڻ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ رتوديرو شهر جي آبادي 4,281 هئي ۽ شهر مقامي اناج جي واپار جو مرڪز هو. گزيٽيئر رتوديرو کي لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 18 ميل اتر-اوڀر ۾ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[جي. ڊبليو. سمٿ]] جي 1919ع واري ''Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District'' ۾ پڻ رتوديرو کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي زراعت، آبپاشي، مقامي حڪومت، رستن ۽ آباديءَ بابت تفصيل ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي حڪومت 1911ع ۾ رتوديرو تعلقي جي زمينن بابت الڳ '''Revision Survey Settlement''' رپورٽ پڻ شايع ڪئي، جيڪا ان دور جي زميني مالڪي، زرعي پيداوار، محصول ۽ انتظامي ڍانچي بابت اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Papers Relating to the Revision Survey Settlement of the Ratodero Taluka of the Larkana District
 |publisher=Commissioner's Press
 |location=Karachi
 |year=1911
 |series=Selections from the Records of the Bombay Government
 |number=484
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===

1947ع کان پوءِ رتوديرو لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي مان [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] الڳ ڪيو ويو، پر رتوديرو پراڻي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو.

گذريل ڏهاڪن ۾ رتوديرو شهر، نئون ديرو، ڳڙهي خدا بخش ۽ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ روڊن، آبپاشي ۽ شهري پکيڙ سبب هڪ ٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا آهن. رتوديرو جو سياسي ڪردار پڻ خاص طور ڀٽو خاندان ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان وابستگيءَ سبب قومي سطح تي نمايان رهيو آهي.

== جاگرافي ==

رتوديرو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترين حصي ۾ واقع آهي. موجوده سرڪاري حدن مطابق ان جي ايراضي 562 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt; ان جي ڏکڻ طرف [[لاڙڪاڻو تعلقو]]، اتر ۽ اوڀر طرف [[شڪارپور ضلعو]] ۽ اولهه طرف قمبر شھدادڪوٽ واري پٽي واقع آهي.

علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرخيز ميدان تي مشتمل آهي. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' پڻ رتوديرو کي تمام گهڻو آبپاشي ٿيل، هموار ۽ قدرتي اوچائيءَ جي وڏي فرق کان خالي تعلقو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

[[File:Ratodero Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ رتوديرو تعلقو]]

موجوده سرڪاري ايراضي پراڻي برطانوي دور واري 325 چورس ميل، يعني لڳ ڀڳ 842 چورس ڪلوميٽر، کان ننڍي آهي. تنهنڪري 1891ع ۽ 1901ع جي تاريخي آدمشماريءَ کي موجوده 562 چورس ڪلوميٽر واري تعلقي سان سڌي طرح آبادي واڌ جي حساب ۾ استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي؛ انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.

== آبپاشي ۽ زراعت ==

رتوديرو جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت تاريخي طور [[زراعت]] تي دارومدار رکي ٿي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ پڻ چانور کي تعلقي جو بنيادي فصل ڄاڻايو ويو هو ۽ سکر، نصرت ۽ گهڙ واهن کي آبپاشي جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

اڄ پڻ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پٽي ۾ واهن جي آبپاشيءَ سبب چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿئي ٿي، جنهن سان رائس ملنگ، سارين جي خريداري، زرعي مشينري، ٽرانسپورٽ ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

رتوديرو شهر کي تاريخي طور اناج جي واپاري منڊي طور سڃاتو ويندو هو. ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملن جي واڌ ان پراڻي زرعي-واپاري ڪردار جو تسلسل آهي.

== آبادي ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب رتوديرو تعلقي جي ڪل آبادي '''377,923''' هئي. ان مان 195,002 مرد، 182,898 عورتون ۽ 23 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

شهري آبادي 134,781 هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو '''35.66 سيڪڙو''' بڻجي ٿي، جڏهن ته 243,142 ماڻهو، يعني 64.34 سيڪڙو، ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. سراسري گهر جي ماپ 5.3 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#455A64; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ٻهراڙي
! شهري
! شهري آبادي
! سراسري سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 2017
| 332,417
| 215,932
| 116,485
| 35.04٪
| —
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 377,923
| 243,142
| 134,781
| 35.66٪
| 2.17٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي آباديءَ ۾ 45,506 ماڻهن جو اضافو ٿيو. پاڪستان شماريات بيورو موجب ان عرصي ۾ سراسري سالياني واڌ 2.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

=== شهري آبادي ===

رتوديرو تعلقي ۾ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون شهري آبادي طور درج ٿيل هيون: [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]].&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جا شهري مرڪز، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! شهر
! مڪاني حيثيت
! 2017ع آبادي
! 2023ع آبادي
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[رتوديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 67,502
| '''81,935'''
| 3.29٪
|-
| [[نئون ديرو]]
| ميونسپل ڪاميٽي
| 48,983
| '''52,846'''
| 1.28٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9; font-weight:bold;&quot;
| مجموعو
| —
| 116,485
| 134,781
| —
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌي رتوديرو تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 377,923 ماڻهن مان '''373,281''' ماڻهن سنڌيءَ کي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''98.77 سيڪڙو'''.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5E35B1; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#673AB7; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| '''373,281'''
| '''98.77٪'''
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 3,168
| 0.84٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 654
| 0.17٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 269
| 0.07٪
|- style=&quot;background:#EDE7F6;&quot;
| [[اردو]]
| 217
| 0.06٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 48
| 0.01٪
|- style=&quot;background:#F3E5F5;&quot;
| ٻيون
| 286
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;

== مذهب ==

2023ع جي آدمشماريءَ موجب رتوديرو تعلقي جي 377,923 آباديءَ مان 371,944 ماڻهو مسلمان هئا. هندو جاتي ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ آبادي گڏ ڪري ڏسجي ته تعلقي ۾ هڪ نمايان هندو آبادي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:8px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري درجو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| [[اسلام]]
| '''371,944'''
| '''98.42٪'''
|-
| هندو جاتي
| 4,412
| 1.17٪
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 1,060
| 0.28٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 448
| 0.12٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| احمدي
| 5
| &lt;0.01٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 3
| &lt;0.01٪
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
| ٻيا
| 51
| 0.01٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==

2023ع جي آدمشماري موجب 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري رتوديرو تعلقي جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''58.93 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 69.60 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 47.52 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 67.67 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 53.90 سيڪڙو. عورتن جي شهري خواندگي 56.61 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 42.25 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00796B; color:white; padding:8px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#009688; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''58.93٪'''
| 69.60٪
| 47.52٪
|-
| ٻهراڙي
| 53.90٪
| 64.74٪
| 42.25٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| شهري
| 67.67٪
| 78.11٪
| 56.61٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

== انتظامي ورهاست ==

رتوديرو تعلقي جو مڪاني انتظام ٻن الڳ قسمن ۾ ورهايل آهي: ٻهراڙيءَ لاءِ [[لاڙڪاڻو ضلعي ڪائونسل]] هيٺ يونين ڪائونسلون، جڏهن ته وڏن شهري علائقن لاءِ [[رتوديرو]] ۽ [[نئون ديرو]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ڪم ڪن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن مطابق رتوديرو تعلقي جي District Council حصي ۾ '''13 يونين ڪائونسلون''' موجود آهن.&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Councils and Local Councils of District Larkana
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي قسم
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ٻوسڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 2
| [[وارث ڏنو ماڇي]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[طيب]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 4
| [[پير بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[ڳڙهي خدا بخش|ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 6
| [[ڀهمڻ]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 7
| [[عزت جي وانڍ]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 8
| [[سعيدو ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 9
| [[بنگل ديرو]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 10
| [[لاشاري]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 11
| [[وليداد ويسر]]
| ضلعي ڪائونسل
|-
| 12
| [[جمعو اگهم]]
| ضلعي ڪائونسل
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 13
| [[ڌامراهه]]
| ضلعي ڪائونسل
|}
&lt;ref name=&quot;LGRatodero&quot;/&gt;

هي موجوده سرڪاري فهرست پراڻن ذريعن ۾ ڏنل 9 يا 12 يونين ڪائونسلن واري انگ کان مختلف آهي؛ مڪاني حڪومت جي نئين حلقه بندين سان يونين ڪائونسلن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن.

=== ميونسپل ڪاميٽيون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#C62828; color:white; padding:8px;&quot; | '''شهري مڪاني ادارا'''
|- style=&quot;background:#D32F2F; color:white;&quot;
! ادارو
! 2023ع آبادي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#FFEBEE;&quot;
| [[رتوديرو|ميونسپل ڪاميٽي رتوديرو]]
| 81,935
| تعلقي جو صدر مقام
|-
| [[نئون ديرو|ميونسپل ڪاميٽي نئون ديرو]]
| 52,846
| ٻيو وڏو شهري مرڪز
|}
&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي مڪاني ادارن جي رڪارڊ ۾ پڻ Municipal Committee Ratodero ۽ Municipal Committee Naudero ٻن الڳ مڪاني ادارن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPLocal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates of Local Councils — District Larkana
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== ديهون ==

[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي زميني رڪارڊ موجب رتوديرو تعلقي ۾ ديهن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''رتوديرو تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
! #
! ديھ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 1 || [[ڦلپوٽا]] || 2 || [[عاقل ھڪڙو]] || 3 || [[بنگل ديرو]] || 4 || [[ڀھمڻ]]
|-
| 5 || [[ڀانڊو رتو]] || 6 || [[ڀٽا]] || 7 || [[ٻوسڻ]] || 8 || [[ڇڄڙا]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 9 || [[ڇانگو راھوجو]] || 10 || [[داران پور]] || 11 || [[دودا خان ڀٽو]] || 12 || [[دوسو دار]]
|-
| 13 || [[ڊرڀي]] || 14 || [[فتح پور (رتوديرو)|فتح پور]] || 15 || [[ڳچل]] || 16 || [[غلام حسين ھڪڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 17 || [[جمعو اگھم]] || 18 || [[ڪلر سرڪاري]] || 19 || [[خيرو ديرو]] || 20 || [[خانواھ]]
|-
| 21 || [[خدا بخش ڀٽو]] || 22 || [[ڪوڏراڻي]] || 23 || [[ڪوھري]] || 24 || [[ڪٻڙو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 25 || [[محمد خان جلباڻي]] || 26 || [[ممو جاگير]] || 27 || [[ممو ريئتي]] || 28 || [[مسو ديرو]]
|-
| 29 || [[ميوو گھانگھرو]] || 30 || [[مياڻي نور ملاح جاگير]] || 31 || [[مياڻي نور ملاح ريئتي]] || 32 || [[موريا فقير]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 33 || [[ملان ڪلھوڙا]] || 34 || [[نئون ديرو ديھ 1]] || 35 || [[نئون ديرو ديھ 2]] || 36 || [[نظر ڏيٿو]]
|-
| 37 || [[نظر گھانگھرو]] || 38 || [[نورپور]] || 39 || [[پنجو ابڙو]] || 40 || [[پنجو ڪنارو]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 41 || [[پنجو لورڙ]] || 42 || [[هاٽڙو]] || 43 || [[پاورو]] || 44 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 45 || [[راھوجا (رتوديرو)|راھوجا]] || 46 || [[راجو ديرو]] || 47 || [[سعيدو ديرو]] || 48 || [[سالار جانوري]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 49 || [[سنجر ابڙو]] || 50 || [[سرھو گھانگھرو]] || 51 || [[شادي ابڙو]] || 52 || [[شادي اگھم]]
|-
| 53 || [[شريف پور]] || 54 || [[طيب]] || 55 || [[انڙ (رتوديرو)|انڙ]] || 56 || [[وليداد ويسر]]
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| 57 || [[وارث ڏنو ماڇي]] || 58 || [[وسند جيھو]] || 59 || [[وسايو ڀٽو]] || 60 || [[يارو پتافي]]
|-
| 61 || [[زنگيجا]] || || || || || ||
|}

== معيشت ==

رتوديرو تعلقي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، اناج جي واپار، چانورن جي پروسيسنگ ۽ ڳوٺاڻين خدمتن تي ٻڌل آهي. چانورن جي وڏي پيداوار سبب رتوديرو ۽ نئون ديرو جي مارڪيٽن ۾ رائس ملنگ ۽ سارين جي واپار کي خاص اهميت حاصل آهي.

برطانوي دور ۾ پڻ رتوديرو شهر کي اناج جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو هو ۽ تعلقي جو مکيه فصل چانور هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; اها زرعي خصوصيت جديد دور تائين جاري رهي آهي.

[[File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|[[نئون ديرو]] جو هڪ شهري ڏيک]]

نئون ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪمند پڻ پوکيو وڃي ٿو ۽ [[لاڙڪاڻو شگر ملز]] واري صنعت هن زرعي پٽي سان ڳنڍيل رهي آهي. مقامي ننڍن ڪاروبارن ۾ رائس ملون، زرعي مشينري، ٽريڪٽر ۽ ٽرالي سروس، ٻج ۽ ڀاڻ جو واپار، سبزي ۽ اناج جون منڊيون ۽ ٽرانسپورٽ شامل آهن.

== آمدرفت ==

رتوديرو سنڌ جي اترين روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم سنگم جي حيثيت رکي ٿو. اهو [[لاڙڪاڻو]]، [[شڪارپور]]، [[سکر]]، [[قمبر]]، [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[نئون ديرو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

رتوديرو جي قومي شاهراهي اهميت خاص طور [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] سبب وڌي آهي. وفاقي منصوبابندي ڪميشن موجب ايم-8 جو گوادر–تربت–هوشاب–خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو رستو ملڪ جي سامونڊي بندرگاهه [[گوادر]] کي اين-55 ۽ اتر پاڪستان سان ڳنڍڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;&gt;{{cite web
 |title=Construction of Gwadar–Ratodero Road Project (M-8)
 |url=https://pc.gov.pk/uploads/cdwp/Schemes-Approved_CDWP_2021.pdf
 |publisher=[[پاڪستان منصوبابندي ڪميشن]]
 |year=2021
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

منصوبي جو وسيع رستو 891.75 ڪلوميٽر هو ۽ وفاقي دستاويزن موجب ان جو مقصد گوادر پورٽ کي اپ ڪنٽري سان مختصر ۽ هر موسم ۾ استعمال لائق زميني رابطو فراهم ڪرڻ، واپار ۽ روزگار وڌائڻ ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سماجي-اقتصادي ترقي کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;M8&quot;/&gt;

== ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان ==

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|left|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

رتوديرو تعلقي جي ڳڙهي خدا بخش ڳوٺ کي پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. هتي ڀٽو خاندان جو خانداني قبرستان ۽ وڏي مقبري واري عمارت واقع آهي، جتي اڳوڻا وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] دفن آهن.

ڳوٺ نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ هر سال خاص طور 4 اپريل ۽ 27 ڊسمبر تي ڀٽو خاندان سان لاڳاپيل ورسين دوران ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي تعداد ۾ سياسي ڪارڪن ۽ زائرين هتي اچن ٿا.

سرڪاري ترقياتي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خدا بخش ۾ صحت ۽ ٻين عوامي سهولتن جي توسيع پڻ درج آهي؛ مثال طور سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ رپورٽ ۾ مقامي RHC کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ واري منصوبي جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2022–23
 |url=https://mail.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== 2019ع وارو ايڇ آءِ وي پکڙجڻ ==

2019ع ۾ رتوديرو عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيو جڏهن ٻارن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جا غيرمعمولي طور گهڻا ڪيس سامهون آيا. 25 اپريل 2019ع تي مقامي انتظاميا کي ٻارن ۾ ڪيسن جي واڌ بابت اطلاع مليو، جنهن کان پوءِ رتوديرو جي تعلقي اسپتال ۾ اسڪريننگ شروع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=HIV cases – Pakistan
 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2019-DON163
 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]
 |date=3 July 2019
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

عالمي صحت تنظيم موجب 25 اپريل کان 28 جون 2019ع تائين '''30,192''' ماڻهن جي ايڇ آءِ وي اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 876 ماڻهو مثبت مليا. انهن مان 719، يعني 82 سيڪڙو، 15 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار هئا.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

تحقيق دوران غيرمحفوظ طبي انجيڪشن، رت جي بئنڪن ۾ ناقص طريقا، انفڪشن ڪنٽرول جي گهٽتائي ۽ طبي فضلي جي غلط انتظام کي ممڪن خطري وارن عنصرن طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;WHO2019&quot;/&gt;

[[آمريڪا جا بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|سي ڊي سي]] جي بعد واري جائزي موجب 18 مئي 2019ع تائين 16,856 ماڻهن مان 571 نوان ڪيس مليا، جن مان 463 ٻار ۽ نوجوان 15 سالن يا ان کان گهٽ عمر جا هئا. پاڪستان حڪومت جي درخواست تي WHO، CDC ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن مقامي اختيارين سان گڏ تحقيق ۽ وبا تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;CDC2019&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Notes from the Field: Pediatric HIV Outbreak in Ratodero, Pakistan — April 2019–April 2020
 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report
 |volume=70
 |issue=42
 |pages=1489–1490
 |year=2021
 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/wr/mm7042a5.htm
 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو پاڪستان ۾ صحت جي ادارن اندر انفيڪشن ڪنٽرول، محفوظ انجيڪشن، رت جي اسڪريننگ ۽ طبي فضلي جي انتظام بابت وڏي بحث جو سبب بڻيو.

== 2022ع واري ٻوڏ ==

{{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}}

2022ع جي شديد مون سون برساتن دوران رتوديرو سميت سڄو لاڙڪاڻو ضلعو ٻوڏ کان متاثر ٿيو. [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ نقشن ۾ رتوديرو، ڳڙهي خدا بخش، لاڙڪاڻو، باقراڻي ۽ ڏوڪري سميت ضلعي جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٻوڏ جو پاڻي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_05-09-2022.pdf
 |publisher=[[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر واري نقشي موجب ضلعي جي لڳ ڀڳ 52.57 سيڪڙو ايراضي پاڻيءَ هيٺ هئي، جڏهن ته 28 سيپٽمبر واري جائزي ۾ 64 سيڪڙو ضلعي ايراضي ۽ 64 سيڪڙو زرعي زمين ٻوڏ کان متاثر ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map – Larkana District, 28 September 2022
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Larkana_28-09-2022.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority Sindh
 |date=28 September 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==

رتوديرو تعلقو جديد سنڌ جي سياسي طور سڀ کان نمايان علائقن مان هڪ آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي ڳڙهي خدا بخش ۽ نئون ديرو سان وابستگيءَ سبب هي علائقو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي تاريخي سياسي مرڪزن مان رهيو آهي.

موجوده قومي اسيمبلي حلقه بندي موجب سڄو رتوديرو تعلقو [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن جي موجوده حلقه بندي مطابق اين اي-194 ۾ رتوديرو تعلقو مڪمل ۽ لاڙڪاڻي تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies – Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رتوديرو تعلقي جي 377,923 آبادي کي اين اي-194 جي آباديءَ جي اهم حصي طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;/&gt;

== ماحول ۽ رهائشي سهولتون ==

2023ع جي آدمشماري موجب رتوديرو تعلقي ۾ 70,532 گهرن/هائوسنگ يونٽن بابت پيئڻ جي پاڻيءَ جي ذريعن جا انگ درج ڪيا ويا. انهن مان 45,619 ٻهراڙيءَ ۽ 24,913 شهري علائقن ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 23: Housing Facilities by Source of Drinking Water by Region, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_23_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ صاف پاڻي، نيڪال ۽ صحت جي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ فرق 2019ع واري ايڇ آءِ وي بحران ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ خاص طور اهم عوامي صحت ۽ ترقياتي مسئلن طور سامهون آيو.

== مشهور هنڌ ==

* [[رتوديرو]] — تعلقي جو صدر مقام ۽ وڏي شهري آبادي.
* [[نئون ديرو]] — تعلقي جو ٻيو وڏو شهر.
* [[ڳڙھي خدا بخش]] — ڀٽو خاندان جو مقبرو ۽ قبرستان.
* [[بنگل ديرو]] — تعلقي جو اهم ڳوٺاڻو مرڪز.
* [[ٻوسڻ]] — يونين ڪائونسل جو صدر مقام.
* [[طيب]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.
* [[سعيدو ديرو]] — يونين ڪائونسل.
* [[پير بخش ڀٽو]] — يونين ڪائونسل ۽ ديهه.

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Ratodero Taluka.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[رتوديرو تعلقو]]
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو
File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|[[نئون ديرو]] جو شهري منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[رتوديرو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[ڳڙهي خدا بخش]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ncchj39i3v5f18v0x4vtzyoa838x433</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيمور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35742</id>
    <revision>
      <id>411438</id>
      <parentid>360255</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12548" sha1="otq6tm2f6oqwaa5pukcdst2bd44hgdy" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==''حوال''==
{{حوالا}}

==''خارجي ڳنڍڻا''==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}

[[Category:تيمور]]
[[Category:1336ع جو  پيدائشون]]
[[Category:1405ع جون وفاتون]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:سمرقند]]
[[Category:Medieval Egypt]]
[[Category:Medieval Syria]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]

[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>otq6tm2f6oqwaa5pukcdst2bd44hgdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411439</id>
      <parentid>411438</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12705" sha1="h52fhpg8e8ldew9ranq3nsndvmnwr1s" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==''حوال''==
{{حوالا}}

==''خارجي ڳنڍڻا''==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:سمرقند]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]</text>
      <sha1>h52fhpg8e8ldew9ranq3nsndvmnwr1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411468</id>
      <parentid>411439</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12692" sha1="texdgbdtyzhp33p18dv5nez3x6pol5p" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==''حوال''==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>texdgbdtyzhp33p18dv5nez3x6pol5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411476</id>
      <parentid>411468</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130288" sha1="sghoyy5h0kjco8yxpcii6k7j3y0d7cy" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''Timur'''{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} (1320s{{spnd}}17/18 February 1405), also known as '''Tamerlane''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} was a [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]] conqueror, first ruler of the [[Timurid dynasty]], and the founder of the [[Timurid Empire]], which ruled over modern-day [[Afghanistan]], [[Iran]], and [[Central Asia]]. He was undefeated in battle and is widely regarded as one of the greatest military leaders and tacticians in history, as well as one of the most brutal and deadly.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Timur is also considered a great patron of the arts, for he interacted with scholars and poets such as [[ibn Khaldun]], [[Hafez]], and [[Hafiz-i Abru]]. His reign led to the [[Timurid Renaissance]].{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

Born into the Turkicized Mongol confederation of the [[Barlas]] in [[Transoxiana]] (now in [[Uzbekistan]]) in the 1320s, Timur gained control of the western [[Chagatai Khanate]] by 1370 and from there he led a series of military campaigns defeating the Khans of the [[Golden Horde]], the [[Mamluk Sultanate|Mamluk Sultanate in Egypt and Syria]], the emerging [[Ottoman Empire]], as well as the [[Delhi Sultanate]] in the [[Indian subcontinent]], thus becoming the most powerful ruler in the [[Muslim world]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; These conquests led to the creation of the Timurid Empire, which fragmented shortly after his death. He spoke several languages, including the [[Karluk languages|Karluk Turkic]] language [[Chagatai language|Chagatai]] (an ancestor of modern [[Uzbek language|Uzbek]] and [[Uyghur language|Uyghur]]), as well as [[Classical Mongolian]] and [[New Persian]], which he used for diplomatic correspondence.

Timur was the last of the major [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of the [[Eurasian Steppe]], and his empire set the stage for the rise of the more organized and lasting Muslim [[gunpowder empires]] of the 16th and 17th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Manz|1999|p=1}}&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; Timur was of both Turkic and Mongol descent, and, while probably not a direct descendant on either side, he shared a common ancestor with [[Genghis Khan]] on his father's side,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;woods&quot;/&gt; though some authors have suggested his mother may have been a descendant of the Khan.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; He clearly sought to revive the legacy of Genghis Khan and saw himself as the restorer of the [[Mongol Empire]]. According to [[Gérard Chaliand]], Timur considered himself Genghis Khan's heir.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>sghoyy5h0kjco8yxpcii6k7j3y0d7cy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411477</id>
      <parentid>411476</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133767" sha1="ecsj4687g1qoovadiekc9xtkjl7smaw" xml:space="preserve">'''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 
 
1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. 

تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.

{{صندوق معلومات شخص}}

{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''Timur'''{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} (1320s{{spnd}}17/18 February 1405), also known as '''Tamerlane''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} was a [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]] conqueror, first ruler of the [[Timurid dynasty]], and the founder of the [[Timurid Empire]], which ruled over modern-day [[Afghanistan]], [[Iran]], and [[Central Asia]]. He was undefeated in battle and is widely regarded as one of the greatest military leaders and tacticians in history, as well as one of the most brutal and deadly.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Timur is also considered a great patron of the arts, for he interacted with scholars and poets such as [[ibn Khaldun]], [[Hafez]], and [[Hafiz-i Abru]]. His reign led to the [[Timurid Renaissance]].{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

Born into the Turkicized Mongol confederation of the [[Barlas]] in [[Transoxiana]] (now in [[Uzbekistan]]) in the 1320s, Timur gained control of the western [[Chagatai Khanate]] by 1370 and from there he led a series of military campaigns defeating the Khans of the [[Golden Horde]], the [[Mamluk Sultanate|Mamluk Sultanate in Egypt and Syria]], the emerging [[Ottoman Empire]], as well as the [[Delhi Sultanate]] in the [[Indian subcontinent]], thus becoming the most powerful ruler in the [[Muslim world]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; These conquests led to the creation of the Timurid Empire, which fragmented shortly after his death. He spoke several languages, including the [[Karluk languages|Karluk Turkic]] language [[Chagatai language|Chagatai]] (an ancestor of modern [[Uzbek language|Uzbek]] and [[Uyghur language|Uyghur]]), as well as [[Classical Mongolian]] and [[New Persian]], which he used for diplomatic correspondence.

Timur was the last of the major [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of the [[Eurasian Steppe]], and his empire set the stage for the rise of the more organized and lasting Muslim [[gunpowder empires]] of the 16th and 17th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Manz|1999|p=1}}&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; Timur was of both Turkic and Mongol descent, and, while probably not a direct descendant on either side, he shared a common ancestor with [[Genghis Khan]] on his father's side,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;woods&quot;/&gt; though some authors have suggested his mother may have been a descendant of the Khan.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; He clearly sought to revive the legacy of Genghis Khan and saw himself as the restorer of the [[Mongol Empire]]. According to [[Gérard Chaliand]], Timur considered himself Genghis Khan's heir.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ecsj4687g1qoovadiekc9xtkjl7smaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411478</id>
      <parentid>411477</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133766" sha1="ef7waagg2vjrvu1bl080q0thw1sbm4j" xml:space="preserve">'''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 
{{صندوق معلومات شخص}}

1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. 

تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''Timur'''{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} (1320s{{spnd}}17/18 February 1405), also known as '''Tamerlane''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} was a [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]] conqueror, first ruler of the [[Timurid dynasty]], and the founder of the [[Timurid Empire]], which ruled over modern-day [[Afghanistan]], [[Iran]], and [[Central Asia]]. He was undefeated in battle and is widely regarded as one of the greatest military leaders and tacticians in history, as well as one of the most brutal and deadly.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Timur is also considered a great patron of the arts, for he interacted with scholars and poets such as [[ibn Khaldun]], [[Hafez]], and [[Hafiz-i Abru]]. His reign led to the [[Timurid Renaissance]].{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

Born into the Turkicized Mongol confederation of the [[Barlas]] in [[Transoxiana]] (now in [[Uzbekistan]]) in the 1320s, Timur gained control of the western [[Chagatai Khanate]] by 1370 and from there he led a series of military campaigns defeating the Khans of the [[Golden Horde]], the [[Mamluk Sultanate|Mamluk Sultanate in Egypt and Syria]], the emerging [[Ottoman Empire]], as well as the [[Delhi Sultanate]] in the [[Indian subcontinent]], thus becoming the most powerful ruler in the [[Muslim world]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; These conquests led to the creation of the Timurid Empire, which fragmented shortly after his death. He spoke several languages, including the [[Karluk languages|Karluk Turkic]] language [[Chagatai language|Chagatai]] (an ancestor of modern [[Uzbek language|Uzbek]] and [[Uyghur language|Uyghur]]), as well as [[Classical Mongolian]] and [[New Persian]], which he used for diplomatic correspondence.

Timur was the last of the major [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of the [[Eurasian Steppe]], and his empire set the stage for the rise of the more organized and lasting Muslim [[gunpowder empires]] of the 16th and 17th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Manz|1999|p=1}}&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; Timur was of both Turkic and Mongol descent, and, while probably not a direct descendant on either side, he shared a common ancestor with [[Genghis Khan]] on his father's side,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;woods&quot;/&gt; though some authors have suggested his mother may have been a descendant of the Khan.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; He clearly sought to revive the legacy of Genghis Khan and saw himself as the restorer of the [[Mongol Empire]]. According to [[Gérard Chaliand]], Timur considered himself Genghis Khan's heir.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ef7waagg2vjrvu1bl080q0thw1sbm4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411532</id>
      <parentid>411478</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[تيمور لنگ]] کي [[تيمور]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133766" sha1="ef7waagg2vjrvu1bl080q0thw1sbm4j" xml:space="preserve">'''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 
{{صندوق معلومات شخص}}

1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. 

تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''Timur'''{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} (1320s{{spnd}}17/18 February 1405), also known as '''Tamerlane''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} was a [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]] conqueror, first ruler of the [[Timurid dynasty]], and the founder of the [[Timurid Empire]], which ruled over modern-day [[Afghanistan]], [[Iran]], and [[Central Asia]]. He was undefeated in battle and is widely regarded as one of the greatest military leaders and tacticians in history, as well as one of the most brutal and deadly.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Timur is also considered a great patron of the arts, for he interacted with scholars and poets such as [[ibn Khaldun]], [[Hafez]], and [[Hafiz-i Abru]]. His reign led to the [[Timurid Renaissance]].{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

Born into the Turkicized Mongol confederation of the [[Barlas]] in [[Transoxiana]] (now in [[Uzbekistan]]) in the 1320s, Timur gained control of the western [[Chagatai Khanate]] by 1370 and from there he led a series of military campaigns defeating the Khans of the [[Golden Horde]], the [[Mamluk Sultanate|Mamluk Sultanate in Egypt and Syria]], the emerging [[Ottoman Empire]], as well as the [[Delhi Sultanate]] in the [[Indian subcontinent]], thus becoming the most powerful ruler in the [[Muslim world]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; These conquests led to the creation of the Timurid Empire, which fragmented shortly after his death. He spoke several languages, including the [[Karluk languages|Karluk Turkic]] language [[Chagatai language|Chagatai]] (an ancestor of modern [[Uzbek language|Uzbek]] and [[Uyghur language|Uyghur]]), as well as [[Classical Mongolian]] and [[New Persian]], which he used for diplomatic correspondence.

Timur was the last of the major [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of the [[Eurasian Steppe]], and his empire set the stage for the rise of the more organized and lasting Muslim [[gunpowder empires]] of the 16th and 17th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Manz|1999|p=1}}&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; Timur was of both Turkic and Mongol descent, and, while probably not a direct descendant on either side, he shared a common ancestor with [[Genghis Khan]] on his father's side,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;woods&quot;/&gt; though some authors have suggested his mother may have been a descendant of the Khan.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; He clearly sought to revive the legacy of Genghis Khan and saw himself as the restorer of the [[Mongol Empire]]. According to [[Gérard Chaliand]], Timur considered himself Genghis Khan's heir.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ef7waagg2vjrvu1bl080q0thw1sbm4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411534</id>
      <parentid>411532</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133729" sha1="0j7glzbj99pcadr476is417ue0egie8" xml:space="preserve">'''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 

1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. 

تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''Timur'''{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} (1320s{{spnd}}17/18 February 1405), also known as '''Tamerlane''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} was a [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]] conqueror, first ruler of the [[Timurid dynasty]], and the founder of the [[Timurid Empire]], which ruled over modern-day [[Afghanistan]], [[Iran]], and [[Central Asia]]. He was undefeated in battle and is widely regarded as one of the greatest military leaders and tacticians in history, as well as one of the most brutal and deadly.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Timur is also considered a great patron of the arts, for he interacted with scholars and poets such as [[ibn Khaldun]], [[Hafez]], and [[Hafiz-i Abru]]. His reign led to the [[Timurid Renaissance]].{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

Born into the Turkicized Mongol confederation of the [[Barlas]] in [[Transoxiana]] (now in [[Uzbekistan]]) in the 1320s, Timur gained control of the western [[Chagatai Khanate]] by 1370 and from there he led a series of military campaigns defeating the Khans of the [[Golden Horde]], the [[Mamluk Sultanate|Mamluk Sultanate in Egypt and Syria]], the emerging [[Ottoman Empire]], as well as the [[Delhi Sultanate]] in the [[Indian subcontinent]], thus becoming the most powerful ruler in the [[Muslim world]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; These conquests led to the creation of the Timurid Empire, which fragmented shortly after his death. He spoke several languages, including the [[Karluk languages|Karluk Turkic]] language [[Chagatai language|Chagatai]] (an ancestor of modern [[Uzbek language|Uzbek]] and [[Uyghur language|Uyghur]]), as well as [[Classical Mongolian]] and [[New Persian]], which he used for diplomatic correspondence.

Timur was the last of the major [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of the [[Eurasian Steppe]], and his empire set the stage for the rise of the more organized and lasting Muslim [[gunpowder empires]] of the 16th and 17th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Manz|1999|p=1}}&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; Timur was of both Turkic and Mongol descent, and, while probably not a direct descendant on either side, he shared a common ancestor with [[Genghis Khan]] on his father's side,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;woods&quot;/&gt; though some authors have suggested his mother may have been a descendant of the Khan.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; He clearly sought to revive the legacy of Genghis Khan and saw himself as the restorer of the [[Mongol Empire]]. According to [[Gérard Chaliand]], Timur considered himself Genghis Khan's heir.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>0j7glzbj99pcadr476is417ue0egie8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411535</id>
      <parentid>411534</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>411535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135395" sha1="3xz79dcfvcsa3c9vlwsb8oyw9sl3aot" xml:space="preserve">'''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 

1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. 

تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.


{{Infobox monarch
|name= Temür
|title= '''[[amir]]'''
|image=Tamerlan.jpg
|caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur
|reign= 9 April 1370– 14 February 1405
|coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
|predecessor=Amir Hussain
|successor=[[Khalil Sultan]]
|spouse={{plainlist|
*[[Saray Mulk Khanum]]
*Chulpan Mulk Agha
*Aljaz Turkhan Agha
*Tukal Khanum
*Dil Shad Agha
*Touman Agha
*Other consorts}}
|issue={{plainlist|
*[[Miran Shah]]
*[[Shahrukh Mirza]]}}
|royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]]
|father=Amir Taraghai
|mother=Tekina Khatun
|birth_date=  9 April 1336 &lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;/&gt;
|birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]])
|death_date= 19 February 1405  (aged 68)
|death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]])
|place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]
|religion=[[Islam]]
}}

'''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;

== ''ڪردار'' ==

''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تاريخ'' ==
 
''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''پڄاڻي'' ==

''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
{{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}}
{{pp|small=yes}}
{{Other uses}}
{{redirect|Tamerlane}}
{{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| name = Timur
| full_name = Shuja-ud-din Timur&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239&lt;/ref&gt;
| regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image = Timur reconstruction03.jpg
| caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]]
| reign = 9 April 1370{{snd}}&lt;br /&gt;18 February 1405
| coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor = 
| successor = [[Khalil Sultan]]
| succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]]
| spouse = [[Saray Mulk Khanum]]
| spouse_type = Consort
| spouses = {{plainlist|
* Chulpan Mulk Agha
* Aljaz Turkhan Agha
* Tukal Khanum
* Dil Shad Agha
* Touman Agha
}}
| spouses_type = Wives
| issue = {{plainlist|
* [[Umar Shaikh Mirza I]]
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]]
* [[Miran Shah]]
* [[Shah Rukh]]
}}
| issue_link = #Descendants
| dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]]
| module = {{Infobox military person
| embed = yes
| battles = 
{{Tree list}}
{{hidden begin}}
*[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]]
**[[#Rise to power|Rise to power]]
***[[Battle of Tashkent]]
***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]]
***[[Siege of Urgench]]
**[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]]
***[[Siege of Herat (1381)]]
***[[Siege of Isfahan (1387)]]
***[[Battle of Shiraz (1393)]]
**[[Tokhtamysh-Timur war]]
***[[Battle of the Kondurcha River]]
***[[Battle of the Terek River]]
***[[Siege of Astrakhan (1395)]]
***[[Siege of Sarai (1395)]]
***[[Siege of Baghdad (1393)]]
**[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]]
***[[Siege of Tbilisi (1386)]]
***[[Siege of Birtvisi (1403)]]
**[[Timur's South Georgia Campaign]]
***[[Siege of Alinja]]
**[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]]
***[[Battle of Ushkudzhe]]
***[[Battle of Khankala (1395)]]
**[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]]
***[[Siege of Multan (1398)]]
***[[Sack of Delhi (1398)]]
**[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]]
***[[Sack of Aleppo (1400)]]
***[[Siege of Damascus (1400)]]
***[[Siege of Baghdad (1401)]]
**[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]]
***[[Sack of Sebaste (1400)]]
***[[Battle of Ankara]]
***[[Siege of Smyrna]]
{{Tree list/end}}
{{Hidden end}}
}}
| father = [[Amir Taraghai]]
| mother = Tekina Khatun
| birth_date = 1320s
| birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]]
| death_date = 17/18 February 1405
| death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]]
| burial_place = [[Gur-e-Amir]]
| religion = [[Sunni Islam]]
}}

'''تيمور''' (&lt;small&gt;1320&lt;/small&gt;ع - &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; فيبروري &lt;small&gt;1405&lt;/small&gt;ع)،{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}}   جنهن کي &quot;تيمور لنگ&quot; (&lt;small&gt;Tamerlane&lt;/small&gt;) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},&lt;ref&gt;{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}&lt;/ref&gt; {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}&lt;/ref&gt;}} هڪ [[منگول]] نسل [[ترڪ قوم|ترڪ]] فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ [[تيموري سلطنت]] جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي [[افغانستان]]، [[ايران]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}&lt;/ref&gt; {{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}  تيمور کي [[فن]] ۽ [[ثقافت]] جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن [[ابن خلدون]]، حافظ ۽ حافظِ آبرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt;) جو سبب بڻيو.{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}}

&lt;small&gt;1320&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ [[ماوراء النهر]] (هاڻ [[ازبڪستان]]) ۾ برلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، &lt;small&gt;1370&lt;/small&gt;ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (&lt;small&gt;Chagatai Khanate&lt;/small&gt;) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ [[گولڊن هورڊ]] (&lt;small&gt;Golden Horde&lt;/small&gt;) جي خانن، [[مصر]] ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|شام]] جي [[مملوڪ سلطنت]]، اڀرندڙ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن فتوحات [[تيموري سلطنت]] جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي &quot;چغاتائي&quot; (جيڪا جديد [[ازبڪي ٻولي|ازبڪ]] ۽ [[اويغور|اويغور ٻولين]] جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل [[منگوليائي ٻولي|منگولين]] ۽ [[فارسي ٻولي|نئين فارسي]] شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ [[فارسي ٻولي]] استعمال ڪندو هو. 

تيمور [[يوروشيا|يوريشيا]] جي وسيع گاهه جي ميدانن (&lt;small&gt;Eurasian&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Steppe&lt;/small&gt;) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}&lt;/ref&gt;    ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار مسلم &quot;بارود-سلطنتن&quot; (&lt;small&gt;Gunpowder&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Empires&lt;/small&gt;) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي.&lt;ref name=&quot;Marozzi2006&quot;&gt;{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}&lt;/ref&gt; تيمور جو تعلق [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ [[منگول]] ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ [[چنگيز خان]] جو اباڻو هڪ ئي هو، &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&amp;pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;woods&quot; /&gt; جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier &amp; Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot; /&gt; هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي [[منگول سلطنت]] جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (&lt;small&gt;Gérard Chaliand&lt;/small&gt;) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref&gt;Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&amp;pg=PA75 p. 75.], &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.&quot;, &quot;Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir.&quot;&lt;/ref&gt;

Timur referred to himself as the &quot;Sword of Islam&quot;. He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}&lt;ref&gt;Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section &quot;Timur&quot;.&lt;/ref&gt; Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge &amp; Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.&lt;/ref&gt; Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}&lt;/ref&gt;

He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Ancestry==
[[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]]
Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of &quot;unimpeachable Mongol ancestry&quot;. Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jackson&gt;{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&amp;pg=PA225 | pages=225–27}}&lt;/ref&gt; However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}}

[[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]]
Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].&lt;ref name=DicksonP97&gt;{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie1963&quot;&gt;{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}&lt;/ref&gt; Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}&lt;/ref&gt; These histories also state that Genghis Khan later established the &quot;bond of fatherhood and sonship&quot; by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.&lt;ref name=&quot;Haidar2004&quot;&gt;{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}&lt;/ref&gt; Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].&lt;ref name=&quot;Keene2001&quot;&gt;{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&amp;pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}&lt;/ref&gt; 

The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.&lt;ref name=DicksonP97/&gt; The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].&lt;ref name=&quot;Khaldūn&quot;&gt;{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&amp;pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}&lt;/ref&gt; [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;&gt;{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}&lt;/ref&gt; The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].&lt;ref name=&quot;Sela2011&quot;&gt;{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&amp;pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}&lt;/ref&gt;

Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the &quot;sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')&quot;, and describes the language of his court as the &quot;Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')&quot;. He also uses the term &quot;Chaghatay&quot; (''Jaqatay'') alongside the designation &quot;Mongol&quot; (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as &quot;Tatars&quot; and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}}

Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}}

== Early life ==
[[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&amp;pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43&quot;), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}&lt;/ref&gt;]]
Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means &quot;[[iron]]&quot; in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').&lt;ref&gt;Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.&lt;/ref&gt; It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' &quot;blacksmith&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}&lt;/ref&gt;

Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}&lt;/ref&gt;

Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]&lt;ref&gt;&quot;Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: &quot;Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]&quot;, in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: &quot;Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power.&quot;&lt;/ref&gt; that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.&lt;ref&gt;Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&amp;pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: &quot;Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are &quot;Barlus Ovogton&quot; people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. &quot;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.&lt;/ref&gt; Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].&lt;ref name=&quot;Arabshah2017&quot;/&gt; In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.&lt;ref&gt;Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.&lt;/ref&gt;

In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname &quot;Timur the Lame&quot; or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}}

== Military leader ==
[[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]]
{{Timur's conquests}}
By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;/&gt; He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]&lt;ref name=&quot;hannah&quot;&gt;{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}&lt;/ref&gt; at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.&lt;ref name=hannah/&gt;

== Rise to power ==
In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}}

Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

== Legitimization of Timur's rule ==
[[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]]
Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a &quot;protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]&quot;.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;&gt;{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}&lt;/ref&gt; Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}

As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the &quot;office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]&quot;. Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a &quot;supernatural personal power&quot; ordained by God.&lt;ref name=&quot;manz-2002-3&quot;/&gt; Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (&lt;big&gt;صَاحِبِ قِرَان&lt;/big&gt;, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}&lt;/ref&gt; a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran &amp; the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt; and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

The title was referring to the conjunction of the two &quot;superior planets&quot;, Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the &quot;awaited messiah descended from the prophetic line&quot; who would &quot;inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.&lt;ref name=&quot;Aigle 2014 p. 132&quot;&gt;{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}&lt;/ref&gt;

== Period of expansion ==
Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

[[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]]
One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}}

[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}}

== Conquest of Persia ==
After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;q=siege+of+herat+timur&amp;pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}&lt;/ref&gt; Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}}

[[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]]
Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}&lt;/ref&gt; He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}}

Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;&gt;{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.&lt;ref&gt;Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.&lt;/ref&gt; This has been described as a &quot;systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element&quot;, which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.&lt;ref name=&quot;Chaliand 2007 87&quot;/&gt; This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}}

[[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]]
Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}&lt;/ref&gt; In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}&lt;/ref&gt; In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tokhtamysh–Timur war ==
{{see also|Karsakpay inscription}}
[[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]]
In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}}

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391.

In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the &quot;gathering of the Russian lands&quot; and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}}

=== Ismailis ===
In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.&lt;/ref&gt; The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.&lt;ref name=&quot;Virani, Shafique N 2007, p. 116&quot;/&gt;

== Campaign against the Delhi Sultanate ==
{{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center
| align     = right
| direction = horizontal
| image1    = Timur invasion of India in 1397-1399.png
| image2    = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg
| footer    = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436).
}}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}}
In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.&lt;ref name=rene/&gt; This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.&lt;ref name=rene/&gt; He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.&lt;ref name=rene/&gt; His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rene&gt;{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&amp;pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}&lt;/ref&gt; Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.&lt;ref name=&quot;RD&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;pg=PA131 131]}}&lt;/ref&gt;

While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.&lt;ref name=&quot;DIZ&quot;&gt;{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&amp;pg=PA493 493]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZXC&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&amp;pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&amp;q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}&lt;/ref&gt;

=== Capture of Delhi (1398) ===
{{Main|Sack of Delhi (1398)}}

The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.&lt;ref&gt;Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}&lt;/ref&gt;

The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}}

== Campaigns in the Caucasus and the Levant ==
[[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']]  ({{circa|1480}})]]
Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him.

In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}&lt;/ref&gt; Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

[[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}&lt;/ref&gt;]]
Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}&lt;/ref&gt; and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].&lt;ref&gt;Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.&lt;/ref&gt; The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}&lt;/ref&gt; British historian [[David Nicolle]], in his &quot;The Mongol Warlords&quot;, quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to &quot;ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}&lt;/ref&gt;

== Invasion of Anatolia ==
{{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes.

This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan:

{{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it&lt;ref&gt;Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58&lt;/ref&gt;}}

[[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].&lt;ref name=&quot;Norou&quot;&gt;{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}}

In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or &quot;Warrior of Islam&quot;. A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.&lt;ref name=&quot;Reilly2012&quot;&gt;{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&amp;pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lodge1913&quot;&gt;{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&amp;pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belozerskaya2012&quot;&gt;{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&amp;pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de1856&quot;&gt;{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&amp;pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard &amp; Company |year=1856 |pages=104–}}&lt;/ref&gt;

With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}}

During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as &quot;Demur han Gürgân&quot; ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as &quot;Mehmed bin Bayezid han&quot; ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).&lt;ref name=&quot;ottomancivilwar&quot;&gt;{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}&lt;/ref&gt; This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.&lt;ref name=ottomancivilwar/&gt;

While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.&lt;ref&gt;Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &amp;c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &amp;c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''&lt;/ref&gt;

== Attempts to attack the Ming dynasty ==
[[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]]
In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}}

Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as &quot;Buyanshir Khan&quot; after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.&lt;ref&gt;C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: &quot;Northern Yuan Dynasty&quot;.&lt;/ref&gt;

== Death ==
Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,&lt;ref name=&quot;silk&quot;&gt;{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]].

Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body &quot;was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried&quot;.&lt;ref&gt;James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.&lt;/ref&gt; His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.&lt;ref&gt;Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW&lt;/ref&gt;

== Succession ==
{{Main|Timurid Empire}}

[[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]]
Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.&lt;ref&gt;Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&amp;nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).&lt;/ref&gt;{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.&lt;ref&gt;Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.&lt;/ref&gt; After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.&lt;ref&gt;Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.&lt;/ref&gt;

Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.&lt;ref&gt;William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.&lt;/ref&gt;

==Religious views==
[[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]]
Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].&lt;ref&gt;Devin DeWeese. &quot;The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.&lt;/ref&gt;

Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his &quot;pro-[[Shia Islam|Shia]]&quot; stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].&lt;ref&gt;Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.&lt;/ref&gt; Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;&gt;Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.&lt;/ref&gt; In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.&lt;ref name=&quot;Virani114&quot;/&gt;

Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: &quot;He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}}

Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were &quot;worse than the infidels&quot;. In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the &quot;nomadic custom&quot; following Timur's death, &quot;even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments.&quot;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}}

== Personality ==
Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).&lt;ref name=&quot;Fischel&quot;&gt;Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.&lt;/ref&gt; However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.&lt;ref&gt;Roemer, H. R. &quot;Timur in Iran.&quot; The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.&lt;/ref&gt;

[[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]]
According to [[John Joseph Saunders]], Timur was &quot;the product of an Islamized and Iranized society&quot; rather than a [[steppe nomad]].&lt;ref name=&quot;Saunders2001&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&amp;pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}&lt;/ref&gt; More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse:

:For the black mole on thy cheek
:I would give the cities of Samarkand and Bukhara.

Timur upbraided him for this verse and said, &quot;By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole.&quot; Hafez, undaunted, replied, &quot;It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty.&quot; It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&amp;q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&amp;pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan &amp; Company, 1874, p. 252.&lt;/ref&gt;

There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: &quot;The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings.&quot; However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barthold&quot;&gt;{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}&lt;/ref&gt; 

Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning &quot;truth is safety&quot; or ''&quot;veritas salus&quot;'').&lt;ref name=Fischel/&gt; He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.&lt;ref name=&quot;C&amp;K&quot;&gt;Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. &quot;Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself.&quot;&lt;/ref&gt;

== Exchanges with Europe ==
{{Main|Timurid relations with Europe}}

[[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]]

Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile &quot;as his very own son&quot;.

According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the &quot;lord of [[Cathay]]&quot; (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]].

The French archives preserve:
* A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].&lt;ref&gt;Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.&lt;/ref&gt;
* A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].&lt;/ref&gt;

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.&lt;ref&gt;Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].&lt;/ref&gt;

In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}}

== Legacy ==
Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}}

Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}&lt;/ref&gt; According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}}

The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}&lt;/ref&gt;

Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 109]|ps= &quot;In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy.&quot;}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}&lt;/ref&gt;

In Uzbekistan, Timur is referred to as the &quot;Founder of the Uzbek nation&quot; despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life.  

A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: &quot;We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]&quot;.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}}

Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].&lt;ref name=&quot;nestoriangenocide&quot;&gt;{{cite web |title=Nestorianism &amp;#124; Definition, History, &amp; Churches &amp;#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Historical sources ===
[[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']]

The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a &quot;liberal, benevolent and illustrious prince&quot; while the latter painted him as &quot;deformed and impious, of a low birth and detestable principles&quot;.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}}

==== ''Malfuzat-i Timuri'' ====
The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.&lt;ref name=&quot;iranica-hosayni&quot;/&gt;

=== European views ===
Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.&lt;ref name=&quot;milwright&quot;&gt;{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;&gt;{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}&lt;/ref&gt;{{rp|341}}

When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|341–344}}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.&lt;ref name=&quot;knobler-1995&quot;/&gt;{{rp|348–349}}

In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]].

The poem &quot;[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]&quot; by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life.

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&amp;q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&amp;pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }}

=== Exhumation and alleged curse ===
{{main|Curse of Timur}}

[[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]]
Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed &quot;typical [[Mongoloid]] features&quot;, i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.&lt;ref name=&quot;oshanin&quot;&gt;{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&amp;pg=PT48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&amp;pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}&lt;/ref&gt; An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the &quot;South Siberian Mongoloid type&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&amp;q=cranium+}}&lt;/ref&gt; At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}&lt;/ref&gt; He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&amp;pg=SL1-PA7238}}&lt;/ref&gt;

It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, &quot;When I rise from the dead, the world shall tremble&quot;. It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, &quot;Whomsoever{{sic|expected=should be &quot;whosoever&quot;, because it is the subject of &quot;opens&quot;, not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}&lt;/ref&gt; Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}

=== In the arts ===
* ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]]
* ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]]
* ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English)
* ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play
* ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur
* ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]]
* ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]]
* ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf
* ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears
* ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast &amp; Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled &quot;Tamerlane&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]]

== Wives and concubines ==
Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]]
* Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi;
* Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]];
* [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]];
* Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz;
* Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri;
* Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha;
* Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir;
* Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah;
* Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];&lt;ref name=&quot;Barthold 1959&quot;/&gt;{{rp|24–25}}
* Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]];
* Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]];
* Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]];
* Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]];
* Sultan Aray Agha, a Nukuz lady;
* Malikanshah Agha, a Filuni lady;
* Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza;
* Sultan Agha, mother of a son who died in infancy;

His other wives and concubines included:
Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&amp;q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}&lt;/ref&gt;

== Descendants ==
{{See also|Timurid family tree}}

=== Sons of Timur ===
* [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha
* [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha
* [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha
* [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha

=== Daughters of Timur ===
* Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]]
** [[Sultan Husayn Tayichiud]]
* Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]]
* Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha
* Bikijan – by Mengli Agha
* Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}&lt;ref&gt;Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.&lt;/ref&gt;

=== Sons of Umar Shaikh Mirza I ===
* [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]]
* [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]]
* [[Rustam Mirza|Rustam]]
* [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]]
** Mansur
*** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]]
**** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]]
***** Muhammed Mu'min
***** [[Muhammad Zaman Mirza]]
**** Muzaffar Hussein
**** Ibrahim Hussein

=== Sons of Jahangir ===
* [[Muhammad Sultan Mirza]]
* [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]]

=== Sons of Miran Shah ===
* [[Khalil Sultan]]
* Abu Bakr
* [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]]
* [[Muhammad Mirza]]
** [[Abu Sa'id Mirza]]
*** [[Umar Shaikh Mirza II]]
**** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]]
***** the [[Mughals]]
**** [[Jahangir Mirza II]]

=== Sons of Shah Rukh Mirza ===
* [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg''
** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]]
* [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]]
** [[Ala al-Dawla Mirza]]
*** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]]
** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]]
*** [[Yadigar Muhammad]]
** [[Abul-Qasim Babur Mirza]]
* [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]]
** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]]
* Mirza Soyurghatmïsh Khan
* [[Muhammad Juki]]

== See also ==
* [[List of largest empires]]
* [[List of wars by death toll]]
* [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]]
* [[Timuri]]
* [[Timurlengia]]

== Notes ==
{{Notelist}}

== Citations ==
{{Reflist}}

=== Sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }}
* {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}}
* {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}
* {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}
* {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}}
* {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}}
* {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }}
* {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}}
* {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}}
* {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}}
* Forbes, Andrew, &amp; Henley, David: &quot;[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&amp;acid=120613150427&amp;aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]&quot; (CPA Media).
* González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}.
** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]].
* {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}}
* {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}}
* Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
* {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}}
* Marozzi, Justin. &quot;Tamerlane&quot;, in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}.
* {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur (&quot;the Lame&quot;) (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}}
* {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}}
* Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html &quot;Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}.
* Shterenshis, Michael V. &quot;Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation.&quot; Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
* {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}}
* Yüksel, Musa Şamil. &quot;Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405.&quot; ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243.

== External links ==
* {{Commons category-inline|Timur}}

{{S-start}}
{{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{Succession box
 | title = [[Timurid Empire]]
 | years = 1370–1405
 | before = None
 | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br /&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{S-end}}
{{Timurid Empire}}
{{Ottoman Interregnum}}
{{Authority control}}

[[Category:Timur| ]]
[[Category:1405 deaths]]
[[Category:Founding monarchs in Asia]]
[[Category:Muslim monarchs]]
[[Category:Royalty and nobility with disabilities]]
[[Category:Samarkand]]
[[Category:Timurid monarchs]]
[[Category:Date of birth uncertain]]
[[Category:1320s births]]
[[Category:Warlords]]
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Timur}}
* {{Britannica|596358}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}}
{{succession box
  | title = [[Timurid Empire]]
  | years = 1370-1405
  | before = None
  | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]&lt;br/&gt;and [[Khalil Sultan]]
}}
{{s-end}}

{{Timurid Empire}}

{{Authority control}}
[[زمرو:تيمور بادشاهه]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:وچين دور جو مصر]] 
[[زمرو:وچين دور جو شام]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]
[[زمرو:1405ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1336ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>3xz79dcfvcsa3c9vlwsb8oyw9sl3aot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گاجي کهاوڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35890</id>
    <revision>
      <id>411505</id>
      <parentid>269829</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29193" sha1="666zjbeq20qpi6ypw1ndkhgk897rrql" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = گاجي کهاوڙ
| other_name              =
| native_name             = Gaji Khuhawar
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = گاجي کهاوڙ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|21|N|67|48|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = ارشاد الله شاهه
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| leader_title1           = وائيس چيئرمين
| leader_name1            = همت علي چانڊيو

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 17,879
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 13

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = وارڊ
| blank_info_sec1         = 5
| blank1_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank1_info_sec1        = 5.32 ماڻهو
}}

'''گاجي کهاوڙ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر وارھ، نصيرآباد ۽ ميهڙ جي وچ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. گاجي کهاوڙ جو نالو مقامي تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جي شخصيت ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر ”اسير“
 |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1 ۽ 2
 |year=2018
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي؛ اهڙيءَ طرح ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ بنياد ==
شهر جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ ۾ زمين ملي ۽ هن هتي هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي سان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مگسي
 |first=عبدالله
 |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر هڪ اهڙي واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل زمين ۽ ڳوٺ جو احوال ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

هي حوالو اهو ظاهر ڪري ٿو تہ گاجي نالي آبادي يا ديهه جو ذڪر سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو؛ البت موجوده گاجي کهاوڙ شهر ۽ ان تاريخي آباديءَ جي مڪمل هڪجهڙائي بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.

=== ڪلهوڙا دور ===
گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مقامي روايت ۾ گاجي کهاوڙ کي شهدادڪوٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل کهاوڙ خاندان سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. دين محمد ڪلهوڙي موجب ميان گاجي، شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني نسبت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر بابت مقامي تحقيق ۾ '''1128هه''' جو سال درج هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا اڄ به شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. شهر [[وارھ]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[ميهڙ]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.

شهر [[گاجي کهاوڙ ديھ]] ۽ [[تپو گاجي کهاوڙ|گاجي کهاوڙ تپي]] ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين زرعي نوعيت جي آهي ۽ مقامي معيشت جو وڏو حصو آبپاشي ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل آهي.

شهر جي پراڻي جاگرافيءَ جو هڪ خاص عنصر هڪ وڏي کڏ هئي، جنهن بابت 2018ع جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ لکيو ويو آهي تہ اها سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي اوڀر ۾ واقع هئي ۽ اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. بعد ۾ شهري آبادي وڌڻ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال سبب ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== آبادي ==
گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع ۾ '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''گاجي کهاوڙ جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 15,455
| 7,876
| 7,579
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''17,879'''
| 9,107
| 8,772
| '''2.46٪'''
| 5.32
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي 10,651 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! درجو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''35.49٪'''
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| مرد
| 42.54٪
|-
| عورتون
| 28.12٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي. اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين مجموعي ۽ خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ واڌ رڪارڊ ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

== رهائش ۽ شهري سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,361'''
| 1,017
| 415
| 1,929
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي به ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو. منصوبي جي ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ '''گاجي کهاوڙ واٽر سپلاءِ اسڪيم''' الڳ اسڪيم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ پڻ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جون اسڪيمون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=ترقياتي ڪم، تعلقو وارھ
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf
 |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
گاجي کهاوڙ کي سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب ٽائون ڪميٽي گاجي کهاوڙ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Councils of Larkana Division
 |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت
 |date=27 January 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪميٽي ۾ پنج سڌي چونڊ وارا وارڊ ميمبر، مخصوص سيٽن جا ميمبر، چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري فهرست موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8c4f70; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي'''
|- style=&quot;background:#f0dce7;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|-
| مڪاني اداري جو درجو
| ٽائون ڪميٽي
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وارڊ
| 5
|-
| چيئرمين
| ارشاد الله شاهه
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وائيس چيئرمين
| همت علي چانڊيو
|-
| ضلعو
| [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت ۽ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار شهر جي مقامي معيشت جو حصو آهي.

شهر ۾ چانورن جي ملن ۽ ننڍن واپاري ادارن جي موجودگي گاجي کهاوڙ کي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي مارڪيٽ بڻائي ٿي. تنهن هوندي به اڳوڻي مسودي ۾ ڏنل ”80 سيڪڙو آبادي زراعت تي دارومدار رکي ٿي“ واري انگ لاءِ ڪو معتبر سرڪاري شمارياتي ماخذ نه مليو، تنهنڪري اهو انگ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري کان سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Nasirabad&amp;pageNumber=1
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ڪوڊ 427040069 درج آهي. منصوبي هيٺ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان ڄاڻايا ويا ۽ ان کي اعليٰ سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جي تجويز شامل هئي.&lt;ref name=&quot;SBEP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخ موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان هڪ گرلز پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== صحت ==
گاجي کهاوڙ ۾ سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' ڪم ڪري ٿو. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي پروگرام جي تپ دق واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TB Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي عمارتون ==
=== اڇي مسجد ===
گاجي کهاوڙ جي اهم تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب اها عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد ڀرسان اڳ هڪ بلند اڏاوت پڻ موجود هئي، جيڪا مقامي روايت موجب نئون چنڊ ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، پر سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ ڊهي وئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

=== ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان ===
شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن تہ ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ آهن. مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا موجود هجڻ جو ذڪر مقامي تاريخي تحقيق ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو. ان وقت شهر جي وڏي حصي مان ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger
 |url=https://www.dawn.com/news/858499
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ جي پاڻي وارھ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبادين لاءِ پڻ خطرو پيدا ڪيو ۽ گاجي کهاوڙ مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ مان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57
 |url=https://www.dawn.com/news/1708200
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين شهر جا وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا ۽ نصيرآباد وارو رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ بڻيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن تہ فوج طرفان بچاءُ ۽ راشن ورهائڻ جون سرگرميون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل ٿيو، جتي پاڻي فراهمي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

== موسم ۽ قدرتي خطرا ==
گاجي کهاوڙ جو موسم اتر سنڌ جي ٻين ميداني شهرن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن تہ اونهاري جي چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو.

اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارھ، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪيترن شهرن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1685988
 |work=[[ڊان]]
 |date=21 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شهر خاص طور اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن، آبپاشي شاخن ۽ بندن ۾ گهارن جي خطري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي لاڙڪاڻي ۽ دادو واري علائقي جي وڏي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍين ٿا.

2022ع جي ٻوڏ دوران وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستن جي پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن تہ نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي بجيٽ ۾ '''وارھ کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' لاءِ لڳ ڀڳ 1.93 ارب رپين جو منصوبو شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Citizens' Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== فقير محمد لاشاري ===
سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

=== خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ ===
مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. هو 1881ع ۾ ڄائو ۽ کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب حاصل ٿيو. مقامي تحقيق موجب هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== ثقافتي ۽ سماجي ورثو ==
گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان ڳنڍيل زباني روايتون اهم آهن.

شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt; سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
گاجي کهاوڙ شهر، اڇي مسجد يا ميان گاجي کهاوڙ جي مقبري جون واضح طور تصديق ٿيل آزاد تصويرون [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي تمام محدود آهن. تنهنڪري ڪنهن غيرتصديق ٿيل تصوير کي شهر يا تاريخي عمارت سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

جيڪڏهن مقامي طور ورتل اصل تصويرون موجود هجن تہ انهن کي مناسب آزاد لائسنس هيٺ وڪيميڊيا ڪامنز تي اپلوڊ ڪرڻ سان هيٺين موضوعن جون تصويرون مضمون ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
&lt;!-- گاجي کهاوڙ شهر جو عام منظر --&gt;
&lt;!-- اڇي مسجد، گاجي کهاوڙ --&gt;
&lt;!-- ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو --&gt;
&lt;!-- ميان گاجي کهاوڙ قبرستان جا تاريخي قبا --&gt;
&lt;!-- گاجي کهاوڙ ڀرسان زرعي زمين --&gt;
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[نصيرآباد، سنڌ]]
* [[ميهڙ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[فقير محمد لاشاري]]
* [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو]
* [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميون</text>
      <sha1>666zjbeq20qpi6ypw1ndkhgk897rrql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411506</id>
      <parentid>411505</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28114" sha1="bpdy33r8mpxsq2z6knlqjzfl1hxq2fn" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = گاجي کهاوڙ
| other_name              =
| native_name             = Gaji Khuhawar
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = گاجي کهاوڙ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|21|N|67|48|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = ارشاد الله شاهه
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| leader_title1           = وائيس چيئرمين
| leader_name1            = همت علي چانڊيو

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 17,879
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 13

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = وارڊ
| blank_info_sec1         = 5
| blank1_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank1_info_sec1        = 5.32 ماڻهو
}}

'''گاجي کهاوڙ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر وارھ، نصيرآباد ۽ ميهڙ جي وچ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. گاجي کهاوڙ جو نالو مقامي تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جي شخصيت ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر ”اسير“
 |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1 ۽ 2
 |year=2018
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي؛ اهڙيءَ طرح ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ بنياد ==
شهر جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ ۾ زمين ملي ۽ هن هتي هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي سان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مگسي
 |first=عبدالله
 |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر هڪ اهڙي واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل زمين ۽ ڳوٺ جو احوال ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

هي حوالو اهو ظاهر ڪري ٿو تہ گاجي نالي آبادي يا ديهه جو ذڪر سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو؛ البت موجوده گاجي کهاوڙ شهر ۽ ان تاريخي آباديءَ جي مڪمل هڪجهڙائي بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.

=== ڪلهوڙا دور ===
گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مقامي روايت ۾ گاجي کهاوڙ کي شهدادڪوٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل کهاوڙ خاندان سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. دين محمد ڪلهوڙي موجب ميان گاجي، شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني نسبت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر بابت مقامي تحقيق ۾ '''1128هه''' جو سال درج هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا اڄ به شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. شهر [[وارھ]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[ميهڙ]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.

شهر [[گاجي کهاوڙ ديھ]] ۽ [[تپو گاجي کهاوڙ|گاجي کهاوڙ تپي]] ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين زرعي نوعيت جي آهي ۽ مقامي معيشت جو وڏو حصو آبپاشي ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل آهي.

شهر جي پراڻي جاگرافيءَ جو هڪ خاص عنصر هڪ وڏي کڏ هئي، جنهن بابت 2018ع جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ لکيو ويو آهي تہ اها سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي اوڀر ۾ واقع هئي ۽ اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. بعد ۾ شهري آبادي وڌڻ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال سبب ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== آبادي ==
گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع ۾ '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''گاجي کهاوڙ جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 15,455
| 7,876
| 7,579
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''17,879'''
| 9,107
| 8,772
| '''2.46٪'''
| 5.32
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي 10,651 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! درجو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''35.49٪'''
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| مرد
| 42.54٪
|-
| عورتون
| 28.12٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي. اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين مجموعي ۽ خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ واڌ رڪارڊ ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSStats2023&quot;/&gt;

== رهائش ۽ شهري سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,361'''
| 1,017
| 415
| 1,929
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي به ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو. منصوبي جي ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ '''گاجي کهاوڙ واٽر سپلاءِ اسڪيم''' الڳ اسڪيم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ پڻ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جون اسڪيمون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=ترقياتي ڪم، تعلقو وارھ
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf
 |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
گاجي کهاوڙ کي سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب ٽائون ڪميٽي گاجي کهاوڙ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Councils of Larkana Division
 |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت
 |date=27 January 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪميٽي ۾ پنج سڌي چونڊ وارا وارڊ ميمبر، مخصوص سيٽن جا ميمبر، چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري فهرست موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8c4f70; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي'''
|- style=&quot;background:#f0dce7;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|-
| مڪاني اداري جو درجو
| ٽائون ڪميٽي
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وارڊ
| 5
|-
| چيئرمين
| ارشاد الله شاهه
|- style=&quot;background:#fcf7fa;&quot;
| وائيس چيئرمين
| همت علي چانڊيو
|-
| ضلعو
| [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت ۽ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان.&lt;ref name=&quot;LG2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== معيشت ==
گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار شهر جي مقامي معيشت جو حصو آهي.

شهر ۾ چانورن جي ملن ۽ ننڍن واپاري ادارن جي موجودگي گاجي کهاوڙ کي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي مارڪيٽ بڻائي ٿي. تنهن هوندي به اڳوڻي مسودي ۾ ڏنل ”80 سيڪڙو آبادي زراعت تي دارومدار رکي ٿي“ واري انگ لاءِ ڪو معتبر سرڪاري شمارياتي ماخذ نه مليو، تنهنڪري اهو انگ شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري کان سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Nasirabad&amp;pageNumber=1
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ڪوڊ 427040069 درج آهي. منصوبي هيٺ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان ڄاڻايا ويا ۽ ان کي اعليٰ سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جي تجويز شامل هئي.&lt;ref name=&quot;SBEP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخ موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان هڪ گرلز پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== صحت ==
گاجي کهاوڙ ۾ سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' ڪم ڪري ٿو. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي پروگرام جي تپ دق واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TB Sentinel Sites
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي عمارتون ==
=== اڇي مسجد ===
گاجي کهاوڙ جي اهم تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب اها عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

مسجد ڀرسان اڳ هڪ بلند اڏاوت پڻ موجود هئي، جيڪا مقامي روايت موجب نئون چنڊ ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، پر سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ ڊهي وئي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

=== ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان ===
شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن تہ ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ آهن. مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا موجود هجڻ جو ذڪر مقامي تاريخي تحقيق ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو. ان وقت شهر جي وڏي حصي مان ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger
 |url=https://www.dawn.com/news/858499
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ جي پاڻي وارھ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبادين لاءِ پڻ خطرو پيدا ڪيو ۽ گاجي کهاوڙ مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ مان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57
 |url=https://www.dawn.com/news/1708200
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين شهر جا وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا ۽ نصيرآباد وارو رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ بڻيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن تہ فوج طرفان بچاءُ ۽ راشن ورهائڻ جون سرگرميون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل ٿيو، جتي پاڻي فراهمي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SFERP&quot;/&gt;

== موسم ۽ قدرتي خطرا ==
گاجي کهاوڙ جو موسم اتر سنڌ جي ٻين ميداني شهرن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن تہ اونهاري جي چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو.

اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارھ، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪيترن شهرن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1685988
 |work=[[ڊان]]
 |date=21 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شهر خاص طور اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن، آبپاشي شاخن ۽ بندن ۾ گهارن جي خطري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2022a&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي لاڙڪاڻي ۽ دادو واري علائقي جي وڏي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍين ٿا.

2022ع جي ٻوڏ دوران وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستن جي پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن تہ نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.&lt;ref name=&quot;Flood2022b&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي بجيٽ ۾ '''وارھ کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' لاءِ لڳ ڀڳ 1.93 ارب رپين جو منصوبو شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Citizens' Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== فقير محمد لاشاري ===
سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

=== خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ ===
مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. هو 1881ع ۾ ڄائو ۽ کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب حاصل ٿيو. مقامي تحقيق موجب هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt;

== ثقافتي ۽ سماجي ورثو ==
گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان ڳنڍيل زباني روايتون اهم آهن.

شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mehran&quot;/&gt; سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[نصيرآباد، سنڌ]]
* [[ميهڙ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[فقير محمد لاشاري]]
* [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو]
* [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميون</text>
      <sha1>bpdy33r8mpxsq2z6knlqjzfl1hxq2fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڏوڪري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41751</id>
    <revision>
      <id>411384</id>
      <parentid>311010</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29474" sha1="b2j14f0s0w7k0yof31jn4fkhwzcgzvg" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو شهر ۽ ڏوڪري تعلقي جو صدر مقام}}


{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري
| native_name            = {{lang|sd|ڏوڪري}}
| other_name             = لب درياءُ
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ٽائون ڪاميٽي]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Dokri Taluka Map.jpg
 | photo2a = Mohen Jo Daro.JPG
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: [[ڏوڪري تعلقو]] لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان&lt;br&gt;هيٺان: ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = ڏوڪري
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ڏوڪري جو مقام

| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[ڏوڪري تعلقو]]

| government_type        = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| leader_title           = چيئرمين
| leader_name            =

| elevation_m            = 39

| population_total       = 27,125
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5

| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري''' ({{langx|en|Dokri}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] کان ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي عالمي ورثي واري ماڳ جي ويجهو هجڻ ڪري لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي ۽ علمي لحاظ کان اهم وسندين مان شمار ٿئي ٿو. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي '''27,125''' هئي، جنهن ۾ 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڏوڪري زرعي لحاظ کان به اهم مرڪز آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانورن جي پوک ۽ زرعي تحقيق جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. سنڌ حڪومت جو مشهور [[چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري]] هتي قائم آهي، جڏهن ته زرعي تحقيق جا ڪيترائي شعبا چانورن، فصلن جي پيداوار، بيمارين، حشرات، زمين جي انتظام ۽ نامياتي زراعت تي ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ويجهو [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، زرعي تعليم ۽ تحقيق جا ادارا ۽ [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ واقع آهن. سنڌ جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي موجب ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي ۽ 1992ع کان فعال آهي.&lt;ref name=&quot;CadetSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Cadet Colleges GPS Coordinates / PS-wise List
 |url=https://college.sindh.gov.pk/cadet-colleges
 |publisher=College Education Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
ڏوڪري سان تاريخي طور '''لب درياءُ''' يا '''لب درياهه''' نالو پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ موجوده ڏوڪري واري علائقي لاءِ ''Labdarya Taluka'' جو نالو استعمال ٿيندو هو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ به 1880ع ۽ 1890ع واري ڏهاڪي جي زمينن بابت دستاويزن ۾ موجوده ڏوڪري تعلقي کي اڳوڻو ''Taluka Labdarya'' قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SHCLabdarya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judgment concerning land in former Taluka Labdarya
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTQwMDk3
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhukar mound 1.jpg|thumb|left|[[جھڪر جو دڙو]]، لاڙڪاڻي ضلعي جو قديم آثار قديمه وارو ماڳ]]

1919ع ۾ ڇپيل جي. ڊبليو. سمٿ جي ''Gazetteer of the Province of Sind, Larkana District'' ۾ ڏوڪري کي لب درياءَ تعلقي جو هيڊڪوارٽر ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت شهر اولهندي نارا واهه جي ساڄي ڪناري تي آباد هو، جڏهن ته ريلوي اسٽيشن شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هئي. 1911ع جي آدمشماريءَ وقت ڏوڪري جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 هئي. شهر ۾ ان وقت ڊسٽرڪٽ بنگلو، ڪچهري، پوليس لائينون، ڊسپينسري، مقامي ٻوليءَ وارو اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور جي مڪاني حڪومت جي رڪارڊ مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته 1933ع ۾ ''Taluka Local Board, Labdarya'' جي چونڊ حلقن ۾ ڏوڪري، باقراڻي، ڳيريلو، ٽاٽڙي، باڊهه، سيهڙ ۽ ٻين وسندين جا نالا شامل هئا، جنهن مان علائقي جي پراڻي انتظامي جوڙجڪ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;LocalBoards1933&quot;&gt;{{cite report
 |title=Report on the Administration of the Local Boards in the Bombay Presidency Including Sind for the Year 1932–33
 |year=1934
 |publisher=Government of Bombay
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2025-08-27_13-53-38_0c1950c668ab8182c35fe739557a44a6.pdf
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڏوڪري اتر سنڌ جي سنڌو درياهه واري زرخيز ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شهر جون جاگرافيائي بيهڪ {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 39 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;&gt;{{cite web
 |title=Location of Dokri
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Dokri.html
 |publisher=Falling Rain Genomics
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڏوڪري جي چوڌاري آبپاشي هيٺ زرعي زمينون پکڙيل آهن. لاڙڪاڻي ضلعي جو هي علائقو سنڌ جي ''Rice–Other Sindh Agro-Climatic Zone'' ۾ اچي ٿو، جتي چانور اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، دالون، چارا ۽ ٻيا ربيع فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Profile
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Larkana-District-profile.pdf
 |publisher=SUCCESS / Rural Support Programmes Network
 |year=2016
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|[[موهن جو دڙو]] جي اسٽوپا واري ٽڪري ۽ عظيم غسل خاني جو ڏيک]]

شهر کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه طرف [[موهن جو دڙو]] ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آثار قديمه وارا علائقا واقع آهن. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿري جي تهذيب جو سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ قديم شهري مرڪز آهي ۽ ان جا آثار 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏوڪري ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 27,125 هئي، جيڪا 2017ع جي 22,164 آباديءَ کان 4,961 وڌيڪ آهي. پاڪستان شماريات بيورو 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح '''3.43 سيڪڙو''' درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! اڳئين آدمشماريءَ کان تبديلي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 1972
| 4,539
| —
| ننڍو شهري مرڪز
|-
| 1981
| 5,697
| +1,158
| آباديءَ ۾ آهستي واڌ
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1998
| 12,420
| +6,723
| تيز شهري واڌ
|-
| 2017
| 22,164
| +9,744
| ٽائون ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 27,125
| +4,961
| ٽائون ڪاميٽي
|}

&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر جي 27,125 ماڻهن مان 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. سراسري گهريلو سائيز 5.58 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
2023ع جي تفصيلي آدمشماريءَ موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''62.12 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 73.18 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.24 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري شهر ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! درجو
! خواندگيءَ جي شرح
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''62.12٪'''
|-
| مرد
| 73.18٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| عورتون
| 50.24٪
|}

&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;/&gt;

== انتظام ۽ مڪاني حڪومت ==
ڏوڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو صدر مقام آهي. موجوده آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري کي '''Dokri TC''' يعني ٽائون ڪاميٽيءَ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تعلقي جو انتظام صوبائي حڪومت جي روينيو ۽ ضلعي انتظام هيٺ هلندو آهي، جڏهن ته شهري صفائي، نيڪال، رستا، اسٽريٽ لائيٽون ۽ ٻين مڪاني خدمتن لاءِ ٽائون ڪاميٽي ذميوار مڪاني ادارو آهي.

ڏوڪري تعلقي اندر ڏوڪري کان سواءِ [[باڊهه]] پڻ هڪ وڏي شهري آبادي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري جي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== زراعت ۽ زرعي تحقيق ==
[[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي جو عالمي ورثو]]

ڏوڪري جي اقتصادي ۽ علمي سڃاڻپ جو سڀ کان اهم حصو چانورن جي پوک ۽ تحقيق آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي تحقيق واري ونگ موجب لاڙڪاڻي ۾ 1926ع ۾ قائم ڪيل زرعي تحقيق اسٽيشن کي 1932ع ۾ ڏوڪري منتقل ڪيو ويو. [[سکر بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ چانورن جي وڌندڙ پوک کان پوءِ ان جو ڌيان خاص طور چانورن تي مرڪوز ڪيو ويو ۽ پوءِ ان کي ''Rice Research Station'' بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

1973ع ۾ هن مرڪز کي ترقي ڏئي '''Rice Research Institute, Dokri''' جو درجو ڏنو ويو. سنڌ حڪومت موجب اداري ۾ اعليٰ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون جنسون ۽ انهن جي پيداوار واري ٽيڪنالاجي تي تحقيق ڪئي وئي، جنهن سنڌ ۾ چانورن جي في ايڪڙ پيداوار وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

هاڻوڪي زرعي تحقيق واري ڍانچي ۾ ڏوڪري سان لاڳاپيل ڪيترائي ادارا ۽ شعبا شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E7D32; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري ۾ زرعي تحقيق جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#43A047; color:white;&quot;
! #
! ادارو / تحقيقي شعبو
! مکيه ميدان
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1
| چانورن جي بريڊنگ ريسرچ سيڪشن
| نيون ۽ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ جنسون
|-
| 2
| Agronomy Research Institute
| فصلن جي پوک ۽ زرعي طريقا
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 3
| Rice Pests Management Research Institute
| چانورن جا حشرات ۽ انهن جو ڪنٽرول
|-
| 4
| Rice Diseases Management Research Institute
| چانورن جون بيماريون
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 5
| Organic Farming Research Institute
| نامياتي زراعت
|-
| 6
| Land Management Research Institute
| زمين ۽ زرعي وسيلن جو انتظام
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 7
| Post-Harvest Research Institute
| فصل کان پوءِ ذخيرو ۽ پروسيسنگ
|-
| 8
| Rice Economics and Planning Research Institute
| چانورن جي معيشت ۽ زرعي رٿابندي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 9
| Pulses Research Institute
| دالين تي تحقيق
|}

&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

پاڪستان بابت [[FAO]] جي زرعي تحقيقي ادارن واري فهرست ۾ پڻ ''Rice Research Institute, Dokri, District Larkana, Sindh'' الڳ ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;FAORice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agricultural Research Institutes in Pakistan
 |url=https://www.fao.org/4/y4347e/y4347e1d.htm
 |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڏوڪري جي رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ مان مختلف چانورن جي جنسن ۽ زرعي طريقن تي ڪيترائي سائنسي مقالا پڻ شايع ٿيا آهن. مثال طور DR-82، DR-83، DR-92، Kanwal-95، Lateefi، Sadahayat ۽ Sarshar جهڙين چانورن جي جنسن تي غذائي عنصرن جي سائنسي تحقيق هن اداري ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Spectroscopic determination of essential elements in unpolished rice (Oryza sativa L.), grown at RRI, Dokri
 |journal=Journal of Chemical Society of Pakistan
 |volume=27
 |issue=1
 |year=2005
 |url=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=12063&amp;articledetailId=26290
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زرعي آهي. چانور سڀ کان اهم خريف فصلن مان آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، ڀاڄيون، دالون، چارا ۽ ٻين موسمي فصلن جي پڻ پوک ٿئي ٿي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پروفائيل موجب ضلعي جا ڳوٺاڻا علائقا وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکن ٿا، جڏهن ته شهرن ۾ واپار، خدمتون، سرڪاري نوڪريون ۽ ننڍا ڪاروبار روزگار جا ٻيا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;/&gt;

چانورن جي پيداوار سبب ڏوڪري جي ڀرپاسي ۾ سارين جي خريداري، ٽرانسپورٽ، رائس ملنگ، زرعي دوائن، ٻج ۽ ڀاڻ جي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. زرعي تحقيق جي ادارن جي موجودگي سبب شهر کي سنڌ جي چانورن واري زرعي تحقيقي نيٽ ورڪ ۾ خاص حيثيت حاصل آهي.

== تعليم ==
ڏوڪري ۽ ان جي آس پاس ۾ عام، زرعي ۽ رهائشي تعليم جا ڪيترائي ادارا موجود آهن.

=== ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو ===
[[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ مطابق هي ادارو 1992ع ۾ قائم ٿيو ۽ اڄ به فعال آهي.&lt;ref name=&quot;CadetSindh&quot;/&gt;

ڪاليج جو سرڪاري ادارو پنهنجي مقصدن ۾ معياري تعليم، ڪردار سازي، نظم ۽ قيادت جي تربيت کي مرڪزي حيثيت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cadet College Larkana
 |url=https://ccl.edu.pk/
 |publisher=Cadet College Larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج ===
'''شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج''' ڏوڪري واري علائقي جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن مان آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽي جي پراسپيڪٽس موجب هي ڪاليج 1991ع ۾ رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري جي عمارتن ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ 1998ع ۾ پنهنجي موجوده ڪيمپس ۾ منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SAUProspectus&quot;&gt;{{cite web
 |title=Prospectus – Shaheed Z.A. Bhutto Agricultural College, Dokri
 |url=https://sau.edu.pk/wp-content/downloads/downloadpdf/Prospectus-3%20_28-11-2021_2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڪاليج ۾ زرعي سائنس جي مختلف شعبن، جهڙوڪ Agronomy، Soil Science، Horticulture، Plant Breeding and Genetics، Entomology، Plant Pathology ۽ Plant Protection ۾ تعليم ڏني ويندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SAUProspectus&quot;/&gt;

=== اسڪولي تعليم ===
سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري ضلعي پروفائيل موجب ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري اسڪولن ۽ استادن جو هڪ وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي؛ ان سال تعلقي ۾ 1,359 استاد درج هئا.&lt;ref name=&quot;Education2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Profile – Annual School Census 2023–24
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== موهن جو دڙو ۽ آثار قديمه ==
ڏوڪري جي عالمي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو سبب ان جي ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]] آهي. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو ٽئين هزارين ق.م. جي شروعات کان سنڌو ماٿريءَ جي سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ شهري ماڳن مان هڪ آهي. هي ماڳ 1980ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

موهن جو دڙو ٻن وڏن حصن—اولهندي قلعي واري حصي ۽ اوڀر واري هيٺين شهر—تي مشتمل آهي. منظم گهٽيون، نيڪال جو نظام، کوهه، غسل خانو ۽ پڪين سرن جا گهر سنڌو ماٿريءَ جي شهري منصوبه بنديءَ جي ترقي يافته سطح ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موهن جي دڙي جي آثارن جي سڃاڻپ ۽ کوٽائي شروع ٿي. ان وقت هي ماڳ ڏوڪري تعلقي جي بگي واري علائقي ۾ واقع هو. آر. ڊي. بنرجي جي ابتدائي سروي کان پوءِ هن ماڳ جي عالمي آثار قديمه واري اهميت واضح ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |work=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1974ع کان 1997ع تائين يونيسڪو هڪ بين الاقوامي بچاءَ مهم هلائي، جنهن دوران زميني پاڻيءَ جي سطح گهٽائڻ، درياهي تحفظ، سرن جي اڏاوتن جي مرمت ۽ تحفظ لاءِ وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pakistan – International Campaign for the Safeguarding of Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/activities/303/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ڏوڪري لاڙڪاڻي ۽ موهن جي دڙي وچ واري اهم زميني رستي تي واقع آهي. شهر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[باڊهه]]، [[ڳيريلو]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] ۽ ٻين ويجهن شهرن سان ڳنڍيل آهي.

تاريخي طور ڏوڪري وٽ ريلوي رابطو پڻ موجود هو. 1919ع جي ضلعي گزيٽيئر ۾ شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي فاصلي تي ريلوي اسٽيشن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt; موجوده ريلوي سروس جي حيثيت بابت پراڻن حوالن کي موجوده وقت تي لاڳو ڪرڻ مناسب نه آهي، تنهنڪري فعال مسافر سروس بابت الڳ تازه ترين پاڪستان ريلويز ماخذ گهربل آهي.

=== موهن جو دڙو ايئرپورٽ ===
[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرسان واقع علائقي لاءِ اهم هوائي اڏي جي سهولت آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي 2026ع جي Aeronautical Information Publication ۾ Moenjodaro Airport جو ICAO ڪوڊ '''OPMJ''' درج آهي ۽ ان جي رن وي لاءِ تازه Instrument Approach Procedures پڻ شايع ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PAAAIP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Aeronautical Information Publication
 |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html
 |publisher=Pakistan Airports Authority
 |year=2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ کي ٻڌايو ويو هو ته هوائي اڏو فني طور فعال ۽ ATR جهازن لاءِ سهولتن سان ليس هو، پر شيڊيول ڪمرشل پروازون 2018ع کان تجارتي طور غير فائديمند هجڻ سبب معطل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Senate Questions – Moenjodaro Airport
 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1643344409_804.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي سينيٽ]]
 |date=27 January 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري صحت جو ڍانچو بنيادي صحت مرڪزن، ڊسپينسرين ۽ رورل هيلٿ سينٽرن تي مشتمل آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي هڪ ترقياتي پروفائيل ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ پنج Basic Health Units، ٽي سرڪاري ڊسپينسريون ۽ هڪ Rural Health Centre درج ڪيا ويا هئا؛ اهي انگ 2012ع جي Health Resources Availability Mapping System تي ٻڌل آهن ۽ موجوده تعداد لاءِ تازي سرڪاري فهرست جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;/&gt;

== ثقافت ۽ سماج ==
ڏوڪري سنڌي ٻولي ۽ ثقافت واري اتر سنڌ جي زرعي پٽي جو حصو آهي. شهر ۽ ڀرپاسي جا ڳوٺ تاريخي طور سنڌي زرعي سماج، هاري تحريڪن، ادب ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيا آهن. ڏوڪري جي ڀرسان ڪيترن عالمن، اديبن ۽ سماجي اڳواڻن جنم ورتو.

شهر جي سماجي زندگي تي زراعت، چانورن جي فصل، تعليمي ادارن ۽ موهن جي دڙي جي آثار قديمه واري ماڳ جو نمايان اثر آهي. ڀرپاسي جا ماڻهو تعليم، واپار، صحت ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ ڏوڪري کي مقامي مرڪز طور استعمال ڪن ٿا.

== لاڳاپيل شخصيتون ==
=== حيدر بخش جتوئي ===
[[حيدر بخش جتوئي]]، سنڌ جي هاري تحريڪ جو اهم اڳواڻ ۽ اديب، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ هو. سنڌ جي هارين جي حقن لاءِ سندس سياسي ۽ سماجي جدوجهد ويهين صديءَ جي سنڌي سياسي تاريخ جو اهم باب آهي.

=== سوڀو گيانچنداڻي ===
[[سوڀو گيانچنداڻي]] 1920ع ۾ [[موهن جو دڙو]] جي ڀرسان بندي نالي ڳوٺ ۾ ڄائو. هو سنڌي اديب، دانشور ۽ سياسي ڪارڪن هو ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي [[شانتي نڪيتن]] ۾ پڻ پڙهيو. سندس باري ۾ مشهور آهي ته ٽئگور کيس ''The Man from Mohenjo-Daro'' سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=A dauntless crusader — Sobho Gianchandani
 |url=https://www.dawn.com/news/1149704
 |work=Dawn
 |date=9 December 2014
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== انور پيرزادو ===
[[انور پيرزادو]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ مشهور سنڌي شاعر، صحافي، محقق ۽ اديب هو. سندس شروعاتي تعليم ڏوڪري جي سرڪاري هاءِ اسڪول ۾ ٿي ۽ بعد ۾ هن سنڌي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ تي لکيو.

== ويجها اهم ماڳ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري ڀرسان اهم ماڳ'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! ڏوڪري سان لاڳاپو
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[موهن جو دڙو]]
| عالمي آثار قديمه وارو ماڳ
| ڏوڪري جي ڏکڻ طرف ويجهو
|-
| [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]]
| هوائي اڏو
| موهن جي دڙي ڀرسان
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]
| رهائشي تعليمي ادارو
| ڏوڪري تعلقي ۾
|-
| چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري
| زرعي تحقيق
| شهر/ڀرپاسي ۾
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج
| اعليٰ زرعي تعليم
| ڏوڪري واري علائقي ۾
|-
| [[جھڪر جو دڙو]]
| آثار قديمه
| لاڙڪاڻي ضلعي ۾
|}

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Dokri Taluka Map.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[ڏوڪري تعلقو]]
File:Mohen Jo Daro.JPG|[[موهن جو دڙو]]
File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|موهن جي دڙي جو اسٽوپا ۽ عظيم غسل خانو
File:Jhukar mound 1.jpg|[[جھڪر جو دڙو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[باڊهه]]
* [[ڳيريلو]]
* [[جھڪر جو دڙو]]
* [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا شهر}}

[[زمرو:ڏوڪري]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واريون جايون]]</text>
      <sha1>b2j14f0s0w7k0yof31jn4fkhwzcgzvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411385</id>
      <parentid>411384</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29333" sha1="cno9srh05n0jb0ljhh8wodzkyrubc8b" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو شهر ۽ ڏوڪري تعلقي جو صدر مقام}}


{{Infobox settlement
| name                   = ڏوڪري
| native_name            = {{lang|sd|ڏوڪري}}
| other_name             = لب درياءُ
| settlement_type        = [[شهر]]، [[ٽائون ڪاميٽي]]

| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Dokri Taluka Map.jpg
 | photo2a = Mohen Jo Daro.JPG
 | size = 280
 | spacing = 2
 | position = center
 | border = 0
 | color = white
 }}
| image_caption          = مٿان: [[ڏوڪري تعلقو]] لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان&lt;br&gt;هيٺان: ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]]

| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_label          = ڏوڪري
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize        = 250
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ڏوڪري جو مقام

| coordinates            = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[ڏوڪري تعلقو]]

| government_type        = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| leader_title           = چيئرمين
| leader_name            =

| elevation_m            = 39

| population_total       = 27,125
| population_as_of       = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto

| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5

| postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code            = 77060
| area_code              = 074
}}

'''ڏوڪري''' ({{langx|en|Dokri}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] کان ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي عالمي ورثي واري ماڳ جي ويجهو هجڻ ڪري لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي ۽ علمي لحاظ کان اهم وسندين مان شمار ٿئي ٿو. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي '''27,125''' هئي، جنهن ۾ 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڏوڪري زرعي لحاظ کان به اهم مرڪز آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانورن جي پوک ۽ زرعي تحقيق جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. سنڌ حڪومت جو مشهور [[چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري]] هتي قائم آهي، جڏهن ته زرعي تحقيق جا ڪيترائي شعبا چانورن، فصلن جي پيداوار، بيمارين، حشرات، زمين جي انتظام ۽ نامياتي زراعت تي ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ويجهو [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، زرعي تعليم ۽ تحقيق جا ادارا ۽ [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ واقع آهن. سنڌ جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي موجب ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي ۽ 1992ع کان فعال آهي.&lt;ref name=&quot;CadetSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Cadet Colleges GPS Coordinates / PS-wise List
 |url=https://college.sindh.gov.pk/cadet-colleges
 |publisher=College Education Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
ڏوڪري سان تاريخي طور '''لب درياءُ''' يا '''لب درياهه''' نالو پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ موجوده ڏوڪري واري علائقي لاءِ ''Labdarya Taluka'' جو نالو استعمال ٿيندو هو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ به 1880ع ۽ 1890ع واري ڏهاڪي جي زمينن بابت دستاويزن ۾ موجوده ڏوڪري تعلقي کي اڳوڻو ''Taluka Labdarya'' قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SHCLabdarya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Judgment concerning land in former Taluka Labdarya
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTQwMDk3
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1919ع ۾ ڇپيل جي. ڊبليو. سمٿ جي ''Gazetteer of the Province of Sind, Larkana District'' ۾ ڏوڪري کي لب درياءَ تعلقي جو هيڊڪوارٽر ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت شهر اولهندي نارا واهه جي ساڄي ڪناري تي آباد هو، جڏهن ته ريلوي اسٽيشن شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هئي. 1911ع جي آدمشماريءَ وقت ڏوڪري جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 هئي. شهر ۾ ان وقت ڊسٽرڪٽ بنگلو، ڪچهري، پوليس لائينون، ڊسپينسري، مقامي ٻوليءَ وارو اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District
 |year=1919
 |publisher=Government Press
 |pages=38–39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور جي مڪاني حڪومت جي رڪارڊ مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته 1933ع ۾ ''Taluka Local Board, Labdarya'' جي چونڊ حلقن ۾ ڏوڪري، باقراڻي، ڳيريلو، ٽاٽڙي، باڊهه، سيهڙ ۽ ٻين وسندين جا نالا شامل هئا، جنهن مان علائقي جي پراڻي انتظامي جوڙجڪ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;LocalBoards1933&quot;&gt;{{cite report
 |title=Report on the Administration of the Local Boards in the Bombay Presidency Including Sind for the Year 1932–33
 |year=1934
 |publisher=Government of Bombay
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2025-08-27_13-53-38_0c1950c668ab8182c35fe739557a44a6.pdf
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڏوڪري اتر سنڌ جي سنڌو درياهه واري زرخيز ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شهر جون جاگرافيائي بيهڪ {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 39 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;&gt;{{cite web
 |title=Location of Dokri
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Dokri.html
 |publisher=Falling Rain Genomics
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڏوڪري جي چوڌاري آبپاشي هيٺ زرعي زمينون پکڙيل آهن. لاڙڪاڻي ضلعي جو هي علائقو سنڌ جي ''Rice–Other Sindh Agro-Climatic Zone'' ۾ اچي ٿو، جتي چانور اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، دالون، چارا ۽ ٻيا ربيع فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Profile
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Larkana-District-profile.pdf
 |publisher=SUCCESS / Rural Support Programmes Network
 |year=2016
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|[[موهن جو دڙو]] جي اسٽوپا واري ٽڪري ۽ عظيم غسل خاني جو ڏيک]]

شهر کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه طرف [[موهن جو دڙو]] ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آثار قديمه وارا علائقا واقع آهن. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿري جي تهذيب جو سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ قديم شهري مرڪز آهي ۽ ان جا آثار 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/138
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏوڪري ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 27,125 هئي، جيڪا 2017ع جي 22,164 آباديءَ کان 4,961 وڌيڪ آهي. پاڪستان شماريات بيورو 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح '''3.43 سيڪڙو''' درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''ڏوڪري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#546E7A; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! اڳئين آدمشماريءَ کان تبديلي
! حيثيت
|- style=&quot;background:#ECEFF1;&quot;
| 1972
| 4,539
| —
| ننڍو شهري مرڪز
|-
| 1981
| 5,697
| +1,158
| آباديءَ ۾ آهستي واڌ
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1998
| 12,420
| +6,723
| تيز شهري واڌ
|-
| 2017
| 22,164
| +9,744
| ٽائون ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#E3F2FD; font-weight:bold;&quot;
| 2023
| 27,125
| +4,961
| ٽائون ڪاميٽي
|}

&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر جي 27,125 ماڻهن مان 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. سراسري گهريلو سائيز 5.58 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== خواندگي ===
2023ع جي تفصيلي آدمشماريءَ موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''62.12 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 73.18 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.24 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2023
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695C; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري شهر ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#00897B; color:white;&quot;
! درجو
! خواندگيءَ جي شرح
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| مجموعي
| '''62.12٪'''
|-
| مرد
| 73.18٪
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| عورتون
| 50.24٪
|}

&lt;ref name=&quot;PBS2023Selected&quot;/&gt;

== انتظام ۽ مڪاني حڪومت ==
ڏوڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو صدر مقام آهي. موجوده آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري کي '''Dokri TC''' يعني ٽائون ڪاميٽيءَ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تعلقي جو انتظام صوبائي حڪومت جي روينيو ۽ ضلعي انتظام هيٺ هلندو آهي، جڏهن ته شهري صفائي، نيڪال، رستا، اسٽريٽ لائيٽون ۽ ٻين مڪاني خدمتن لاءِ ٽائون ڪاميٽي ذميوار مڪاني ادارو آهي.

ڏوڪري تعلقي اندر ڏوڪري کان سواءِ [[باڊهه]] پڻ هڪ وڏي شهري آبادي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري جي 27,125 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== زراعت ۽ زرعي تحقيق ==
[[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي جو عالمي ورثو]]

ڏوڪري جي اقتصادي ۽ علمي سڃاڻپ جو سڀ کان اهم حصو چانورن جي پوک ۽ تحقيق آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي تحقيق واري ونگ موجب لاڙڪاڻي ۾ 1926ع ۾ قائم ڪيل زرعي تحقيق اسٽيشن کي 1932ع ۾ ڏوڪري منتقل ڪيو ويو. [[سکر بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ چانورن جي وڌندڙ پوک کان پوءِ ان جو ڌيان خاص طور چانورن تي مرڪوز ڪيو ويو ۽ پوءِ ان کي ''Rice Research Station'' بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

1973ع ۾ هن مرڪز کي ترقي ڏئي '''Rice Research Institute, Dokri''' جو درجو ڏنو ويو. سنڌ حڪومت موجب اداري ۾ اعليٰ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون جنسون ۽ انهن جي پيداوار واري ٽيڪنالاجي تي تحقيق ڪئي وئي، جنهن سنڌ ۾ چانورن جي في ايڪڙ پيداوار وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

هاڻوڪي زرعي تحقيق واري ڍانچي ۾ ڏوڪري سان لاڳاپيل ڪيترائي ادارا ۽ شعبا شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E7D32; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري ۾ زرعي تحقيق جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#43A047; color:white;&quot;
! #
! ادارو / تحقيقي شعبو
! مکيه ميدان
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 1
| چانورن جي بريڊنگ ريسرچ سيڪشن
| نيون ۽ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ جنسون
|-
| 2
| Agronomy Research Institute
| فصلن جي پوک ۽ زرعي طريقا
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 3
| Rice Pests Management Research Institute
| چانورن جا حشرات ۽ انهن جو ڪنٽرول
|-
| 4
| Rice Diseases Management Research Institute
| چانورن جون بيماريون
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 5
| Organic Farming Research Institute
| نامياتي زراعت
|-
| 6
| Land Management Research Institute
| زمين ۽ زرعي وسيلن جو انتظام
|- style=&quot;background:#F1F8E9;&quot;
| 7
| Post-Harvest Research Institute
| فصل کان پوءِ ذخيرو ۽ پروسيسنگ
|-
| 8
| Rice Economics and Planning Research Institute
| چانورن جي معيشت ۽ زرعي رٿابندي
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| 9
| Pulses Research Institute
| دالين تي تحقيق
|}

&lt;ref name=&quot;AgriResearchSindh&quot;/&gt;

پاڪستان بابت [[FAO]] جي زرعي تحقيقي ادارن واري فهرست ۾ پڻ ''Rice Research Institute, Dokri, District Larkana, Sindh'' الڳ ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;FAORice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agricultural Research Institutes in Pakistan
 |url=https://www.fao.org/4/y4347e/y4347e1d.htm
 |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڏوڪري جي رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ مان مختلف چانورن جي جنسن ۽ زرعي طريقن تي ڪيترائي سائنسي مقالا پڻ شايع ٿيا آهن. مثال طور DR-82، DR-83، DR-92، Kanwal-95، Lateefi، Sadahayat ۽ Sarshar جهڙين چانورن جي جنسن تي غذائي عنصرن جي سائنسي تحقيق هن اداري ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Spectroscopic determination of essential elements in unpolished rice (Oryza sativa L.), grown at RRI, Dokri
 |journal=Journal of Chemical Society of Pakistan
 |volume=27
 |issue=1
 |year=2005
 |url=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=12063&amp;articledetailId=26290
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زرعي آهي. چانور سڀ کان اهم خريف فصلن مان آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، ڀاڄيون، دالون، چارا ۽ ٻين موسمي فصلن جي پڻ پوک ٿئي ٿي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پروفائيل موجب ضلعي جا ڳوٺاڻا علائقا وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکن ٿا، جڏهن ته شهرن ۾ واپار، خدمتون، سرڪاري نوڪريون ۽ ننڍا ڪاروبار روزگار جا ٻيا ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;/&gt;

چانورن جي پيداوار سبب ڏوڪري جي ڀرپاسي ۾ سارين جي خريداري، ٽرانسپورٽ، رائس ملنگ، زرعي دوائن، ٻج ۽ ڀاڻ جي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. زرعي تحقيق جي ادارن جي موجودگي سبب شهر کي سنڌ جي چانورن واري زرعي تحقيقي نيٽ ورڪ ۾ خاص حيثيت حاصل آهي.

== تعليم ==
ڏوڪري ۽ ان جي آس پاس ۾ عام، زرعي ۽ رهائشي تعليم جا ڪيترائي ادارا موجود آهن.

=== ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو ===
[[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ مطابق هي ادارو 1992ع ۾ قائم ٿيو ۽ اڄ به فعال آهي.&lt;ref name=&quot;CadetSindh&quot;/&gt;

ڪاليج جو سرڪاري ادارو پنهنجي مقصدن ۾ معياري تعليم، ڪردار سازي، نظم ۽ قيادت جي تربيت کي مرڪزي حيثيت ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cadet College Larkana
 |url=https://ccl.edu.pk/
 |publisher=Cadet College Larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج ===
'''شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج''' ڏوڪري واري علائقي جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن مان آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽي جي پراسپيڪٽس موجب هي ڪاليج 1991ع ۾ رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري جي عمارتن ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ 1998ع ۾ پنهنجي موجوده ڪيمپس ۾ منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SAUProspectus&quot;&gt;{{cite web
 |title=Prospectus – Shaheed Z.A. Bhutto Agricultural College, Dokri
 |url=https://sau.edu.pk/wp-content/downloads/downloadpdf/Prospectus-3%20_28-11-2021_2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڪاليج ۾ زرعي سائنس جي مختلف شعبن، جهڙوڪ Agronomy، Soil Science، Horticulture، Plant Breeding and Genetics، Entomology، Plant Pathology ۽ Plant Protection ۾ تعليم ڏني ويندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SAUProspectus&quot;/&gt;

=== اسڪولي تعليم ===
سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري ضلعي پروفائيل موجب ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري اسڪولن ۽ استادن جو هڪ وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي؛ ان سال تعلقي ۾ 1,359 استاد درج هئا.&lt;ref name=&quot;Education2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Profile – Annual School Census 2023–24
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2024
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== موهن جو دڙو ۽ آثار قديمه ==
ڏوڪري جي عالمي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو سبب ان جي ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]] آهي. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو ٽئين هزارين ق.م. جي شروعات کان سنڌو ماٿريءَ جي سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ شهري ماڳن مان هڪ آهي. هي ماڳ 1980ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

موهن جو دڙو ٻن وڏن حصن—اولهندي قلعي واري حصي ۽ اوڀر واري هيٺين شهر—تي مشتمل آهي. منظم گهٽيون، نيڪال جو نظام، کوهه، غسل خانو ۽ پڪين سرن جا گهر سنڌو ماٿريءَ جي شهري منصوبه بنديءَ جي ترقي يافته سطح ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;UNESCOMohenjo&quot;/&gt;

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موهن جي دڙي جي آثارن جي سڃاڻپ ۽ کوٽائي شروع ٿي. ان وقت هي ماڳ ڏوڪري تعلقي جي بگي واري علائقي ۾ واقع هو. آر. ڊي. بنرجي جي ابتدائي سروي کان پوءِ هن ماڳ جي عالمي آثار قديمه واري اهميت واضح ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922
 |work=The Friday Times
 |date=4 November 2023
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1974ع کان 1997ع تائين يونيسڪو هڪ بين الاقوامي بچاءَ مهم هلائي، جنهن دوران زميني پاڻيءَ جي سطح گهٽائڻ، درياهي تحفظ، سرن جي اڏاوتن جي مرمت ۽ تحفظ لاءِ وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Pakistan – International Campaign for the Safeguarding of Moenjodaro
 |url=https://whc.unesco.org/en/activities/303/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
ڏوڪري لاڙڪاڻي ۽ موهن جي دڙي وچ واري اهم زميني رستي تي واقع آهي. شهر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[باڊهه]]، [[ڳيريلو]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] ۽ ٻين ويجهن شهرن سان ڳنڍيل آهي.

تاريخي طور ڏوڪري وٽ ريلوي رابطو پڻ موجود هو. 1919ع جي ضلعي گزيٽيئر ۾ شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي فاصلي تي ريلوي اسٽيشن جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt; موجوده ريلوي سروس جي حيثيت بابت پراڻن حوالن کي موجوده وقت تي لاڳو ڪرڻ مناسب نه آهي، تنهنڪري فعال مسافر سروس بابت الڳ تازه ترين پاڪستان ريلويز ماخذ گهربل آهي.

=== موهن جو دڙو ايئرپورٽ ===
[[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرسان واقع علائقي لاءِ اهم هوائي اڏي جي سهولت آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي 2026ع جي Aeronautical Information Publication ۾ Moenjodaro Airport جو ICAO ڪوڊ '''OPMJ''' درج آهي ۽ ان جي رن وي لاءِ تازه Instrument Approach Procedures پڻ شايع ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PAAAIP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Aeronautical Information Publication
 |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html
 |publisher=Pakistan Airports Authority
 |year=2026
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ کي ٻڌايو ويو هو ته هوائي اڏو فني طور فعال ۽ ATR جهازن لاءِ سهولتن سان ليس هو، پر شيڊيول ڪمرشل پروازون 2018ع کان تجارتي طور غير فائديمند هجڻ سبب معطل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Senate Questions – Moenjodaro Airport
 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1643344409_804.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي سينيٽ]]
 |date=27 January 2022
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري صحت جو ڍانچو بنيادي صحت مرڪزن، ڊسپينسرين ۽ رورل هيلٿ سينٽرن تي مشتمل آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي هڪ ترقياتي پروفائيل ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ پنج Basic Health Units، ٽي سرڪاري ڊسپينسريون ۽ هڪ Rural Health Centre درج ڪيا ويا هئا؛ اهي انگ 2012ع جي Health Resources Availability Mapping System تي ٻڌل آهن ۽ موجوده تعداد لاءِ تازي سرڪاري فهرست جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaProfile&quot;/&gt;

== ثقافت ۽ سماج ==
ڏوڪري سنڌي ٻولي ۽ ثقافت واري اتر سنڌ جي زرعي پٽي جو حصو آهي. شهر ۽ ڀرپاسي جا ڳوٺ تاريخي طور سنڌي زرعي سماج، هاري تحريڪن، ادب ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيا آهن. ڏوڪري جي ڀرسان ڪيترن عالمن، اديبن ۽ سماجي اڳواڻن جنم ورتو.

شهر جي سماجي زندگي تي زراعت، چانورن جي فصل، تعليمي ادارن ۽ موهن جي دڙي جي آثار قديمه واري ماڳ جو نمايان اثر آهي. ڀرپاسي جا ماڻهو تعليم، واپار، صحت ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ ڏوڪري کي مقامي مرڪز طور استعمال ڪن ٿا.

== لاڳاپيل شخصيتون ==
=== حيدر بخش جتوئي ===
[[حيدر بخش جتوئي]]، سنڌ جي هاري تحريڪ جو اهم اڳواڻ ۽ اديب، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ هو. سنڌ جي هارين جي حقن لاءِ سندس سياسي ۽ سماجي جدوجهد ويهين صديءَ جي سنڌي سياسي تاريخ جو اهم باب آهي.

=== سوڀو گيانچنداڻي ===
[[سوڀو گيانچنداڻي]] 1920ع ۾ [[موهن جو دڙو]] جي ڀرسان بندي نالي ڳوٺ ۾ ڄائو. هو سنڌي اديب، دانشور ۽ سياسي ڪارڪن هو ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي [[شانتي نڪيتن]] ۾ پڻ پڙهيو. سندس باري ۾ مشهور آهي ته ٽئگور کيس ''The Man from Mohenjo-Daro'' سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=A dauntless crusader — Sobho Gianchandani
 |url=https://www.dawn.com/news/1149704
 |work=Dawn
 |date=9 December 2014
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== انور پيرزادو ===
[[انور پيرزادو]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ مشهور سنڌي شاعر، صحافي، محقق ۽ اديب هو. سندس شروعاتي تعليم ڏوڪري جي سرڪاري هاءِ اسڪول ۾ ٿي ۽ بعد ۾ هن سنڌي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ تي لکيو.

== ويجها اهم ماڳ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#1565C0; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڏوڪري ڀرسان اهم ماڳ'''
|- style=&quot;background:#1976D2; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! ڏوڪري سان لاڳاپو
|- style=&quot;background:#E3F2FD;&quot;
| [[موهن جو دڙو]]
| عالمي آثار قديمه وارو ماڳ
| ڏوڪري جي ڏکڻ طرف ويجهو
|-
| [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]]
| هوائي اڏو
| موهن جي دڙي ڀرسان
|- style=&quot;background:#E8F5E9;&quot;
| [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]
| رهائشي تعليمي ادارو
| ڏوڪري تعلقي ۾
|-
| چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري
| زرعي تحقيق
| شهر/ڀرپاسي ۾
|- style=&quot;background:#FFF8E1;&quot;
| شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج
| اعليٰ زرعي تعليم
| ڏوڪري واري علائقي ۾
|-
| [[جھڪر جو دڙو]]
| آثار قديمه
| لاڙڪاڻي ضلعي ۾
|}

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Dokri Taluka Map.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[ڏوڪري تعلقو]]
File:Mohen Jo Daro.JPG|[[موهن جو دڙو]]
File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|موهن جي دڙي جو اسٽوپا ۽ عظيم غسل خانو
File:Jhukar mound 1.jpg|[[جھڪر جو دڙو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[باڊهه]]
* [[ڳيريلو]]
* [[جھڪر جو دڙو]]
* [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{سنڌ جا شهر}}

[[زمرو:ڏوڪري]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واريون جايون]]</text>
      <sha1>cno9srh05n0jb0ljhh8wodzkyrubc8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وارھ تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41752</id>
    <revision>
      <id>411503</id>
      <parentid>408080</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37951" sha1="ihyxemsqwih6i6clymzwmwl4ackuwqp" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = وارھ تعلقو
| other_name              = Wareh Taluka 
| native_name             = وارھ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_map               = Warah Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = وارھ تعلقو
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|27|30|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[وارھ]]

&lt;!-- تاريخ --&gt;
| established_title       = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقو
| established_date        = 1901ع
| established_title1      = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ شامل
| established_date1       = 2004ع

&lt;!-- ايراضي --&gt;
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 695

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 253,681
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ سالياني واڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 365.01
| population_urban        = 73,007
| population_rural        = 180,674

&lt;!-- تعليم --&gt;
| demographics_type1     = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 44.25٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 52.67٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 35.20٪

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| blank_name_sec1        = شهري آبادي
| blank_info_sec1        = 28.78٪
| blank1_name_sec1       = ديهون
| blank1_info_sec1       = 43
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''وارھ تعلقو''' يا '''وارهه تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[وارھ]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''253,681''' هئي، جنهن مان 180,674 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 73,007 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''695 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''365.01 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي شهري آباديءَ جو تناسب 28.78 سيڪڙو هو. [[وارھ]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] پاڪستان شماريات بيورو طرفان تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري آباديون شمار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== تاريخ ==

=== قديم ۽ وچئين دور ===
وارھ تعلقي جو علائقو سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن سان لاڳاپيل رهيو آهي. تاريخدان ۽ محقق [[ايم ايڇ پنهور]] جي تاريخي جاگرافيءَ واري تحقيق موجب موجوده وارھ جي اولهه طرف '''ديهه جوڻاڻي''' ۾ وچئين دور جي هڪ وڏي آبادي '''جوڻاڻي''' يا '''جناڻي''' جا آثار موجود آهن، جنهن کي هن 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل شهر ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;&gt;{{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

ابن بطوطه 1333ع ڌاري سنڌ مان سفر ڪندي هڪ وڏي ۽ خوشحال شهر ''جناڻي'' جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن سنڌو درياهه جي هڪ وهڪري جي ڪناري تي آباد ۽ سومرا آباديءَ وارو شهر بيان ڪيو. پنهور جي سڃاڻپ موجب هي ماڳ موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ پراڻي انسپيڪشن بنگلي ڀرسان آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;/&gt;

پنهور موجب هن 1955ع ۾ جوڻاڻي واري دڙي ۽ پراڻي آباديءَ جا آثار ڏٺا. جديد تحقيق پڻ هن سڃاڻپ کي ورجائي ٿي ۽ جوڻاڻي کي وارھ–حمل روڊ تي وارھ کان اولهه طرف واقع ڄاڻائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌو درياهه جا بدلجندڙ وهڪرا ۽ موهن جو دڙو جا واپاري رستا
 |url=https://thefridaytimes.com/23-Feb-2026/shifting-rivers-trade-routes-geographical-history-mohenjo-daro
 |website=دي فرائيڊي ٽائيمز
 |date=23 February 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

=== ڪلهوڙا دور ===
سنڌ جي 18هين صديءَ ۾ آبپاشي، زرعي زمين ۽ آباديءَ جي وڏي واڌ سان وارھ سميت اتر سنڌ جون ڪيترين ئي وسنديون وڌيون. ايم. ايڇ. پنهور 1701ع کان 1758ع واري دور ۾ وڌندڙ زرعي پوکيءَ سان گڏ اُسريل يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ وڳڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ موجوده وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو.

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪرڻ وقت شڪارپور ضلعي مان لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، '''وارھ''' ۽ ڪڪڙ تعلقا ڌار ڪري نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=بمبئي حڪومت
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري 1901ع کي وارھ تعلقي جي شروعات جو قطعي سال سمجهڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته '''1901ع تائين وارھ باقاعده تعلقو هو ۽ ان سال نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو'''.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت وارھ ۽ موجوده [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جا علائقا هڪ وڏي انتظامي اڪائيءَ سان لاڳاپيل هئا. بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب ۽ نصيرآباد تعلقو ٺهڻ سان وارھ تعلقي جي ايراضي گهٽجي موجوده 695 چورس ڪلوميٽر رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=2017ع آدمشماري: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انتظامي شماريات
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07701.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شموليت ===
13 ڊسمبر 2004ع تي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ تعلقو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار ٿي نئين ضلعي جو حصو بڻيو.

== جاگرافي ==
وارھ تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[نصيرآباد تعلقو]] ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جا علائقا، اتر ۽ اولهه طرف قمبر تعلقي جا علائقا واقع آهن.

تعلقي جو وڏو حصو سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. پراڻن سنڌو وهڪرن، واهن ۽ ڍورن علائقي جي زمين، وسندين ۽ تاريخي آبادين جي ترتيب تي اهم اثر وڌو آهي.

== آبپاشي ==

وارھ تعلقي جي زرعي معيشت لاءِ '''وارھ برانچ''' بنيادي آبپاشي ذريعن مان هڪ آهي. هي واهه [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪپ واري [[اتر اولهه ڪئنال]] جي نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SWAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبو: ساڄي ڪپ وارن واهن جا اڀياس
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ آبپاشي کاتي موجب سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري نظام ۾ گذريل ڏهاڪن دوران گاد، ڍانچي جي خرابي ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جا مسئلا پيدا ٿيا آهن. سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبي هيٺ دادو ڪئنال، رائيس ڪئنال، اتر اولهه ڪئنال ۽ وارھ برانچ جي بحالي ۽ نئين سر ڊزائن بابت تفصيلي اڀياس شامل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SWAT&quot;/&gt;

تاريخي پبلڪ ورڪس کاتي جي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سکر بئراج منصوبي جي تعمير دوران وارھ برانچ جي رٿابندي، تفصيلي ڪراس سيڪشن، ريگيوليٽرن ۽ پلن تي ڪم ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;PWD&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ پبلڪ ورڪس کاتي جي تاريخي انتظامي رپورٽ
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/37.pdf
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ وارھ برانچ ۽ ان جي ورهاستين ۾ غيرقانوني پائيپن ۽ پاڻي چوريءَ خلاف پوليس ۽ رينجرز جي مدد سان ڪارروائيءَ جو حڪم ڏنو ويو. ان وقت آبپاشي اختيارين چيو ته غيرقانوني پاڻي کڻڻ سبب پوڇڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي نه پهچي رهيو هو ۽ سارين جي پوک متاثر ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Water2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=پاڻي چوري خلاف پوليس ۽ رينجرز مقرر ڪرڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/2010117
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 June 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== موسم ==
وارھ اتر سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني موسمي خطي ۾ واقع آهي. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي، جڏهن ته اڪثر برساتون جولاءِ کان سيپٽمبر جي مون سون دوران ٿين ٿيون.

قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ مئي ۽ جون دوران گرمي پد 45° سينٽي گريڊ کان مٿي وڃڻ معمول آهي. مون سون جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان جي جابلو پاڻيءَ جي وهڪرن سبب وارھ ٻوڏن کان پڻ متاثر ٿيندو رهيو آهي.

== آبادي ==

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
پاڪستان شماريات بيورو موجب موجوده حدن مطابق وارھ تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 169,448، 2017ع ۾ 229,519 ۽ 2023ع ۾ 253,681 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! آباديءَ جي گهاٽائي
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1998ع
| 169,448
| 695
| 243.81
|-
| 2017ع
| 229,519
| 695
| 330.24
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''253,681'''
| '''695'''
| '''365.01'''
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.69 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

2023ع ۾ 132,165 مرد، 121,515 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد درج ٿيو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 108.76 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;

=== ٻهراڙي ۽ شهري آبادي ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي جي رهائشي ورهاست، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! آبادي
! ڪل آباديءَ مان حصو
|-
| ٻهراڙي
| 180,674
| 71.22٪
|-
| شهري
| 73,007
| 28.78٪
|-
! ڪل
! 253,681
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023population&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== شهري آباديون ===
2023ع جي آدمشماري ۾ وارھ تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري مڪاني اڪائيون هيون:&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704c8c; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي جون شهري آباديون'''
|- style=&quot;background:#eee5f3;&quot;
! شهر
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! 2017–2023ع سالياني واڌ
|-
| [[وارھ]]
| 37,926
| '''38,394'''
| 0.21٪
|-
| [[گاجي کهاوڙ]]
| 15,455
| '''17,879'''
| 2.46٪
|-
| [[وڳڻ]]
| 15,763
| '''16,734'''
| 1.00٪
|-
! ڪل
! 69,144
! '''73,007'''
! —
|}

=== عمر جو ڍانچو ===
2023ع ۾ تعلقي جي 85,477 آبادي 10 سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBSAge&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: چونڊ عمر گروپن موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#b06636; color:white;&quot; | '''چونڊ عمر گروپ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#f6e8de;&quot;
! عمر
! آبادي
|-
| هڪ سال کان گهٽ
| 4,394
|-
| پنجن سالن کان گهٽ
| 43,787
|-
| ڏهن سالن کان گهٽ
| 85,477
|}

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب وارھ تعلقي ۾ '''252,370 مسلمان''' هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 99.48 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مذهب، جنس ۽ شهري/ٻهراڙي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#497b50; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f0e4;&quot;
! مذهبي گروهه
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 252,370
| 99.48٪
|-
| [[هندومت]]
| 657
| 0.26٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 340
| 0.13٪
|-
| احمدي
| 201
| 0.08٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 53
| 0.02٪
|-
| [[سک مت]]
| 2
| &lt;0.01٪
|-
| ٻيا
| 58
| 0.02٪
|}

== ٻوليون ==
[[سنڌي ٻولي]] تعلقي جي غالب مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب 248 هزار کان وڌيڪ ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن ته [[براهوي ٻولي|براهوي]] ٻولي ڳالهائيندڙ پڻ هڪ ننڍي اقليت طور موجود آهن.

وارھ، گاجي کهاوڙ، وڳڻ ۽ ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ پڻ سنڌي تدريسي ۽ مقامي رابطي جي بنيادي ٻولي آهي.

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''44.25٪''' هئي. مردن ۾ اها 52.67٪ ۽ عورتن ۾ 35.20٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''وارھ تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| '''44.25٪'''
| 52.67٪
| 35.20٪
|-
| ٻهراڙي
| 43.01٪
| 51.89٪
| 33.43٪
|-
| شهري
| 47.20٪
| 54.54٪
| 39.37٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر جا '''47,589 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 23,278 ڇوڪرا ۽ 24,310 ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;

=== سرڪاري اسڪول ===
سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب وارھ تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ ڪل '''43,690 شاگرد''' داخل هئا، جن مان لڳ ڀڳ 57٪ ڇوڪرا ۽ 43٪ ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو ساليانو اسڪول آدمشماري پروفائيل 2023–24ع
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ وارھ تعلقي جا ڪيترائي هائير سيڪنڊري ادارا الڳ بجيٽ اسڪيم طور درج آهن، جن ۾:

* [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]]
* [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]]
* [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول گاجي کهاوڙ]]
* [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ]]

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EducationBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ بجيٽ 2025–26ع: هائير سيڪنڊري تعليم
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ وارھ، کنڊو، جوڻاڻي، لالو رائنڪ، ميرپور، آباد ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
وارھ شهر ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪر مينيجمينٽ نظام ۾ اها ڪوڊ '''234064''' سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;THWarah&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صحت کاتو: صحت مرڪزن جي ماهوار رپورٽ
 |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php
 |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن کي شمسي توانائي ڏيڻ واري منصوبي ۾ پڻ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SolarHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf
 |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي ٻئي اهم صحت مرڪز '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' کي سنڌ حڪومت جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ ڪوڊ '''234073''' سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHCWagan&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي تپ دق پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ تعلقه اسپتال وارھ ۽ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ ٻنهي کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق علاج مرڪز
 |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf
 |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

=== مڪاني حڪومت ===
موجوده بلدياتي جوڙجڪ ۾ وارھ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ يونين ڪائونسلون ۽ شهري علائقن لاءِ ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن.

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن واري انتظامي رڪارڊ موجب وارھ تعلقي ۾ '''10 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ مڪاني چونڊون: ريٽرننگ آفيسرن جي مقرري
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#d9edf7;&quot;
! #
! يونين ڪائونسل
! #
! يونين ڪائونسل
|-
| 1 || [[يونين ڪائونسل نور آباد|نور آباد]]
| 6 || [[يونين ڪائونسل وارھ|وارھ]]
|-
| 2 || [[يونين ڪائونسل ڪلر|ڪلر]]
| 7 || [[يونين ڪائونسل جوڻاڻي|جوڻاڻي]]
|-
| 3 || [[يونين ڪائونسل لالو رائنڪ|لالو رائنڪ]]
| 8 || [[يونين ڪائونسل حمل-چڪ آباد|حمل-چڪ آباد]]
|-
| 4 || [[يونين ڪائونسل ياروديرو|ياروديرو]]
| 9 || [[يونين ڪائونسل ميرپور|ميرپور]]
|-
| 5 || [[يونين ڪائونسل آباد|آباد]]
| 10 || [[يونين ڪائونسل کنڊو|کنڊو]]
|}

=== ٽائون ڪاميٽيون ===
2023ع جي آدمشماري ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ موجب تعلقي ۾ ٽي شهري ٽائون ڪاميٽيون آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7b4b94; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون ٽائون ڪاميٽيون'''
|- style=&quot;background:#eadcf1;&quot;
! #
! ٽائون ڪاميٽي
! آبادي (2023ع)
|-
| 1
| [[وارھ]]
| 38,394
|-
| 2
| [[گاجي کهاوڙ]]
| 17,879
|-
| 3
| [[وڳڻ]]
| 16,734
|-
! colspan=&quot;2&quot; | ڪل
! '''73,007'''
|}

== روينيو انتظام ==

=== تپا ===
وارھ تعلقي جي روينيو انتظام ۾ مختلف تپا شامل آهن، جن مان اهم هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#c66f00; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ تعلقي جا تپا'''
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
! #
! تپو
! #
! تپو
! #
! تپو
|-
| 1 || [[تپو گاجي کهاوڙ]]
| 5 || [[تپو لالو رائنڪ]]
| 9 || [[تپو آباد (وارھ)|آباد]]
|-
| 2 || [[تپو حمل]]
| 6 || [[تپو وڳڻ]]
| 10 || [[تپو حامد واھ]]
|-
| 3 || [[تپو جوڳي]]
| 7 || [[تپو ايڊيشنل وڳڻ]]
| 11 || [[تپو ڪلر (وارھ)|ڪلر]]
|-
| 4 || [[تپو ميرپور (وارھ)|ميرپور]]
| 8 || [[تپو جکر]]
| 12 || [[تپو وارھ]]
|}

=== ديهون ===
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب وارھ تعلقي ۾ '''43 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:120%;&quot; | '''وارھ تعلقي جون 43 ديهون'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[آباد (وارھ)|آباد]]
| 16 || [[ڳڙهي ماڪورو]]
| 31 || [[مرزاپور (وارھ)|مرزاپور]]
|-
| 2 || [[علي اصحابو]]
| 17 || [[گل ٻرڙو]]
| 32 || [[نانگ دڙو]]
|-
| 3 || [[آهون]]
| 18 || [[حمل]]
| 33 || [[نواب ڪلهوڙو]]
|-
| 4 || [[بشارت ڪاڇڙي]]
| 19 || [[حامد واھ]]
| 34 || [[پيچوها (وارھ)|پيچوها]]
|-
| 5 || [[بشارت کهاوڙ]]
| 20 || [[حسن هوري]]
| 35 || [[پوٺو]]
|-
| 6 || [[بڪيجاڻي]]
| 21 || [[جکر]]
| 36 || [[صفر تونيو]]
|-
| 7 || [[بند جاني]]
| 22 || [[جوڳي (وارھ)|جوڳي]]
| 37 || [[سانهاري]]
|-
| 8 || [[چڪ فريدآباد]]
| 23 || [[جوڻاڻي]]
| 38 || [[ٿرڙي هاجران]]
|-
| 9 || [[چڪ فريدآباد 1]]
| 24 || [[ڪلر (وارھ)|ڪلر]]
| 39 || [[ٿاڻو]]
|-
| 10 || [[چڪ فريدآباد 2]]
| 25 || [[کنڊو (وارھ)|کنڊو]]
| 40 || [[ٺيٺ]]
|-
| 11 || [[چڪ آباد]]
| 26 || [[لالو رائنڪ]]
| 41 || [[عبيداڻي]]
|-
| 12 || [[چندني جاگير]]
| 27 || [[مڪلاڻي]]
| 42 || [[وڳڻ ديھ|وڳڻ]]
|-
| 13 || [[چڪ بشارت]]
| 28 || [[مڱڻيجا (وارھ)|مڱڻيجا]]
| 43 || [[وارھ ديھ|وارھ]]
|-
| 14 || [[گاجي کهاوڙ ديھ]]
| 29 || [[ميرپور (وارھ)|ميرپور]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | —
|-
| 15 || [[ڳڙهي جاگير]]
| 30 || [[ياروديرو]]
|}

== معيشت ==
وارھ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج جي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي.

[[چانور]] علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ ڀاڄيون، چارا، جوئر، داليون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

وارھ برانچ ۽ ان سان ڳنڍيل ورهاستين جي پاڻيءَ جي دستيابي سارين جي فصل لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع ۾ پاڻيءَ جي سخت کوٽ سبب وارھ سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبادگارن پڊين جي نرسري ۽ پوک متاثر ٿيڻ جون شڪايتون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي خشڪيءَ جو خطرو
 |url=https://www.dawn.com/news/1761393
 |work=[[ڊان]]
 |date=24 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ پڻ وارھ برانچ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سنڌ اسيمبلي ۽ آبپاشي اختيارين جي سطح تي بحث هيٺ رهي.&lt;ref name=&quot;Water2026&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
وارھ شهر روڊن ذريعي [[وڳڻ]]، [[گاجي کهاوڙ]]، [[نصيرآباد]]، [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي.

2022ع جي ٻوڏ ۾ تعلقي جا ڪيترائي روڊ متاثر ٿيا. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري منصوبي هيٺ وارھ تعلقي ۾ هي اهم رستا بحاليءَ لاءِ شامل ڪيا ويا:&lt;ref name=&quot;SFERPRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 14 ٻوڏ متاثر روڊن جي بحالي
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* وارھ کان وڳڻ روڊ — 7 ڪلوميٽر
* کنڊو کان گرگيج روڊ — 7 ڪلوميٽر
* [[اين-55]] وٽ واڪا موري کان علي اصحابو ڳوٺ تائين روڊ — 5 ڪلوميٽر، نصيرآباد ۽ وارھ تعلقن ۾

اهڙن منصوبن جو مقصد ٻوڏ کانپوءِ ڳوٺاڻن علائقن کي بازارن، اسڪولن، صحت مرڪزن ۽ ٻين خدمتن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;SFERPRoads&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران وارھ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ هو.

29 آگسٽ 2022ع تائين سيف الله مگسي برانچ، ڳڙهه ڊرين ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب وارھ ڏانهن ٻوڏ وڌڻ شروع ٿي وئي ۽ ڪيترن ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;FloodAug&quot;&gt;{{cite news
 |title=ٻوڏ جي خطري سبب وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان لڏپلاڻ شروع
 |url=https://www.dawn.com/news/1707214
 |work=[[ڊان]]
 |date=29 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا وارھ شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر ۽ ڪاڇي مان ايندڙ ٻوڏ جا وهڪرا شهر ڏانهن وڌي رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;FloodEvac&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ شهر جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/1708135
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

5 سيپٽمبر تائين ''ڊان'' موجب شهر ۽ ڀرپاسي مان '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' لڏي چڪا هئا ۽ شهر جا گهڻا هيٺاهين پاڙا پاڻيءَ سان گهيريل هئا.&lt;ref name=&quot;FloodExodus&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت ۽ ورلڊ بئنڪ جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت قمبر شهدادڪوٽ سميت متاثر ضلعن ۾ بندن، واهن ۽ نالن جا 208 وڏا گهارا بند يا مضبوط ڪيا ويا ۽ آبپاشي نظام کي ٻيهر فعال ڪرڻ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;WorldBank&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻوڏ جي پاڻيءَ مان بحالي: سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ ٻيهر تعمير
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]
 |date=28 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

وارھ تعلقي ۾ '''ڌمراهه واهه''' جا گهارا پڻ ٻوڏ بحالي منصوبي هيٺ بند ۽ مضبوط ڪيا ويا. سرڪاري آڊٽ موجب هي واهه رائيس ڪئنال مان نڪري ٿو ۽ 2022ع جي ٻوڏ دوران ايم اين وي ڊرين ڏانهن پاڻي ڪڍڻ لاءِ ان ۾ گهارا پيا هئا.&lt;ref name=&quot;Dhamrah&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڌمراهه واهه جي بحالي بابت ماحولياتي ۽ سماجي آڊٽ
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099050823043084220/pdf/P1799811a1e36b201858c1439e1aef11a5c6dbe94ac8.pdf
 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جوڻاڻي ==
[[جوڻاڻي]] وارھ تعلقي جي تاريخي اهميت رکندڙ آبادي آهي. ايم. ايڇ. پنهور هن ماڳ کي ابن بطوطه جي 14هين صديءَ واري سفرنامي ۾ بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarAtlas&quot;/&gt;

اڄ جوڻاڻي پنهنجي ديني مدرسي، مسجد ۽ پراڻي علمي روايت لاءِ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. سنڌ تعليم کاتي جي موجوده اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ٻئي وارھ تعلقي ۾ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۾ جوڻاڻي شريف کي گئس فراهميءَ بابت ڪيس پڻ ٻڌڻي هيٺ رهيو، جنهن مان ڳوٺ جي موجوده انتظامي ۽ رهائشي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=جوڻاڻي شريف کي گئس فراهمي بابت عدالتي حڪم تي عمل نه ٿيڻ تي سوئي سدرن جي آفيسر کي طلب
 |url=https://www.dawn.com/news/2028221
 |work=[[ڊان]]
 |date=8 September 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
وارھ شهر ۽ تعلقي جون سڌيون آزاد تصويرون محدود آهن. هي تصديق ٿيل يا مضمون سان لاڳاپيل آزاد فائيل استعمال ڪري سگهجن ٿا:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Warah Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:Umeed Ali Junejo.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ تعلقي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي
File:Colours of Juar.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[وڳڻ]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[نصيرآباد تعلقو]]
* [[وارھ برانچ]]
* [[سکر بئراج]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]

[[زمرو:وارھ تعلقو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ihyxemsqwih6i6clymzwmwl4ackuwqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قمبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41753</id>
    <revision>
      <id>411479</id>
      <parentid>310993</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27089" sha1="rjzk4fkt3fmtpogk02ar9s53zimwqsi" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                     = قمبر
| native_name              = قمبر علي خان
| settlement_type          = [[شهر]]
| image_skyline            = Bazaar - panoramio (3).jpg
| image_caption            = قمبر ۽ ڀرپاسي واري علائقي جو هڪ منظر
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۾ قمبر جو مقام
| coordinates              = {{coord|27|35|N|68|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4        = تعلقو
| subdivision_name4        = [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقو]]
| seat_type                = انتظامي حيثيت
| seat                     = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type          = ميونسپل ڪائونسل
| unit_pref                = Metric
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 112313
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| area_code_type           = ٽيليفون ڪوڊ
}}

'''قمبر'''، جنهن کي '''قمبر علي خان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ شهر، [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقي]] جو صدر مقام ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ قمبر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب قمبر ميونسپل ڪائونسل جي آبادي '''112,313''' هئي، جنهن ۾ 58,272 مرد، 54,032 عورتون ۽ 9 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 100,970 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.80 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; قمبر شهر پنهنجي چوڌاري موجود وڏي زرعي علائقي لاءِ واپار، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''قمبر''' آهي، جڏهن ته سرڪاري آدمشماري جي ڪجهه جدولن ۾ ان کي '''قمبر علي خان''' جي نالي سان پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; انگريزيءَ ۾ نالي جون ''Qambar''، ''Kambar'' ۽ پراڻن ماخذن ۾ ''Qamber'' جهڙيون صورتون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن.

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا دور ===
قمبر جي شهري تاريخ جو اهم مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل آهي. سنڌي محقق [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ ۾ ارڙهين صديءَ دوران آبپاشي ۽ زرعي پيداوار جي واڌ سان گڏ ڪيترن نون شهرن جي اڀرڻ جو ذڪر ڪندي قمبر کي به انهن آبادين ۾ شمار ڪيو آهي، جيڪي 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ نمايان ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم ايڇ
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ ماحول بابت مضمون
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ دوران اتر ۽ وچ سنڌ ۾ نهرن، پوکيءَ هيٺ زمين ۽ زرعي وسندين ۾ واڌ ٿي. ان زرعي توسيع سان قمبر، [[وارهه]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميهڙ]]، [[نوشهروفيروز]] ۽ ٻين شهرن جي واڌ ويجهه لاءِ پڻ حالتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ لاڙڪاڻو ضلعو ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ وقت بوقت تبديليون آيون. 1901ع ۾ لاڙڪاڻو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ قمبر ان ضلعي جو هڪ اهم تعلقائي مرڪز رهيو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران قمبر شهر قمبر تعلقي جو انتظامي ۽ زرعي واپاري مرڪز رهيو.

=== ضلعي جو صدر مقام ===
[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي نقشي ۾]]

13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي حصي کي ڌار ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ قمبر کي ان جو صدر مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt; ضلعي جي نالي بابت شروعاتي اختلافن کان پوءِ قمبر ۽ شهدادڪوٽ ٻنهي شهرن جا نالا شامل ڪري سرڪاري نالو '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt;

ضلعي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ قمبر ۾ ضلعي سطح جي انتظامي آفيسن، عدالتي ادارن ۽ ٻين سرڪاري خدمتن جي مرڪزيت وڌي. شهر ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ سميت ضلعي سطح جا ڪيترائي سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا.

== جاگرافي ==
قمبر اتر اولهه سنڌ جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ-بلوچستان سرحد جي وچ واري علائقي ۾ اچي ٿو. قمبر تعلقي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي علائقي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي، جڏهن ته شهر ۽ ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڏو حصو آبپاشي هيٺ ميداني زرعي زمين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Risk assessment of heavy metals and salts for human and irrigation consumption of groundwater in Qambar city: a case study
 |journal=Applied Water Science and related environmental research
 |year=2019
 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24749508.2019.1571670
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب قمبر علي خان تعلقي جي ايراضي 2,260 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 448,990 هئي، جنهن مان 336,677 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 112,313 ماڻهو قمبر جي شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Kamber Taluka.jpg|thumb|left|220px|قمبر تعلقي جو نقشو]]

تعلقي جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي حصن ۾ [[حمل ڍنڍ]] ۽ ٻين آبي علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول موجود آهي. تحقيق موجب تعلقي جي زمين جو وڏو حصو جبلن جي دامن، ڍنڍن، تلائن ۽ ٻين غير زرعي علائقن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشيءَ هيٺ زمين تي چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== موسم ==
قمبر جو آبهوا گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهي. اونهاري جا مهينا، خاص ڪري مئي، جون ۽ جولاءِ، انتهائي گرم ٿيندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد نمايان طور گهٽجي ويندو آهي. قمبر شهدادڪوٽ واري علائقي ۾ سالياني برسات عام طور گهٽ ۽ گهڻو ڪري مون سون سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

قمبر گذريل اڌ صديءَ دوران تيزيءَ سان وڌندڙ شهر رهيو آهي. 1972ع ۾ شهر جي آبادي صرف 18,476 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 25,885 ۽ 1998ع ۾ 58,369 تائين پهتي. 2017ع ۾ سرڪاري شهري حدن اندر آبادي 100,970 ۽ 2023ع ۾ 112,313 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar — People, Language and a Growing Town
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
|-
| 1972ع
| 18,476
| —
|-
| 1981ع
| 25,885
| {{increase}} 40.1٪
|-
| 1998ع
| 58,369
| {{increase}} 125.5٪
|-
| 2017ع
| 100,970
| {{increase}} 73.0٪
|-
| 2023ع
| '''112,313'''
| {{increase}} 11.2٪
|}

2023ع ۾ شهر جي 112,313 رهاڪن مان 58,272 مرد ۽ 54,032 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب لڳ ڀڳ 107.85 مرد في 100 عورتون هو. شهر جي سراسري گهراڻي جو ماپ لڳ ڀڳ 5.8 ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== ٻولي ===
قمبر سنڌي ٻوليءَ جي مرڪزي لساني علائقي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 96.21 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58 سيڪڙو [[براهوي]] ڳالهائيندڙ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; قمبر شهر ۾ پڻ سنڌي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي غالب ٻولي آهي.

== معيشت ==
قمبر جي معيشت جو بنياد شهر کان وڌيڪ ان جي ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو اتر سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. [[سنڌ انٽرپرائز ڊولپمينٽ فنڊ]] پڻ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SEDF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Enterprise Development Fund – Annual/Sector Report
 |url=https://sedf.gos.pk/wp-content/uploads/2024/09/SEDF-report-Final_compressed.pdf
 |publisher=Sindh Enterprise Development Fund
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل]]

قمبر ۽ ڀرپاسي ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] ٻه اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt; زرعي پيداوار سبب شهر ۾ اناج، ٻج، ڀاڻ، زرعي اوزار، مال جي خوراڪ، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

ضلعي جي زرعي معيشت وڏي حد تائين [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري واري آبپاشي نظام تي ڀاڙي ٿي. اتر اولهه ڪئنال ضلعي جي وڏي زرعي پٽيءَ کي پاڻي پهچائي ٿو. ''ڊان'' موجب هن ڪئنال جو ڊزائين ڪيل وهڪرو 9,600 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو قمبر ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 305,579 ايڪڙ زمين کي سيراب ڪرڻ واري نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces
 |url=https://www.dawn.com/news/1621762/qamber-shahdadkot-caught-between-two-provinces
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 May 2021
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

زرعي پاڻيءَ جي اڻبرابر ورڇ، پاڻيءَ جي کوٽ، ٻوڏ ۽ زميني پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا قمبر ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت لاءِ اهم چئلينج آهن. قمبر جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل هڪ علمي مطالعي پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف عنصرن جي مقدار جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ورثو ==
قمبر شهر پاڻ نسبتاً جديد شهري مرڪز آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ان جي اولهندي علائقي ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترائي آثار قديمه موجود آهن. [[سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪيترن ماڳن جي دستاويزبندي ڪئي آهي، جن مان ڪيترائي قمبر تعلقي ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kambar Shahdadkot Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kambar-shahdadkot.php
 |website=Heritage Sites of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪروهر جو دڙو ===
'''ڪروهر جو دڙو''' قمبر تعلقي جو اهم قديم ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ تي پختين سرن جي اڏاوت، رنگيل ۽ سوراخدار ٺڪر، ٽيراڪوٽا جون چوڙيون، پٿر جا اوزار ۽ [[سنڌو لکت]] جي نشان وارو ٺڪر مليو آهي. سطحي ثقافتي مواد ان ماڳ کي پختي سنڌو تهذيب واري دور، تقريباً 2500–1850 ق.م.، سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karohar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Karohar-Jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10039
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڌنڌيهر جو دڙو ===
'''ڌنڌيهر جو دڙو''' پڻ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو محفوظ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. سرڪاري آثار قديمه جي رڪارڊ موجب ماڳ مان ٺڪر ۽ صدف جا آثار مليا آهن؛ ٻوڏ ۽ زمين ۾ لوڻ سبب ماڳ کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dhandeehar-jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10036
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سهڙي وارو دڙو ===
'''سهڙي وارو دڙو''' قائم خان شيخ ڳوٺ کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اوڀر ۾ قمبر تعلقي اندر واقع هڪ ننڍو آثار قديمه وارو دڙو آهي. زمين جي لوڻياٺ ۽ زرعي سرگرمين سبب ان جي ثقافتي مواد کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Seehri Waro Daro, Kambar
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/572/kambar-shahdadkot/seehri-waro-daro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== هالو جو دڙو ===
'''هالو جو دڙو''' سعيداد کوسو ڳوٺ ڀرسان، دوست علي پل واري علائقي ۾ واقع آهي. اتان ٺڪر، پٿر جي جنڊ جا ٽڪرا ۽ پختين سرن جي اڏاوت جا نشان رپورٽ ڪيا ويا آهن. جديد قبرن، پوکي ۽ رهائشي توسيع سبب ماڳ خطري هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Halu-Jo-Daro, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/kambar-shahdadkot/halu-jo-daro.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== منگلي ماڳ ===
[[غيبي ديرو]] کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي اوڀرئين ڪناري تي '''منگلي ماڳ''' واقع آهي. اتان هاڪڙا، ڪوٽڏيجي، آمري ۽ نال ثقافتي مرحلن سان لاڳاپيل ٺڪر ۽ پٿر جا اوزار مليا آهن. ماڳ کي چوٿين ۽ ٽين هزارين ق.م. جي اوائلي سنڌو روايت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mugli Site, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1203/kambar-shahdadkot/kambar-shahdadkot-mugil-site
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ۽ روحاني روايت ==
قمبر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ صوفي روايت کي اهم جاءِ حاصل آهي. شهر خاص طور نقشبندي سلسلي جي عالم ۽ روحاني اڳواڻ '''سيد غلام حسين شاهه بخاري'''، مشهور بہ '''حسين شاهه قمبر وارو'''، سان وابسته رهيو آهي.

[[سيد غلام حسين شاهه بخاري]] 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ قمبر ۾ اچي آباد ٿيو ۽ بعد ۾ شهر ۾ مسجد، مدرسو ۽ روحاني مرڪز قائم ڪيائين. 1980ع ۾ قائم ڪيل حسين آباد وارو مرڪز مذهبي تعليم ۽ نقشبندي روايت جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dargah Aliya Hussain Abad Shareef Qamber
 |url=https://murshidhussain.com/
 |website=Dargah Aliya Hussain Abad
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

26 جنوري 2023ع تي سندس وفات کان پوءِ قمبر ۾ سوڳ ڪيو ويو ۽ سندس جنازي ۾ ملڪ جي مختلف علائقن مان هزارين عقيدتمند شريڪ ٿيا. ''ڊان'' موجب شهر جا ڪاروبار به سوڳ ۾ بند رهيا.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Qambar descends into mourning for spiritual leader Hussain Shah
 |url=https://www.dawn.com/news/1733992/qambar-descends-into-mourning-for-spiritual-leader-hussain-shah
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 January 2023
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ لاءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي. شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جي تعليمي انتظاميا جا دفتر پڻ قمبر ۾ واقع آهن.

قمبر جي تعليمي صورتحال کي سمجهڻ وقت شهر ۽ سڄي تعلقي يا ضلعي جي خواندگيءَ جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته شهري علائقن ۾ تعليمي رسائي عام طور ٻهراڙيءَ کان وڌيڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري قمبر علي خان تعلقي لاءِ مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 39.36 سيڪڙو درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ۾ سرڪاري اسپتال، بنيادي طبي خدمتون ۽ ضلعي سطح جي صحت انتظاميا موجود آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ علاج ۽ طبي حوالگيءَ جو مرڪز آهي. ضلعي جي وسيع ٻهراڙي ۽ آباديءَ جي پکيڙ سبب صحت جي خدمتن تائين مفاصلو ۽ رسائي مقامي ترقيءَ جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== شهري ۽ انتظامي اهميت ==
2004ع کان پوءِ قمبر جو انتظامي ڪردار خاص طور وڌيو آهي. شهر ۾ ڊپٽي ڪمشنر سميت ضلعي انتظاميا، روينيو، پوليس، تعليم، صحت، عدليه ۽ ٻين سرڪاري شعبن جا ضلعي سطح جا دفتر قائم آهن. اهڙي طرح شهر جو معاشي دائرو رڳو پنهنجي ميونسپل آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ضلعي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ روزاني سرڪاري ۽ تجارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

قمبر ميونسپل ڪائونسل جي شهري آبادي 2023ع ۾ قمبر علي خان تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته باقي آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
قمبر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[وارهه]]، [[ميرو خان]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. قمبر–شهدادڪوٽ روڊ ضلعي جي ٻن وڏن شهري مرڪزن وچ ۾ اهم رستو آهي، جڏهن ته لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شهر کي لاڙڪاڻو ڊويزن جي وڏي شهري ۽ تجارتي مرڪز سان ملائين ٿا.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ حسين شاهه قمبر وارو ريلوي اسٽيشن جي سامهون واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيو هو، جنهن مان شهر جي ريلوي اسٽيشن جي مقامي شهري تاريخ ۾ اهميت جو پڻ پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
قمبر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي ٻين آبپاشيءَ وارن ميداني علائقن وانگر ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2010ع ۽ 2022ع جون ٻوڏون قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙي، زرعي زمين، روڊن ۽ رهائشي آبادين لاءِ خاص طور نقصانڪار رهيون.

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|220px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جو ٻوڏ متاثر علائقو]]

ٻوڏن سان آثار قديمه کي پڻ نقصان پهتو آهي؛ آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب ڌنڌيهر جو دڙو 2010ع واري ٻوڏ ۽ زمين جي لوڻياٺ سبب متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
[[File:Drigh Lake.jpg|thumb|left|220px|دريغ ڍنڍ، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبي ماحول جو حصو]]

قمبر جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ [[حمل ڍنڍ]]، دريغ ڍنڍ، کيرٿر جي جابلو پٽي ۽ ڪيترائي قديم آثار موجود آهن. ان ڪري قمبر جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي جاگرافي سان گڏ آثار قديمه، آبي ماحول ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Bagodero Kamber.jpg|باگو ديرو، قمبر تعلقو
File:Ber Kamber.jpg|ٻير، قمبر تعلقو
File:Bhada Kamber.jpg|ڀاڏا، قمبر تعلقو
File:Bhangar Acha.jpg|ڀنگر آچا
File:Deh Abri Kamber.jpg|ديهه ابڙو، قمبر
File:Deh Aheer Kamber.jpg|ديهه آهير، قمبر
File:Deh Bharmi Kamber.jpg|ديهه ڀرمي، قمبر
File:Deh Ghaibi Dero Jagir 6 Chak 1.jpg|غيبي ديرو واري علائقي جو منظر
File:Colours of Juar.jpg|علائقي ۾ جوئر جو فصل
File:Drigh Lake.jpg|دريغ ڍنڍ
&lt;/gallery&gt;

== آباديءَ جا چونڊ انگ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر ۽ قمبر علي خان تعلقو — 2023ع'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
! style=&quot;background:#EAF4EA;&quot; | قمبر شهر
| '''112,313'''
| 58,272
| 54,032
| 112,313
| —
|-
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | قمبر علي خان تعلقو
| '''448,990'''
| 234,516
| 214,459
| 112,313
| 336,677
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[قمبر تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[حمل ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Qambar Shahdadkot District|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون تصويرون}}

{{سنڌ جا شهر}}
{{قمبر شهدادڪوٽ ضلعو}}

[[زمرو:قمبر]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>rjzk4fkt3fmtpogk02ar9s53zimwqsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411480</id>
      <parentid>411479</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27085" sha1="ceeykmu6xevm60nly8qgx77ezi2gp6v" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                     = قمبر
| native_name              = قمبر علي خان
| settlement_type          = [[شهر]]
| image_skyline            = Sindh Dist Qamabr-Shahdad.svg
| image_caption            = سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو نقشو
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۾ قمبر جو مقام
| coordinates              = {{coord|27|35|N|68|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4        = تعلقو
| subdivision_name4        = [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقو]]
| seat_type                = انتظامي حيثيت
| seat                     = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type          = ميونسپل ڪائونسل
| unit_pref                = Metric
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 112313
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| area_code_type           = ٽيليفون ڪوڊ
}}

'''قمبر'''، جنهن کي '''قمبر علي خان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ شهر، [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقي]] جو صدر مقام ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ قمبر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب قمبر ميونسپل ڪائونسل جي آبادي '''112,313''' هئي، جنهن ۾ 58,272 مرد، 54,032 عورتون ۽ 9 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 100,970 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.80 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; قمبر شهر پنهنجي چوڌاري موجود وڏي زرعي علائقي لاءِ واپار، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''قمبر''' آهي، جڏهن ته سرڪاري آدمشماري جي ڪجهه جدولن ۾ ان کي '''قمبر علي خان''' جي نالي سان پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; انگريزيءَ ۾ نالي جون ''Qambar''، ''Kambar'' ۽ پراڻن ماخذن ۾ ''Qamber'' جهڙيون صورتون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن.

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا دور ===
قمبر جي شهري تاريخ جو اهم مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل آهي. سنڌي محقق [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ ۾ ارڙهين صديءَ دوران آبپاشي ۽ زرعي پيداوار جي واڌ سان گڏ ڪيترن نون شهرن جي اڀرڻ جو ذڪر ڪندي قمبر کي به انهن آبادين ۾ شمار ڪيو آهي، جيڪي 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ نمايان ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم ايڇ
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ ماحول بابت مضمون
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ دوران اتر ۽ وچ سنڌ ۾ نهرن، پوکيءَ هيٺ زمين ۽ زرعي وسندين ۾ واڌ ٿي. ان زرعي توسيع سان قمبر، [[وارهه]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميهڙ]]، [[نوشهروفيروز]] ۽ ٻين شهرن جي واڌ ويجهه لاءِ پڻ حالتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ لاڙڪاڻو ضلعو ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ وقت بوقت تبديليون آيون. 1901ع ۾ لاڙڪاڻو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ قمبر ان ضلعي جو هڪ اهم تعلقائي مرڪز رهيو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران قمبر شهر قمبر تعلقي جو انتظامي ۽ زرعي واپاري مرڪز رهيو.

=== ضلعي جو صدر مقام ===
[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي نقشي ۾]]

13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي حصي کي ڌار ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ قمبر کي ان جو صدر مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt; ضلعي جي نالي بابت شروعاتي اختلافن کان پوءِ قمبر ۽ شهدادڪوٽ ٻنهي شهرن جا نالا شامل ڪري سرڪاري نالو '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt;

ضلعي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ قمبر ۾ ضلعي سطح جي انتظامي آفيسن، عدالتي ادارن ۽ ٻين سرڪاري خدمتن جي مرڪزيت وڌي. شهر ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ سميت ضلعي سطح جا ڪيترائي سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا.

== جاگرافي ==
قمبر اتر اولهه سنڌ جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ-بلوچستان سرحد جي وچ واري علائقي ۾ اچي ٿو. قمبر تعلقي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي علائقي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي، جڏهن ته شهر ۽ ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڏو حصو آبپاشي هيٺ ميداني زرعي زمين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Risk assessment of heavy metals and salts for human and irrigation consumption of groundwater in Qambar city: a case study
 |journal=Applied Water Science and related environmental research
 |year=2019
 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24749508.2019.1571670
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب قمبر علي خان تعلقي جي ايراضي 2,260 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 448,990 هئي، جنهن مان 336,677 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 112,313 ماڻهو قمبر جي شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Kamber Taluka.jpg|thumb|left|220px|قمبر تعلقي جو نقشو]]

تعلقي جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي حصن ۾ [[حمل ڍنڍ]] ۽ ٻين آبي علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول موجود آهي. تحقيق موجب تعلقي جي زمين جو وڏو حصو جبلن جي دامن، ڍنڍن، تلائن ۽ ٻين غير زرعي علائقن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشيءَ هيٺ زمين تي چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== موسم ==
قمبر جو آبهوا گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهي. اونهاري جا مهينا، خاص ڪري مئي، جون ۽ جولاءِ، انتهائي گرم ٿيندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد نمايان طور گهٽجي ويندو آهي. قمبر شهدادڪوٽ واري علائقي ۾ سالياني برسات عام طور گهٽ ۽ گهڻو ڪري مون سون سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

قمبر گذريل اڌ صديءَ دوران تيزيءَ سان وڌندڙ شهر رهيو آهي. 1972ع ۾ شهر جي آبادي صرف 18,476 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 25,885 ۽ 1998ع ۾ 58,369 تائين پهتي. 2017ع ۾ سرڪاري شهري حدن اندر آبادي 100,970 ۽ 2023ع ۾ 112,313 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar — People, Language and a Growing Town
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
|-
| 1972ع
| 18,476
| —
|-
| 1981ع
| 25,885
| {{increase}} 40.1٪
|-
| 1998ع
| 58,369
| {{increase}} 125.5٪
|-
| 2017ع
| 100,970
| {{increase}} 73.0٪
|-
| 2023ع
| '''112,313'''
| {{increase}} 11.2٪
|}

2023ع ۾ شهر جي 112,313 رهاڪن مان 58,272 مرد ۽ 54,032 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب لڳ ڀڳ 107.85 مرد في 100 عورتون هو. شهر جي سراسري گهراڻي جو ماپ لڳ ڀڳ 5.8 ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== ٻولي ===
قمبر سنڌي ٻوليءَ جي مرڪزي لساني علائقي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 96.21 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58 سيڪڙو [[براهوي]] ڳالهائيندڙ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; قمبر شهر ۾ پڻ سنڌي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي غالب ٻولي آهي.

== معيشت ==
قمبر جي معيشت جو بنياد شهر کان وڌيڪ ان جي ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو اتر سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. [[سنڌ انٽرپرائز ڊولپمينٽ فنڊ]] پڻ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SEDF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Enterprise Development Fund – Annual/Sector Report
 |url=https://sedf.gos.pk/wp-content/uploads/2024/09/SEDF-report-Final_compressed.pdf
 |publisher=Sindh Enterprise Development Fund
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل]]

قمبر ۽ ڀرپاسي ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] ٻه اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt; زرعي پيداوار سبب شهر ۾ اناج، ٻج، ڀاڻ، زرعي اوزار، مال جي خوراڪ، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

ضلعي جي زرعي معيشت وڏي حد تائين [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري واري آبپاشي نظام تي ڀاڙي ٿي. اتر اولهه ڪئنال ضلعي جي وڏي زرعي پٽيءَ کي پاڻي پهچائي ٿو. ''ڊان'' موجب هن ڪئنال جو ڊزائين ڪيل وهڪرو 9,600 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو قمبر ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 305,579 ايڪڙ زمين کي سيراب ڪرڻ واري نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces
 |url=https://www.dawn.com/news/1621762/qamber-shahdadkot-caught-between-two-provinces
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 May 2021
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

زرعي پاڻيءَ جي اڻبرابر ورڇ، پاڻيءَ جي کوٽ، ٻوڏ ۽ زميني پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا قمبر ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت لاءِ اهم چئلينج آهن. قمبر جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل هڪ علمي مطالعي پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف عنصرن جي مقدار جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ورثو ==
قمبر شهر پاڻ نسبتاً جديد شهري مرڪز آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ان جي اولهندي علائقي ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترائي آثار قديمه موجود آهن. [[سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪيترن ماڳن جي دستاويزبندي ڪئي آهي، جن مان ڪيترائي قمبر تعلقي ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kambar Shahdadkot Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kambar-shahdadkot.php
 |website=Heritage Sites of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪروهر جو دڙو ===
'''ڪروهر جو دڙو''' قمبر تعلقي جو اهم قديم ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ تي پختين سرن جي اڏاوت، رنگيل ۽ سوراخدار ٺڪر، ٽيراڪوٽا جون چوڙيون، پٿر جا اوزار ۽ [[سنڌو لکت]] جي نشان وارو ٺڪر مليو آهي. سطحي ثقافتي مواد ان ماڳ کي پختي سنڌو تهذيب واري دور، تقريباً 2500–1850 ق.م.، سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karohar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Karohar-Jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10039
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڌنڌيهر جو دڙو ===
'''ڌنڌيهر جو دڙو''' پڻ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو محفوظ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. سرڪاري آثار قديمه جي رڪارڊ موجب ماڳ مان ٺڪر ۽ صدف جا آثار مليا آهن؛ ٻوڏ ۽ زمين ۾ لوڻ سبب ماڳ کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dhandeehar-jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10036
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سهڙي وارو دڙو ===
'''سهڙي وارو دڙو''' قائم خان شيخ ڳوٺ کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اوڀر ۾ قمبر تعلقي اندر واقع هڪ ننڍو آثار قديمه وارو دڙو آهي. زمين جي لوڻياٺ ۽ زرعي سرگرمين سبب ان جي ثقافتي مواد کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Seehri Waro Daro, Kambar
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/572/kambar-shahdadkot/seehri-waro-daro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== هالو جو دڙو ===
'''هالو جو دڙو''' سعيداد کوسو ڳوٺ ڀرسان، دوست علي پل واري علائقي ۾ واقع آهي. اتان ٺڪر، پٿر جي جنڊ جا ٽڪرا ۽ پختين سرن جي اڏاوت جا نشان رپورٽ ڪيا ويا آهن. جديد قبرن، پوکي ۽ رهائشي توسيع سبب ماڳ خطري هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Halu-Jo-Daro, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/kambar-shahdadkot/halu-jo-daro.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== منگلي ماڳ ===
[[غيبي ديرو]] کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي اوڀرئين ڪناري تي '''منگلي ماڳ''' واقع آهي. اتان هاڪڙا، ڪوٽڏيجي، آمري ۽ نال ثقافتي مرحلن سان لاڳاپيل ٺڪر ۽ پٿر جا اوزار مليا آهن. ماڳ کي چوٿين ۽ ٽين هزارين ق.م. جي اوائلي سنڌو روايت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mugli Site, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1203/kambar-shahdadkot/kambar-shahdadkot-mugil-site
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ۽ روحاني روايت ==
قمبر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ صوفي روايت کي اهم جاءِ حاصل آهي. شهر خاص طور نقشبندي سلسلي جي عالم ۽ روحاني اڳواڻ '''سيد غلام حسين شاهه بخاري'''، مشهور بہ '''حسين شاهه قمبر وارو'''، سان وابسته رهيو آهي.

[[سيد غلام حسين شاهه بخاري]] 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ قمبر ۾ اچي آباد ٿيو ۽ بعد ۾ شهر ۾ مسجد، مدرسو ۽ روحاني مرڪز قائم ڪيائين. 1980ع ۾ قائم ڪيل حسين آباد وارو مرڪز مذهبي تعليم ۽ نقشبندي روايت جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dargah Aliya Hussain Abad Shareef Qamber
 |url=https://murshidhussain.com/
 |website=Dargah Aliya Hussain Abad
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

26 جنوري 2023ع تي سندس وفات کان پوءِ قمبر ۾ سوڳ ڪيو ويو ۽ سندس جنازي ۾ ملڪ جي مختلف علائقن مان هزارين عقيدتمند شريڪ ٿيا. ''ڊان'' موجب شهر جا ڪاروبار به سوڳ ۾ بند رهيا.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Qambar descends into mourning for spiritual leader Hussain Shah
 |url=https://www.dawn.com/news/1733992/qambar-descends-into-mourning-for-spiritual-leader-hussain-shah
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 January 2023
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ لاءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي. شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جي تعليمي انتظاميا جا دفتر پڻ قمبر ۾ واقع آهن.

قمبر جي تعليمي صورتحال کي سمجهڻ وقت شهر ۽ سڄي تعلقي يا ضلعي جي خواندگيءَ جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته شهري علائقن ۾ تعليمي رسائي عام طور ٻهراڙيءَ کان وڌيڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري قمبر علي خان تعلقي لاءِ مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 39.36 سيڪڙو درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ۾ سرڪاري اسپتال، بنيادي طبي خدمتون ۽ ضلعي سطح جي صحت انتظاميا موجود آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ علاج ۽ طبي حوالگيءَ جو مرڪز آهي. ضلعي جي وسيع ٻهراڙي ۽ آباديءَ جي پکيڙ سبب صحت جي خدمتن تائين مفاصلو ۽ رسائي مقامي ترقيءَ جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== شهري ۽ انتظامي اهميت ==
2004ع کان پوءِ قمبر جو انتظامي ڪردار خاص طور وڌيو آهي. شهر ۾ ڊپٽي ڪمشنر سميت ضلعي انتظاميا، روينيو، پوليس، تعليم، صحت، عدليه ۽ ٻين سرڪاري شعبن جا ضلعي سطح جا دفتر قائم آهن. اهڙي طرح شهر جو معاشي دائرو رڳو پنهنجي ميونسپل آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ضلعي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ روزاني سرڪاري ۽ تجارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

قمبر ميونسپل ڪائونسل جي شهري آبادي 2023ع ۾ قمبر علي خان تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته باقي آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
قمبر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[وارهه]]، [[ميرو خان]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. قمبر–شهدادڪوٽ روڊ ضلعي جي ٻن وڏن شهري مرڪزن وچ ۾ اهم رستو آهي، جڏهن ته لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شهر کي لاڙڪاڻو ڊويزن جي وڏي شهري ۽ تجارتي مرڪز سان ملائين ٿا.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ حسين شاهه قمبر وارو ريلوي اسٽيشن جي سامهون واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيو هو، جنهن مان شهر جي ريلوي اسٽيشن جي مقامي شهري تاريخ ۾ اهميت جو پڻ پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
قمبر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي ٻين آبپاشيءَ وارن ميداني علائقن وانگر ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2010ع ۽ 2022ع جون ٻوڏون قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙي، زرعي زمين، روڊن ۽ رهائشي آبادين لاءِ خاص طور نقصانڪار رهيون.

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|220px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جو ٻوڏ متاثر علائقو]]

ٻوڏن سان آثار قديمه کي پڻ نقصان پهتو آهي؛ آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب ڌنڌيهر جو دڙو 2010ع واري ٻوڏ ۽ زمين جي لوڻياٺ سبب متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
[[File:Drigh Lake.jpg|thumb|left|220px|دريغ ڍنڍ، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبي ماحول جو حصو]]

قمبر جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ [[حمل ڍنڍ]]، دريغ ڍنڍ، کيرٿر جي جابلو پٽي ۽ ڪيترائي قديم آثار موجود آهن. ان ڪري قمبر جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي جاگرافي سان گڏ آثار قديمه، آبي ماحول ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Bagodero Kamber.jpg|باگو ديرو، قمبر تعلقو
File:Ber Kamber.jpg|ٻير، قمبر تعلقو
File:Bhada Kamber.jpg|ڀاڏا، قمبر تعلقو
File:Bhangar Acha.jpg|ڀنگر آچا
File:Deh Abri Kamber.jpg|ديهه ابڙو، قمبر
File:Deh Aheer Kamber.jpg|ديهه آهير، قمبر
File:Deh Bharmi Kamber.jpg|ديهه ڀرمي، قمبر
File:Deh Ghaibi Dero Jagir 6 Chak 1.jpg|غيبي ديرو واري علائقي جو منظر
File:Colours of Juar.jpg|علائقي ۾ جوئر جو فصل
File:Drigh Lake.jpg|دريغ ڍنڍ
&lt;/gallery&gt;

== آباديءَ جا چونڊ انگ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر ۽ قمبر علي خان تعلقو — 2023ع'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
! style=&quot;background:#EAF4EA;&quot; | قمبر شهر
| '''112,313'''
| 58,272
| 54,032
| 112,313
| —
|-
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | قمبر علي خان تعلقو
| '''448,990'''
| 234,516
| 214,459
| 112,313
| 336,677
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[قمبر تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[حمل ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Qambar Shahdadkot District|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون تصويرون}}

{{سنڌ جا شهر}}
{{قمبر شهدادڪوٽ ضلعو}}

[[زمرو:قمبر]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>ceeykmu6xevm60nly8qgx77ezi2gp6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411481</id>
      <parentid>411480</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27085" sha1="6limpaj94k15589v9c5v0ae15v7htx2" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                     = قمبر
| native_name              = قمبر علي خان
| settlement_type          = [[شهر]]
| image_skyline            = Sindh Dist Qamabr-Shahdad.svg
| image_caption            = سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو نقشو
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۾ قمبر جو مقام
| coordinates              = {{coord|27|35|N|68|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4        = تعلقو
| subdivision_name4        = [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقو]]
| seat_type                = انتظامي حيثيت
| seat                     = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type          = ميونسپل ڪائونسل
| unit_pref                = Metric
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 112313
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| area_code_type           = ٽيليفون ڪوڊ
}}

'''قمبر'''، جنهن کي '''قمبر علي خان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ شهر، [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقي]] جو صدر مقام ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ قمبر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب قمبر ميونسپل ڪائونسل جي آبادي '''112,313''' هئي، جنهن ۾ 58,272 مرد، 54,032 عورتون ۽ 9 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 100,970 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.80 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; قمبر شهر پنهنجي چوڌاري موجود وڏي زرعي علائقي لاءِ واپار، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''قمبر''' آهي، جڏهن ته سرڪاري آدمشماري جي ڪجهه جدولن ۾ ان کي '''قمبر علي خان''' جي نالي سان پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; انگريزيءَ ۾ نالي جون ''Qambar''، ''Kambar'' ۽ پراڻن ماخذن ۾ ''Qamber'' جهڙيون صورتون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن.

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا دور ===
قمبر جي شهري تاريخ جو اهم مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل آهي. سنڌي محقق [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ ۾ ارڙهين صديءَ دوران آبپاشي ۽ زرعي پيداوار جي واڌ سان گڏ ڪيترن نون شهرن جي اڀرڻ جو ذڪر ڪندي قمبر کي به انهن آبادين ۾ شمار ڪيو آهي، جيڪي 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ نمايان ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم ايڇ
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ ماحول بابت مضمون
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ دوران اتر ۽ وچ سنڌ ۾ نهرن، پوکيءَ هيٺ زمين ۽ زرعي وسندين ۾ واڌ ٿي. ان زرعي توسيع سان قمبر، [[وارهه]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميهڙ]]، [[نوشهروفيروز]] ۽ ٻين شهرن جي واڌ ويجهه لاءِ پڻ حالتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ لاڙڪاڻو ضلعو ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ وقت بوقت تبديليون آيون. 1901ع ۾ لاڙڪاڻو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ قمبر ان ضلعي جو هڪ اهم تعلقائي مرڪز رهيو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران قمبر شهر قمبر تعلقي جو انتظامي ۽ زرعي واپاري مرڪز رهيو.

=== ضلعي جو صدر مقام ===
[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي نقشي ۾]]

13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي حصي کي ڌار ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ قمبر کي ان جو صدر مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt; ضلعي جي نالي بابت شروعاتي اختلافن کان پوءِ قمبر ۽ شهدادڪوٽ ٻنهي شهرن جا نالا شامل ڪري سرڪاري نالو '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt;

ضلعي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ قمبر ۾ ضلعي سطح جي انتظامي آفيسن، عدالتي ادارن ۽ ٻين سرڪاري خدمتن جي مرڪزيت وڌي. شهر ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ سميت ضلعي سطح جا ڪيترائي سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا.

== جاگرافي ==
قمبر اتر اولهه سنڌ جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ-بلوچستان سرحد جي وچ واري علائقي ۾ اچي ٿو. قمبر تعلقي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي علائقي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي، جڏهن ته شهر ۽ ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڏو حصو آبپاشي هيٺ ميداني زرعي زمين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Risk assessment of heavy metals and salts for human and irrigation consumption of groundwater in Qambar city: a case study
 |journal=Applied Water Science and related environmental research
 |year=2019
 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24749508.2019.1571670
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب قمبر علي خان تعلقي جي ايراضي 2,260 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 448,990 هئي، جنهن مان 336,677 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 112,313 ماڻهو قمبر جي شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Kamber Taluka.jpg|thumb|left|220px|قمبر تعلقي جو نقشو]]

تعلقي جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي حصن ۾ [[حمل ڍنڍ]] ۽ ٻين آبي علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول موجود آهي. تحقيق موجب تعلقي جي زمين جو وڏو حصو جبلن جي دامن، ڍنڍن، تلائن ۽ ٻين غير زرعي علائقن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشيءَ هيٺ زمين تي چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== موسم ==
قمبر جو آبهوا گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهي. اونهاري جا مهينا، خاص ڪري مئي، جون ۽ جولاءِ، انتهائي گرم ٿيندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد نمايان طور گهٽجي ويندو آهي. قمبر شهدادڪوٽ واري علائقي ۾ سالياني برسات عام طور گهٽ ۽ گهڻو ڪري مون سون سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

قمبر گذريل اڌ صديءَ دوران تيزيءَ سان وڌندڙ شهر رهيو آهي. 1972ع ۾ شهر جي آبادي صرف 18,476 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 25,885 ۽ 1998ع ۾ 58,369 تائين پهتي. 2017ع ۾ سرڪاري شهري حدن اندر آبادي 100,970 ۽ 2023ع ۾ 112,313 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar — People, Language and a Growing Town
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
|-
| 1972ع
| 18,476
| —
|-
| 1981ع
| 25,885
| {{increase}} 40.1٪
|-
| 1998ع
| 58,369
| {{increase}} 125.5٪
|-
| 2017ع
| 100,970
| {{increase}} 73.0٪
|-
| 2023ع
| '''112,313'''
| {{increase}} 11.2٪
|}

2023ع ۾ شهر جي 112,313 رهاڪن مان 58,272 مرد ۽ 54,032 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب لڳ ڀڳ 107.85 مرد في 100 عورتون هو. شهر جي سراسري گهراڻي جو ماپ لڳ ڀڳ 5.8 ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== ٻولي ===
قمبر سنڌي ٻوليءَ جي مرڪزي لساني علائقي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 96.21 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58 سيڪڙو [[براهوي]] ڳالهائيندڙ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; قمبر شهر ۾ پڻ سنڌي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي غالب ٻولي آهي.

== معيشت ==
قمبر جي معيشت جو بنياد شهر کان وڌيڪ ان جي ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو اتر سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. [[سنڌ انٽرپرائز ڊولپمينٽ فنڊ]] پڻ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SEDF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Enterprise Development Fund – Annual/Sector Report
 |url=https://sedf.gos.pk/wp-content/uploads/2024/09/SEDF-report-Final_compressed.pdf
 |publisher=Sindh Enterprise Development Fund
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل]]

قمبر ۽ ڀرپاسي ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] ٻه اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt; زرعي پيداوار سبب شهر ۾ اناج، ٻج، ڀاڻ، زرعي اوزار، مال جي خوراڪ، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

ضلعي جي زرعي معيشت وڏي حد تائين [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري واري آبپاشي نظام تي ڀاڙي ٿي. اتر اولهه ڪئنال ضلعي جي وڏي زرعي پٽيءَ کي پاڻي پهچائي ٿو. ''ڊان'' موجب هن ڪئنال جو ڊزائين ڪيل وهڪرو 9,600 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو قمبر ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 305,579 ايڪڙ زمين کي سيراب ڪرڻ واري نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces
 |url=https://www.dawn.com/news/1621762/qamber-shahdadkot-caught-between-two-provinces
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 May 2021
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

زرعي پاڻيءَ جي اڻبرابر ورڇ، پاڻيءَ جي کوٽ، ٻوڏ ۽ زميني پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا قمبر ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت لاءِ اهم چئلينج آهن. قمبر جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل هڪ علمي مطالعي پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف عنصرن جي مقدار جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ورثو ==
قمبر شهر پاڻ نسبتاً جديد شهري مرڪز آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ان جي اولهندي علائقي ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترائي آثار قديمه موجود آهن. [[سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪيترن ماڳن جي دستاويزبندي ڪئي آهي، جن مان ڪيترائي قمبر تعلقي ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kambar Shahdadkot Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kambar-shahdadkot.php
 |website=Heritage Sites of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪروهر جو دڙو ===
'''ڪروهر جو دڙو''' قمبر تعلقي جو اهم قديم ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ تي پختين سرن جي اڏاوت، رنگيل ۽ سوراخدار ٺڪر، ٽيراڪوٽا جون چوڙيون، پٿر جا اوزار ۽ [[سنڌو لکت]] جي نشان وارو ٺڪر مليو آهي. سطحي ثقافتي مواد ان ماڳ کي پختي سنڌو تهذيب واري دور، تقريباً 2500–1850 ق.م.، سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karohar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Karohar-Jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10039
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڌنڌيهر جو دڙو ===
'''ڌنڌيهر جو دڙو''' پڻ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو محفوظ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. سرڪاري آثار قديمه جي رڪارڊ موجب ماڳ مان ٺڪر ۽ صدف جا آثار مليا آهن؛ ٻوڏ ۽ زمين ۾ لوڻ سبب ماڳ کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dhandeehar-jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10036
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سهڙي وارو دڙو ===
'''سهڙي وارو دڙو''' قائم خان شيخ ڳوٺ کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اوڀر ۾ قمبر تعلقي اندر واقع هڪ ننڍو آثار قديمه وارو دڙو آهي. زمين جي لوڻياٺ ۽ زرعي سرگرمين سبب ان جي ثقافتي مواد کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Seehri Waro Daro, Kambar
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/572/kambar-shahdadkot/seehri-waro-daro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== هالو جو دڙو ===
'''هالو جو دڙو''' سعيداد کوسو ڳوٺ ڀرسان، دوست علي پل واري علائقي ۾ واقع آهي. اتان ٺڪر، پٿر جي جنڊ جا ٽڪرا ۽ پختين سرن جي اڏاوت جا نشان رپورٽ ڪيا ويا آهن. جديد قبرن، پوکي ۽ رهائشي توسيع سبب ماڳ خطري هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Halu-Jo-Daro, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/kambar-shahdadkot/halu-jo-daro.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== منگلي ماڳ ===
[[غيبي ديرو]] کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي اوڀرئين ڪناري تي '''منگلي ماڳ''' واقع آهي. اتان هاڪڙا، ڪوٽڏيجي، آمري ۽ نال ثقافتي مرحلن سان لاڳاپيل ٺڪر ۽ پٿر جا اوزار مليا آهن. ماڳ کي چوٿين ۽ ٽين هزارين ق.م. جي اوائلي سنڌو روايت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mugli Site, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1203/kambar-shahdadkot/kambar-shahdadkot-mugil-site
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ۽ روحاني روايت ==
قمبر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ صوفي روايت کي اهم جاءِ حاصل آهي. شهر خاص طور نقشبندي سلسلي جي عالم ۽ روحاني اڳواڻ '''سيد غلام حسين شاهه بخاري'''، مشهور بہ '''حسين شاهه قمبر وارو'''، سان وابسته رهيو آهي.

[[سيد غلام حسين شاهه بخاري]] 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ قمبر ۾ اچي آباد ٿيو ۽ بعد ۾ شهر ۾ مسجد، مدرسو ۽ روحاني مرڪز قائم ڪيائين. 1980ع ۾ قائم ڪيل حسين آباد وارو مرڪز مذهبي تعليم ۽ نقشبندي روايت جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dargah Aliya Hussain Abad Shareef Qamber
 |url=https://murshidhussain.com/
 |website=Dargah Aliya Hussain Abad
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

26 جنوري 2023ع تي سندس وفات کان پوءِ قمبر ۾ سوڳ ڪيو ويو ۽ سندس جنازي ۾ ملڪ جي مختلف علائقن مان هزارين عقيدتمند شريڪ ٿيا. ''ڊان'' موجب شهر جا ڪاروبار به سوڳ ۾ بند رهيا.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Qambar descends into mourning for spiritual leader Hussain Shah
 |url=https://www.dawn.com/news/1733992/qambar-descends-into-mourning-for-spiritual-leader-hussain-shah
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 January 2023
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ لاءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي. شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جي تعليمي انتظاميا جا دفتر پڻ قمبر ۾ واقع آهن.

قمبر جي تعليمي صورتحال کي سمجهڻ وقت شهر ۽ سڄي تعلقي يا ضلعي جي خواندگيءَ جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته شهري علائقن ۾ تعليمي رسائي عام طور ٻهراڙيءَ کان وڌيڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري قمبر علي خان تعلقي لاءِ مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 39.36 سيڪڙو درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ۾ سرڪاري اسپتال، بنيادي طبي خدمتون ۽ ضلعي سطح جي صحت انتظاميا موجود آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ علاج ۽ طبي حوالگيءَ جو مرڪز آهي. ضلعي جي وسيع ٻهراڙي ۽ آباديءَ جي پکيڙ سبب صحت جي خدمتن تائين مفاصلو ۽ رسائي مقامي ترقيءَ جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== شهري ۽ انتظامي اهميت ==
2004ع کان پوءِ قمبر جو انتظامي ڪردار خاص طور وڌيو آهي. شهر ۾ ڊپٽي ڪمشنر سميت ضلعي انتظاميا، روينيو، پوليس، تعليم، صحت، عدليه ۽ ٻين سرڪاري شعبن جا ضلعي سطح جا دفتر قائم آهن. اهڙي طرح شهر جو معاشي دائرو رڳو پنهنجي ميونسپل آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ضلعي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ روزاني سرڪاري ۽ تجارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

قمبر ميونسپل ڪائونسل جي شهري آبادي 2023ع ۾ قمبر علي خان تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته باقي آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
قمبر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[وارهه]]، [[ميرو خان]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. قمبر–شهدادڪوٽ روڊ ضلعي جي ٻن وڏن شهري مرڪزن وچ ۾ اهم رستو آهي، جڏهن ته لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شهر کي لاڙڪاڻو ڊويزن جي وڏي شهري ۽ تجارتي مرڪز سان ملائين ٿا.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ حسين شاهه قمبر وارو ريلوي اسٽيشن جي سامهون واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيو هو، جنهن مان شهر جي ريلوي اسٽيشن جي مقامي شهري تاريخ ۾ اهميت جو پڻ پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
قمبر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي ٻين آبپاشيءَ وارن ميداني علائقن وانگر ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2010ع ۽ 2022ع جون ٻوڏون قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙي، زرعي زمين، روڊن ۽ رهائشي آبادين لاءِ خاص طور نقصانڪار رهيون.

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|220px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جو ٻوڏ متاثر علائقو]]

ٻوڏن سان آثار قديمه کي پڻ نقصان پهتو آهي؛ آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب ڌنڌيهر جو دڙو 2010ع واري ٻوڏ ۽ زمين جي لوڻياٺ سبب متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
[[File:Drigh Lake.jpg|thumb|left|220px|ڊرگھ ڍنڍ، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبي ماحول جو حصو]]

قمبر جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ [[حمل ڍنڍ]]، دريغ ڍنڍ، کيرٿر جي جابلو پٽي ۽ ڪيترائي قديم آثار موجود آهن. ان ڪري قمبر جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي جاگرافي سان گڏ آثار قديمه، آبي ماحول ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Bagodero Kamber.jpg|باگو ديرو، قمبر تعلقو
File:Ber Kamber.jpg|ٻير، قمبر تعلقو
File:Bhada Kamber.jpg|ڀاڏا، قمبر تعلقو
File:Bhangar Acha.jpg|ڀنگر آچا
File:Deh Abri Kamber.jpg|ديهه ابڙو، قمبر
File:Deh Aheer Kamber.jpg|ديهه آهير، قمبر
File:Deh Bharmi Kamber.jpg|ديهه ڀرمي، قمبر
File:Deh Ghaibi Dero Jagir 6 Chak 1.jpg|غيبي ديرو واري علائقي جو منظر
File:Colours of Juar.jpg|علائقي ۾ جوئر جو فصل
File:Drigh Lake.jpg|دريغ ڍنڍ
&lt;/gallery&gt;

== آباديءَ جا چونڊ انگ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر ۽ قمبر علي خان تعلقو — 2023ع'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
! style=&quot;background:#EAF4EA;&quot; | قمبر شهر
| '''112,313'''
| 58,272
| 54,032
| 112,313
| —
|-
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | قمبر علي خان تعلقو
| '''448,990'''
| 234,516
| 214,459
| 112,313
| 336,677
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[قمبر تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[حمل ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Qambar Shahdadkot District|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون تصويرون}}

{{سنڌ جا شهر}}
{{قمبر شهدادڪوٽ ضلعو}}

[[زمرو:قمبر]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>6limpaj94k15589v9c5v0ae15v7htx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411482</id>
      <parentid>411481</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27078" sha1="erzdq98lhzrl06f1cdt89y6x6m9u364" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                     = قمبر
| native_name              = قمبر علي خان
| settlement_type          = [[شهر]]
| image_skyline            =Drigh Lake.jpg
| image_caption            =قمبر شھر لڳ ڊرگھ ڍنڍ، آبي ماحول جو حصو
| pushpin_map              = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position   = right
| pushpin_map_caption      = سنڌ ۾ قمبر جو مقام
| coordinates              = {{coord|27|35|N|68|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4        = تعلقو
| subdivision_name4        = [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقو]]
| seat_type                = انتظامي حيثيت
| seat                     = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type          = ميونسپل ڪائونسل
| unit_pref                = Metric
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 112313
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
| postal_code_type         = پوسٽل ڪوڊ
| area_code_type           = ٽيليفون ڪوڊ
}}

'''قمبر'''، جنهن کي '''قمبر علي خان''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ شهر، [[قمبر تعلقو|قمبر علي خان تعلقي]] جو صدر مقام ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ قمبر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب قمبر ميونسپل ڪائونسل جي آبادي '''112,313''' هئي، جنهن ۾ 58,272 مرد، 54,032 عورتون ۽ 9 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 100,970 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.80 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; قمبر شهر پنهنجي چوڌاري موجود وڏي زرعي علائقي لاءِ واپار، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''قمبر''' آهي، جڏهن ته سرڪاري آدمشماري جي ڪجهه جدولن ۾ ان کي '''قمبر علي خان''' جي نالي سان پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; انگريزيءَ ۾ نالي جون ''Qambar''، ''Kambar'' ۽ پراڻن ماخذن ۾ ''Qamber'' جهڙيون صورتون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن.

== تاريخ ==

=== ڪلهوڙا دور ===
قمبر جي شهري تاريخ جو اهم مرحلو [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل آهي. سنڌي محقق [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ ۾ ارڙهين صديءَ دوران آبپاشي ۽ زرعي پيداوار جي واڌ سان گڏ ڪيترن نون شهرن جي اڀرڻ جو ذڪر ڪندي قمبر کي به انهن آبادين ۾ شمار ڪيو آهي، جيڪي 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ نمايان ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم ايڇ
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ ماحول بابت مضمون
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ دوران اتر ۽ وچ سنڌ ۾ نهرن، پوکيءَ هيٺ زمين ۽ زرعي وسندين ۾ واڌ ٿي. ان زرعي توسيع سان قمبر، [[وارهه]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميهڙ]]، [[نوشهروفيروز]] ۽ ٻين شهرن جي واڌ ويجهه لاءِ پڻ حالتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ لاڙڪاڻو ضلعو ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ وقت بوقت تبديليون آيون. 1901ع ۾ لاڙڪاڻو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ قمبر ان ضلعي جو هڪ اهم تعلقائي مرڪز رهيو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران قمبر شهر قمبر تعلقي جو انتظامي ۽ زرعي واپاري مرڪز رهيو.

=== ضلعي جو صدر مقام ===
[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي نقشي ۾]]

13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي حصي کي ڌار ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ قمبر کي ان جو صدر مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt; ضلعي جي نالي بابت شروعاتي اختلافن کان پوءِ قمبر ۽ شهدادڪوٽ ٻنهي شهرن جا نالا شامل ڪري سرڪاري نالو '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;districtcreation&quot;/&gt;

ضلعي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ قمبر ۾ ضلعي سطح جي انتظامي آفيسن، عدالتي ادارن ۽ ٻين سرڪاري خدمتن جي مرڪزيت وڌي. شهر ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ سميت ضلعي سطح جا ڪيترائي سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا.

== جاگرافي ==
قمبر اتر اولهه سنڌ جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ-بلوچستان سرحد جي وچ واري علائقي ۾ اچي ٿو. قمبر تعلقي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ ڪاڇي جي علائقي ڏانهن مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي، جڏهن ته شهر ۽ ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڏو حصو آبپاشي هيٺ ميداني زرعي زمين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Risk assessment of heavy metals and salts for human and irrigation consumption of groundwater in Qambar city: a case study
 |journal=Applied Water Science and related environmental research
 |year=2019
 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24749508.2019.1571670
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب قمبر علي خان تعلقي جي ايراضي 2,260 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 448,990 هئي، جنهن مان 336,677 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 112,313 ماڻهو قمبر جي شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[File:Kamber Taluka.jpg|thumb|left|220px|قمبر تعلقي جو نقشو]]

تعلقي جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي حصن ۾ [[حمل ڍنڍ]] ۽ ٻين آبي علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول موجود آهي. تحقيق موجب تعلقي جي زمين جو وڏو حصو جبلن جي دامن، ڍنڍن، تلائن ۽ ٻين غير زرعي علائقن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشيءَ هيٺ زمين تي چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== موسم ==
قمبر جو آبهوا گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهي. اونهاري جا مهينا، خاص ڪري مئي، جون ۽ جولاءِ، انتهائي گرم ٿيندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد نمايان طور گهٽجي ويندو آهي. قمبر شهدادڪوٽ واري علائقي ۾ سالياني برسات عام طور گهٽ ۽ گهڻو ڪري مون سون سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

قمبر گذريل اڌ صديءَ دوران تيزيءَ سان وڌندڙ شهر رهيو آهي. 1972ع ۾ شهر جي آبادي صرف 18,476 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 25,885 ۽ 1998ع ۾ 58,369 تائين پهتي. 2017ع ۾ سرڪاري شهري حدن اندر آبادي 100,970 ۽ 2023ع ۾ 112,313 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar — People, Language and a Growing Town
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-qambar/
 |website=Sindh Atlas
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAD3;&quot; | گذريل آدمشماري کان واڌ
|-
| 1972ع
| 18,476
| —
|-
| 1981ع
| 25,885
| {{increase}} 40.1٪
|-
| 1998ع
| 58,369
| {{increase}} 125.5٪
|-
| 2017ع
| 100,970
| {{increase}} 73.0٪
|-
| 2023ع
| '''112,313'''
| {{increase}} 11.2٪
|}

2023ع ۾ شهر جي 112,313 رهاڪن مان 58,272 مرد ۽ 54,032 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب لڳ ڀڳ 107.85 مرد في 100 عورتون هو. شهر جي سراسري گهراڻي جو ماپ لڳ ڀڳ 5.8 ماڻهو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== ٻولي ===
قمبر سنڌي ٻوليءَ جي مرڪزي لساني علائقي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 96.21 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.58 سيڪڙو [[براهوي]] ڳالهائيندڙ هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 11
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; قمبر شهر ۾ پڻ سنڌي روزمره جي سماجي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جي غالب ٻولي آهي.

== معيشت ==
قمبر جي معيشت جو بنياد شهر کان وڌيڪ ان جي ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعو اتر سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. [[سنڌ انٽرپرائز ڊولپمينٽ فنڊ]] پڻ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SEDF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Enterprise Development Fund – Annual/Sector Report
 |url=https://sedf.gos.pk/wp-content/uploads/2024/09/SEDF-report-Final_compressed.pdf
 |publisher=Sindh Enterprise Development Fund
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|220px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل]]

قمبر ۽ ڀرپاسي ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] ٻه اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt; زرعي پيداوار سبب شهر ۾ اناج، ٻج، ڀاڻ، زرعي اوزار، مال جي خوراڪ، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

ضلعي جي زرعي معيشت وڏي حد تائين [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري واري آبپاشي نظام تي ڀاڙي ٿي. اتر اولهه ڪئنال ضلعي جي وڏي زرعي پٽيءَ کي پاڻي پهچائي ٿو. ''ڊان'' موجب هن ڪئنال جو ڊزائين ڪيل وهڪرو 9,600 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو قمبر ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 305,579 ايڪڙ زمين کي سيراب ڪرڻ واري نظام سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces
 |url=https://www.dawn.com/news/1621762/qamber-shahdadkot-caught-between-two-provinces
 |work=[[ڊان]]
 |date=4 May 2021
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

زرعي پاڻيءَ جي اڻبرابر ورڇ، پاڻيءَ جي کوٽ، ٻوڏ ۽ زميني پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا قمبر ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت لاءِ اهم چئلينج آهن. قمبر جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل هڪ علمي مطالعي پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف عنصرن جي مقدار جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ورثو ==
قمبر شهر پاڻ نسبتاً جديد شهري مرڪز آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ان جي اولهندي علائقي ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترائي آثار قديمه موجود آهن. [[سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ڪيترن ماڳن جي دستاويزبندي ڪئي آهي، جن مان ڪيترائي قمبر تعلقي ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;&gt;{{cite web
 |title=Explore District Kambar Shahdadkot Complete Sites
 |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kambar-shahdadkot.php
 |website=Heritage Sites of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڪروهر جو دڙو ===
'''ڪروهر جو دڙو''' قمبر تعلقي جو اهم قديم ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ تي پختين سرن جي اڏاوت، رنگيل ۽ سوراخدار ٺڪر، ٽيراڪوٽا جون چوڙيون، پٿر جا اوزار ۽ [[سنڌو لکت]] جي نشان وارو ٺڪر مليو آهي. سطحي ثقافتي مواد ان ماڳ کي پختي سنڌو تهذيب واري دور، تقريباً 2500–1850 ق.م.، سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karohar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Karohar-Jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10039
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ڌنڌيهر جو دڙو ===
'''ڌنڌيهر جو دڙو''' پڻ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو محفوظ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. سرڪاري آثار قديمه جي رڪارڊ موجب ماڳ مان ٺڪر ۽ صدف جا آثار مليا آهن؛ ٻوڏ ۽ زمين ۾ لوڻ سبب ماڳ کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dhandeehar-jo-Daro
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10036
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سهڙي وارو دڙو ===
'''سهڙي وارو دڙو''' قائم خان شيخ ڳوٺ کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اوڀر ۾ قمبر تعلقي اندر واقع هڪ ننڍو آثار قديمه وارو دڙو آهي. زمين جي لوڻياٺ ۽ زرعي سرگرمين سبب ان جي ثقافتي مواد کي نقصان پهتو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Seehri Waro Daro, Kambar
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/572/kambar-shahdadkot/seehri-waro-daro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== هالو جو دڙو ===
'''هالو جو دڙو''' سعيداد کوسو ڳوٺ ڀرسان، دوست علي پل واري علائقي ۾ واقع آهي. اتان ٺڪر، پٿر جي جنڊ جا ٽڪرا ۽ پختين سرن جي اڏاوت جا نشان رپورٽ ڪيا ويا آهن. جديد قبرن، پوکي ۽ رهائشي توسيع سبب ماڳ خطري هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Halu-Jo-Daro, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/kambar-shahdadkot/halu-jo-daro.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== منگلي ماڳ ===
[[غيبي ديرو]] کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف کيرٿر جي اوڀرئين ڪناري تي '''منگلي ماڳ''' واقع آهي. اتان هاڪڙا، ڪوٽڏيجي، آمري ۽ نال ثقافتي مرحلن سان لاڳاپيل ٺڪر ۽ پٿر جا اوزار مليا آهن. ماڳ کي چوٿين ۽ ٽين هزارين ق.م. جي اوائلي سنڌو روايت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mugli Site, Kambar Shahdadkot
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1203/kambar-shahdadkot/kambar-shahdadkot-mugil-site
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ۽ روحاني روايت ==
قمبر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ صوفي روايت کي اهم جاءِ حاصل آهي. شهر خاص طور نقشبندي سلسلي جي عالم ۽ روحاني اڳواڻ '''سيد غلام حسين شاهه بخاري'''، مشهور بہ '''حسين شاهه قمبر وارو'''، سان وابسته رهيو آهي.

[[سيد غلام حسين شاهه بخاري]] 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ قمبر ۾ اچي آباد ٿيو ۽ بعد ۾ شهر ۾ مسجد، مدرسو ۽ روحاني مرڪز قائم ڪيائين. 1980ع ۾ قائم ڪيل حسين آباد وارو مرڪز مذهبي تعليم ۽ نقشبندي روايت جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dargah Aliya Hussain Abad Shareef Qamber
 |url=https://murshidhussain.com/
 |website=Dargah Aliya Hussain Abad
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

26 جنوري 2023ع تي سندس وفات کان پوءِ قمبر ۾ سوڳ ڪيو ويو ۽ سندس جنازي ۾ ملڪ جي مختلف علائقن مان هزارين عقيدتمند شريڪ ٿيا. ''ڊان'' موجب شهر جا ڪاروبار به سوڳ ۾ بند رهيا.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Qambar descends into mourning for spiritual leader Hussain Shah
 |url=https://www.dawn.com/news/1733992/qambar-descends-into-mourning-for-spiritual-leader-hussain-shah
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 January 2023
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ لاءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي. شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جي تعليمي انتظاميا جا دفتر پڻ قمبر ۾ واقع آهن.

قمبر جي تعليمي صورتحال کي سمجهڻ وقت شهر ۽ سڄي تعلقي يا ضلعي جي خواندگيءَ جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته شهري علائقن ۾ تعليمي رسائي عام طور ٻهراڙيءَ کان وڌيڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري قمبر علي خان تعلقي لاءِ مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 39.36 سيڪڙو درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب قمبر ۾ سرڪاري اسپتال، بنيادي طبي خدمتون ۽ ضلعي سطح جي صحت انتظاميا موجود آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ علاج ۽ طبي حوالگيءَ جو مرڪز آهي. ضلعي جي وسيع ٻهراڙي ۽ آباديءَ جي پکيڙ سبب صحت جي خدمتن تائين مفاصلو ۽ رسائي مقامي ترقيءَ جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== شهري ۽ انتظامي اهميت ==
2004ع کان پوءِ قمبر جو انتظامي ڪردار خاص طور وڌيو آهي. شهر ۾ ڊپٽي ڪمشنر سميت ضلعي انتظاميا، روينيو، پوليس، تعليم، صحت، عدليه ۽ ٻين سرڪاري شعبن جا ضلعي سطح جا دفتر قائم آهن. اهڙي طرح شهر جو معاشي دائرو رڳو پنهنجي ميونسپل آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر قمبر تعلقي ۽ ضلعي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ روزاني سرڪاري ۽ تجارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

قمبر ميونسپل ڪائونسل جي شهري آبادي 2023ع ۾ قمبر علي خان تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته باقي آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
قمبر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[وارهه]]، [[ميرو خان]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. قمبر–شهدادڪوٽ روڊ ضلعي جي ٻن وڏن شهري مرڪزن وچ ۾ اهم رستو آهي، جڏهن ته لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شهر کي لاڙڪاڻو ڊويزن جي وڏي شهري ۽ تجارتي مرڪز سان ملائين ٿا.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. 1973ع واري ٻوڏ کان پوءِ حسين شاهه قمبر وارو ريلوي اسٽيشن جي سامهون واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيو هو، جنهن مان شهر جي ريلوي اسٽيشن جي مقامي شهري تاريخ ۾ اهميت جو پڻ پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;HussainShahDawn&quot;/&gt;

== قدرتي آفتون ==
قمبر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي ٻين آبپاشيءَ وارن ميداني علائقن وانگر ٻوڏن کان متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2010ع ۽ 2022ع جون ٻوڏون قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙي، زرعي زمين، روڊن ۽ رهائشي آبادين لاءِ خاص طور نقصانڪار رهيون.

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|220px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جو ٻوڏ متاثر علائقو]]

ٻوڏن سان آثار قديمه کي پڻ نقصان پهتو آهي؛ آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب ڌنڌيهر جو دڙو 2010ع واري ٻوڏ ۽ زمين جي لوڻياٺ سبب متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dhandeehar&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
[[File:Drigh Lake.jpg|thumb|left|220px|ڊرگھ ڍنڍ، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبي ماحول جو حصو]]

قمبر جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ [[حمل ڍنڍ]]، دريغ ڍنڍ، کيرٿر جي جابلو پٽي ۽ ڪيترائي قديم آثار موجود آهن. ان ڪري قمبر جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي جاگرافي سان گڏ آثار قديمه، آبي ماحول ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;waterstudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTsites&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Bagodero Kamber.jpg|باگو ديرو، قمبر تعلقو
File:Ber Kamber.jpg|ٻير، قمبر تعلقو
File:Bhada Kamber.jpg|ڀاڏا، قمبر تعلقو
File:Bhangar Acha.jpg|ڀنگر آچا
File:Deh Abri Kamber.jpg|ديهه ابڙو، قمبر
File:Deh Aheer Kamber.jpg|ديهه آهير، قمبر
File:Deh Bharmi Kamber.jpg|ديهه ڀرمي، قمبر
File:Deh Ghaibi Dero Jagir 6 Chak 1.jpg|غيبي ديرو واري علائقي جو منظر
File:Colours of Juar.jpg|علائقي ۾ جوئر جو فصل
File:Drigh Lake.jpg|دريغ ڍنڍ
&lt;/gallery&gt;

== آباديءَ جا چونڊ انگ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قمبر ۽ قمبر علي خان تعلقو — 2023ع'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
! style=&quot;background:#EAF4EA;&quot; | قمبر شهر
| '''112,313'''
| 58,272
| 54,032
| 112,313
| —
|-
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | قمبر علي خان تعلقو
| '''448,990'''
| 234,516
| 214,459
| 112,313
| 336,677
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[قمبر تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[حمل ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Qambar Shahdadkot District|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون تصويرون}}

{{سنڌ جا شهر}}
{{قمبر شهدادڪوٽ ضلعو}}

[[زمرو:قمبر]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>erzdq98lhzrl06f1cdt89y6x6m9u364</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وارھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41754</id>
    <revision>
      <id>411504</id>
      <parentid>351718</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29954" sha1="2rclqdb761034r4ddid7lqjt8uvq91t" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = وارھ
| other_name              = Wareh Town 
| native_name             = وارھ شھر 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Warah Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|27|20|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = عبدالغفار بروهي
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| leader_title1           = وائيس چيئرمين
| leader_name1            = مختيار احمد

&lt;!-- تاريخي حيثيت --&gt;
| established_title       = تعلقي جو صدر مقام
| established_date        = 1901ع کان اڳ موجود؛ 1901ع ۾ نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 38,394
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون، جنس، سالياني واڌ ۽ گهريلو جسامت
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = مرد
| blank_info_sec1         = 19,840
| blank1_name_sec1        = عورتون
| blank1_info_sec1        = 18,554
| blank2_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank2_info_sec1        = 5.23 ماڻهو

&lt;!-- رابطي --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''وارھ''' يا '''وارهه''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ شهر، [[ٽائون ڪميٽي]] ۽ [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[گاجي کهاوڙ]]، [[وڳڻ]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[قمبر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب وارھ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''38,394''' هئي، جنهن ۾ 19,840 مرد ۽ 18,554 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 37,926 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ صرف '''0.21 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو جسامت 5.23 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

[[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ==
وارھ جي نالي جي اصل بابت مقامي تاريخ ۾ مختلف رايا ملن ٿا. محقق ڊاڪٽر علي اڪبر ”اسير“ قريشي هڪ مقامي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته شهر جي ڀرسان پراڻي زماني ۾ واريءَ جا دڙا ۽ ڀٽون گهڻيون هيون ۽ انهن مان گذرندڙ رستن کي مقامي طور '''واريءَ ره''' يا '''واريءَ جا رستا''' سڏيو ويندو هو. سندس خيال موجب اهو لفظ وقت سان تبديل ٿي '''وارھ''' جي صورت اختيار ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;AsirWarah&quot;&gt;{{cite journal
 |last=قريشي
 |first=علي اڪبر ”اسير“
 |title=وارھ جو تاريخي ۽ تحقيقي پسمنظر
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=4
 |year=2017
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي تحقيق ۾ شهر ڀرسان واريءَ جي پراڻين ڀٽن کي سنڌو درياهه جي ڪنهن قديم وهڪري يا ڦاٽ جي باقيات سان ڳنڍيو ويو آهي. دين محمد ڪلهوڙي پڻ پنهنجي ضلعي جي تاريخ بابت ڪتاب ۾ وارھ جي نالي کي '''واري''' سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، پر هي وضاحت لسانيات جي ڪنهن قطعي اتفاق بدران مقامي تاريخي تشريح آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ڪلهوڙو
 |first=دين محمد
 |title=قنبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾
 |year=2011
 |publisher=قنبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
وارھ جي علائقي ۾ انساني آبادي جديد شهر کان گهڻي پراڻي آهي. شهر جي اولهه طرف [[جوڻاڻي]] نالي تاريخي ماڳ موجود آهي، جنهن کي مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي. پنهور موجب پراڻي شهر جا آثار موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=تصوير سنڌ
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |year=2004
 |url=https://archive.org/details/Tasweer-e-Sindh_201410/mode/1up
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ اتر سنڌ ۾ آبپاشي ۽ زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪيترين آبادين واڌ ڪئي. پنهور 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ وڌندڙ شهرن ۾ قمبر، شهدادڪوٽ، وارھ، وڳڻ ۽ ٻين آبادين جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو. برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت وارھ اڳ ئي تعلقو هو ۽ ان کي شڪارپور ضلعي مان نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=بمبئي حڪومت
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري '''1901ع شهر جي قيام جو سال نه آهي'''؛ اهو وارھ جي جديد انتظامي تاريخ ۾ اهو سال آهي جڏهن وارھ تعلقو نئين لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو بڻيو ۽ شهر تعلقي جي انتظامي صدر مقام طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

مقامي تاريخ مطابق [[مرزا قليچ بيگ]] به هن علائقي جي سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل رهيو. وارھ کان ڏکڻ طرف حاجي سليمان قريشي جي مقام ۽ پراڻي رستي بابت روايتن ۾ پڻ مرزا قليچ بيگ سان منسوب هڪ ڀت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا مسافرن جي اچ وڃ آسان ڪرڻ لاءِ ٺهرائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;AsirWarah&quot;/&gt;

=== پاڪستان کان پوءِ ===
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ وارھ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقي جو صدر مقام رهيو. ڊسمبر 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ ۽ ان جو تعلقو نئين ضلعي ۾ شامل ٿيا.

== جاگرافي ==
وارھ لڳ ڀڳ 27°27′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°48′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر سنڌو ماٿريءَ جي هموار ميداني علائقي ۾ آهي ۽ ان جي ڀرپاسي وڏي پيماني تي زرعي زمينون آهن.

شهر جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ پراڻا درياهي وهڪرا، واريءَ جا دڙا ۽ واهه اهم رهيا آهن. جديد دور ۾ شهر جو زرعي پسمنظر [[سکر بئراج]] سان ڳنڍيل آبپاشي نظام تي دارومدار رکي ٿو.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ وارھ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 38,394 هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ 37,926 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 37,926
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''38,394'''
| 19,840
| 18,554
| 0.21٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

شهر جي آباديءَ ۾ 2017ع کان 2023ع تائين رڳو 468 ماڻهن جو خالص اضافو ٿيو، جنهن سبب شهر جي واڌ ساڳئي تعلقي جي گاجي کهاوڙ ۽ وڳڻ جي ڀيٽ ۾ سست رهي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

== رهائش ۽ شهري سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي شماريات موجب وارھ ٽائون ڪميٽي ۾ '''7,343 رهائشي گهر''' درج هئا. انهن مان 2,968 پڪا، 924 نيم پڪا ۽ 3,451 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ رهائشي شماريات
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''وارھ ۾ رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! ڪل
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''7,343'''
| 2,968
| 924
| 3,451
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي 2020–21ع واري رپورٽ ۾ '''وارھ پاڻي فراهمي اسڪيم جي بهتري ۽ توسيع''' لاءِ 275.674 ملين رپين جو منصوبو درج آهي، جنهن کي نگراني وقت اطمينان بخش قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;WarahWater&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2020–21ع
 |url=https://www.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2020-21.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ پڻ وارھ تعلقي جون ٻوڏ متاثر پاڻي فراهمي ۽ نيڪال جون اسڪيمون بحاليءَ لاءِ شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SFERPWater&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي پاڻي فراهمي ۽ نيڪال جي متاثر اسڪيمن بابت رپورٽ
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني حڪومت ==
وارھ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت حاصل آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي وارھ '''10 وارڊن''' تي مشتمل هئي؛ انهن مان اٺ وارڊ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ٻه آزاد اميدوارن کٽيا هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٽائون ڪميٽي وارھ: مڪاني چونڊون 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-warah.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ جي 2015ع واري سنڌ مڪاني چونڊ رپورٽ پڻ وارھ ٽائون ڪميٽي لاءِ 10 وارڊ درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ مڪاني چونڊون 2015ع: مشاهدي جي رپورٽ
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2026ع واري چونڊيل مڪاني نمائندن جي فهرست موجب ٽائون ڪميٽي وارھ جو چيئرمين '''عبدالغفار بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''مختيار احمد''' آهن، ۽ انهن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي چونڊيل مڪاني حڪومت نمائندن جي فهرست
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
وارھ تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب شهر ۾ پرائمري، سيڪنڊري، هائير سيڪنڊري، ڊگري ۽ فني تعليم جا ادارا موجود آهن.

سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج وارھ''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي فعال سرڪاري ڪاليجن ۾ شامل آهي. ڪاليج ۾ سائنس ۽ هيومينيٽيز جا پروگرام موجود آهن.&lt;ref name=&quot;College&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا سرڪاري ڪاليج
 |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges
 |publisher=ڪاليج ايجوڪيشن کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ ووڪيشنل اسڪول ڇوڪريون، وارھ''' پڻ فعال ادارو طور درج آهي، جيڪو سلائي، لباس ٺاهڻ ۽ ڪڙهائي سميت فني تربيت فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;STEVTA&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارا
 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1464.pdf
 |publisher=سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري بوائز ۽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول پڻ ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته تعلقي جي ٻين اهم تعليمي مرڪزن ۾ گاجي کهاوڙ ۽ وڳڻ شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وارھ جا چونڊ سرڪاري تعليمي ۽ فني ادارا'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! ادارو
! سطح
! اهم شعبا
|-
| گورنمينٽ ڊگري ڪاليج وارھ
| ڊگري ڪاليج
| سائنس، هيومينيٽيز
|-
| گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ
| هائير سيڪنڊري
| عام تعليم
|-
| گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ
| هائير سيڪنڊري
| عام تعليم
|-
| گورنمينٽ ووڪيشنل اسڪول ڇوڪريون، وارھ
| فني ۽ ووڪيشنل
| سلائي، لباس ٺاهڻ، ڪڙهائي
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو ۽ سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي.&lt;ref name=&quot;College&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;STEVTA&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== صحت ==
وارھ ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. سنڌ صحت کاتي جي رڪارڊ ۾ اسپتال جو ڪوڊ '''234064''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=صحت مرڪزن جي رپورٽ
 |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php
 |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت کاتي جي انتظامي روڊ ميپ ۾ تعلقه اسپتال وارھ کي '''60 بسترا''' رکندڙ اسپتال طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HealthRoadmap&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صحت کاتي جي انتظامي ڪيڊر لاءِ روڊ ميپ
 |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf
 |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |year=2014
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن واري شمسي توانائي منصوبي ۾ پڻ تعلقه اسپتال وارھ کي شمسي نظام لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;SolarHospital&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf
 |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ '''وارهه فيملي ويلفيئر سينٽر''' پڻ ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته عورتن ۽ ٻارن لاءِ تعلقه اسپتال اندر ماءُ ۽ ٻار جي صحت جون خدمتون دستياب آهن.&lt;ref name=&quot;SupportDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ مددگار خدمتن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf
 |publisher=ليگل ايڊ سوسائٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ۽ وارھ برانچ ==
شهر جي نالي سان سڃاتي ويندڙ '''وارھ برانچ''' علائقي جي اهم آبپاشي واهن مان هڪ آهي. اها سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل آهي ۽ وارھ، قمبر، ميرو خان ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Canal&quot;&gt;{{cite news
 |title=بلوچستان ڏانهن پاڻي پهچائڻ لاءِ واهن جي کاٽي مڪمل
 |url=https://www.dawn.com/news/1674544
 |work=[[ڊان]]
 |date=12 February 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور وارھ برانچ کي اتر اولهه ڪئنال مان پاڻي ملندو هو؛ بعد ۾ اونهاري جي فصلن لاءِ ان کي رائيس ڪئنال سان پڻ ڳنڍيو ويو. پاڻيءَ جي ورڇ، گاد ۽ پوڇڙيءَ تائين پاڻي نه پهچڻ علائقي جا پراڻا زرعي مسئلا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Canal&quot;/&gt;

پاڻيءَ جي کوٽ سبب وارھ جي آبادگارن ڪيترائي ڀيرا احتجاج پڻ ڪيا آهن. 2020ع ۾ آبادگارن نصيرآباد ۽ وارھ جي پوڇڙي وارن علائقن تائين پاڻي پهچائڻ لاءِ احتجاج ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج
 |url=https://tribune.com.pk/story/2256982/protests-erupt-over-water-shortages-across-sindh
 |work=دي ايڪسپريس ٽربيون
 |date=28 July 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
وارھ جي معيشت وڏي حد تائين شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] علائقي جا اهم فصل آهن، جڏهن ته تربوز، ڀاڄيون، چارا ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اناج، زرعي ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن، مشينري، مال جي واپار ۽ عام ريزڪي سامان جي مقامي مارڪيٽ طور ڪم ڪري ٿو.

وارھ برانچ جي پاڻيءَ جي دستيابي خاص طور سارين جي پيداوار تي سڌو اثر وجهي ٿي. پاڻيءَ جي شديد کوٽ وارن سالن ۾ وارھ، قمبر ۽ شهدادڪوٽ جا زرعي علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ جون رپورٽون اچي چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=پاڻيءَ جي کوٽ سبب سارين جو فصل متاثر
 |url=https://www.dawn.com/news/896266/paddy-crop-hit-by-water-shortage
 |work=[[ڊان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ وارھ جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت سان ڳنڍيل آهي.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
وارھ پنهنجي ڀرپاسي جي شهرن ۽ ڳوٺن سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي. اهم علائقائي رستن ۾ وارھ–وڳڻ، وارھ–گاجي کهاوڙ، وارھ–نصيرآباد ۽ وارھ کان قمبر ۽ لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شامل آهن.

2008ع جي لاڙڪاڻي ترقياتي پيڪيج ۾ وارھ، نصيرآباد، قمبر، شهدادڪوٽ، رتوديرو ۽ ٻين شهرن کي ملائيندڙ رستن جي بهتري پڻ شامل ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=لاڙڪاڻي ترقياتي پيڪيج لاءِ فنڊ جاري
 |url=https://www.dawn.com/news/307725/funds-for-larkana-package-released
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 June 2008
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''وڳڻ–وارھ روڊ وٽ لالو رائنڪ کان غيبي ديرو روڊ تائين 7 ڪلوميٽر رستي جي ٻيهر تعمير''' پڻ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع
 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي غيرمعمولي ٻوڏ]] وارھ شهر جي جديد تاريخ جو هڪ وڏو قدرتي آفت وارو واقعو هو.

آگسٽ 2022ع جي آخر ۾ سيف الله مگسي برانچ، مختلف ڊرينن ۽ بلوچستان جي جابلو وهڪرن جو پاڻي وارھ ڏانهن وڌڻ لڳو، جنهن سبب شهر مان ماڻهن جي لڏپلاڻ شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان ٻوڏ جي خوف سبب لڏپلاڻ
 |url=https://www.dawn.com/news/1707214
 |work=[[ڊان]]
 |date=29 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر جي ڪيچمينٽ ۽ ڪاڇي کان ايندڙ پاڻي شهر ڏانهن وڌي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;FloodEvac&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ شهر خالي ڪرڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/1708135
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻن ڏينهن بعد رپورٽن موجب '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' شهر ۽ ڀرپاسي مان محفوظ علائقن ڏانهن منتقل ٿي چڪا هئا. ڪيترن پاڙن، زرعي زمينن ۽ رستن تي پاڻي بيٺل هو.&lt;ref name=&quot;FloodExodus&quot;&gt;{{cite news
 |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ
 |url=https://www.dawn.com/news/1708397/over-40000-move-out-of-qambar-shahdadkots-warah-to-escape-floodwater-ravages
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ ورلڊ بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ هيٺ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ واهن، نالن، بندن، پاڻي فراهمي ۽ روڊن جي بحاليءَ جا ڪم شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ بحالي
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]
 |date=28 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهري ترقي ==
قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ جي پاڻي، نيڪال، گهٽين ۽ روڊن لاءِ مختلف ترقياتي اسڪيمون منظور ٿينديون رهيون آهن.

2005–06ع جي ضلعي ترقياتي پروگرام ۾ وارھ سميت قمبر، نصيرآباد ۽ ميرو خان ۾ نيڪال جي نظام جي توسيع ۽ بهتري لاءِ رقم مختص ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي لاءِ ترقياتي منصوبا
 |url=https://www.dawn.com/news/165898/shc-summons-police-officials
 |work=[[ڊان]]
 |date=18 November 2005
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2019–20ع جي سنڌ حڪومت واري منصوبي ۾ وارھ جي پاڻي فراهمي نظام جي بهتري ۽ توسيع لاءِ 275.674 ملين رپيا رکيا ويا.&lt;ref name=&quot;WarahWater&quot;/&gt;

== عدالتي ۽ انتظامي ادارا ==
تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب وارھ ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف سرڪاري تعلقائي آفيسون موجود آهن.

شهر ۾ پوليس اسٽيشن ۽ عدالتي انتظام سان لاڳاپيل مقامي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جا وڏا عدالتي معاملا [[قمبر]] ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ سان لاڳاپيل آهن.

== سماج ۽ ٻولي ==
شهر جي روزمره سماجي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ [[سنڌي ٻولي]] غالب آهي. وارھ ۽ ڀرپاسي ۾ چانڊيا، کهاوڙ، مغيري، بروهي، تنيا، ابڙا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا خاندان رهن ٿا. جديد آدمشماري شهر جي سطح تي ذاتين يا قبيلن موجب انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن جو عددي تناسب بيان ڪرڻ ممڪن ناهي.

== تاريخي ماڳ ۽ ڀرپاسي ==
شهر جي ڀرپاسي ۾ حاجي سليمان قريشي جو پراڻو مقام، فيض محمد سوڍر جي آبادي ۽ تاريخي [[جوڻاڻي]] واقع آهن. جوڻاڻي جي سڃاڻپ خصوصاً وچئين دور جي سنڌ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;AsirWarah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

وارھ–گاجي کهاوڙ واري پراڻي واٽ پڻ شهر جي مقامي تاريخ ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿي؛ موجوده پڪو روڊ وڏي حد تائين ساڳئي علائقائي رابطي واري رخ جي پيروي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsirWarah&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[وڳڻ]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[وارھ برانچ]]
* [[سکر بئراج]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://college.sindh.gov.pk سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو]
* [https://stevta.gos.pk سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]
* [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو]

[[زمرو:وارھ]]
[[زمرو:وارھ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>2rclqdb761034r4ddid7lqjt8uvq91t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميرو خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42118</id>
    <revision>
      <id>411484</id>
      <parentid>150901</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ميروخان]] کي [[ميرو خان]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>150901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2731" sha1="qvz82v5efyq2jz1dfz03npntjkysgjn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = ميروخان
| native_name            = 
| settlement_type        = شھر
|image_flag = Flag of Sindh.svg
|flag_size = 150
&lt;!-- Location ---------------- --&gt;
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| coordinates            = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type       =ملڪ
| subdivision_name       = {{flagu|پاڪستان}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = 
{{Flag|سنڌ}}
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قمبر شھدادڪوٽ]]
| subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3 = [[ميروخان تعلقو]]
| established_title      = تعلقو قائم ٿيو
| established_date       = 1915

&lt;!-- Seat of government and towns --&gt;
| seat_type              = تعلقا ميونسپل ڪميٽي (TMA)
| seat                   = 
| parts_type             = 
| parts_style            = 
| government_type        =

&lt;!-- Politics --------------- --&gt;
| government_footnotes   = 
| leader_party           = 
| leader_title           = 
| leader_name            = 
| leader_title1 = First Class Magistrate
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 =
 
&lt;!-- Area ------------------- --&gt;
| area_footnotes         = 
| area_total_km2         = 

&lt;!-- Elevation ------------------------ --&gt;
| elevation_footnotes    = 
| elevation_m            = 147

&lt;!-- Population --------------------- --&gt;
| population_total       = 10590
| population_as_of       = 
| population_est         = 
| pop_est_as_of          = 2014
| population_density_km2 = 
| population_note        = 

&lt;!-- General information ------------- --&gt;
| timezone               = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset             = +5
| timezone_DST           = 
| utc_offset_DST         = 

&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ------ --&gt;
| area_code              = 074
| website                = 
| footnotes              = 
}}

'''ميروخان''': '''Mirokhan''':قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي تعلقي ميروخان جو ھيڊ ڪوارٽر ۽ ھڪ ننڍو شھر آھي.ھن شھر کي تعلقي جو درجو 1915 ۾ مليو ان وقت لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھيو . 2005 ۾ ھن شھر کي نئين ٺاھيل  ضلعي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] ۾ شامل ڪيو ويو . مشھور صوفي بزرگ ميان حامد حضوري جو مقبرو ھن شھر ۾ واقع آهي. ھن شھر ۾ تنيا، ڀٽي، گوپانگ، چانڊيا، مگسي، ابڙا، لغاري، وڌا، کيڙا، سيد ۽ ٻين مختلف ذاتين جا ماڻهو رھن ٿا.</text>
      <sha1>qvz82v5efyq2jz1dfz03npntjkysgjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411486</id>
      <parentid>411484</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22415" sha1="kqksue1lnql96cbaglu07kz3qdicelj" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميرو خان
| native_name             = ميروخان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ميرو خان تعلقو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| population_total        = 20,428
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 55
| elevation_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Elevation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Miro Khan Elevation
 |url=https://elevation.city/pk/p30o
 |website=Elevation City
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77270
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''ميرو خان''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ هڪ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ روڊن وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي.

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,428''' هئي، جنهن ۾ 10,669 مرد، 9,758 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; 2017ع ۾ شهر جي آبادي 21,270 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران آباديءَ ۾ 842 ماڻهن جي گهٽتائي ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح '''−0.67 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ==
سنڌيءَ ۾ شهر جو نالو '''ميرو خان''' يا گڏيل صورت ۾ '''ميروخان''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ''Miro Khan'' ۽ ''Mirokhan'' ٻئي صورتون ملن ٿيون.

[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري ۾ هن شهر کي ''Miro Kahn'' جي املا سان درج ڪيو ويو آهي ۽ پوسٽل ڪوڊ '''77270''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
ميرو خان جي جديد انتظامي اهميت برطانوي دور جي شروعاتي ويهين صديءَ سان ڳنڍيل آهي. 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي بابت سرڪاري گزيٽيئر موجب '''1911ع ۾ ميرو خان کي نئين ٺهيل تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو'''. نئون تعلقو قائم ڪرڻ وقت رتوديرو، لاڙڪاڻو ۽ قمبر وارن پراڻن انتظامي علائقن مان ديهون شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1919
}}&lt;/ref&gt;

ان وقت ميرو خان هڪ ننڍڙي وسندي هئي. تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو ۽ ٻين انتظامي ادارن جي قيام سان شهر آهستي آهستي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ 1915ع کي ميرو خان تعلقي جي قيام جو سال لکيو ويو آهي، پر تاريخي رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1915–16ع ۾ پوليس اسٽيشن ۽ ٻين عمارتن جي تعمير ٿي، جڏهن ته تعلقي جي انتظامي قيام جو عمل 1911ع سان لاڳاپيل هو.

=== ضلعي جي تبديلي ===
2004ع تائين ميرو خان [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. ڊسمبر 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ تعلقو نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.

ان وقت ميرو خان تعلقو موجوده حدن کان وڏو هو؛ بعد ۾ ان جي ڪجهه حصن کي الڳ ڪري [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] قائم ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′35″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′30″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Elevation&quot;/&gt;

ميرو خان [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي زرعي زمينون، واهه، واٽر ڪورس ۽ ڳوٺاڻيون آباديون آهن.

ميرو خان جي ويجهن آبادين ۾ ڀنڀو خان چانڊيو، ٺارو واڍو، ڊرٻ چانڊيو، علي شير گوپانگ، ڪرم علي گوپانگ، ٻوٿي ۽ بهرام سميت ٻيا ڳوٺ ۽ قصبا شامل آهن.

== موسم ==
ميرو خان اتر اولهه سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني آبهوا واري علائقي ۾ اچي ٿو. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي ۽ مئي کان جولاءِ تائين ڀرپاسي واري لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ خطي ۾ گرمي پد 50 ڊگري سينٽي گريڊ جي ويجهو يا ان کان مٿي پهچڻ جا واقعا رڪارڊ ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeat&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hottest day in Larkana
 |url=https://www.dawn.com/news/105094/hottest-day-in-larkana
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 June 2003
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون. غير معمولي برساتن دوران شهر ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهين زرعي علائقن کي پاڻي بيهڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو رهي ٿو.

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي 21,270 هئي. 2023ع ۾ اها 20,428 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Qambar Shahdadkot – Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ميرو خان شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| 2017ع
| 21,270
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4da;&quot;
| 2023ع
| '''20,428'''
| 10,669
| 9,758
| −0.67٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.98 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''54.20 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''65.45 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''42.18 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''ميرو خان ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e4f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''54.20٪'''
|-
| مرد
| 65.45٪
|-
| عورتون
| 42.18٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ شهر اندر 1,772 مرد ۽ 1,381 عورتون پرائمري مڪمل ڪيل پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ درج ٿيا، جڏهن ته 1,519 مرد ۽ 741 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 734 مرد ۽ 233 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,415 گهر''' هئا. انهن مان 1,771 پڪا، 779 نيم پڪا ۽ 865 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white;&quot; | '''ميرو خان شهر ۾ رهائش ۽ سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
! باورچی خانو
! غسل خانو
! بيت الخلا
|-
| 3,415
| 1,771
| 779
| 865
| 1,621
| 2,693
| 2,184
| 1,823
| 1,871
| 1,885
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 3,626 گهر هئا، جن مان 2,098 پڪا، 807 نيم پڪا ۽ 721 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== مقامي حڪومت ==
ميرو خان شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' طور درج آهي. سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۽ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ شهري مڪاني ادارو طور موجود آهي.&lt;ref name=&quot;TownCommittee&quot;&gt;{{cite web
 |title=Procurement Committee – Town Committee Miro Khan
 |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/29392TCMIROKHAN09062016.PDF
 |publisher=Local Government Department, Government of Sindh
 |date=22 March 2016
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽي سي ميرو خان''' الڳ چونڊ اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Vacant Seats – District Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ميرو خان شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان''' فعال سرڪاري اداري طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment against Deceased Quota – Government Boys High School Miro Khan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Appointment%20against%20Deceased%20Quota%20to%20the%20post%20of%20Store%20Keeper%20%28BS-07%29%20in%20Respect%20of%20Mr%20Mohsin%20Ali%20Tunio%20So%20Late%20Muhammad%20Akbar%20Ex-%20HST%20at%20GBHS%20Miro%20Khan.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=31 January 2019
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي کاتي جي جديد ملازمن واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SELDstaff&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education Department Employee Profile Records
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/97149%20Letter%20for%20Profiling%20of%20Govt%20Employees%20-Pensioners%20of%20Sindh%20Who%20themselves%20or%20their%20spouses%20were%20beneficiaries%20of%20BISP.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ميرو خان''' لاءِ پڻ الڳ سرڪاري بجيٽ اسڪيم موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary Education – District Kambar, Budget Estimates 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب ميرو خان تعلقي جي 90.8 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 53 سيڪڙو وٽ بائونڊري وال، 73 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 23 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 52 سيڪڙو وٽ پيئڻ جي پاڻي جي سهولت هئي.&lt;ref name=&quot;ASC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023–24 – Kambar Shahdadkot District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ميرو خان ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' واقع آهي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪرز مانيٽرنگ نظام ۾ هن اسپتال کي باقاعدي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Facility Wise Monthly Compliance
 |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي پبلڪ پروڪيورمينٽ رڪارڊ ۾ پڻ 2012ع، 2013ع ۽ 2014ع دوران '''تعلقه اسپتال ميرو خان، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' جي نالي سان سرڪاري خريداري ۽ انتظامي رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;HospitalSPPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Hospital Mirokhan – Procurement Records
 |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميان حامد الله حضوري جي درگاهه ==
ميرو خان جي سڀ کان اهم مذهبي ماڳن مان هڪ '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سندس قديم مسجد، مقبرو ۽ ڀرپاسي وارو قبرستان شهر جي تاريخي مذهبي ورثي جو حصو آهن.

2004ع ۾ سنڌ حڪومت طرفان سنڌ اسيمبليءَ کي ڏنل جواب موجب '''حضرت ميان حامد الله حضوري، ميرو خان''' جي درگاهه سرڪاري اوقاف کاتي جي ملڪيت نه هئي، پر ان جي صدي پراڻي مسجد ۽ قبرستان جي مرمت ۽ تحفظ جي ضرورت هئي. ان لاءِ 1995ع ۾ 1.335 ملين رپين جي بحاليءَ واري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dargah&quot;&gt;{{cite news
 |title=Auqaf dept lacks details on shrines
 |url=https://www.dawn.com/news/356061
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 April 2004
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب حامد حضوري جي مسجد 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان جو ذڪر قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق ۾ پڻ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان: ماضي ۽ حال جون ڪهاڻيون
 |year=2012
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
ميرو خان جي معاشي زندگي شهر جي چوڌاري موجود زرخيز زرعي زمينن سان ڳنڍيل آهي. ڀرپاسي ۾ خاص طور [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته موسمي ڀاڄيون، ميوا ۽ چارا پڻ پيدا ٿين ٿا.

شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن آبادين لاءِ زرعي جنس، روزمرهه جي سامان، ڀاڻ، ٻج، زرعي اوزارن ۽ ٻين شين جي مقامي بازار طور ڪم ڪري ٿو.

ميرو خان ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي. زرعي پيداوار سان لاڳاپيل رائيس ملون ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار مقامي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

== آمدرفت ==
ميرو خان سڌي رستي وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر ضلعي جي وچئين زرعي پٽيءَ لاءِ هڪ علائقائي روڊ جنڪشن طور ڪم ڪري ٿو.

لاڙڪاڻو شهر ميرو خان کان تقريباً 27 ڪلوميٽر پري آهي، جڏهن ته [[موهن جو دڙو]] جو آثار قديمه وارو ماڳ لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي.

== ٻوڏ ==
ميرو خان 2022ع جي تباهي آڻيندڙ سنڌ ٻوڏ دوران سخت متاثر علائقن مان هڪ هو. وڏي انگ ۾ بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ شهر ۾ عارضي خيما ۽ امدادي مرڪز قائم ڪيا ويا.

سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ جي وڏي وزير ميرو خان ۾ قائم وڏي خيما بستي جو دورو ڪيو، جتي ٻوڏ متاثر ماڻهن کي رهائش ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Flood2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs
 |url=https://www.dawn.com/news/1711431
 |work=[[ڊان]]
 |date=23 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ثقافت ==
ميرو خان بنيادي طور سنڌي ٻولي ۽ ثقافت وارو شهر آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ نسلن ۽ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا، پر جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري؛ تنهنڪري ذاتين بابت غير حوالاجات واري فهرست کي قطعي آباديءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

سنڌي ٻولي، مقامي صوفي روايت، ميلن، درگاهن، سنڌي ٽوپي، اجرڪ ۽ زرعي ڳوٺاڻي ثقافت شهر جي سماجي زندگيءَ جا اهم جز آهن.

== مشهور شخصيتون ==
ميرو خان ۽ ان جي ڀرپاسي سان تاريخي ۽ سماجي طور لاڳاپيل شخصيتن ۾:

* ميان حامد الله حضوري — صوفي بزرگ ۽ عالم
* مولانا خوش محمد ميروخاني — ديني عالم
* حاجي سيد شوڪت علي شاهه — سياسي ۽ سماجي شخصيت

آخري ٻن شخصيتن بابت تفصيلي حياتياتي دعوائون شامل ڪرڻ کان اڳ وڌيڪ آزاد ۽ معتبر ماخذ گهربل آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[بهرام]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[سجاول جوڻيجو]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[موهن جو دڙو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

[[زمرو:ميرو خان]]
[[زمرو:ميرو خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>kqksue1lnql96cbaglu07kz3qdicelj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نصيرآباد، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45272</id>
    <revision>
      <id>411510</id>
      <parentid>368305</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29855" sha1="7940ulfwv0i4pm6o1a4mm0m4bd5a4q2" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = نصيرآباد
| other_name              = نصير آباد
| native_name             = نصيرآباد
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ٽائون ڪميٽي
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               =
| mapsize                 = 240px
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = نصيرآباد
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|22|46|N|67|55|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[نصيرآباد تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = محمد يوسف
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 38,105
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون، جنس، سالياني واڌ ۽ گهريلو جسامت
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = مرد
| blank_info_sec1         = 20,135
| blank1_name_sec1        = عورتون
| blank1_info_sec1        = 17,967
| blank2_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank2_info_sec1        = 5.81 ماڻهو
| blank3_name_sec1        = خواندگي
| blank3_info_sec1        = 52.91٪ (2023ع)

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| elevation_m             = 13
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77020
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''نصيرآباد''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ شهر، ٽائون ڪميٽي ۽ [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جو صدر مقام آهي. شهر اتر سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[وارھ]]، [[باڊھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''38,105''' هئي، جنهن ۾ 20,135 مرد، 17,967 عورتون ۽ 3 ٽئين جنس جا ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 37,819 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح صرف '''0.13 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== نالو ۽ بنياد ==
نصيرآباد جي نالي ۽ بنياد بابت ٻه مشهور مقامي روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت شهر کي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] ۽ مير نصير محمد خان ٽالپر سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت شهر جو بنياد [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿي.

دين محمد ڪلهوڙي پنهنجي تصنيف ''قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾'' ۾ لکيو آهي تہ شهر جي ابتدائي آبادڪاريءَ بابت ڪو واضح پراڻو تحريري ماخذ موجود ناهي، پر مقامي روايتن ۽ تاريخي اهڃاڻن جي بنياد تي هو ان جي قيام کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي دور سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;KalhoroBook&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڪلهوڙو
 |first=دين محمد
 |title=قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾
 |year=2011
 |page=94
 |publisher=قمبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي
}}&lt;/ref&gt;

هڪ جديد مقامي تاريخي ماخذ پڻ روايت نقل ڪري ٿو تہ ميان نصير محمد ڪلهوڙي، سيد سفر شاهه بخاري جي صلاح تي هي آبادي قائم ڪئي ۽ شهر جو نالو نصيرآباد رکيو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=نصيرآباد
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-nasirabad/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن روايت کي قطعي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران '''مقامي تاريخي نسبت''' طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== تاريخ ==

=== اوائلي دور ===
نصيرآباد جي ڀرپاسي وارو علائقو موجوده شهر کان گهڻي پراڻي آبادڪاريءَ جا نشان رکي ٿو. نصيرآباد تعلقي ۾ ڌمراهه ۽ چنهڙو نالي قديم دڙا درج ڪيا ويا آهن؛ ڌمراهه واري دڙي کي هڙپائي دور ۽ چنهڙي کي اسلامي دور جي آثارن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

ڀرپاسي جي [[جوڻاڻي]] واري تاريخي ماڳ کي پڻ [[ايم ايڇ پنهور]] 14هين صديءَ جي مشهور مسافر [[ابن بطوطه]] جي بيان ڪيل ''جناڻي'' شهر سان سڃاتو آهي. پنهور موجب اهو شهر پراڻي درياهي وهڪري تي آباد هو، جيڪو بعد ۾ وارھ برانچ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
برطانوي دور ۾ نصيرآباد هڪ اهم انتظامي نالي طور استعمال ٿيندو هو. 1885ع واري ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ '''نصيرآباد تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي ميهڙ سب ڊويزن جو هڪ تعلقو ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت تعلقي جي ايراضي 343 چورس ميل ۽ 1881ع جي آبادي 46,278 هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا: نصيرآباد تعلقو ۽ شهر
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_10_(2nd_edition).pdf/251
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ ۾ نصيرآباد شهر کي نصيرآباد تعلقي اندر، چيلا واهه جي ڪناري تي واقع، وارھ کان لڳ ڀڳ 10 ميل اوڀر، باڊھ ريلوي اسٽيشن کان 7 ميل ۽ ميهڙ کان 14 ميل اتر-اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي. شهر تپيدار جو هيڊڪوارٽر هو ۽ هتي مسافر بنگلو، پوسٽ آفيس ۽ پوليس لائينون موجود هيون؛ 1881ع ۾ شهر جي آبادي 2,000 کان گهٽ هئي. چانورن جو مقامي ۽ گذرندڙ واپار پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

برطانوي دور جي هن رڪارڊ مان هڪ اهم ڳالهه واضح ٿئي ٿي: '''تعلقي جو نالو نصيرآباد هو، پر وارھ کي تعلقي جو “chief place” ڄاڻايو ويو هو'''. تنهنڪري اهو چوڻ تہ ان وقت وارھ کي ڪا انتظامي اهميت ئي نه هئي، درست ناهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1898ع ۾ برطانوي سرڪار طرفان '''نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني''' بابت الڳ رپورٽ پڻ تيار ڪئي وئي، جيڪا برٽش لائبريري جي انڊيا آفيس رڪارڊز ۾ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جي نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني رپورٽ، 1898ع
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150664
 |website=برٽش لائبريري
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ٿيڻ ===
1901ع ۾ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت پراڻي شڪارپور ضلعي مان رتوديرو، لاڙڪاڻو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، ڪڪڙ ۽ '''نصيرآباد''' تعلقا نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا. پوءِ واري گزيٽيئر ۾ هن انتظامي اڪائيءَ کي صاف لفظن ۾ '''Nasirabad (i.e., Warah)''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1901&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |year=1919
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاڙڪاڻي ضلعي جي 1919ع واري گزيٽيئر ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ وارھ ان تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو، جيڪو اڳ '''نصيرآباد تعلقو''' سڏبو هو، ۽ ڪجهه سال اڳ انتظامي سهولت خاطر تعلقائي آفيسون نصيرآباد کان وارھ منتقل ڪيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعليم ۽ انتظام جي تاريخ
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 20هين صدي ۽ ٻيهر تعلقو ٿيڻ ===
بعد ۾ نصيرآباد شهر وارھ تعلقي جي ٽائون ڪميٽي طور ڪم ڪندو رهيو. 2002ع جي پاڪستاني چونڊ تڪبنديءَ ۾ '''نصيرآباد ٽائون ڪميٽي''' صاف طور وارھ تعلقي جو حصو درج ٿيل آهي، گڏوگڏ ڌمراهه، ديرو، نصيرآباد، ايڊيشنل نصيرآباد، وڳڻ ۽ لالو تپا پڻ وارھ تعلقي ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جي چونڊ تڪبندي، 2002ع
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |year=2002
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ سان نصيرآباد کي ٻيهر الڳ تعلقي جي حيثيت ڏني وئي ۽ شهر ان نئين تعلقي جو صدر مقام بڻيو. 2005ع جي مڪاني چونڊن تائين نصيرآباد الڳ تعلقو طور سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ درج ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=لاڙڪاڻي جي مڪاني چونڊن ۾ پيپلز پارٽي حمايتي اميدوارن کي ڌڪ
 |url=https://www.dawn.com/news/160007
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 October 2005
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
نصيرآباد اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني خطي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون آهن.

1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ شهر کي '''چيلا واهه''' جي ڪناري تي ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; جديد دور ۾ پڻ شهر ڀرسان واهن، ڊرينن ۽ زرعي پاڻيءَ جو ڄار شهري ۽ معاشي جاگرافيءَ تي اثرانداز ٿئي ٿو.

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري جائزي موجب نصيرآباد شهر جي هڪ شهري نيڪال/پاڻي منصوبي جي جاءِ جي اوڀر طرف صرف ست ميٽرن جي فاصلي تي هڪ واهه موجود آهي، جڏهن تہ آس پاس رهائشي، واپاري ۽ زرعي زمينون آهن.&lt;ref name=&quot;SFERP2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ متاثر پاڻي ۽ نيڪال اسڪيمن جو ماحولياتي ۽ سماجي جائزو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي 38,105 هئي، جيڪا 2017ع جي 37,819 جي ڀيٽ ۾ تمام معمولي واڌ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''نصيرآباد شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! ٽئين جنس
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 37,819
| —
| —
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''38,105'''
| 20,135
| 17,967
| 3
| '''0.13٪'''
| 5.81
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ نصيرآباد تعلقي جي ڪل آبادي 174,708 هئي، جنهن مان 136,603 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 38,105 ماڻهو شهري نصيرآباد ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: نصيرآباد تعلقي جي آبادي ۽ لڏپلاڻ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''52.91 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 61.85 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 43.09 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ آبادي ۽ تعليمي شماريات
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''نصيرآباد ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''52.91٪'''
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| مرد
| 61.85٪
|-
| عورتون
| 43.09٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== اسڪول ===
نصيرآباد ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. 2012ع ۾ ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول نصيرآباد''' ۾ 275 شاگرد داخل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم تي ڪتابن جي دير سان فراهميءَ جا اثر
 |url=https://www.dawn.com/news/715944
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 May 2012
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪاليج ===
سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده سرڪاري فهرست موجب نصيرآباد ۾ ٻه اهم سرڪاري ڊگري ڪاليج آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''نصيرآباد جا سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! ادارو
! سائنس
! هيومينيٽيز
! ڪمپيوٽر سائنس
|-
| گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد
| ها
| ها
| ها
|-
| گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج نصيرآباد
| ها
| —
| ها
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو.&lt;ref name=&quot;CollegeDept&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا سرڪاري ڪاليج
 |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges
 |publisher=ڪاليج ايجوڪيشن کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل استادن ۽ محققن جا سائنسي تحقيقي مقالا بين الاقوامي جرنلن ۾ پڻ ڇپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل تحقيقي اشاعت
 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38536638/
 |website=پب ميڊ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
نصيرآباد شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت مرڪزن جي فهرست موجب ان جو ڊي ايڇ آءِ ايس ڪوڊ '''234072''' آهي ۽ اهو پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ رورل هيلٿ سينٽر طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي چونڊ بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/06/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts.pdf
 |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري تپ دق علاج مرڪزن مان هڪ طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق صحت مرڪز
 |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf
 |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نصيرآباد رورل هيلٿ سينٽر سان لاڳاپيل محققن طرفان ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ بابت پڻ علمي تحقيق ڪئي وئي آهي، جيڪا قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻارن جي صحت جي مسئلن ڏانهن اشارو ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 6 کان 59 مهينن جي ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ جي شرح ۽ لاڳاپيل عنصر
 |url=https://journals.lnh.edu.pk/lnjpc/pdf/a8b2f67f-0aba-44b9-990d-9180bcc31333.pdf
 |journal=لياقت نيشنل جرنل آف پرائمري ڪيئر
 |year=2024
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ '''6,555 رهائشي گهر''' درج هئا. انهن مان 4,059 پڪا، 1,592 نيم پڪا ۽ 904 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون رهائشي شماريات
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''نصيرآباد جا رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''6,555'''
| 4,059
| 1,592
| 904
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2024ع واري سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي جائزي ۾ نصيرآباد جي هڪ شهري پاڻي/نيڪال منصوبي سان لڳ ڀڳ 1,428 گهرن ۽ 10,000 ماڻهن جي آبادي لاڳاپيل ڄاڻائي وئي. رپورٽ ۾ اسڪول، واپاري سرگرميون، زرعي زمين، گرڊ اسٽيشن ۽ ڀرسان واهه پڻ درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SFERP2024&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
نصيرآباد کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني ادارن واري رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي نصيرآباد''' الڳ بلدياتي ادارو طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا مڪاني ادارا
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل موجب ٽائون ڪميٽي نصيرآباد جو چيئرمين '''محمد يوسف''' آهي ۽ سندس تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PILDAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل
 |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf
 |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
نصيرآباد جي معيشت تاريخي طور زراعت، چانورن جي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي مارڪيٽ سان ڳنڍيل رهي آهي.

1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي واپار جي خاص سڃاڻپ '''چانورن جي مقامي ۽ ٽرانزٽ واپار''' طور بيان ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

اڄ پڻ نصيرآباد جي ڀرپاسي ۾ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شهر ۾ رائيس ملون، زرعي سامان جا دڪان، اناج واپار ۽ عام ريزڪي سرگرميون مقامي معيشت جو حصو آهن.

2022ع جي ٻوڏ دوران نصيرآباد جي هڪ رائيس مل جي گودام مان وڏي انگ ۾ امدادي خيما هٿ اچڻ بابت عدالتي نگراني هيٺ ڪارروائي پڻ رپورٽ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ رائيس مل جي گودام مان امدادي خيما هٿ
 |url=https://www.dawn.com/news/1710364
 |work=[[ڊان]]
 |date=16 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
نصيرآباد شهر روڊن وسيلي [[باڊھ]]، [[وارھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ٻين ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي.

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري رپورٽ نصيرآباد کي [[اين-55]] ۽ اين-255 واري روڊ نيٽ ورڪ کان نصيرآباد–باڊھ روڊ ذريعي رسائي لائق ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SFERP2024&quot;/&gt;

برطانوي دور ۾ ويجهي ريلوي اسٽيشن [[باڊھ]] هئي، جيڪا گزيٽيئر موجب نصيرآباد کان لڳ ڀڳ ست ميل پري هئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] نصيرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي کي سخت متاثر ڪيو. 9 سيپٽمبر 2022ع تي سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي جي رپورٽ موجب قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارھ، '''نصيرآباد'''، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ جوهي جا وڏا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;FloodSep&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ قدم تيز ڪرڻ جي هدايت
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

10 سيپٽمبر تائين سرڪاري بريفنگ ۾ نصيرآباد ۽ وارھ جي مٿين حصن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ شروع ٿيڻ جي ڄاڻ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=اتر سنڌ جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع
 |url=https://www.dawn.com/news/1709250
 |work=[[ڊان]]
 |date=10 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2022ع تائين به نصيرآباد ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ بيٺل ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ هئا. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب علي بخش چانڊيو ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي لڳ ڀڳ 20 وسندين جا رهواسي بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي ۽ زرعي بحاليءَ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=مهينن کان پوءِ به قمبر شهدادڪوٽ جا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/1722294
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۾ ٻوڏ جو منظر؛ نصيرآباد ۽ ڀرپاسي پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيا.]]

== زرعي پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ مسئلا ==
2022ع جي ٻوڏ آبپاشي نيٽ ورڪ کي وڏي نقصان پهچايو. 2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سخت آبپاشي پاڻيءَ جي کوٽ رپورٽ ٿي، جنهن سبب سارين جي پوک متاثر ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1761393
 |work=[[ڊان]]
 |date=24 June 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نصيرآباد جي معيشت ڀرپاسي جي زرعي پٽي سان ڳنڍيل هجڻ ڪري آبپاشي نظام، ڊرينن ۽ ٻوڏ کان پوءِ زمينن مان پاڻي ڪڍڻ شهر جي معاشي بحاليءَ لاءِ اهم رهيا آهن.

== مذهبي ۽ تاريخي ماڳ ==
=== سيد سفر شاهه بخاري جو مقبرو ===
مقامي روايت موجب '''سيد سفر شاهه بخاري''' نصيرآباد جي ابتدائي تاريخ سان لاڳاپيل بزرگ هو ۽ شهر جي قيام بابت روايت ۾ سندس نالو اچي ٿو. سندس مزار شهر اندر پراڻي آرٿر روڊ ڀرسان ڄاڻائي وڃي ٿي، جتي ذوالحج جي مهيني ۾ ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

هن روايت ۽ مزار بابت وڌيڪ قديم تحريري يا آثار قديمه وارو ماخذ گهربل آهي، تنهنڪري ان کي مقامي تاريخي روايت طور ئي پيش ڪيو وڃي.

== ثقافت ۽ مذهبي ورثو ==
هڪ جديد علمي تحقيق ۾ نصيرآباد کي اتر سنڌ جي انهن شهرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي هندن ۽ سکن جا پراڻا درٻار، ٽڪاڻا يا مذهبي عمارتون ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دورن ۾ موجود هيون. تحقيق خاص طور سنڌ جي هندو ۽ سک مذهبي عمارتن ۾ ناچ ۽ مصوريءَ جي فن بابت آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=سنڌ جي هندو مندرن ۽ سک درٻارن ۾ ناچ جا نقش
 |url=https://www.researchgate.net/publication/398691432_Dance_Depictions_in_Hindu_Temples_and_Sikh_Shrines_of_Sindh
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;
اهو حوالو نصيرآباد جي تاريخي مذهبي تنوع ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر مخصوص عمارتن جي موجوده حالت بابت وڌيڪ ميداني تحقيق جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[نصيرآباد تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[باڊھ]]
* [[ميهڙ]]
* [[جوڻاڻي]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://college.sindh.gov.pk سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو]
* [https://nhsp.gos.pk سنڌ صحت پروگرام]
* [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]

[[زمرو:نصيرآباد، سنڌ]]
[[زمرو:نصيرآباد تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>7940ulfwv0i4pm6o1a4mm0m4bd5a4q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:ڊيٽابيس رپورٽس/اڄ جون پيدائشون</title>
    <ns>4</ns>
    <id>47319</id>
    <revision>
      <id>411540</id>
      <parentid>410487</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>411540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="j49ksgabjgzgwjo6xklffhtrf6hw0uv" xml:space="preserve">{{bots|allow=ListeriaBot}}
روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا.

آخري نئين سر شروعات: &lt;onlyinclude&gt;{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}&lt;/onlyinclude&gt;


== فهرست ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item  WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision &quot;11&quot;^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) &gt; 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/&lt;http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569&gt; ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) }  ORDER BY DESC(?date) ?item
|columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735
|thumb=125
|autolist=fallback
|links=local
}}
{| class='wikitable sortable'
! عکس
! تاريخ پيدائش
! ماڻهو
! وضاحت
! پيشو
! position held
! شهريت
! ذاتي نالو

|}
{{Wikidata list end}}

[[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]]
[[زمرو:مارچ جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>j49ksgabjgzgwjo6xklffhtrf6hw0uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سجاول جوڻيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47673</id>
    <revision>
      <id>411491</id>
      <parentid>255510</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20516" sha1="fqgupb2p1y859ztmorjx8h8nakg9nod" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = سجاول جوڻيجو
| other_name              = سجاول
| native_name             = سجاول جوڻيجو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون آباد جايون|قصبو ۽ تعلقائي صدر مقام]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
| seat_type               = انتظامي حيثيت
| seat                    = [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو صدر مقام
| established_title       = موجوده تعلقي جو صدر مقام ٿيو
| established_date        = ڊسمبر 2004ع
| unit_pref               = Metric
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''سجاول جوڻيجو'''، اڳ '''سجاول'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ قصبو ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو ۽ سجاول جوڻيجو کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sijawal Junejo
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان شماريات بيورو جي 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي سموري آبادي '''ڳوٺاڻي''' طور درج ٿيل آهي؛ 2023ع جي شهري آبادين جي سرڪاري فهرست ۾ سجاول جوڻيجو الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شامل ناهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Qambar Shahdadkot, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري موجوده نالو '''سجاول جوڻيجو''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

پراڻن انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون ''Sujawal'' ۽ ''Sijawal'' ٻئي صورتون ملن ٿيون.

== تاريخ ==
=== برطانوي دور ===
سجاول واري علائقي جي انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. تاريخي نقشا ۽ بعد وارا ضلعي پروفائيل تقريباً 1876ع ڌاري '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي هڪ انتظامي اڪائي طور ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Maps of Sindh
 |url=https://panhwar.com/Article149.htm
 |website=Panhwar.com
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديلي آئي ۽ ميرو خان کي نئون تعلقائي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي کي ميرو خان تعلقي سان ڳنڍيو ويو.

=== جديد دور ===
2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ مقامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت سجاول جوڻيجو تعلقو ميرو خان کان ڌار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري رڪارڊ ۾ پڻ سجاول کي نئين ٺهيل سجاول جوڻيجو تعلقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPold&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies — Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
سجاول جوڻيجو لڳ ڀڳ 27°50′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°06′50″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن جو حصو آهي.

سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ [[رتوديرو]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

ڀرپاسي جي آبادين ۾ سونهارو ڀٽو، محمد علي جوڻيجو، عرضي ڀٽو، ڌڱاڻو مهيصر، حيدر چانڊيو، مستوئي ۽ ٻيا ڳوٺ شامل آهن.

== انتظامي حيثيت ==
سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب هتي اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف تعلقائي کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا. اليڪشن ڪميشن جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر سجاول جوڻيجو''' کي مقامي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPAC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو '''ڇهن يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي، پر سجاول جوڻيجو شهر کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Electoral Arrangements – District Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي بابت شمارياتي حيثيت ==
سجاول جوڻيجو جي الڳ شهري آباديءَ جو تازو سرڪاري انگ موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان شماريات بيورو هن کي 2023ع ۾ الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شمار نه ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ سڄي سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، پر اهو انگ شهر جو نه، سڄي تعلقي جو آهي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Census 2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ پڻ سڄي تعلقي جي آبادي 117,467 ۽ شهري آبادي صفر درج هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white;&quot; | '''سجاول جوڻيجو: آدمشماريءَ ۾ انتظامي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! تعلقي جي آبادي
! سرڪاري شهري آبادي
! حيثيت
|-
| 2017ع
| 117,467
| 0
| مڪمل تعلقو ڳوٺاڻي طور درج
|- style=&quot;background:#fff4db;&quot;
| 2023ع
| 130,635
| 0
| الڳ شهري مڪاني اڪائي درج ناهي
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSTaluka2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
سجاول جوڻيجو شهر ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال سرڪاري هاءِ اسڪول طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=25 October 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعليم کاتي جي 2017ع واري مقرري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سجاول''' پڻ سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBPS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Head Master at GBPS Sijawal
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&amp;pageNumber=40
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سڄي تعلقي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماريءَ ۾ 17,614 شاگرد سرڪاري اسڪولن ۾ داخل ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023–24: Kambar-Shahdadkot District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010–11ع جي پراڻي SEMIS آدمشماريءَ ۾ تعلقي اندر 199 سرڪاري اسڪول ۽ 17,433 شاگرد درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=Sindh Education Management Information System
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سجاول جوڻيجو شهر ۾ مڪمل تعلقه اسپتال جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو، پر سڄي تعلقي اندر سرڪاري ڊسپينسريون ۽ بنيادي صحت مرڪز موجود آهن.

2012ع جي ضلعي صحت پروفائيل موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''هڪ بنيادي صحت يونٽ''' ۽ '''ٻه سرڪاري ڊسپينسريون''' موجود هيون.&lt;ref name=&quot;DistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brief District Profile — Kamber Shahdadkot
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Kamber-District-profile.pdf
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت کاتي جي موجوده سهولتن جي فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جا صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ويڪسينيشن مرڪز پڻ درج آهن.

== پاڻيءَ جو معيار ==
سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ علمي تحقيق ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ عالمي صحت اداري جي حد کان وڌيڪ هئي؛ بهرحال سجاول جوڻيجو جا نمونا ٻين ٻن تعلقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آلودہ مليا.&lt;ref name=&quot;Water&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |pages=26
 |year=2020
 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

مطالعي موجب علائقي جو زميني پاڻي پيئڻ ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم ذريعو آهي، پر لوڻ، فلورائيڊ ۽ ٻين عنصرن جي نگراني ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Water&quot;/&gt;

== معيشت ==
سجاول جوڻيجو جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرخيز زرعي زمينن تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، تربوز، آلو ۽ مختلف موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Water&quot;/&gt;

علائقي جي زرعي معيشت سان رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ڀاڻ، ٻج، زرعي دوائن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي ريزڪي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
سجاول جوڻيجو رتوديرو، شهدادڪوٽ، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. مقامي سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊن ۾ '''سجاول–رتوديرو روڊ''' ۽ '''سجاول–ميرو خان روڊ''' ٻنهي جو استعمال درج آهي.&lt;ref name=&quot;APPPolice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Operation against drug dealers continues by Kamber Police
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/operation-against-the-drug-dealers-continue-by-kamber-police/
 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=28 July 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ضلعي جي ان علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو رتوديرو طرف [[ايم-8 موٽر وي]] جي قومي رستي سان ڳنڍجي ٿو. پر سجاول جوڻيجو شهر کي سڌو “ايم-8 تي واقع” لکڻ بدران “ايم-8 واري علائقائي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل” لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== پوليس ==
شهر ۾ '''سجاول جوڻيجو پوليس اسٽيشن''' موجود آهي. قانوني امداد سوسائٽي جي سنڌ ڊائريڪٽري ۾ پوليس اسٽيشن سجاول جوڻيجو کي 24 ڪلاڪ پوليس، فالو اپ ۽ ريفرل خدمتن واري مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PoliceDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Directory of Support Services for Women and Girls
 |url=https://www.las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf
 |publisher=Legal Aid Society
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''SHO PS Sijawal Junejo''' سان لاڳاپيل ڪيس موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case Law — SHO PS Sijawal Junejo
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/966/2/-1
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سرڪاري خدمتون ==
ضلعي صدر مقام کان پري هجڻ باوجود سجاول جوڻيجو ۾ مختلف تعلقائي سرڪاري آفيسون قائم آهن.

[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي موجوده سرڪاري آفيس فهرست ۾ سجاول جوڻيجو لاءِ الڳ تعلقائي آفيس '''ميرو خان روڊ، پوليس اسٽيشن ڀرسان، سجاول جوڻيجو''' تي درج آهي.&lt;ref name=&quot;BISP&quot;&gt;{{cite web
 |title=BISP Tehsil Offices
 |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh
 |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جو تعلقه ايجوڪيشن آفيس پڻ سجاول جوڻيجو ۾ قائم آهي.&lt;ref name=&quot;TEO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting of Assistant, TEO Sijawal Junejo
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr.%20Ayaz%20Hussain%20Assistant%20%28BS-16%29%20TEO%20%28Male%29%20Sijawal%20Junejo%20District%20Kamber%20to%20posted.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=21 January 2019
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻولي ۽ سماج ==
سجاول جوڻيجو سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ روزمره، تعليم، بازار ۽ مقامي انتظام ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب ٻولي آهي.

سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2023ع جي آدمشماري موجب 96.21٪ آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، تنهنڪري سجاول جوڻيجو پڻ ان وڏي سنڌي لساني خطي جو حصو آهي.

ذاتين يا قبيلن جي شهر-سطح آباديءَ بابت جديد سرڪاري انگ موجود نه آهن؛ تنهنڪري مگسي، جوڻيجو، ڀٽي، بروهي، جمالي، سيد، اسراڻ ۽ ٻين برادرين جي موجودگي جو ذڪر مقامي سماجي ڄاڻ طور ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي حصو بنا معتبر آدمشماري جي بيان نه ڪرڻ گهرجي.

== Wikimedia Commons تصويرون ==
سجاول جوڻيجو شهر جي سڌي تصديق ٿيل آزاد Commons تصوير مون کي نه ملي. البت هي لاڳاپيل ۽ تصديق ٿيل تصويرون مضمون ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿيون:

[[File:Sijawal Junejo Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو مقام.]]

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|240px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين.]]

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]]

== پڻ ڏسو ==
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[رتوديرو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[ميرو خان]]
* [[قمبر]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://bisp.gov.pk بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]

[[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون آباد جايون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>fqgupb2p1y859ztmorjx8h8nakg9nod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411492</id>
      <parentid>411491</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تصويرون */</comment>
      <origin>411492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20265" sha1="1h3ssp55d9ih6c73olnuay7tg3r20w4" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = سجاول جوڻيجو
| other_name              = سجاول
| native_name             = سجاول جوڻيجو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون آباد جايون|قصبو ۽ تعلقائي صدر مقام]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
| seat_type               = انتظامي حيثيت
| seat                    = [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو صدر مقام
| established_title       = موجوده تعلقي جو صدر مقام ٿيو
| established_date        = ڊسمبر 2004ع
| unit_pref               = Metric
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''سجاول جوڻيجو'''، اڳ '''سجاول'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ قصبو ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو ۽ سجاول جوڻيجو کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sijawal Junejo
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان شماريات بيورو جي 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي سموري آبادي '''ڳوٺاڻي''' طور درج ٿيل آهي؛ 2023ع جي شهري آبادين جي سرڪاري فهرست ۾ سجاول جوڻيجو الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شامل ناهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Qambar Shahdadkot, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري موجوده نالو '''سجاول جوڻيجو''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

پراڻن انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون ''Sujawal'' ۽ ''Sijawal'' ٻئي صورتون ملن ٿيون.

== تاريخ ==
=== برطانوي دور ===
سجاول واري علائقي جي انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. تاريخي نقشا ۽ بعد وارا ضلعي پروفائيل تقريباً 1876ع ڌاري '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي هڪ انتظامي اڪائي طور ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Maps of Sindh
 |url=https://panhwar.com/Article149.htm
 |website=Panhwar.com
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديلي آئي ۽ ميرو خان کي نئون تعلقائي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي کي ميرو خان تعلقي سان ڳنڍيو ويو.

=== جديد دور ===
2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ مقامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت سجاول جوڻيجو تعلقو ميرو خان کان ڌار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري رڪارڊ ۾ پڻ سجاول کي نئين ٺهيل سجاول جوڻيجو تعلقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPold&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies — Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
سجاول جوڻيجو لڳ ڀڳ 27°50′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°06′50″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن جو حصو آهي.

سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ [[رتوديرو]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

ڀرپاسي جي آبادين ۾ سونهارو ڀٽو، محمد علي جوڻيجو، عرضي ڀٽو، ڌڱاڻو مهيصر، حيدر چانڊيو، مستوئي ۽ ٻيا ڳوٺ شامل آهن.

== انتظامي حيثيت ==
سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب هتي اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف تعلقائي کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا. اليڪشن ڪميشن جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر سجاول جوڻيجو''' کي مقامي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPAC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو '''ڇهن يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي، پر سجاول جوڻيجو شهر کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Electoral Arrangements – District Kambar Shahdadkot
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي بابت شمارياتي حيثيت ==
سجاول جوڻيجو جي الڳ شهري آباديءَ جو تازو سرڪاري انگ موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان شماريات بيورو هن کي 2023ع ۾ الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شمار نه ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ سڄي سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، پر اهو انگ شهر جو نه، سڄي تعلقي جو آهي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Census 2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ پڻ سڄي تعلقي جي آبادي 117,467 ۽ شهري آبادي صفر درج هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white;&quot; | '''سجاول جوڻيجو: آدمشماريءَ ۾ انتظامي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! تعلقي جي آبادي
! سرڪاري شهري آبادي
! حيثيت
|-
| 2017ع
| 117,467
| 0
| مڪمل تعلقو ڳوٺاڻي طور درج
|- style=&quot;background:#fff4db;&quot;
| 2023ع
| 130,635
| 0
| الڳ شهري مڪاني اڪائي درج ناهي
|}
&lt;small&gt;ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSUrban2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSTaluka2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
سجاول جوڻيجو شهر ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال سرڪاري هاءِ اسڪول طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=25 October 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعليم کاتي جي 2017ع واري مقرري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سجاول''' پڻ سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;GBPS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of Head Master at GBPS Sijawal
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&amp;pageNumber=40
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سڄي تعلقي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماريءَ ۾ 17,614 شاگرد سرڪاري اسڪولن ۾ داخل ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual School Census 2023–24: Kambar-Shahdadkot District Profile
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010–11ع جي پراڻي SEMIS آدمشماريءَ ۾ تعلقي اندر 199 سرڪاري اسڪول ۽ 17,433 شاگرد درج هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2011&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf
 |publisher=Sindh Education Management Information System
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سجاول جوڻيجو شهر ۾ مڪمل تعلقه اسپتال جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو، پر سڄي تعلقي اندر سرڪاري ڊسپينسريون ۽ بنيادي صحت مرڪز موجود آهن.

2012ع جي ضلعي صحت پروفائيل موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''هڪ بنيادي صحت يونٽ''' ۽ '''ٻه سرڪاري ڊسپينسريون''' موجود هيون.&lt;ref name=&quot;DistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brief District Profile — Kamber Shahdadkot
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Kamber-District-profile.pdf
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت کاتي جي موجوده سهولتن جي فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جا صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ويڪسينيشن مرڪز پڻ درج آهن.

== پاڻيءَ جو معيار ==
سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ علمي تحقيق ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ عالمي صحت اداري جي حد کان وڌيڪ هئي؛ بهرحال سجاول جوڻيجو جا نمونا ٻين ٻن تعلقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آلودہ مليا.&lt;ref name=&quot;Water&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Lanjwani
 |first1=Muhammad Farooque
 |last2=Khuhawar
 |first2=Muhammad Yar
 |last3=Khuhawar
 |first3=Taj Muhammad Jahangir
 |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh
 |journal=Applied Water Science
 |volume=10
 |pages=26
 |year=2020
 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

مطالعي موجب علائقي جو زميني پاڻي پيئڻ ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم ذريعو آهي، پر لوڻ، فلورائيڊ ۽ ٻين عنصرن جي نگراني ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Water&quot;/&gt;

== معيشت ==
سجاول جوڻيجو جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرخيز زرعي زمينن تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، تربوز، آلو ۽ مختلف موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Water&quot;/&gt;

علائقي جي زرعي معيشت سان رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ڀاڻ، ٻج، زرعي دوائن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي ريزڪي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن.

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
سجاول جوڻيجو رتوديرو، شهدادڪوٽ، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. مقامي سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊن ۾ '''سجاول–رتوديرو روڊ''' ۽ '''سجاول–ميرو خان روڊ''' ٻنهي جو استعمال درج آهي.&lt;ref name=&quot;APPPolice&quot;&gt;{{cite news
 |title=Operation against drug dealers continues by Kamber Police
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/operation-against-the-drug-dealers-continue-by-kamber-police/
 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=28 July 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ضلعي جي ان علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو رتوديرو طرف [[ايم-8 موٽر وي]] جي قومي رستي سان ڳنڍجي ٿو. پر سجاول جوڻيجو شهر کي سڌو “ايم-8 تي واقع” لکڻ بدران “ايم-8 واري علائقائي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل” لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== پوليس ==
شهر ۾ '''سجاول جوڻيجو پوليس اسٽيشن''' موجود آهي. قانوني امداد سوسائٽي جي سنڌ ڊائريڪٽري ۾ پوليس اسٽيشن سجاول جوڻيجو کي 24 ڪلاڪ پوليس، فالو اپ ۽ ريفرل خدمتن واري مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PoliceDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Directory of Support Services for Women and Girls
 |url=https://www.las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf
 |publisher=Legal Aid Society
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''SHO PS Sijawal Junejo''' سان لاڳاپيل ڪيس موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case Law — SHO PS Sijawal Junejo
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/966/2/-1
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سرڪاري خدمتون ==
ضلعي صدر مقام کان پري هجڻ باوجود سجاول جوڻيجو ۾ مختلف تعلقائي سرڪاري آفيسون قائم آهن.

[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي موجوده سرڪاري آفيس فهرست ۾ سجاول جوڻيجو لاءِ الڳ تعلقائي آفيس '''ميرو خان روڊ، پوليس اسٽيشن ڀرسان، سجاول جوڻيجو''' تي درج آهي.&lt;ref name=&quot;BISP&quot;&gt;{{cite web
 |title=BISP Tehsil Offices
 |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh
 |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جو تعلقه ايجوڪيشن آفيس پڻ سجاول جوڻيجو ۾ قائم آهي.&lt;ref name=&quot;TEO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting of Assistant, TEO Sijawal Junejo
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr.%20Ayaz%20Hussain%20Assistant%20%28BS-16%29%20TEO%20%28Male%29%20Sijawal%20Junejo%20District%20Kamber%20to%20posted.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=21 January 2019
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻولي ۽ سماج ==
سجاول جوڻيجو سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ روزمره، تعليم، بازار ۽ مقامي انتظام ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب ٻولي آهي.

سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2023ع جي آدمشماري موجب 96.21٪ آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، تنهنڪري سجاول جوڻيجو پڻ ان وڏي سنڌي لساني خطي جو حصو آهي.

ذاتين يا قبيلن جي شهر-سطح آباديءَ بابت جديد سرڪاري انگ موجود نه آهن؛ تنهنڪري مگسي، جوڻيجو، ڀٽي، بروهي، جمالي، سيد، اسراڻ ۽ ٻين برادرين جي موجودگي جو ذڪر مقامي سماجي ڄاڻ طور ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي حصو بنا معتبر آدمشماري جي بيان نه ڪرڻ گهرجي.

==  تصويرون ==
:

[[File:Sijawal Junejo Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو مقام.]]

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|240px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين.]]

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]]

== پڻ ڏسو ==
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[رتوديرو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[ميرو خان]]
* [[قمبر]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://bisp.gov.pk بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]

[[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون آباد جايون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]</text>
      <sha1>1h3ssp55d9ih6c73olnuay7tg3r20w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قبو سعيد خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47679</id>
    <revision>
      <id>411500</id>
      <parentid>254778</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24317" sha1="n5p1vuhfk1bg3lfjztvsag8wua63kje" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ قبو سعيد خان تعلقي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = قبو سعيد خان
| native_name             = قبو سعيد خان
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 240px
| image_caption           =
| image_map               = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg
| mapsize                 = 240px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[قبو سعيد خان تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|52|28|N|67|42|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[قبو سعيد خان تعلقو]]
| seat_type               = مڪاني حڪومت
| seat                    = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_type         = ٽائون ڪميٽي
| elevation_m             = 41
| population_total        = 30,646
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ جي شرح ۽ گهريلو جسامت
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = خواندگي
| blank_info_sec1         = 37.22٪ (2023ع)
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77310
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''قبو سعيد خان''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر، [[ٽائون ڪميٽي]] ۽ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 کان 20 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي ۽ [[گوادر–رتوديرو موٽر وي|ايم-8]] وسيلي شهدادڪوٽ ۽ بلوچستان جي خضدار واري پاسي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Distance&quot;&gt;{{cite web
 |title=شهدادڪوٽ کان قبو سعيد خان جو مفاصلو
 |url=https://www.distancesfrom.com/pk/distance-from-Shahdadkot-to-Qubo-Saeed-Khan/DistanceHistory/10960415.aspx
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي بابت قومي اسيمبليءَ ۾ سرڪاري جواب
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/1544595632_645.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي '''30,646''' هئي، جنهن ۾ 15,832 مرد، 14,812 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 27,623 هئي؛ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.75 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ قبو سعيد خان تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ۽ تاريخ ==
قبو سعيد خان جو نالو تاريخي شخصيت '''سعيد خان جمالي''' سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هڪ جديد تاريخي تحقيق موجب سعيد خان جمالي کي [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جو مريد ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس مقبرو شهدادڪوٽ کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه طرف، هن ئي نالي واري آباديءَ ۾ واقع هو.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;&gt;{{cite web
 |title=جمالي مقبرا: لوڪ ڪهاڻيون ۽ ٻوڏون
 |url=https://thefridaytimes.com/14-Feb-2020/folktales-and-floods-in-the-jamali-tombs
 |website=دي فرائيڊي ٽائيمز
 |date=14 February 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي تحقيق موجب سعيد خان جي مقبري ۾ گلڪاريءَ واري آرائش موجود هئي. علائقي ۾ جمالي سردارن ۽ ٻين تاريخي شخصيتن جا مقبرا اتر اولهه سنڌ جي مقبري واري فن تعمير جي هڪ مخصوص روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;/&gt;

برطانوي دور جي تعليم ۽ مقامي تاريخ بابت هڪ مطالعي موجب قبو سعيد خان 19هين صديءَ جي آخر تائين [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جي هڪ ڳوٺ طور انتظامي رڪارڊ ۾ اچي چڪو هو. ان مطالعي ۾ سعيد خان جمالي کي هن آباديءَ ۽ جاگير سان لاڳاپيل تاريخي شخصيت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻو ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن ۾ تعليم جي ترقي، 1843ع–1947ع
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت قبو سعيد خان واري علائقي کي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] کان ڌار ڪري نئون [[قبو سعيد خان تعلقو]] ٺاهيو ويو ۽ قبو سعيد خان شهر کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.

== جاگرافي ==
قبو سعيد خان لڳ ڀڳ 27°52′28″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°42′32″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''41 ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام
 |url=https://mapcarta.com/14680746
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر اتر اولهه سنڌ جي ميداني ۽ ڪاڇي ڏانهن ويندڙ عبوري علائقي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو پٽيءَ ڏانهن زمين آهستي آهستي مٿانهين ٿيندي وڃي ٿي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ ميداني زرعي زمينن، کيرٿر جبلن ۽ مختلف ڍنڍن ۽ آبي علائقن جو گڏيل جاگرافيائي منظر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;&gt;{{cite journal
 |title=شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن جي زميني پاڻيءَ جي معيار جو جائزو
 |journal=اپلائيڊ واٽر سائنس
 |year=2020
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2
 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
قبو سعيد خان شهر جي آبادي 2017ع ۾ 27,623 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 30,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:86%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قبو سعيد خان شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| 2017ع
| 27,623
| —
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#fff4db;&quot;
| 2023ع
| '''30,646'''
| 15,832
| 14,812
| 1.75٪
| 5.22
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ڇهن سالن ۾ شهر جي آباديءَ ۾ 3,023 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 10.9 سيڪڙو واڌ ٿي.

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''37.22 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''48.19 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''25.51 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جا چونڊ آبادي انگ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''37.22٪'''
|-
| مرد
| 48.19٪
|-
| عورتون
| 25.51٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSStats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي ۾ '''5,871 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 867 پڪا، 869 نيم پڪا ۽ 4,135 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ رهائشي شماريات
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''قبو سعيد خان شهر ۾ رهائش، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#efe8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| 5,871
| 867
| 869
| 4,135
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

انهن انگن مان ظاهر ٿئي ٿو ته 2023ع ۾ شهر جي رهائشي ڍانچي جو وڏو حصو اڃا ڪچي تعمير تي مشتمل هو.

== مڪاني حڪومت ==
پاڪستان شماريات بيورو قبو سعيد خان کي باقاعدي '''ٽائون ڪميٽي''' طور درج ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي پنج وارڊن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=قبو سعيد خان ٽائون ڪميٽي، مڪاني چونڊون 2015ع
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-qubo-saeed-khan.html
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي چونڊن ۾ وارڊن مان ٻه سيٽون [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ٽي آزاد اميدوارن کٽيون هيون.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

مڪاني حڪومت شهر جي گهٽين، نالين، صفائي، پبلڪ هنڌن، شهري ترقي ۽ ٻين بلدياتي خدمتن سان لاڳاپيل ذميواريون سنڀالي ٿي.

== تعليم ==
قبو سعيد خان شهر ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليم جون سهولتون موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان''' سيمس ڪوڊ '''427050183''' سان درج آهي.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول قبو سعيد خان ۾ استاد جي مقرري بابت حڪم
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/107328%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Saifullah%20So%20Sikandar%20Ali%2CID%20No.10895954.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=20 January 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعليم کاتي جي پراڻي سرڪاري مقرري رڪارڊ ۾ به ساڳئي اسڪول ۾ سبجيڪٽ اسپيشلسٽن ۽ اسسٽنٽ پروفيسرن جون پوسٽون درج آهن، جنهن مان هن اداري جي هائير سيڪنڊري سطح جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;EducationOld&quot;&gt;{{cite web
 |title=سبجيڪٽ اسپيشلسٽن جي ترقي ۽ مقرريءَ بابت سنڌ حڪومت جو نوٽيفڪيشن
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Notification%20for%20posting%20on%20promotion%20from%20the%20post%20of%20Subject%20Specialist%20%28BS-17%29%20Male%20%26%20Female%20to%20the%20post%20of%20AP%20378%20SS%20Male%20135%20Female%20SS.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' واقع آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام واري 2025ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي DHIS ڪوڊ '''234070''' سان صحت کاتي جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي بنيادي صحت يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي سرڪاري سولرائزيشن منصوبي ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان''' کي شهر اندر 27.8737148° اتر ۽ 67.7078426° اوڀر مقام تي درج ڪيو ويو آهي ۽ صحت مرڪز لاءِ 8.64 ڪلوواٽ شمسي توانائي نظام تجويز ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SolarHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf
 |publisher=سنڌ انرجي کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي صحت سهولتن جي جائزي ۾ پڻ رورل هيلٿ سينٽر قبو سعيد خان هڪ فعال صحت مرڪز طور سروي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;HealthAssessment&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي رورل هيلٿ سينٽرن جو جائزو
 |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00SXD6.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
قبو سعيد خان جي اهميت جو هڪ وڏو سبب [[ايم-8 موٽر وي]] تي ان جو مقام آهي. [[گوادر–رتوديرو موٽر وي]] جي خضدار–شهدادڪوٽ حصي کي مختلف تعميراتي پيڪيجن ۾ ورهايو ويو هو، جن مان هڪ '''وانگو جبلن کان قبو سعيد خان''' ۽ ٻيو '''قبو سعيد خان کان شهدادڪوٽ''' تائين هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

قومي اسيمبليءَ ۾ 2018ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب قبو سعيد خان–شهدادڪوٽ وارو پيڪيج ڊسمبر 2017ع ۾ مڪمل ٿي چڪو هو، جڏهن ته وانگو جبلن کان قبو سعيد خان وارو حصو مارچ 2019ع تائين وڏي حد تائين مڪمل ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

هن روڊ سبب قبو سعيد خان سنڌ کي [[بلوچستان]] جي خضدار واري علائقي ۽ اڳتي [[گوادر]] سان ڳنڍيندڙ قومي رستي تي واقع اهم مقامي مرڪز بڻجي ويو.

سنڌ حڪومت جي ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''قبو سعيد خان کان لنڊي مائنر ۽ ڪٽيچي پل کان چُکي تائين 10 ڪلوميٽر روڊ''' جي بحالي پڻ شامل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;FloodRoads&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ لاءِ بولي دستاويز
 |url=https://www.efapwsd.gos.pk/Download/download/EFAP-PQ-Documents-CAT-II.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
قبو سعيد خان جي شهري معيشت ڀرپاسي جي زرعي ۽ مالوند علائقن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر تعلقي جي ٻهراڙيءَ لاءِ روزاني خريداري، زرعي سامان، اناج، ڀاڻ، ٻج، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري خدمتن جو مقامي مرڪز آهي.

قبو سعيد خان تعلقي ۾ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي، جڏهن ته اولهندي خشڪ ۽ ڪاڇي واري علائقي ۾ مال پالڻ پڻ اهم معاشي سرگرمي آهي.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

ايم-8 جي تعمير سان سبزين ۽ ٻين زرعي شين جي ٽرانسپورٽ ۽ سنڌ-بلوچستان وچ ۾ ڪاروباري آمدرفت بهتر ٿيڻ جو ذڪر قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري جواب ۾ پڻ ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;NAHighway&quot;/&gt;

== پاڻي ==
قبو سعيد خان ۽ ڀرپاسي وارن تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي ڪيل علمي تحقيق ۾ پيئڻ ۽ آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف ڪيميائي عنصرن جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

تحقيق ۾ قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ ۽ سجاول جوڻيجو مان گڏ ڪيل نمونن مان ڪيترن ۾ حل ٿيل لوڻن ۽ ٻين عنصرن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ مقرر حدن کان وڌيڪ ملي. مطالعي پاڻيءَ جي معيار جي باقاعده نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;GroundWater&quot;/&gt;

== ٻوڏ ==
قبو سعيد خان پنهنجي سرحدي ۽ نيڪال واري جاگرافي سبب وڏي ٻوڏن کان بار بار متاثر ٿيو آهي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
آگسٽ 2010ع ۾ بلوچستان کان ايندڙ شديد ٻوڏ جي وهڪري سبب گارنگ ريگيوليٽر جا پنج دروازا ٽٽي پيا. ضلعي انتظاميا قبو سعيد خان شهر ۽ 100 کان وڌيڪ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين کي فوري طور لڏپلاڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn2010a&quot;&gt;{{cite news
 |title=قبو سعيد خان ۽ 100 کان وڌيڪ ڳوٺن مان لڏپلاڻ جو حڪم
 |url=https://www.dawn.com/news/553719
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 آگسٽ 2010ع تائين ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿي ويو ۽ روڊ رابطا ڪٽجي ويا. ان وقت ''ڊان'' قبو سعيد خان کي لڳ ڀڳ 20 هزار آباديءَ وارو شهر ڄاڻائيندي لکيو ته پاڻي ٽن پاسن کان شهر ڏانهن وڌي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2010b&quot;&gt;{{cite news
 |title=سنڌ جو هڪ ٻيو شهر ٻوڏ هيٺ
 |url=https://www.dawn.com/news/556485/another-sindh-town-goes-under-water-2
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
2022ع ۾ غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ وهڪرن سبب قبو سعيد خان ٻيهر شديد متاثر ٿيو. آگسٽ ۾ شهر ڀرسان فقير محمد کوسو ڳوٺ سميت ڪاڇي واري پٽيءَ ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو پاڻيءَ ۾ ڦاٿل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2022a&quot;&gt;{{cite news
 |title=ٻوڏ ۾ ڦاٿل هزارين ڳوٺاڻن بابت رپورٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1702511
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ حڪومت موجب قبو سعيد خان سميت قمبر، شهدادڪوٽ، وارهه ۽ نصيرآباد جا وڏا علائقا پاڻي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2022b&quot;&gt;{{cite news
 |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ سنڌ حڪومت جون هدايتون
 |url=https://www.dawn.com/news/1709085
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب قبو سعيد خان جو پوسٽل ڪوڊ '''77310''' آهي، جڏهن ته ان سان ڳنڍيل برانچ پوسٽ آفيسن لاءِ ڪوڊ '''77311''' مقرر آهي. قبو سعيد خان پوسٽ آفيس جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ٻولي ==
شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد پاڪستاني آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري مگسي، بروهي، کوسا ۽ ٻين برادرين جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

سڄي قبو سعيد خان تعلقي ۾ 2023ع ۾ سنڌي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود هئا؛ تنهنڪري شهر به سنڌي-بلوچي سرحدي ثقافتي پٽيءَ جو حصو آهي.

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==
قبو سعيد خان جي تاريخي سڃاڻپ سعيد خان جمالي جي مقبري سان لاڳاپيل آهي. 2020ع ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب سندس مقبرو سادي اڏاوت وارو هو ۽ اندر گلن جي نقش نگاري موجود هئي.&lt;ref name=&quot;JamaliTombs&quot;/&gt;

قبو سعيد خان ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ جمالي، مگسي ۽ ٻين تاريخي سردارن جا مقبرا اتر سنڌ ۽ اڀرندي بلوچستان جي مقبري واري فن تعمير ۽ لوڪ آرٽ سان ڳنڍيل آهن.


== پڻ ڏسو ==
* [[قبو سعيد خان تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[سعيد خان جمالي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام]

[[زمرو:قبو سعيد خان]]
[[زمرو:قبو سعيد خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>n5p1vuhfk1bg3lfjztvsag8wua63kje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الپس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47770</id>
    <revision>
      <id>411529</id>
      <parentid>410454</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9160" sha1="e7hpl6jwhspvdwvmbo1nxszsyqe3c67" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
|name=الپس
|native_name= {{plainlist|
* {{lang-fr|Les Alpes}}
* {{lang-de|Alpen}}
* {{lang-it|Alpi}}
* {{lang-sl|Alpe}}
}}
|photo=Mont Blanc oct 2004.JPG
|photo_caption=الپس جبلن جي قطار جو سڀ کان اوچو جبل [[مائونٽ بلانڪ]] جو [[سوائي]] (Savoy) واري پاسي کان منظر
|country = [[آسٽريا]]
|country1= [[فرانس]]
|country2= [[جرمني]]
|country3= [[اٽلي]]
|country4= [[ليچنسٽائين]]
|country5= [[موناڪو]]
|country6= [[سلوانيا]]
|country7= [[سوئيٽزرلينڊ]]
|state_type= خطو
|region=
|border=| border1=
|geology=[[Bündner schist]] | geology1=[[flysch]] | geology2=[[molasse]] | period=[[Tertiary  ]] | orogeny=[[Alpine orogeny]]
|area_km2= 200000
|length_km= 1200
|length_orientation=
|width_km= 250
|width_orientation=
|highest=[[مائونٽ بلانڪ]]&lt;!--&quot;Mont Blanc&quot; is the common English name--&gt;
| elevation_m = 4808.73
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;BFM4809&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bfmtv.com/planete/le-mont-blanc-passe-de-4-810-metres-a-4-8087-metres-913753.html|title=Le Mont-Blanc passe de 4.810 mètres à 4.808,7 mètres}}&lt;/ref&gt;
|coordinates = {{coord|45|49|58|N|06|51|54|E|format=dms|display=inline}}
|range_coordinates = {{coord|46|30|N|09|19|E|format=dms|display=inline,title}}
|range_coordinates_note = &lt;!--Coordinates of Splügen Pass--&gt;
|map_image=Alpenrelief 01.jpg | map_caption= الپس جو قطارون
 
[[:فائل:Alpenrelief 02.jpg|عالمي سرحدون ڏيکاريندڙ الپس جو نقشو ]].
}}

[[فائل:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|اٽلي ۾ واقع [[ڊولومائيٽس]] ھنن جبلن ۾ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي]]

'''الپس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Alps '''}} يورپ جو سڀ کان وڏو جبلن جو سلسلو  آھي جنھن جون قطارون ڪيترن کوڙ ملڪن ۾ ڦهليل آھن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Alps |encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide |date=2014 |publisher=Helicon |place=Abington, United Kingdom |url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0 |url-access=subscription }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ھي سلسلو ڏکڻ يورپ کي وچ يورپ ۽ اولھ يورپ کان ڌار ڪئي ٿو ۽ 1,200 ڪلوميٽرن تائين اٺ الپائين ملڪن ۾ ڦھليل آھن جن مان اولھ کان اوڀر پاسي فرانس، [[سوئٽزرلينڊ]]، اٽلي، موناڪو، ليچنسٽائين، آسٽريا، جرمني ۽ سلوانيا شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://www.alpconv.org/index_en &quot;Alpine Convention&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=2011-07-29 }}. ''Alpine Conferences''. Retrieved August 3, 2012&lt;/ref&gt;  

ھڪ ڪروڙ سال اڳ [[آفريڪا|آفريڪي]] زميني پليٽ ۽ [[يوريشيا]] واري زميني پليٽ ۾ ٽڪر ٿيڻ جي ڪري ھي جبل وجود ۾ آيا. ان ٽڪر جي شدت سان زمين ھيٺ گھتجڻ جي ڪري سمنڊ جي اندر وارا اونھا پھاڙ ٻاھر نڪري آيا ۽ ويڙھجي اوچا جبل بڻجي ويا جن ۾ مائونٽ بلانڪ ۽ ميٽرھارن واريون چوٽيون شامل آهن. مائونٽ بلانڪ [[فرانس]] ۽ [[اٽلي|اٽليءَ]] واري سرحد تي الپس جي سڀ کان اوچي چوٽي آھي جيڪا [[اوسط سامونڊي سطح مٿي|سمنڊ]] جي سطح کان 4,810 ميٽر يا 15,781 فٽ بلند آھي. الپس جون لڳ ڀڳ ھڪ سؤ چوٽيون چار ھزاري آھن يعني چار ھزار ميٽرن جي بلندي واريون آهن جن جو [[يُورَپ|يورپ]] جي موسم تي تمام گهڻو اثر آھي.

== تفصیل ==
الپائن آرڪ الهندي ميڊيٽرينين سمنڊ تي نيس کان وٺي ٽريسٽ تي ايڊرياٽڪ ۽ پنونیئن طاس جي شروعات ۾ ويانا تائين پکڙيل آهي. آفريڪي ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽس جي ٽڪرائجڻ سبب جبل لکين سالن ۾ ٺهي ويا. ان واقعي جي نتيجي ۾ انتهائي مختصر ٿيڻ جو نتيجو اهو ٿيو ته سامونڊي جبل جي جبلن جي چوٽيءَ تي اڀرڻ ۽ ڦاٽڻ سان، مونٽ بلانڪ ۽ ميٽر هورن وجود مان آھیا. مونٽ بلانڪ فرانسيسي۔اطالوي سرحد تي پکڙيل آهي ۽ 4,809 ميٽر (15,778 فوٽ) تي الپس ۾ بلند ترين جبل آهي. الپائن واري علائقي ۾ 4,000 ميٽر (13,000 فوٽ) کان مٿي 128 چوٽيون شامل آهن. سلسلي جي اوچائي ۽ سائيز يورپ ۾ آبهوا کي متاثر ڪري؛ جبلن ۾، ورن جي سطح تمام گھڻي مختلف آھي ۽ موسمي حالتون مختلف علائقن تي مشتمل آھن. جهنگلي جيوت جهڙوڪ مارخور (Ibex) 3,400 ميٽر (11,155 فٽ) جي بلندي تائين اونچين چوٽيءَ ۾ رهن ٿا ۽ ٻوٽا جهڙوڪ ايڊل ويس پٿر جي علائقن ۾ گهٽين ۽ اوچين بلندين تي وڌن ٿا. 

الپس ۾ انساني آباديءَ جا ثبوت پيلیوليٿڪ (Palaeolithic) دور ۾ واپس اچي وڃن ٿا. 1991ع ۾ آسٽريا-اطالوي سرحد تي هڪ گليشيئر تي هڪ ممي ٿيل انسان (&quot;Ötzi&quot;)، جيڪو 5,000 سال پراڻو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. ڇهين صدي ق.م. ۾ هیني بال خاص طور تي هاٿين جي هڪ رڍ سان الپس پار ڪيو ۽ رومن جي علائقي ۾ آباديون هيون. 1800ع ۾ نيپولين 40,000 جي لشڪر سان گڏ جبل جي هڪ لنگهه کي پار ڪيو. 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ فطرت پرستن، اديبن ۽ فنڪارن جي آمد نظر آئي، خاص طور تي، رومانويت پسند، ان کان پوءِ الپينزم جي سونهري دور ۾، جيئن جبل پرستن الپس جي چوٽين تي چڙهڻ شروع ڪيو. 

الپائن علائقي جي هڪ مضبوط ثقافتي سڃاڻپ آهي. روايتي طريقا جهڙوڪ زراعت، پنير ٺاهڻ، ۽ ڪاٺ جو ڪم اڃا تائين الپائن ڳوٺن ۾ ترقي ڪري ٿو. بهرحال، سياحتي صنعت 20ھین صدي جي شروعات ۾ وڌڻ شروع ڪيو ۽ عالمي جنگ II کان پوء خاص طور تي وڌايو، آخرڪار صديء جي آخر تائين غالب صنعت بڻجي ويو. 

سرمائي اولمپڪ رانديون سوئس، فرينچ، اطالوي، آسٽريا ۽ جرمن الپس ۾ منعقد ڪيا ويا آهن. 2010ع تائين، علائقو 14 ملين ماڻهن جو گهر آهي ۽ 120 ملين ساليانو سياح آهن.
 
==نالو==
==جاگرافي==
===لڪ=== 
===بلند ترين جبل===
===گليشيئر===
===نديون ۽ ڍنڍون===
==ارضيات== 
===معدنيات===
===موسم===
==ماحوليات== 
==تاريخ==
==سڀ کان وڏا الپائن شهر==
==الپائن ماڻهو ۽ ثقافت==
==سياحت==
==برفاني ڦاٽڻ/ برفاني سلائيڊ==
==ٽرانسپورٽ== 
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]]
* [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU-co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region
{{Subject bar|auto=1|Alps|Mountains|Geography|Europe|Austria|France|Germany|Hungary|Italy|Monaco|Slovenia|Switzerland}}
{{Authority control}}

[[زمرو:الپس]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جاگرافيائي صوبا]]
[[زمرو:اٽلي جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آسٽريا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:فرانس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جرمني ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اٽلي ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ليختنسٽائن ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:موناڪو ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلووينيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آسٽريا]]
[[زمرو:فرانس]]
[[زمرو:جرمني]]
[[زمرو:هنگري]]
[[زمرو:اٽلي]]
[[زمرو:ليختنسٽائن]]
[[زمرو:موناڪو]]
[[زمرو:سلووينيا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ]]

[[Category:Mountain ranges of Hungary]]
[[Category:Mountain ranges of Italy]]
[[Category:Mountain ranges of Liechtenstein]]
[[Category:Mountain ranges of Monaco]]
[[Category:Mountain ranges of Slovenia]]
[[Category:Mountain ranges of Switzerland]]
[[Category:Physiographic provinces]]</text>
      <sha1>e7hpl6jwhspvdwvmbo1nxszsyqe3c67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411530</id>
      <parentid>411529</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9190" sha1="q510exycx0hn98tzkqbbr4cnt4m50en" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
|name=الپس
|native_name= {{plainlist|
* {{lang-fr|Les Alpes}}
* {{lang-de|Alpen}}
* {{lang-it|Alpi}}
* {{lang-sl|Alpe}}
}}
|photo=Mont Blanc oct 2004.JPG
|photo_caption=الپس جبلن جي قطار جو سڀ کان اوچو جبل [[مائونٽ بلانڪ]] جو [[سوائي]] (Savoy) واري پاسي کان منظر
|country = [[آسٽريا]]
|country1= [[فرانس]]
|country2= [[جرمني]]
|country3= [[اٽلي]]
|country4= [[ليچنسٽائين]]
|country5= [[موناڪو]]
|country6= [[سلوانيا]]
|country7= [[سوئيٽزرلينڊ]]
|state_type= خطو
|region=
|border=| border1=
|geology=[[Bündner schist]] | geology1=[[flysch]] | geology2=[[molasse]] | period=[[Tertiary  ]] | orogeny=[[Alpine orogeny]]
|area_km2= 200000
|length_km= 1200
|length_orientation=
|width_km= 250
|width_orientation=
|highest=[[مائونٽ بلانڪ]]&lt;!--&quot;Mont Blanc&quot; is the common English name--&gt;
| elevation_m = 4808.73
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;BFM4809&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bfmtv.com/planete/le-mont-blanc-passe-de-4-810-metres-a-4-8087-metres-913753.html|title=Le Mont-Blanc passe de 4.810 mètres à 4.808,7 mètres}}&lt;/ref&gt;
|coordinates = {{coord|45|49|58|N|06|51|54|E|format=dms|display=inline}}
|range_coordinates = {{coord|46|30|N|09|19|E|format=dms|display=inline,title}}
|range_coordinates_note = &lt;!--Coordinates of Splügen Pass--&gt;
|map_image=Alpenrelief 01.jpg | map_caption= الپس جو قطارون
 
[[:فائل:Alpenrelief 02.jpg|عالمي سرحدون ڏيکاريندڙ الپس جو نقشو ]].
}}

[[فائل:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|اٽلي ۾ واقع [[ڊولومائيٽس]] ھنن جبلن ۾ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي]]

'''الپس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Alps '''}} يورپ جو سڀ کان وڏو جبلن جو سلسلو  آھي جنھن جون قطارون ڪيترن کوڙ ملڪن ۾ ڦهليل آھن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Alps |encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide |date=2014 |publisher=Helicon |place=Abington, United Kingdom |url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0 |url-access=subscription }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ھي سلسلو ڏکڻ يورپ کي وچ يورپ ۽ اولھ يورپ کان ڌار ڪئي ٿو ۽ 1,200 ڪلوميٽرن تائين اٺ الپائين ملڪن ۾ ڦھليل آھن جن مان اولھ کان اوڀر پاسي فرانس، [[سوئٽزرلينڊ]]، اٽلي، موناڪو، ليچنسٽائين، آسٽريا، جرمني ۽ سلوانيا شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://www.alpconv.org/index_en &quot;Alpine Convention&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=2011-07-29 }}. ''Alpine Conferences''. Retrieved August 3, 2012&lt;/ref&gt;  

ھڪ ڪروڙ سال اڳ [[آفريڪا|آفريڪي]] زميني پليٽ ۽ [[يوريشيا]] واري زميني پليٽ ۾ ٽڪر ٿيڻ جي ڪري ھي جبل وجود ۾ آيا. ان ٽڪر جي شدت سان زمين ھيٺ گھتجڻ جي ڪري سمنڊ جي اندر وارا اونھا پھاڙ ٻاھر نڪري آيا ۽ ويڙھجي اوچا جبل بڻجي ويا جن ۾ مائونٽ بلانڪ ۽ ميٽرھارن واريون چوٽيون شامل آهن. مائونٽ بلانڪ [[فرانس]] ۽ [[اٽلي|اٽليءَ]] واري سرحد تي الپس جي سڀ کان اوچي چوٽي آھي جيڪا [[اوسط سامونڊي سطح مٿي|سمنڊ]] جي سطح کان 4,810 ميٽر يا 15,781 فٽ بلند آھي. الپس جون لڳ ڀڳ ھڪ سؤ چوٽيون چار ھزاري آھن يعني چار ھزار ميٽرن جي بلندي واريون آهن جن جو [[يُورَپ|يورپ]] جي موسم تي تمام گهڻو اثر آھي.

== تفصیل ==
الپائن آرڪ الهندي ميڊيٽرينين سمنڊ تي نيس کان وٺي ٽريسٽ تي ايڊرياٽڪ ۽ پنونیئن طاس جي شروعات ۾ ويانا تائين پکڙيل آهي. آفريڪي ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽس جي ٽڪرائجڻ سبب جبل لکين سالن ۾ ٺهي ويا. ان واقعي جي نتيجي ۾ انتهائي مختصر ٿيڻ جو نتيجو اهو ٿيو ته سامونڊي جبل جي جبلن جي چوٽيءَ تي اڀرڻ ۽ ڦاٽڻ سان، مونٽ بلانڪ ۽ ميٽر هورن وجود مان آھیا. مونٽ بلانڪ فرانسيسي۔اطالوي سرحد تي پکڙيل آهي ۽ 4,809 ميٽر (15,778 فوٽ) تي الپس ۾ بلند ترين جبل آهي. الپائن واري علائقي ۾ 4,000 ميٽر (13,000 فوٽ) کان مٿي 128 چوٽيون شامل آهن. سلسلي جي اوچائي ۽ سائيز يورپ ۾ آبهوا کي متاثر ڪري؛ جبلن ۾، ورن جي سطح تمام گھڻي مختلف آھي ۽ موسمي حالتون مختلف علائقن تي مشتمل آھن. جهنگلي جيوت جهڙوڪ مارخور (Ibex) 3,400 ميٽر (11,155 فٽ) جي بلندي تائين اونچين چوٽيءَ ۾ رهن ٿا ۽ ٻوٽا جهڙوڪ ايڊل ويس پٿر جي علائقن ۾ گهٽين ۽ اوچين بلندين تي وڌن ٿا. 

الپس ۾ انساني آباديءَ جا ثبوت پيلیوليٿڪ (Palaeolithic) دور ۾ واپس اچي وڃن ٿا. 1991ع ۾ آسٽريا-اطالوي سرحد تي هڪ گليشيئر تي هڪ ممي ٿيل انسان (&quot;Ötzi&quot;)، جيڪو 5,000 سال پراڻو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. ڇهين صدي ق.م. ۾ هیني بال خاص طور تي هاٿين جي هڪ رڍ سان الپس پار ڪيو ۽ رومن جي علائقي ۾ آباديون هيون. 1800ع ۾ نيپولين 40,000 جي لشڪر سان گڏ جبل جي هڪ لنگهه کي پار ڪيو. 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ فطرت پرستن، اديبن ۽ فنڪارن جي آمد نظر آئي، خاص طور تي، رومانويت پسند، ان کان پوءِ الپينزم جي سونهري دور ۾، جيئن جبل پرستن الپس جي چوٽين تي چڙهڻ شروع ڪيو. 

الپائن علائقي جي هڪ مضبوط ثقافتي سڃاڻپ آهي. روايتي طريقا جهڙوڪ زراعت، پنير ٺاهڻ، ۽ ڪاٺ جو ڪم اڃا تائين الپائن ڳوٺن ۾ ترقي ڪري ٿو. بهرحال، سياحتي صنعت 20ھین صدي جي شروعات ۾ وڌڻ شروع ڪيو ۽ عالمي جنگ II کان پوء خاص طور تي وڌايو، آخرڪار صديء جي آخر تائين غالب صنعت بڻجي ويو. 

سرمائي اولمپڪ رانديون سوئس، فرينچ، اطالوي، آسٽريا ۽ جرمن الپس ۾ منعقد ڪيا ويا آهن. 2010ع تائين، علائقو 14 ملين ماڻهن جو گهر آهي ۽ 120 ملين ساليانو سياح آهن.
 
==نالو==
==جاگرافي==
===لڪ=== 
===بلند ترين جبل===
===گليشيئر===
===نديون ۽ ڍنڍون===
==ارضيات== 
===معدنيات===
===موسم===
==ماحوليات== 
==تاريخ==
==سڀ کان وڏا الپائن شهر==
==الپائن ماڻهو ۽ ثقافت==
==سياحت==
==برفاني ڦاٽڻ/ برفاني سلائيڊ==
==ٽرانسپورٽ== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]]
* [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU-co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region
{{Subject bar|auto=1|Alps|Mountains|Geography|Europe|Austria|France|Germany|Hungary|Italy|Monaco|Slovenia|Switzerland}}
{{Authority control}}

[[زمرو:الپس]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جاگرافيائي صوبا]]
[[زمرو:اٽلي جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آسٽريا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:فرانس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جرمني ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اٽلي ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ليختنسٽائن ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:موناڪو ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلووينيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آسٽريا]]
[[زمرو:فرانس]]
[[زمرو:جرمني]]
[[زمرو:هنگري]]
[[زمرو:اٽلي]]
[[زمرو:ليختنسٽائن]]
[[زمرو:موناڪو]]
[[زمرو:سلووينيا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ]]

[[Category:Mountain ranges of Hungary]]
[[Category:Mountain ranges of Italy]]
[[Category:Mountain ranges of Liechtenstein]]
[[Category:Mountain ranges of Monaco]]
[[Category:Mountain ranges of Slovenia]]
[[Category:Mountain ranges of Switzerland]]
[[Category:Physiographic provinces]]</text>
      <sha1>q510exycx0hn98tzkqbbr4cnt4m50en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيلرا (يونين ڪائونسل)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57981</id>
    <revision>
      <id>411494</id>
      <parentid>355563</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26774" sha1="s3v4mqm0ebch6rcytjksndrztva0bvr" xml:space="preserve">{{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ آباد علائقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = سيلرا
| other_name              = وڏا سيلرا
| native_name             = سيلرا يونين ڪائونسل
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Shahdadkot Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|49|40|N|67|55|20|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| government_type         = يونين ڪائونسل
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 16,673
| population_as_of        = 2017ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kambar Shahdadkot Blockwise Population, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = پراڻو مڪاني نمبر
| blank_info_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر 4
}}

'''سيلرا''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻو-نيم شهري علائقو ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. سيلرا جي آبادي [[شهدادڪوٽ]] شهر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه واري حد سان لڳو لڳ پکڙيل آهي، جنهن سبب هن يونين ڪائونسل جا ڪجهه علائقا عملي طور شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان ڳنڍجي ويا آهن.

پراڻن مڪاني حڪومت، تعليم ۽ قومي انساني ترقي ڪميشن جي رڪارڊ ۾ سيلرا کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد عدالتي رڪارڊ پڻ سيلرا کي قائم يونين ڪائونسل طور تسليم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCHD&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Community and Re-opened Schools in Sindh
 |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf
 |publisher=[[نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Muhammad Ibrahim Soomro v. Chairman U.C. Seelra and others
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-cat-judgement-list/1023/2/-1/CAT/15
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري پراڻي مڪاني حدبنديءَ مطابق يونين ڪائونسل جي آبادي '''16,673''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt; بعد ۾ مڪاني حدن ۽ يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ ۾ تبديليون ٿيڻ سبب هن انگ کي موجوده حدن تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ مناسب ناهي.

[[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالو '''Seelra'''، '''Silra''' ۽ ڪڏهن '''Selra''' جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. سنڌ تعليم کاتي جي مختلف ڊيٽابيسن ۾ `Seelra` ۽ `Silra` ٻئي صورتون استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID — Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع واري سنڌ تعليم بجيٽ رڪارڊ ۾ علائقي کي باقاعده '''4-Silra''' جي نالي سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Budget2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Budget Kambar Shahdadkot 2015–16
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Kamber.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي دور جي مڪاني چونڊ نتيجن ۾ پڻ '''UC No. 4 Seelra''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Council Qambar Shahdadkot Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

جديد سنڌ هاءِ ڪورٽ جي 2025ع واري ڪيس لسٽ ۾ به '''Chairman U.C. Seelra''' کي ڌر طور درج ڪيو ويو آهي، جنهن مان يونين ڪائونسل جي اداري جي تسلسل جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
سيلرا شهدادڪوٽ شهر جي ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ شهر جي تعمير ٿيل علائقي سان لڳو لڳ آهي. پراڻي ڳوٺاڻي آبادي، زرعي زمينون ۽ شهدادڪوٽ جي وڌندڙ شهري پاڙا هن علائقي ۾ پاڻ ۾ ملي رهيا آهن.

سيلرا جي ڀرپاسي ۾ وڏا سيلرا، ننڍا سيلرا، ڪور ڏاتو سيلرا، مير جي نري، بختيار بروهي، ڪمبراڻي ۽ مختلف ننڍيون آبادگيون موجود آهن. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ '''ڪور ڏاتو سيلرا'''، '''ڪمبراڻي سيلرا''' ۽ سيلرا نالي ٻيون آبادگيون الڳ اسڪولي مقام طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ضلعي بابت ڳوٺن جي پراڻي ڊائريڪٽريءَ ۾ پڻ سيلرا، بختيار بروهي، مير جي نري ۽ ڀرپاسي جي آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;VillageDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Villages Directory, District Kambar Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013
 |year=2013
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين لاءِ تيار ٿيندڙ زرعي زمين، 2022ع.]]

== شهدادڪوٽ سان شهري ڳانڍاپو ==
سيلرا جو اوڀر ۽ اتر اوڀر وارو حصو شهدادڪوٽ شهر جي شهري حدن سان لڳو لڳ آهي. سنڌ تعليم کاتي جا ڪجهه اسڪول جيڪي ماضيءَ ۾ سيلرا يونين ڪائونسل هيٺ درج هئا، جديد تعليمي ڊيٽابيس ۾ ڪڏهن سيلرا ۽ ڪڏهن شهدادڪوٽ شهري انتظامي اڪائي هيٺ ڏيکاريا وڃن ٿا. مثال طور '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڪمبراڻي''' پراڻي ڊائريڪٽري ۾ سيلرا سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته جديد اسڪول ڪلسٽر فهرست ۾ شهدادڪوٽ سان ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي اداري وارين تبديلين سبب سيلرا جي ڳوٺاڻن ۽ شهدادڪوٽ جي شهري حدن وچ ۾ تاريخي ۽ موجوده انگ اکر احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن.

== آبادي ==
پراڻي 2017ع واري بلاڪ ۽ يونين ڪائونسل حدبنديءَ مطابق سيلرا يونين ڪائونسل جي آبادي 16,673 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;

اوهان جي پراڻي مسودي ۾ سيلرا جي هڪ آباد حصي لاءِ 9,623 ۽ ٻي هنڌ 5,937 ماڻهو لکيل هئا؛ اهي انگ مختلف census blocks يا ڳوٺاڻين آبادين جا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري مڪمل تصديق کانسواءِ انهن کي هڪ ئي ڳوٺ جي ڪل آبادي طور گڏ ڪرڻ مناسب نه آهي.

يونين ڪائونسل ۾ ڳوٺاڻين آبادين کان سواءِ شهدادڪوٽ شهر سان لڳندڙ نيم شهري علائقا پڻ شامل رهيا آهن.

== آباديون ۽ پاڙا ==
سرڪاري تعليمي، ترقياتي ۽ ڳوٺاڻن رڪارڊن مان سيلرا سان لاڳاپيل هيٺيون آبادگيون ۽ پاڙا سڃاڻپ ۾ اچن ٿا:

* وڏا سيلرا
* ننڍا سيلرا
* ڪور ڏاتو سيلرا
* ڪمبراڻي سيلرا
* مير جي نري
* بختيار بروهي
* خير محمد سيلرو
* محمد ايوب چانڊيو
* علي مراد چانڊيو
* يار محمد مگسي
* فضل محمد بروهي
* رسول بخش بروهي
* قادر بخش بروهي
* جمعو خان بروهي
* حاجي صحبت بروهي

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول ڪلسٽر رڪارڊ ۾ مٿي ڏنل ڪيترين ئي آبادين جا سرڪاري اسڪول '''Seelra''' يونين ڪائونسل هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== تعليم ==
سيلرا ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جون ڪيترائي سرڪاري ۽ مدد يافته ادارا موجود آهن.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري ڊائريڪٽريءَ ۾ '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا شهدادڪوٽ''' ۽ مختلف بوائز ۽ گرلز پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2017ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري مقرري واري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا'''، سيمس ڪوڊ '''427030164'''، شهدادڪوٽ تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;HM2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment Order of Head Master — GBPS Seelra
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Posting%20order%20of%20H.M%20KMB-37.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=10 July 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن جي مڊل/هاءِ اسڪول پروگرام تحت '''وڏا سيلرا''' ۾ هڪ مڊل اسڪول پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو اسڪول ڪوڊ '''SMHS0058''' هو.&lt;ref name=&quot;SEF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Education Foundation Middle-High School Program
 |url=https://www.sef.edu.pk/wp-content/uploads/2017/download_page/school%20Data/_SEF%20Middle-High%20School%20Program%20%28SMHSP%29%20-%20SEF.pdf
 |publisher=[[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي اسڪولي سولرائزيشن فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي'''، سيمس ڪوڊ '''427030205'''، سيلرا يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools of Kambar Shahdadkot District
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Kamber-Shahdadkot.pdf
 |publisher=Energy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل جا چونڊ تصديق ٿيل تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! ادارو
! سطح
! سيمس / ڪوڊ
! مقام
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| پرائمري
| 427030164
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 427030040 / جديد رڪارڊن ۾ لاڳاپيل ڪوڊ
| سيلرا
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| هاءِ اسڪول
| 427030205
| بختيار بروهي
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| مڊل
| SMHS0058
| وڏا سيلرا
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ۽ سنڌ انرجي کاتو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ محمد ايوب چانڊيو، يار محمد مگسي، مير جي نري، علي مراد چانڊيو، رسول بخش بروهي ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول پڻ سيلرا ڪلسٽر هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== صحت ==
سيلرا يونين ڪائونسل اندر ڪنهن مڪمل سرڪاري اسپتال يا رورل هيلٿ سينٽر جو واضح سرڪاري ثبوت نه مليو، ۽ مقامي آبادي وڏي طبي علاج لاءِ عام طور شهدادڪوٽ تي دارومدار رکي ٿي.

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيلرا ۾ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن ذريعي غذائيت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ بيمارين بابت آئوٽ ريچ خدمتون هلائيون ويون. هڪ دستاويز ٿيل ڪيس ۾ علي آباد، يونين ڪائونسل سيلرا جي سخت غذائي کوٽ واري ٻار کي شهدادڪوٽ جي ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز جي آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام ڏانهن ريفر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RSPNHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=Outreach 51 — Fighting for a Better Tomorrow
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2022/04/Outreach_51.pdf
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |year=2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ ٻوڏ متاثر علائقن ۾ صحت آئوٽ ريچ پروگرام کان پوءِ مقامي اداري سيلرا يونين ڪائونسل لاءِ هڪ صحت هيلپ لائين پڻ قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;&gt;{{cite web
 |title=How medical outreach visits to flood-affected parts of Pakistan protected thousands
 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-medical-outreach-visits-flood-affected-parts-pakistan-protected-thousands
 |publisher=Gavi
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري پراڻي مضمون جو “صحت جي ڪابه سهولت ڪانهي” وارو مطلق بيان هاڻي تبديل ڪري اهو لکڻ وڌيڪ درست آهي ته '''مقامي مستقل ثانوي صحت سهولتون محدود آهن ۽ وڏي علاج لاءِ شهدادڪوٽ اهم مرڪز آهي'''.

== ريلوي ==
سيلرا شهدادڪوٽ جي ڀرسان تاريخي ريلوي لائين سان لاڳاپيل رهيو آهي. '''سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلوي جي پراڻي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي رستي تي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Silra Shahdadkot railway station
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Silra_Shahdadkot_railway_station
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي ملڪيت آهي، پر هن ريلوي سيڪشن تي مسافر ٽرينن جي سروس بند ٿيڻ بعد اسٽيشن عملي طور غيرفعال ٿي وئي.

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
سيلرا شهدادڪوٽ–قمبر روڊ ۽ شهدادڪوٽ جي شهري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي رڪارڊ موجب '''يونين ڪائونسل سيلرا ۾ 14.7 ڪلوميٽرن جي 16 روڊن جي تعمير ۽ ٻيهر مرمت''' جو منصوبو منظور ڪيو ويو، جنهن جي قيمت 112.562 ملين رپيا هئي.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيو منصوبو 2022–23ع جي سالياني ترقياتي پروگرام ۾ پڻ جاري منصوبي طور درج هو.&lt;ref name=&quot;ADP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23 — Local Government
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ شهدادڪوٽ سان روزاني معاشي رابطي تي ٻڌل آهي.

علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته ڀاڄيون ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي واري ميداني علائقي جي زرعي معيشت واهن ۽ شاخن جي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي.

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان سارين جي نئين پوک لاءِ تيار زرعي علائقو.]]

پاڻيءَ جي اڻپوري فراهمي، واهن جي آخري حصن تائين پاڻي نه پهچڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي خراب معيار ضلعي جي زرعي علائقن جا اهم مسئلا آهن.

== ترقياتي ڪم ==
سيلرا يونين ڪائونسل ۾ 2017ع کان پوءِ ڪيترائي روڊن جا منصوبا سرڪاري ترقياتي پروگرام ۾ شامل ڪيا ويا. سنڌ حڪومت جي رڪارڊ موجب 14.7 ڪلوميٽر ڊگهن 16 روڊن جي تعمير يا ٻيهر مرمت وارو منصوبو يونين ڪائونسل سطح تي منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;

هي منصوبو شهدادڪوٽ شهر ۽ سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين وچ ۾ آمدرفت بهتر ڪرڻ لاءِ اهم هو.

== سماج ==
سيلرا ۾ سيلرا/سيلرو، بروهي، مگسي، کهاوڙ ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذاتين موجب انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

2024ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان سيلرا ڳوٺ جي هڪ خاندان بابت رپورٽ ڪئي، جنهن جا ڇهه ڀاتي '''ڊيڪسٽروڪارڊيا''' يعني دل جسم جي ساڄي پاسي هجڻ واري ناياب پيدائشي حالت سان رهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;&gt;{{cite news
 |title=Six in a family with heart on the ‘right side’
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/six-in-a-family-with-heart-on-the-right-side/
 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=17 April 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان خاندان جو سربراهه خدا بخش سيلرو هو، جنهن پنهنجي خاندان جي حالت کي گنيز ورلڊ رڪارڊ ۾ شامل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;/&gt;

== ڀيل برادري ==
سيلرا ۽ مير جي نري واري علائقي ۾ [[ڀيل]] برادريءَ جون پڻ آبادگيون موجود آهن. هڪ جديد تاريخي-ثقافتي مطالعي موجب شهدادڪوٽ تعلقي جي مير جي نري ۽ سيلرا علائقن ۾ وڏي انگ ۾ ڀيل خاندان رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bhils&quot;&gt;{{cite news
 |title=Tracing the Living Descendants of Mohenjo-daro: Ancient Tribes of Sindh
 |url=https://www.thefridaytimes.com/16-Jun-2026/tracing-living-descendants-mohenjo-daro-ancient-tribes-sindh-ii
 |work=The Friday Times
 |date=16 June 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي مقامي تاريخي سروي پڻ مير جي نري ۽ سيلرا ۾ ڀيل آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hindu Castes and Sects of Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/201380054/Hindu-Castes-and-Sects-of-Shahdadkot-Sindh-2014
 |year=2014
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي ۽ بنيادي سهولتون ==
سيلرا جي شهري حد سان لڳندڙ حصن کي شهدادڪوٽ جي پاڻي ۽ ٻين شهري سهولتن سان ڪجهه حد تائين ڳانڍاپو آهي، جڏهن ته ٻاهرين ڳوٺاڻين آبادين ۾ زميني پاڻي ۽ ذاتي بورنگ جو استعمال عام رهيو آهي.

شهدادڪوٽ جي پاڻيءَ بابت علمي مطالعي ۾ زميني پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف ڪيميائي عنصرن جي مقدار بابت مسئلا رپورٽ ٿيا آهن؛ تنهنڪري پيئڻ جي پاڻيءَ جو معيار سڄي علائقي لاءِ اهم مسئلو آهي.

[[File:Water supply shahdadkot.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر؛ سيلرا جو ڪجهه حصو شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان لڳل آهي.]]

== مقامي حڪومت ==
يونين ڪائونسل مقامي حڪومت جي بنيادي ڳوٺاڻي اڪائي آهي. سيلرا يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ مختلف مخصوص ۽ عام ميمبرن ذريعي نمائندگي ٿيندي آهي.

2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پراڻي '''يو سي نمبر 4 سيلرا''' مان نور احمد بروهي چيئرمين ۽ عبدالجبار بروهي وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته ياسر حسين بروهي ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

پراڻي چونڊ رڪارڊ موجب چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان مسلم ليگ (ف)]] سان، جڏهن ته ضلعي ڪائونسل ميمبر جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

موجوده مڪاني حدبنديءَ ۽ نمبرنگ کي 2015ع واري نمبر سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

== چونڊ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4f9b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل ۾ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! شعبو
! ادارو / سهولت
! مقام يا نوعيت
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|-
| تعليم
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| بختيار بروهي
|-
| تعليم
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| وڏا سيلرا
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| ريلوي
| سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن
| غيرفعال ريلوي اسٽيشن
|-
| روڊ
| يونين ڪائونسل روڊ بحالي منصوبو
| 14.7 ڪلوميٽر / 16 روڊ
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| صحت
| ڪميونٽي صحت آئوٽ ريچ ۽ هيلپ لائين
| ٻوڏ کانپوءِ صحت پروگرام
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت، سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن، گوي ۽ ٻيا سرڪاري/اداري ماخذ.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== Wikimedia Commons تصويرون ==
وڪيميڊيا ڪامنز تي خود '''سيلرا ڳوٺ''' جي سڌي تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي، تنهنڪري غيرتصديق ٿيل فائيل استعمال نه ڪرڻ گهرجن. مضمون لاءِ هي تصديق ٿيل لاڳاپيل تصويرون مناسب آهن:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:Shahdadkot in 2022.jpg|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين جي پوک وارو علائقو
File:Water supply shahdadkot.jpg|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[بختيار بروهي]]
* [[مير جي نري]]
* [[چاڪياڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://rsusindh.gov.pk سنڌ تعليم کاتو ۽ ريفارم سپورٽ يونٽ]
* [https://sindhenergy.gov.pk سنڌ انرجي کاتو]
* [https://mecsindh.gov.pk سنڌ مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل]
* [https://caselaw.shc.gov.pk سنڌ هاءِ ڪورٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District وڪيميڊيا ڪامنز تي قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>s3v4mqm0ebch6rcytjksndrztva0bvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411495</id>
      <parentid>411494</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26446" sha1="0rzhsz1f50y94maipati24m2wfq741u" xml:space="preserve">{{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ آباد علائقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = سيلرا
| other_name              = وڏا سيلرا
| native_name             = سيلرا يونين ڪائونسل
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Shahdadkot Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|49|40|N|67|55|20|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| government_type         = يونين ڪائونسل
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 16,673
| population_as_of        = 2017ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kambar Shahdadkot Blockwise Population, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = پراڻو مڪاني نمبر
| blank_info_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر 4
}}

'''سيلرا''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻو-نيم شهري علائقو ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. سيلرا جي آبادي [[شهدادڪوٽ]] شهر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه واري حد سان لڳو لڳ پکڙيل آهي، جنهن سبب هن يونين ڪائونسل جا ڪجهه علائقا عملي طور شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان ڳنڍجي ويا آهن.

پراڻن مڪاني حڪومت، تعليم ۽ قومي انساني ترقي ڪميشن جي رڪارڊ ۾ سيلرا کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد عدالتي رڪارڊ پڻ سيلرا کي قائم يونين ڪائونسل طور تسليم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCHD&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Community and Re-opened Schools in Sindh
 |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf
 |publisher=[[نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Muhammad Ibrahim Soomro v. Chairman U.C. Seelra and others
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-cat-judgement-list/1023/2/-1/CAT/15
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري پراڻي مڪاني حدبنديءَ مطابق يونين ڪائونسل جي آبادي '''16,673''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt; بعد ۾ مڪاني حدن ۽ يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ ۾ تبديليون ٿيڻ سبب هن انگ کي موجوده حدن تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ مناسب ناهي.

[[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالو '''Seelra'''، '''Silra''' ۽ ڪڏهن '''Selra''' جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. سنڌ تعليم کاتي جي مختلف ڊيٽابيسن ۾ `Seelra` ۽ `Silra` ٻئي صورتون استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID — Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع واري سنڌ تعليم بجيٽ رڪارڊ ۾ علائقي کي باقاعده '''4-Silra''' جي نالي سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Budget2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Budget Kambar Shahdadkot 2015–16
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Kamber.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي دور جي مڪاني چونڊ نتيجن ۾ پڻ '''UC No. 4 Seelra''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Council Qambar Shahdadkot Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

جديد سنڌ هاءِ ڪورٽ جي 2025ع واري ڪيس لسٽ ۾ به '''Chairman U.C. Seelra''' کي ڌر طور درج ڪيو ويو آهي، جنهن مان يونين ڪائونسل جي اداري جي تسلسل جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
سيلرا شهدادڪوٽ شهر جي ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ شهر جي تعمير ٿيل علائقي سان لڳو لڳ آهي. پراڻي ڳوٺاڻي آبادي، زرعي زمينون ۽ شهدادڪوٽ جي وڌندڙ شهري پاڙا هن علائقي ۾ پاڻ ۾ ملي رهيا آهن.

سيلرا جي ڀرپاسي ۾ وڏا سيلرا، ننڍا سيلرا، ڪور ڏاتو سيلرا، مير جي نري، بختيار بروهي، ڪمبراڻي ۽ مختلف ننڍيون آبادگيون موجود آهن. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ '''ڪور ڏاتو سيلرا'''، '''ڪمبراڻي سيلرا''' ۽ سيلرا نالي ٻيون آبادگيون الڳ اسڪولي مقام طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ضلعي بابت ڳوٺن جي پراڻي ڊائريڪٽريءَ ۾ پڻ سيلرا، بختيار بروهي، مير جي نري ۽ ڀرپاسي جي آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;VillageDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Villages Directory, District Kambar Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013
 |year=2013
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين لاءِ تيار ٿيندڙ زرعي زمين، 2022ع.]]

== شهدادڪوٽ سان شهري ڳانڍاپو ==
سيلرا جو اوڀر ۽ اتر اوڀر وارو حصو شهدادڪوٽ شهر جي شهري حدن سان لڳو لڳ آهي. سنڌ تعليم کاتي جا ڪجهه اسڪول جيڪي ماضيءَ ۾ سيلرا يونين ڪائونسل هيٺ درج هئا، جديد تعليمي ڊيٽابيس ۾ ڪڏهن سيلرا ۽ ڪڏهن شهدادڪوٽ شهري انتظامي اڪائي هيٺ ڏيکاريا وڃن ٿا. مثال طور '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڪمبراڻي''' پراڻي ڊائريڪٽري ۾ سيلرا سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته جديد اسڪول ڪلسٽر فهرست ۾ شهدادڪوٽ سان ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي اداري وارين تبديلين سبب سيلرا جي ڳوٺاڻن ۽ شهدادڪوٽ جي شهري حدن وچ ۾ تاريخي ۽ موجوده انگ اکر احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن.

== آبادي ==
پراڻي 2017ع واري بلاڪ ۽ يونين ڪائونسل حدبنديءَ مطابق سيلرا يونين ڪائونسل جي آبادي 16,673 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;

اوهان جي پراڻي مسودي ۾ سيلرا جي هڪ آباد حصي لاءِ 9,623 ۽ ٻي هنڌ 5,937 ماڻهو لکيل هئا؛ اهي انگ مختلف census blocks يا ڳوٺاڻين آبادين جا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري مڪمل تصديق کانسواءِ انهن کي هڪ ئي ڳوٺ جي ڪل آبادي طور گڏ ڪرڻ مناسب نه آهي.

يونين ڪائونسل ۾ ڳوٺاڻين آبادين کان سواءِ شهدادڪوٽ شهر سان لڳندڙ نيم شهري علائقا پڻ شامل رهيا آهن.

== آباديون ۽ پاڙا ==
سرڪاري تعليمي، ترقياتي ۽ ڳوٺاڻن رڪارڊن مان سيلرا سان لاڳاپيل هيٺيون آبادگيون ۽ پاڙا سڃاڻپ ۾ اچن ٿا:

* وڏا سيلرا
* ننڍا سيلرا
* ڪور ڏاتو سيلرا
* ڪمبراڻي سيلرا
* مير جي نري
* بختيار بروهي
* خير محمد سيلرو
* محمد ايوب چانڊيو
* علي مراد چانڊيو
* يار محمد مگسي
* فضل محمد بروهي
* رسول بخش بروهي
* قادر بخش بروهي
* جمعو خان بروهي
* حاجي صحبت بروهي

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول ڪلسٽر رڪارڊ ۾ مٿي ڏنل ڪيترين ئي آبادين جا سرڪاري اسڪول '''Seelra''' يونين ڪائونسل هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== تعليم ==
سيلرا ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جون ڪيترائي سرڪاري ۽ مدد يافته ادارا موجود آهن.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري ڊائريڪٽريءَ ۾ '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا شهدادڪوٽ''' ۽ مختلف بوائز ۽ گرلز پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2017ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري مقرري واري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا'''، سيمس ڪوڊ '''427030164'''، شهدادڪوٽ تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;HM2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment Order of Head Master — GBPS Seelra
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Posting%20order%20of%20H.M%20KMB-37.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=10 July 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن جي مڊل/هاءِ اسڪول پروگرام تحت '''وڏا سيلرا''' ۾ هڪ مڊل اسڪول پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو اسڪول ڪوڊ '''SMHS0058''' هو.&lt;ref name=&quot;SEF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Education Foundation Middle-High School Program
 |url=https://www.sef.edu.pk/wp-content/uploads/2017/download_page/school%20Data/_SEF%20Middle-High%20School%20Program%20%28SMHSP%29%20-%20SEF.pdf
 |publisher=[[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي اسڪولي سولرائزيشن فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي'''، سيمس ڪوڊ '''427030205'''، سيلرا يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools of Kambar Shahdadkot District
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Kamber-Shahdadkot.pdf
 |publisher=Energy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل جا چونڊ تصديق ٿيل تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! ادارو
! سطح
! سيمس / ڪوڊ
! مقام
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| پرائمري
| 427030164
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 427030040 / جديد رڪارڊن ۾ لاڳاپيل ڪوڊ
| سيلرا
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| هاءِ اسڪول
| 427030205
| بختيار بروهي
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| مڊل
| SMHS0058
| وڏا سيلرا
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ۽ سنڌ انرجي کاتو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ محمد ايوب چانڊيو، يار محمد مگسي، مير جي نري، علي مراد چانڊيو، رسول بخش بروهي ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول پڻ سيلرا ڪلسٽر هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== صحت ==
سيلرا يونين ڪائونسل اندر ڪنهن مڪمل سرڪاري اسپتال يا رورل هيلٿ سينٽر جو واضح سرڪاري ثبوت نه مليو، ۽ مقامي آبادي وڏي طبي علاج لاءِ عام طور شهدادڪوٽ تي دارومدار رکي ٿي.

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيلرا ۾ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن ذريعي غذائيت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ بيمارين بابت آئوٽ ريچ خدمتون هلائيون ويون. هڪ دستاويز ٿيل ڪيس ۾ علي آباد، يونين ڪائونسل سيلرا جي سخت غذائي کوٽ واري ٻار کي شهدادڪوٽ جي ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز جي آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام ڏانهن ريفر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RSPNHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=Outreach 51 — Fighting for a Better Tomorrow
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2022/04/Outreach_51.pdf
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |year=2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ ٻوڏ متاثر علائقن ۾ صحت آئوٽ ريچ پروگرام کان پوءِ مقامي اداري سيلرا يونين ڪائونسل لاءِ هڪ صحت هيلپ لائين پڻ قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;&gt;{{cite web
 |title=How medical outreach visits to flood-affected parts of Pakistan protected thousands
 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-medical-outreach-visits-flood-affected-parts-pakistan-protected-thousands
 |publisher=Gavi
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري پراڻي مضمون جو “صحت جي ڪابه سهولت ڪانهي” وارو مطلق بيان هاڻي تبديل ڪري اهو لکڻ وڌيڪ درست آهي ته '''مقامي مستقل ثانوي صحت سهولتون محدود آهن ۽ وڏي علاج لاءِ شهدادڪوٽ اهم مرڪز آهي'''.

== ريلوي ==
سيلرا شهدادڪوٽ جي ڀرسان تاريخي ريلوي لائين سان لاڳاپيل رهيو آهي. '''سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلوي جي پراڻي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي رستي تي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Silra Shahdadkot railway station
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Silra_Shahdadkot_railway_station
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي ملڪيت آهي، پر هن ريلوي سيڪشن تي مسافر ٽرينن جي سروس بند ٿيڻ بعد اسٽيشن عملي طور غيرفعال ٿي وئي.

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
سيلرا شهدادڪوٽ–قمبر روڊ ۽ شهدادڪوٽ جي شهري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي رڪارڊ موجب '''يونين ڪائونسل سيلرا ۾ 14.7 ڪلوميٽرن جي 16 روڊن جي تعمير ۽ ٻيهر مرمت''' جو منصوبو منظور ڪيو ويو، جنهن جي قيمت 112.562 ملين رپيا هئي.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيو منصوبو 2022–23ع جي سالياني ترقياتي پروگرام ۾ پڻ جاري منصوبي طور درج هو.&lt;ref name=&quot;ADP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23 — Local Government
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ شهدادڪوٽ سان روزاني معاشي رابطي تي ٻڌل آهي.

علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته ڀاڄيون ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي واري ميداني علائقي جي زرعي معيشت واهن ۽ شاخن جي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي.

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان سارين جي نئين پوک لاءِ تيار زرعي علائقو.]]

پاڻيءَ جي اڻپوري فراهمي، واهن جي آخري حصن تائين پاڻي نه پهچڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي خراب معيار ضلعي جي زرعي علائقن جا اهم مسئلا آهن.

== ترقياتي ڪم ==
سيلرا يونين ڪائونسل ۾ 2017ع کان پوءِ ڪيترائي روڊن جا منصوبا سرڪاري ترقياتي پروگرام ۾ شامل ڪيا ويا. سنڌ حڪومت جي رڪارڊ موجب 14.7 ڪلوميٽر ڊگهن 16 روڊن جي تعمير يا ٻيهر مرمت وارو منصوبو يونين ڪائونسل سطح تي منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;

هي منصوبو شهدادڪوٽ شهر ۽ سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين وچ ۾ آمدرفت بهتر ڪرڻ لاءِ اهم هو.

== سماج ==
سيلرا ۾ سيلرا/سيلرو، بروهي، مگسي، کهاوڙ ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذاتين موجب انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

2024ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان سيلرا ڳوٺ جي هڪ خاندان بابت رپورٽ ڪئي، جنهن جا ڇهه ڀاتي '''ڊيڪسٽروڪارڊيا''' يعني دل جسم جي ساڄي پاسي هجڻ واري ناياب پيدائشي حالت سان رهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;&gt;{{cite news
 |title=Six in a family with heart on the ‘right side’
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/six-in-a-family-with-heart-on-the-right-side/
 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=17 April 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان خاندان جو سربراهه خدا بخش سيلرو هو، جنهن پنهنجي خاندان جي حالت کي گنيز ورلڊ رڪارڊ ۾ شامل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;/&gt;

== ڀيل برادري ==
سيلرا ۽ مير جي نري واري علائقي ۾ [[ڀيل]] برادريءَ جون پڻ آبادگيون موجود آهن. هڪ جديد تاريخي-ثقافتي مطالعي موجب شهدادڪوٽ تعلقي جي مير جي نري ۽ سيلرا علائقن ۾ وڏي انگ ۾ ڀيل خاندان رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bhils&quot;&gt;{{cite news
 |title=Tracing the Living Descendants of Mohenjo-daro: Ancient Tribes of Sindh
 |url=https://www.thefridaytimes.com/16-Jun-2026/tracing-living-descendants-mohenjo-daro-ancient-tribes-sindh-ii
 |work=The Friday Times
 |date=16 June 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي مقامي تاريخي سروي پڻ مير جي نري ۽ سيلرا ۾ ڀيل آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hindu Castes and Sects of Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/201380054/Hindu-Castes-and-Sects-of-Shahdadkot-Sindh-2014
 |year=2014
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي ۽ بنيادي سهولتون ==
سيلرا جي شهري حد سان لڳندڙ حصن کي شهدادڪوٽ جي پاڻي ۽ ٻين شهري سهولتن سان ڪجهه حد تائين ڳانڍاپو آهي، جڏهن ته ٻاهرين ڳوٺاڻين آبادين ۾ زميني پاڻي ۽ ذاتي بورنگ جو استعمال عام رهيو آهي.

شهدادڪوٽ جي پاڻيءَ بابت علمي مطالعي ۾ زميني پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف ڪيميائي عنصرن جي مقدار بابت مسئلا رپورٽ ٿيا آهن؛ تنهنڪري پيئڻ جي پاڻيءَ جو معيار سڄي علائقي لاءِ اهم مسئلو آهي.

[[File:Water supply shahdadkot.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر؛ سيلرا جو ڪجهه حصو شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان لڳل آهي.]]

== مقامي حڪومت ==
يونين ڪائونسل مقامي حڪومت جي بنيادي ڳوٺاڻي اڪائي آهي. سيلرا يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ مختلف مخصوص ۽ عام ميمبرن ذريعي نمائندگي ٿيندي آهي.

2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پراڻي '''يو سي نمبر 4 سيلرا''' مان نور احمد بروهي چيئرمين ۽ عبدالجبار بروهي وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته ياسر حسين بروهي ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

پراڻي چونڊ رڪارڊ موجب چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان مسلم ليگ (ف)]] سان، جڏهن ته ضلعي ڪائونسل ميمبر جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

موجوده مڪاني حدبنديءَ ۽ نمبرنگ کي 2015ع واري نمبر سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

== چونڊ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4f9b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل ۾ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! شعبو
! ادارو / سهولت
! مقام يا نوعيت
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|-
| تعليم
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| بختيار بروهي
|-
| تعليم
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| وڏا سيلرا
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| ريلوي
| سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن
| غيرفعال ريلوي اسٽيشن
|-
| روڊ
| يونين ڪائونسل روڊ بحالي منصوبو
| 14.7 ڪلوميٽر / 16 روڊ
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| صحت
| ڪميونٽي صحت آئوٽ ريچ ۽ هيلپ لائين
| ٻوڏ کانپوءِ صحت پروگرام
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت، سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن، گوي ۽ ٻيا سرڪاري/اداري ماخذ.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تصويرون ==
:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:Shahdadkot in 2022.jpg|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين جي پوک وارو علائقو
File:Water supply shahdadkot.jpg|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[بختيار بروهي]]
* [[مير جي نري]]
* [[چاڪياڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://rsusindh.gov.pk سنڌ تعليم کاتو ۽ ريفارم سپورٽ يونٽ]
* [https://sindhenergy.gov.pk سنڌ انرجي کاتو]
* [https://mecsindh.gov.pk سنڌ مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل]
* [https://caselaw.shc.gov.pk سنڌ هاءِ ڪورٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District وڪيميڊيا ڪامنز تي قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>0rzhsz1f50y94maipati24m2wfq741u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411496</id>
      <parentid>411495</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26594" sha1="ib74yh80qqbf3skiqoef1goplayn6t2" xml:space="preserve">{{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ آباد علائقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = سيلرا
| other_name              = وڏا سيلرا
| native_name             = سيلرا يونين ڪائونسل
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Shahdadkot Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|49|40|N|67|55|20|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| government_type         = يونين ڪائونسل
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 16,673
| population_as_of        = 2017ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kambar Shahdadkot Blockwise Population, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = پراڻو مڪاني نمبر
| blank_info_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر 4
}}

'''سيلرا''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻو-نيم شهري علائقو ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. سيلرا جي آبادي [[شهدادڪوٽ]] شهر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه واري حد سان لڳو لڳ پکڙيل آهي، جنهن سبب هن يونين ڪائونسل جا ڪجهه علائقا عملي طور شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان ڳنڍجي ويا آهن.

پراڻن مڪاني حڪومت، تعليم ۽ قومي انساني ترقي ڪميشن جي رڪارڊ ۾ سيلرا کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته جديد عدالتي رڪارڊ پڻ سيلرا کي قائم يونين ڪائونسل طور تسليم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCHD&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Community and Re-opened Schools in Sindh
 |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf
 |publisher=[[نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Muhammad Ibrahim Soomro v. Chairman U.C. Seelra and others
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-cat-judgement-list/1023/2/-1/CAT/15
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع واري پراڻي مڪاني حدبنديءَ مطابق يونين ڪائونسل جي آبادي '''16,673''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt; بعد ۾ مڪاني حدن ۽ يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ ۾ تبديليون ٿيڻ سبب هن انگ کي موجوده حدن تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ مناسب ناهي.

[[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالو '''Seelra'''، '''Silra''' ۽ ڪڏهن '''Selra''' جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. سنڌ تعليم کاتي جي مختلف ڊيٽابيسن ۾ `Seelra` ۽ `Silra` ٻئي صورتون استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID — Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2015ع واري سنڌ تعليم بجيٽ رڪارڊ ۾ علائقي کي باقاعده '''4-Silra''' جي نالي سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Budget2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Education Budget Kambar Shahdadkot 2015–16
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Kamber.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي دور جي مڪاني چونڊ نتيجن ۾ پڻ '''UC No. 4 Seelra''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Council Qambar Shahdadkot Elections 2015
 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

جديد سنڌ هاءِ ڪورٽ جي 2025ع واري ڪيس لسٽ ۾ به '''Chairman U.C. Seelra''' کي ڌر طور درج ڪيو ويو آهي، جنهن مان يونين ڪائونسل جي اداري جي تسلسل جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SHC2025&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
سيلرا شهدادڪوٽ شهر جي ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ شهر جي تعمير ٿيل علائقي سان لڳو لڳ آهي. پراڻي ڳوٺاڻي آبادي، زرعي زمينون ۽ شهدادڪوٽ جي وڌندڙ شهري پاڙا هن علائقي ۾ پاڻ ۾ ملي رهيا آهن.

سيلرا جي ڀرپاسي ۾ وڏا سيلرا، ننڍا سيلرا، ڪور ڏاتو سيلرا، مير جي نري، بختيار بروهي، ڪمبراڻي ۽ مختلف ننڍيون آبادگيون موجود آهن. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ '''ڪور ڏاتو سيلرا'''، '''ڪمبراڻي سيلرا''' ۽ سيلرا نالي ٻيون آبادگيون الڳ اسڪولي مقام طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ضلعي بابت ڳوٺن جي پراڻي ڊائريڪٽريءَ ۾ پڻ سيلرا، بختيار بروهي، مير جي نري ۽ ڀرپاسي جي آبادين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;VillageDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Villages Directory, District Kambar Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013
 |year=2013
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين لاءِ تيار ٿيندڙ زرعي زمين، 2022ع.]]

== شهدادڪوٽ سان شهري ڳانڍاپو ==
سيلرا جو اوڀر ۽ اتر اوڀر وارو حصو شهدادڪوٽ شهر جي شهري حدن سان لڳو لڳ آهي. سنڌ تعليم کاتي جا ڪجهه اسڪول جيڪي ماضيءَ ۾ سيلرا يونين ڪائونسل هيٺ درج هئا، جديد تعليمي ڊيٽابيس ۾ ڪڏهن سيلرا ۽ ڪڏهن شهدادڪوٽ شهري انتظامي اڪائي هيٺ ڏيکاريا وڃن ٿا. مثال طور '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڪمبراڻي''' پراڻي ڊائريڪٽري ۾ سيلرا سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته جديد اسڪول ڪلسٽر فهرست ۾ شهدادڪوٽ سان ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي اداري وارين تبديلين سبب سيلرا جي ڳوٺاڻن ۽ شهدادڪوٽ جي شهري حدن وچ ۾ تاريخي ۽ موجوده انگ اکر احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن.

== آبادي ==
پراڻي 2017ع واري بلاڪ ۽ يونين ڪائونسل حدبنديءَ مطابق سيلرا يونين ڪائونسل جي آبادي 16,673 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;

اوهان جي پراڻي مسودي ۾ سيلرا جي هڪ آباد حصي لاءِ 9,623 ۽ ٻي هنڌ 5,937 ماڻهو لکيل هئا؛ اهي انگ مختلف census blocks يا ڳوٺاڻين آبادين جا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري مڪمل تصديق کانسواءِ انهن کي هڪ ئي ڳوٺ جي ڪل آبادي طور گڏ ڪرڻ مناسب نه آهي.

يونين ڪائونسل ۾ ڳوٺاڻين آبادين کان سواءِ شهدادڪوٽ شهر سان لڳندڙ نيم شهري علائقا پڻ شامل رهيا آهن.

== آباديون ۽ پاڙا ==
سرڪاري تعليمي، ترقياتي ۽ ڳوٺاڻن رڪارڊن مان سيلرا سان لاڳاپيل هيٺيون آبادگيون ۽ پاڙا سڃاڻپ ۾ اچن ٿا:

* [[وڏا سيلرا]]
* [[ننڍا سيلرا]]
* [[ڪور ڏاتو سيلرا]]
* [[قمبراڻي پاڙو، شھدادڪوٽ]] 
* [[مير جي نري]]
* [[ڳوٺ بختيار بروهي]]
* [[ڳوٺ خير محمد سيلرو]]
* [[ڳوٺ محمد ايوب چانڊيو]]
* [[ڳوٺ علي مراد چانڊيو]]
* [[ڳوٺ يار محمد مگسي]]
* [[ڳوٺ فضل محمد بروهي]]
* [[ڳوٺ رسول بخش بروهي]]
* [[ڳوٺ قادر بخش بروهي]]
* [[ڳوٺ جمعو خان بروهي]]
* [[ڳوٺ حاجي صحبت بروهي]]

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول ڪلسٽر رڪارڊ ۾ مٿي ڏنل ڪيترين ئي آبادين جا سرڪاري اسڪول '''Seelra''' يونين ڪائونسل هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== تعليم ==
سيلرا ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جون ڪيترائي سرڪاري ۽ مدد يافته ادارا موجود آهن.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري ڊائريڪٽريءَ ۾ '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا شهدادڪوٽ''' ۽ مختلف بوائز ۽ گرلز پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2017ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري مقرري واري حڪم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا'''، سيمس ڪوڊ '''427030164'''، شهدادڪوٽ تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;HM2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment Order of Head Master — GBPS Seelra
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Posting%20order%20of%20H.M%20KMB-37.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=10 July 2017
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن جي مڊل/هاءِ اسڪول پروگرام تحت '''وڏا سيلرا''' ۾ هڪ مڊل اسڪول پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو اسڪول ڪوڊ '''SMHS0058''' هو.&lt;ref name=&quot;SEF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Education Foundation Middle-High School Program
 |url=https://www.sef.edu.pk/wp-content/uploads/2017/download_page/school%20Data/_SEF%20Middle-High%20School%20Program%20%28SMHSP%29%20-%20SEF.pdf
 |publisher=[[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي اسڪولي سولرائزيشن فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي'''، سيمس ڪوڊ '''427030205'''، سيلرا يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools of Kambar Shahdadkot District
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Kamber-Shahdadkot.pdf
 |publisher=Energy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل جا چونڊ تصديق ٿيل تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! ادارو
! سطح
! سيمس / ڪوڊ
! مقام
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| پرائمري
| 427030164
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 427030040 / جديد رڪارڊن ۾ لاڳاپيل ڪوڊ
| سيلرا
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| هاءِ اسڪول
| 427030205
| بختيار بروهي
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| مڊل
| SMHS0058
| وڏا سيلرا
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ۽ سنڌ انرجي کاتو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ محمد ايوب چانڊيو، يار محمد مگسي، مير جي نري، علي مراد چانڊيو، رسول بخش بروهي ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول پڻ سيلرا ڪلسٽر هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Schools2024&quot;/&gt;

== صحت ==
سيلرا يونين ڪائونسل اندر ڪنهن مڪمل سرڪاري اسپتال يا رورل هيلٿ سينٽر جو واضح سرڪاري ثبوت نه مليو، ۽ مقامي آبادي وڏي طبي علاج لاءِ عام طور شهدادڪوٽ تي دارومدار رکي ٿي.

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيلرا ۾ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن ذريعي غذائيت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ بيمارين بابت آئوٽ ريچ خدمتون هلائيون ويون. هڪ دستاويز ٿيل ڪيس ۾ علي آباد، يونين ڪائونسل سيلرا جي سخت غذائي کوٽ واري ٻار کي شهدادڪوٽ جي ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز جي آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام ڏانهن ريفر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RSPNHealth&quot;&gt;{{cite web
 |title=Outreach 51 — Fighting for a Better Tomorrow
 |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2022/04/Outreach_51.pdf
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |year=2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2024ع ۾ ٻوڏ متاثر علائقن ۾ صحت آئوٽ ريچ پروگرام کان پوءِ مقامي اداري سيلرا يونين ڪائونسل لاءِ هڪ صحت هيلپ لائين پڻ قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;&gt;{{cite web
 |title=How medical outreach visits to flood-affected parts of Pakistan protected thousands
 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-medical-outreach-visits-flood-affected-parts-pakistan-protected-thousands
 |publisher=Gavi
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري پراڻي مضمون جو “صحت جي ڪابه سهولت ڪانهي” وارو مطلق بيان هاڻي تبديل ڪري اهو لکڻ وڌيڪ درست آهي ته '''مقامي مستقل ثانوي صحت سهولتون محدود آهن ۽ وڏي علاج لاءِ شهدادڪوٽ اهم مرڪز آهي'''.

== ريلوي ==
سيلرا شهدادڪوٽ جي ڀرسان تاريخي ريلوي لائين سان لاڳاپيل رهيو آهي. '''سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلوي جي پراڻي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي رستي تي واقع هئي.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Silra Shahdadkot railway station
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Silra_Shahdadkot_railway_station
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي ملڪيت آهي، پر هن ريلوي سيڪشن تي مسافر ٽرينن جي سروس بند ٿيڻ بعد اسٽيشن عملي طور غيرفعال ٿي وئي.

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]]

== روڊ ۽ آمدرفت ==
سيلرا شهدادڪوٽ–قمبر روڊ ۽ شهدادڪوٽ جي شهري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي رڪارڊ موجب '''يونين ڪائونسل سيلرا ۾ 14.7 ڪلوميٽرن جي 16 روڊن جي تعمير ۽ ٻيهر مرمت''' جو منصوبو منظور ڪيو ويو، جنهن جي قيمت 112.562 ملين رپيا هئي.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيو منصوبو 2022–23ع جي سالياني ترقياتي پروگرام ۾ پڻ جاري منصوبي طور درج هو.&lt;ref name=&quot;ADP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23 — Local Government
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ شهدادڪوٽ سان روزاني معاشي رابطي تي ٻڌل آهي.

علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته ڀاڄيون ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي واري ميداني علائقي جي زرعي معيشت واهن ۽ شاخن جي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي.

[[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ڀرسان سارين جي نئين پوک لاءِ تيار زرعي علائقو.]]

پاڻيءَ جي اڻپوري فراهمي، واهن جي آخري حصن تائين پاڻي نه پهچڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي خراب معيار ضلعي جي زرعي علائقن جا اهم مسئلا آهن.

== ترقياتي ڪم ==
سيلرا يونين ڪائونسل ۾ 2017ع کان پوءِ ڪيترائي روڊن جا منصوبا سرڪاري ترقياتي پروگرام ۾ شامل ڪيا ويا. سنڌ حڪومت جي رڪارڊ موجب 14.7 ڪلوميٽر ڊگهن 16 روڊن جي تعمير يا ٻيهر مرمت وارو منصوبو يونين ڪائونسل سطح تي منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;

هي منصوبو شهدادڪوٽ شهر ۽ سيلرا جي ڳوٺاڻين آبادين وچ ۾ آمدرفت بهتر ڪرڻ لاءِ اهم هو.

== سماج ==
سيلرا ۾ سيلرا/سيلرو، بروهي، مگسي، کهاوڙ ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذاتين موجب انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

2024ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان سيلرا ڳوٺ جي هڪ خاندان بابت رپورٽ ڪئي، جنهن جا ڇهه ڀاتي '''ڊيڪسٽروڪارڊيا''' يعني دل جسم جي ساڄي پاسي هجڻ واري ناياب پيدائشي حالت سان رهندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;&gt;{{cite news
 |title=Six in a family with heart on the ‘right side’
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/six-in-a-family-with-heart-on-the-right-side/
 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=17 April 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان خاندان جو سربراهه خدا بخش سيلرو هو، جنهن پنهنجي خاندان جي حالت کي گنيز ورلڊ رڪارڊ ۾ شامل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;APPDextro&quot;/&gt;

== ڀيل برادري ==
سيلرا ۽ مير جي نري واري علائقي ۾ [[ڀيل]] برادريءَ جون پڻ آبادگيون موجود آهن. هڪ جديد تاريخي-ثقافتي مطالعي موجب شهدادڪوٽ تعلقي جي مير جي نري ۽ سيلرا علائقن ۾ وڏي انگ ۾ ڀيل خاندان رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bhils&quot;&gt;{{cite news
 |title=Tracing the Living Descendants of Mohenjo-daro: Ancient Tribes of Sindh
 |url=https://www.thefridaytimes.com/16-Jun-2026/tracing-living-descendants-mohenjo-daro-ancient-tribes-sindh-ii
 |work=The Friday Times
 |date=16 June 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي مقامي تاريخي سروي پڻ مير جي نري ۽ سيلرا ۾ ڀيل آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hindu Castes and Sects of Shahdadkot, Sindh
 |url=https://www.scribd.com/doc/201380054/Hindu-Castes-and-Sects-of-Shahdadkot-Sindh-2014
 |year=2014
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي ۽ بنيادي سهولتون ==
سيلرا جي شهري حد سان لڳندڙ حصن کي شهدادڪوٽ جي پاڻي ۽ ٻين شهري سهولتن سان ڪجهه حد تائين ڳانڍاپو آهي، جڏهن ته ٻاهرين ڳوٺاڻين آبادين ۾ زميني پاڻي ۽ ذاتي بورنگ جو استعمال عام رهيو آهي.

شهدادڪوٽ جي پاڻيءَ بابت علمي مطالعي ۾ زميني پاڻيءَ ۾ لوڻ ۽ مختلف ڪيميائي عنصرن جي مقدار بابت مسئلا رپورٽ ٿيا آهن؛ تنهنڪري پيئڻ جي پاڻيءَ جو معيار سڄي علائقي لاءِ اهم مسئلو آهي.

[[File:Water supply shahdadkot.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر؛ سيلرا جو ڪجهه حصو شهدادڪوٽ جي شهري توسيع سان لڳل آهي.]]

== مقامي حڪومت ==
يونين ڪائونسل مقامي حڪومت جي بنيادي ڳوٺاڻي اڪائي آهي. سيلرا يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ مختلف مخصوص ۽ عام ميمبرن ذريعي نمائندگي ٿيندي آهي.

2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پراڻي '''يو سي نمبر 4 سيلرا''' مان نور احمد بروهي چيئرمين ۽ عبدالجبار بروهي وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته ياسر حسين بروهي ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

پراڻي چونڊ رڪارڊ موجب چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان مسلم ليگ (ف)]] سان، جڏهن ته ضلعي ڪائونسل ميمبر جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

موجوده مڪاني حدبنديءَ ۽ نمبرنگ کي 2015ع واري نمبر سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

== چونڊ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4f9b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''سيلرا يونين ڪائونسل ۾ تصديق ٿيل ادارا ۽ سهولتون'''
|- style=&quot;background:#eee7f6;&quot;
! شعبو
! ادارو / سهولت
! مقام يا نوعيت
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|-
| تعليم
| گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول سيلرا
| سيلرا
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بختيار بروهي
| بختيار بروهي
|-
| تعليم
| سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن مڊل اسڪول
| وڏا سيلرا
|- style=&quot;background:#f8f5fb;&quot;
| ريلوي
| سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن
| غيرفعال ريلوي اسٽيشن
|-
| روڊ
| يونين ڪائونسل روڊ بحالي منصوبو
| 14.7 ڪلوميٽر / 16 روڊ
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| صحت
| ڪميونٽي صحت آئوٽ ريچ ۽ هيلپ لائين
| ٻوڏ کانپوءِ صحت پروگرام
|}
&lt;small&gt;ذريعا: سنڌ حڪومت، سنڌ تعليم کاتو، سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن، گوي ۽ ٻيا سرڪاري/اداري ماخذ.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MECroads&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GAVI&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تصويرون ==
:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:Shahdadkot in 2022.jpg|شهدادڪوٽ ڀرسان پاڻي ۽ سارين جي پوک وارو علائقو
File:Water supply shahdadkot.jpg|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو منظر
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[سيلرا شهدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[بختيار بروهي]]
* [[مير جي نري]]
* [[چاڪياڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://rsusindh.gov.pk سنڌ تعليم کاتو ۽ ريفارم سپورٽ يونٽ]
* [https://sindhenergy.gov.pk سنڌ انرجي کاتو]
* [https://mecsindh.gov.pk سنڌ مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل]
* [https://caselaw.shc.gov.pk سنڌ هاءِ ڪورٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District وڪيميڊيا ڪامنز تي قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>ib74yh80qqbf3skiqoef1goplayn6t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چاڪياڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58026</id>
    <revision>
      <id>411493</id>
      <parentid>355634</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26989" sha1="ru2ryekc5vt73caysr4wn1mrzrdvssc" xml:space="preserve">{{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = چاڪياڻي
| other_name              = چاڪياڻي يونين ڪائونسل
| native_name             = يونين ڪائونسل نمبر 4 چاڪياڻي
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Shahdadkot Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|07|N|67|58|46|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
| government_type         = يونين ڪائونسل
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 49
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = موجوده يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 4
}}

'''چاڪياڻي''' [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ هن کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4، چاڪياڻي''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مڪاني حڪومت وارين خالي سيٽن بابت نوٽيفڪيشن
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چاڪياڻي [[رتوديرو]]–[[شهدادڪوٽ]] واري [[ايم-8 موٽر وي]] جي ويجهو واقع آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''رتوديرو–شهدادڪوٽ موٽر وي (ايم-8) کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين روڊ''' کي الڳ بحالي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ برسات ۽ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf
 |publisher=سنڌ حڪومت، سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ
 |date=October 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]]

== نالو ۽ انتظامي حيثيت ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جي نالي جون '''Chakyani''' ۽ '''Chakiani''' ٻئي صورتون ملن ٿيون. سنڌ تعليم کاتي ۽ موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ ''Chakyani'' جو استعمال وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELDPrimary&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن ۽ استادن جو رڪارڊ
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن مڪاني ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ چاڪياڻي کي مختلف يونين ڪائونسل حدن سان ڳنڍيو ويو آهي. مثال طور 2015ع جي سنڌ تعليم کاتي جي معياري امتحاني رڪارڊ ۾ چاڪياڻي، پير نبي شاهه، دريا خان مستوئي ۽ صوبدار مستوئي جا اسڪول '''اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل''' هيٺ درج هئا.&lt;ref name=&quot;SAT2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=معياري امتحانن جو شيڊول، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو
 |year=2015
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

موجوده اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ چاڪياڻي پاڻ الڳ '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt; تنهنڪري پراڻن مضمونن ۾ استعمال ٿيل '''يو سي 3 چاڪياڻي''' کي موجوده انتظامي نمبر طور لکڻ درست نه آهي.

== جاگرافي ==
چاڪياڻي اتر اولهه سنڌ جي هموار زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽا موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام تقريباً 27°50′07″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°58′46″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 49 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;&gt;{{cite web
 |title=چاڪياڻي جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312146
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

چاڪياڻي جي ڀرپاسي ۾ '''صوبدار خان مستوئي'''، '''دريا خان مستوئي'''، '''پير نبي شاهه'''، '''انگهه''' ۽ ٻيون ننڍيون آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;/&gt;

'''صوبدار خان مستوئي''' چاڪياڻي جي اتر اولهه طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ فاصلي تي واقع آهي، جڏهن ته دريا خان مستوئي لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;SobdarMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=صوبدار خان مستوئي جو مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312145
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DaryaMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=دريا خان مستوئي جو مقام
 |url=https://mapcarta.com/N10600312147
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
چاڪياڻي جي موجوده علائقائي اهميت جو هڪ سبب [[ايم-8 موٽر وي]] سان ان جو روڊ رابطو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي رڪارڊ موجب ايم-8، گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جو حصو آهي ۽ خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن ان جي اهم حصن مان آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن بابت نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جو رڪارڊ
 |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16981305789567.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري نقشن ۾ چاڪياڻي کي رتوديرو–شهددادڪوٽ موٽر وي واري پٽيءَ سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي ۽ '''ايم-8 کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين لنڪ روڊ''' جي بحالي کي 2022ع جي ٻوڏ کانپوءِ ترقياتي منصوبن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

[[File:M8 Motorway.jpg|thumb|280px|[[ايم-8 موٽر وي]] جو هڪ منظر؛ چاڪياڻي هن قومي شاهراهه سان لنڪ روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.]]

== آبادي ۽ وسنديون ==
چاڪياڻي يونين ڪائونسل جي موجوده مڪمل آباديءَ جو الڳ تصديق ٿيل انگ پاڪستان شماريات بيورو جي عام آن لائين ضلعي جدولن ۾ صاف صورت ۾ موجود نه آهي؛ تنهنڪري غيرسرڪاري اندازن کي Infobox ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

سنڌ حڪومت جي ڳوٺن ۽ ترقياتي رڪارڊن مان چاڪياڻي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هي آباديون سڃاڻپ ۾ اچن ٿيون:

* چاڪياڻي
* دريا خان مستوئي
* صوبدار خان مستوئي
* پير نبي شاهه
* امير بخش ڏنگر
* دلاور خان بروهي
* انگهه
* مٺو خان مستوئي
* ٻين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين

2013ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن واري ڊائريڪٽري ۾ '''دلاور خان بروهي'''، '''صوبدار مستوئي'''، '''امير بخش ڏنگر''' ۽ '''پير نبي شاهه''' سميت ڪيترن ڳوٺن جا نالا درج آهن.&lt;ref name=&quot;VillageDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013
 |year=2013
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
چاڪياڻي سنڌ جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جي نظام تحت يونين ڪائونسل آهي. موجوده اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

يونين ڪائونسل جي ذميوارين ۾ مقامي شهري رڪارڊ، ڄمڻ ۽ وفات جي رجسٽريشن، نڪاح ۽ شاديءَ جا انتظامي رڪارڊ ۽ مقامي ترقياتي معاملن ۾ سهڪار شامل آهن.

2015ع جي مڪاني چونڊن بابت پراڻي نتيجن واري رڪارڊ موجب چاڪياڻي واري يونين ڪائونسل مان مشتاق احمد مستوئي، عرف پهلوان خان، چيئرمين ۽ مجتبى حسين واڍو وائيس چيئرمين طور چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته صاحب علي شاهه ضلعي ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Citation
 |title=سنڌ مڪاني حڪومت چونڊون 2015ع جا نتيجا
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |accessdate=22 April 2020
 |archive-date=12 August 2020
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

موجوده مڪاني حدبندي 2015ع واري حدبنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري پراڻا يونين ڪائونسل نمبر ۽ موجوده نمبر هڪجهڙا نه سمجهڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

== تعليم ==
چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليم جون سهولتون موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' سيمس ڪوڊ '''427030136''' سان شهدادڪوٽ تعلقي ۽ چاڪياڻي يونين ڪائونسل هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن لاءِ راندين جي سامان واري اسڪول فهرست
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' لاءِ الڳ آپريٽنگ، فرنيچر، راندين ۽ مرمت جي بجيٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;BudgetGBPS&quot;&gt;{{cite web
 |title=پرائمري تعليم، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، بجيٽ 2025–26ع
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf
 |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' پڻ الڳ اسڪولي اسڪيم طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BudgetGBPS&quot;/&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي لاءِ هي اسڪول پڻ درج آهن:&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=ضلعي ۽ تعلقي موجب سرڪاري اسڪولن جي ڊائريڪٽري، قمبر شهدادڪوٽ
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي دريا خان مستوئي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول دريا خان مستوئي
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي
* گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي

سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي''' پڻ شهدادڪوٽ تعلقي ۾ موجود ثانوي ادارو طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427030220''' آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جونيئر ايليمينٽري اسڪول استادن جون خالي جايون
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري پراڻي مسودي جو اهو بيان ته '''چاڪياڻي ۾ سيڪنڊري تعليم جو ڪو بندوبست ناهي''' هاڻي درست نه آهي.

== صحت ==
چاڪياڻي ۾ '''بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2025ع ۽ 2026ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي '''بي ايڇ يو چاڪياڻي'''، ڪوڊ '''234043'''، پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي 15 ضلعن ۾ بنيادي صحت مرڪزن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي صحت سهولتن جي تازه ڪاري ٿيل فهرست
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري فهرست ۾ بي ايڇ يو چاڪياڻي کي شهدادڪوٽ تعلقي جي '''اعتبار خان''' واري صحت انتظامي اڪائي هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح چاڪياڻي ۾ پرائمري صحت جي سرڪاري سهولت موجود آهي؛ پراڻي مضمون ۾ صحت جي مڪمل کوٽ وارو بيان هاڻي درست نه رهيو آهي.

== پيئڻ جو پاڻي ==
چاڪياڻي لاءِ سرڪاري '''پاڻي فراهمي اسڪيم''' پڻ موجود آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري ضلعي رپورٽ ۾ '''چاڪياڻي واٽر سپلاءِ اسڪيم''' شهدادڪوٽ تعلقي جي پاڻي فراهمي منصوبن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;&gt;{{cite web
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي بابت ماحولياتي ۽ سماجي اسڪريننگ رپورٽ
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ ۾ اسڪيم لاءِ بنيادي آبادي 4,000 ڄاڻائي وئي آهي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ لاءِ 6,390 ماڻهن تائين آباديءَ جو ڪاٿو ڏنو ويو آهي؛ اهي انگ '''پاڻي فراهمي اسڪيم جي خدمت واري آبادي''' آهن، يونين ڪائونسل جي سرڪاري آدمشماري نه آهن.&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ”پيئڻ لاءِ رڳو جر جو پاڻي ميسر آهي“ وارو پراڻو مطلق بيان هاڻي مناسب نه آهي؛ البت پاڻي جي فراهمي، زميني پاڻي ۽ آبپاشيءَ جي کوٽ علائقي جا اهم مسئلا رهيا آهن.

== زراعت ۽ معيشت ==
چاڪياڻي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي دارومدار رکي ٿي. علائقي ۾ خاص طور [[چانور]] جي پوک اهم آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چارا ۽ مختلف موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.

2021ع ۾ ''ڊان'' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ آبپاشيءَ جي پاڻي جي شديد کوٽ بابت رپورٽ ڪندي خاص طور '''رتوديرو–خضدار موٽر وي ڀرسان چاڪياڻي ڳوٺ''' جي آبادگارن جو ذڪر ڪيو. رپورٽ موجب پاڻي جي اڻپوري ۽ غيربرابر ورڇ سبب سارين جون نرسريون ۽ نوان پوکيل ٻوٽا متاثر ٿي رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnWater&quot;&gt;{{cite news
 |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ بدانتظامي ۽ سياسي مداخلت سبب پاڻيءَ جي کوٽ
 |url=https://www.dawn.com/news/1643147/mismanagement-political-interference-cause-water-scarcity-in-qambar-shahdadkot
 |work=[[ڊان]]
 |date=28 August 2021
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

رپورٽ ۾ چاڪياڻي جي هڪ آبادگار ۽ اڳوڻي ضلعي صحت آفيسر ڊاڪٽر عبدالوهاب واڍي جي حوالي سان پڻ فصلن تي پاڻي جي کوٽ جي اثرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnWater&quot;/&gt;

چاڪياڻي جي ڀرپاسي جا رهاڪو زراعت کان سواءِ مال پالڻ، ننڍي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري يا خانگي ملازمتن سان پڻ لاڳاپيل آهن.

== ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ ڊويزن جي 2015ع واري سرڪاري ٽينڊر رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ دريا خان مستوئي، تعلقو شهدادڪوٽ''' ۾ سيمينٽ ڪنڪريٽ نالين ۽ بلاڪن جي تعمير لاءِ ترقياتي اسڪيم درج آهي.&lt;ref name=&quot;PHED&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳوٺ دريا خان مستوئي ۾ نالين ۽ سيمنٽ بلاڪن جي تعمير
 |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/26021XENPHEKamber151215BD.pdf
 |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي
 |year=2015
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ حڪومت چاڪياڻي کي ايم-8 سان ڳنڍيندڙ روڊ جي بحالي پڻ ضلعي جي اهم روڊ منصوبن ۾ شامل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي جون تصديق ٿيل سرڪاري سهولتون'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! شعبو
! سهولت / منصوبو
! سرڪاري حيثيت
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
| فعال&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي
| فعال&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| تعليم
| گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي
| ثانوي اسڪول&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| صحت
| بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي
| پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ&lt;ref name=&quot;BHU2026&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#f6fbfe;&quot;
| پاڻي
| چاڪياڻي پاڻي فراهمي اسڪيم
| سرڪاري اسڪيم&lt;ref name=&quot;WaterScheme&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| روڊ
| ايم-8 کان چاڪياڻي لنڪ روڊ
| ٻوڏ کانپوءِ بحالي منصوبو&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;
|}

== پير نبي شاهه ۽ تاريخي ورثو ==
چاڪياڻي جي ڏکڻ طرف '''پير نبي شاهه''' نالي پراڻي آبادي ۽ درگاهه واقع آهي. هڪ جديد آثار قديمه واري مطالعي ۾ '''پير سيد نور مُلا نبي شاهه جي درگاهه''' کي ديهه ڪاريو صوبدار، تعلقو شهدادڪوٽ ۾ واقع ڄاڻايو ويو آهي. ان مطالعي موجب چاڪياڻي ان درگاهه کان تقريباً 3 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;&gt;{{cite book
 |last=شاهه
 |first=سيد شاڪر علي
 |title=لاڙڪاڻي جي وڃايل عظمت: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سميت
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf
 |year=2022
 |pages=102
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مطالعي ۾ درگاهه جي عمارت کي چورس بنياد، لڳ ڀڳ 8.70 ميٽر ڊيگهه ۽ ويڪر ۽ تقريباً 12 ميٽر اوچائي واري اڏاوت طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]]

== سماج ۽ ٻولي ==
چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ واڍا، مستوئي، بروهي، سيد، سومرا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا قبيلي موجب يونين ڪائونسل سطح جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي جي سماجي جائزي ۾ شهدادڪوٽ واري منصوبي جي علائقي ۾ سنڌي ۽ بلوچي کي مقامي آباديءَ جون اهم ٻوليون ڄاڻايو ويو آهي؛ روزمره رابطي ۽ تعليم ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب آهي.&lt;ref name=&quot;SFERPRoad&quot;/&gt;

يورپي يونين جي غذائيت پروگرام جي مقامي ڪميونٽي ڊائريڪٽري ۾ پڻ '''چاڪياڻي''' کي شهدادڪوٽ تعلقي جي مقامي ڳوٺاڻي تنظيم ۽ '''نگهبان''' نالي مقامي سپورٽ تنظيم سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CLEW&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ ڪميونٽي لائيو اسٽاڪ ۽ غذائيت ورڪرن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2020/05/CLEW-Directory.pdf
 |publisher=رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جون آباديون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''چاڪياڻي ڀرسان اهم آباديون'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! آبادي
! چاڪياڻي سان لاڳاپو
! حوالو
|-
| [[صوبدار خان مستوئي]]
| بلڪل ڀرسان اتر اولهه طرف
| &lt;ref name=&quot;SobdarMap&quot;/&gt;
|-
| [[دريا خان مستوئي]]
| لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اتر اولهه
| &lt;ref name=&quot;DaryaMap&quot;/&gt;
|-
| [[پير نبي شاهه]]
| ڏکڻ طرف، تقريباً 3 ڪلوميٽر
| &lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;/&gt;
|-
| انگهه
| اوڀر ۽ اتر اوڀر واري علائقي ۾
| &lt;ref name=&quot;MapChakyani&quot;/&gt;
|}

== تصويرون ==
وڪيميڊيا ڪامنز تي چاڪياڻي ڳوٺ جي سڌي تصديق ٿيل تصوير هن وقت دستياب نظر نه آئي. مضمون لاءِ هي لاڳاپيل آزاد تصويرون استعمال ڪري سگهجن ٿيون:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو
File:M8 Motorway.jpg|ايم-8 موٽر وي جو هڪ منظر
File:Pakistan M-8.svg|ايم-8 موٽر وي جو نشان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شهدادڪوٽ تعلقو]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[ايم-8 موٽر وي]]
* [[پير نبي شاهه]]
* [[سجاول جوڻيجو تعلقو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام]
* [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]

[[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>ru2ryekc5vt73caysr4wn1mrzrdvssc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لالو رائنڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58125</id>
    <revision>
      <id>411507</id>
      <parentid>355582</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17484" sha1="cad6ea70owoinbztlmrf52df02q1lfv" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جي وارھ تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ آبادي}}
{{Infobox settlement
| name                    = لالو رائنڪ
| official_name           = يونين ڪائونسل لالو رائنڪ
| native_name             = Lalu Raink 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ آبادي
| image_skyline           =
| imagesize               = 240px
| image_caption           =
| image_map               =
| mapsize                 = 230px
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = لالو رائنڪ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|28|54|N|67|54|31|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = يونين ڪائونسل
| established_title       = پراڻو يو سي نمبر
| established_date        = يو سي 29
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = لالو رائنڪ

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 34,144
| population_as_of        = 2017ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;&gt;{{cite web
 |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census-2017: Qambar Shahdadkot
 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| blank_name_sec1         = لالو رائنڪ آبادي
| blank_info_sec1         = 16,857 (2017ع)
| blank1_name_sec1        = پوليس حد
| blank1_info_sec1        = لالو رائنڪ ٿاڻو
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''لالو رائنڪ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ واري پراڻي بلدياتي حدبندي موجب يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي '''34,144''' هئي، جڏهن تہ لالو رائنڪ آباديءَ جي آبادي '''16,857''' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;

پراڻي مڪاني سرشتي ۾ هن کي '''يو سي 29 لالو رائنڪ''' ۽ وارھ تعلقي جي مقامي ترتيب ۾ '''يو سي 2''' پڻ سڏيو ويندو هو. بعد وارين مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر تبديل ٿيڻ سبب موجوده مضمون ۾ نمبر بدران '''يونين ڪائونسل لالو رائنڪ''' نالو استعمال ڪيو ويو آهي.

لالو رائنڪ وارھ، وڳڻ، قمبر ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ ۽ وڳڻ جي اتر-اوڀر واري علائقي ۾ هڪ اهم آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LogMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Logistics Map – Sindh
 |url=https://logcluster.org/sites/default/files/public/maps/logclusterpak73a2l_20121109.pdf
 |publisher=Logistics Cluster
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
لالو رائنڪ جي يونين ڪائونسل [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي ڳوٺاڻن مڪاني ادارن مان هڪ رهي آهي. پراڻي حدبنديءَ موجب ان جي صدر مقام لالو رائنڪ آبادي هئي ۽ ان سان ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون لاڳاپيل هيون.

پراڻي 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هن يونين ڪائونسل مان چيئرمين '''امير علي مغيري''' ۽ وائيس چيئرمين '''مجيد علي تونيو''' چونڊجي آيا هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{Citation
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |accessdate=2020-05-01
 |archive-date=2020-08-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي چونڊ ۾ ڳوٺ مڪلاڻي سان تعلق رکندڙ '''لهڻو خان بليدي''' ضلعي ڪائونسل لاءِ هن يونين ڪائونسل مان ميمبر چونڊيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
يونين ڪائونسل ۾ لالو رائنڪ کان سواءِ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون شامل رهيون آهن. پراڻي مڪاني ۽ آبادي رڪارڊ موجب انهن ۾ هي اهم نالا شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لالو رائنڪ يونين ڪائونسل جون چونڊ وسنديون'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! وسندي
! #
! وسندي
|-
| 1 || لالو رائنڪ
| 7 || بستي خدامان
|-
| 2 || پيچوها
| 8 || بستي مومنان
|-
| 3 || ڳوٺ خير محمد وڪو
| 9 || بستي چڪلال
|-
| 4 || ڳوٺ ڌڱاڻو ماڇي
| 10 || ڀولا ڪوٽ
|-
| 5 || ڳوٺ مصري جج
| 11 || قمبر ڪوٽ
|-
| 6 || بستي نوران
| 12 || گوهر ڳوٺ
|}

انهن کان سواءِ مڪلاڻي ۽ ٻيون ننڍيون زرعي وسنديون پڻ يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل رهيون آهن.

== سماج ۽ ٻولي ==
لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ مختلف برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. مقامي طور تونيا، پيچوها، مغيري، ماڇي، سولنگي، وڪا، جج، بليدي ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو.

روزمره رابطي جي غالب ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. جديد آدمشماري ڳوٺ يا يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب سرڪاري انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== تعليم ==
لالو رائنڪ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري تعليم موجود آهي.

مختلف تعليم ۽ سماجي ڀلائي واري دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolSurvey&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Schools for Adoption
 |url=https://nishatwelfare.org/docs/nwo_report-survey_of_schools_for_adoption.pdf
 |publisher=Nishat Welfare Organisation
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئنڪ ۽ سرڪاري امدادي ڪيمپن جي پراڻي فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديا محلا لالو رائنڪ''' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;CampList&quot;&gt;{{cite web
 |title=Active Campsites List
 |url=https://www.scribd.com/document/518911507/List-EEC2-Campsites-2021-1
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي مقامي صحت رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول لالو رائنڪ''' ۾ هڪ استاد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان شهر ۾ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري اسڪول جي موجودگي جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;&gt;{{cite web
 |title=Winter malaria surge looms large: Larkana and Qambar Shahdadkot struggle to contain outbreak
 |url=https://loksujag.com/story/malaria-epidemic-sindh-eng
 |website=لوڪ سجاڳ
 |date=12 September 2023
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ بنياد تي پراڻي مسودي جو اهو جملو تہ ''لالو رائنڪ ۾ سيڪنڊري تعليم جي ڪا سهولت ڪانهي'' هاڻي درست ناهي.

== ديني تعليم ==
وفاقي [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن]] جي رجسٽريءَ ۾ لالو رائنڪ شهر ۾ '''مدرسۃ المدينه فيضانِ عطار''' نالي مدرسو پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;DGRE&quot;&gt;{{cite web
 |title=Registered Madaris
 |url=https://www.dgre.gov.pk/Detail/ZDk0YWE1NjgtN2ZiMS00MTY5LThiMjEtNjcxZmFmZjU3Njc3
 |publisher=ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ بنيادي صحت تائين رسائي محدود هجڻ بابت رپورٽون ملن ٿيون.

2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ مليريا جي وڏي پکڙجڻ دوران لالو رائنڪ جي رهواسين کي به بيماريءَ جو منهن ڏسڻو پيو. لوڪ سجاڳ جي رپورٽ موجب لالو رائنڪ جا ڪيترائي رهواسي مليريا ۾ مبتلا ٿيا ۽ ڪجهه دوائن جي کوٽ پڻ رپورٽ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

ساڳئي رپورٽ موجب ٻوڏ ۽ برسات کان پوءِ بيٺل پاڻي مڇرن جي واڌ جو اهم سبب هو، جنهن سبب قمبر شهدادڪوٽ جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ مليريا جا ڪيس وڌيا.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

== معيشت ==
لالو رائنڪ جي معيشت وڏي حد تائين زرعي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل واپار تي ٻڌل آهي. ڀرپاسي جون زمينون آبپاشي هيٺ آهن ۽ هتي چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.

چانورن جي پيداوار سبب شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائيس ملون ۽ زرعي سامان جا دڪان پڻ موجود آهن. پراڻي مقامي مسودي ۾ '''النور رائس مل''' جو نالو اچي ٿو، پر ان جي موجوده ڪاروباري حيثيت لاءِ آزاد معتبر ذريعو نه ملڻ سبب ان کي هتي قطعي موجوده اداري طور بيان نه ڪيو ويو آهي.

لالو رائنڪ جي شاهي بازار ۾ موبائل بئنڪنگ ۽ روزاني واپار جون سهولتون پڻ موجود آهن؛ هڪ تجارتي ڊائريڪٽري لالو رائنڪ شاهي بازار ۾ ايزي پيسا ايجنٽ جي موجودگي درج ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Easypaisa Shop Shahi Bazar Lalu Raink
 |url=https://branches.pk/branch-detail/Easypaisa-Shop-Shahi-Bazar-Lalu-Raink-Kambar-Ali-Khan
 |website=Branches.pk
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي ۽ بنيادي سهولتون ==
ٻهراڙيءَ جي ڪيترن حصن ۾ پيئڻ لاءِ زيرِ زمين پاڻي اهم ذريعو رهيو آهي. پراڻي مقامي معلومات موجب يونين ڪائونسل جا ڪيترائي ڳوٺ جر جو پاڻي استعمال ڪندا هئا.

ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيڪال، صاف پاڻي ۽ صحت جون سهولتون تاريخي طور محدود رهيون آهن. 2023ع ۾ مليريا جي رپورٽ ۾ به برسات ۽ ٻوڏ کان پوءِ بيٺل پاڻي ۽ صفائي جي مسئلن کي بيمارين جي پکڙجڻ سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;Malaria&quot;/&gt;

== پوليس ۽ انتظامي ادارا ==
لالو رائنڪ ۾ پوليس اسٽيشن موجود هجڻ جو ذڪر مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو. اها ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ قانون ۽ امن امان جي ذميواري نڀائي ٿي.

== 2018ع جي باهه ==
8 اپريل 2018ع تي لالو رائنڪ ۾ هڪ شديد باهه جو واقعو پيش آيو، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي ٻارڙي فوت ٿي وئي ۽ ڪيترائي گهر متاثر ٿيا.

هي واقعو 2022ع ۾ ٻيهر قومي ڌيان هيٺ آيو، جڏهن 2018ع جي لالو رائنڪ باهه سان لاڳاپيل هڪ تصوير کي غلط نموني دادو جي 2022ع واري ڳوٺاڻي باهه سان منسوب ڪيو ويو. سوڇ فيڪٽ چيڪ تحقيق بعد ثابت ڪيو تہ تصوير اصل ۾ 2018ع جي لالو رائنڪ واري باهه جي هئي.&lt;ref name=&quot;Fire2018&quot;&gt;{{cite web
 |title=Viral image of distraught woman is not from 2022 Dadu fire
 |url=https://www.sochfactcheck.com/viral-image-of-distraught-woman-holding-burnt-baby-not-from-dadu-sindh-fire-2022/
 |website=سوڇ فيڪٽ چيڪ
 |date=27 April 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو ڳوٺاڻن سنڌي آبادين ۾ باهه جي خطري، ڪچن گهرن ۽ هنگامي خدمتن تائين دير سان رسائيءَ جي مسئلن کي به اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Fire2018&quot;/&gt;

== ثقافت ۽ لوڪ ادب ==
لالو رائنڪ جو تعلق سنڌ جي سگهڙائپ ۽ لوڪ ادب واري روايت سان پڻ آهي.

سنڌسلامت ڪتاب گهر ۾ درج سگهڙ '''مولا بخش شيدي''' لالو رائنڪ جو رهواسي ڄاڻايو ويو آهي. هو سنڌي سگهڙائپ ۽ سينگار شاعري سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MolaBakhsh&quot;&gt;{{cite web
 |title=مولا بخش شيدي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/157/read/7411
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ لالو رائنڪ ۾ سنڌ سگهڙ لوڪ ادب تنظيم طرفان لوڪ ادب سان لاڳاپيل تقريب پڻ منعقد ٿي، جنهن ۾ سگهڙن ۽ لوڪ ادب جي خدمتن کي مڃتا ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=وحدت جي وائي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2527/read/73368
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ماڳ ==
لالو رائنڪ ۾ '''مهتاب شاهه''' سان منسوب هڪ مقبري جو مقامي طور ذڪر ملي ٿو. هن ماڳ بابت وڌيڪ معتبر تاريخي يا آثار قديمه واري دستاويز جي ضرورت آهي، تنهنڪري ان جي عمر يا تاريخ بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

== روڊ ۽ آمدرفت ==
لالو رائنڪ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[وڳڻ]]، [[قمبر]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس ڪلسٽر واري سنڌ نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ–وڳڻ واري علائقي ۾ واضح آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LogMap&quot;/&gt;

== آبادي جا انگ ==
لالو رائنڪ بابت شهر/ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لالو رائنڪ جي آبادي، 2017ع'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! انتظامي اڪائي
! آبادي
! وضاحت
|-
| لالو رائنڪ آبادي
| '''16,857'''
| ڳوٺ/مکيه آبادي
|-
| يونين ڪائونسل لالو رائنڪ
| '''34,144'''
| پراڻي يو سي حدن جي ڪل آبادي
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو، 2017ع بلاڪ-وائز آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2017Block&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

اهي ٻئي انگ هڪ ٻئي جي متبادل ناهن؛ 34,144 سڄي يونين ڪائونسل ۽ 16,857 فقط مکيه آباديءَ سان لاڳاپيل آهن.


== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[وڳڻ]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لالو رائنڪ ٿاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://www.dgre.gov.pk ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن]

[[زمرو:لالو رائنڪ]]
[[زمرو:وارھ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>cad6ea70owoinbztlmrf52df02q1lfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنگل ديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58181</id>
    <revision>
      <id>411436</id>
      <parentid>355538</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16775" sha1="q2d0nymfxs8po158fetp9x7ecs2cyq4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = بنگل ديرو
| native_name             = بنگل ديرو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|43|29|N|68|16|49|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = تعلقو
| subdivision_name3       = [[رتوديرو تعلقو]]
| subdivision_type4       = مقامي انتظام
| subdivision_name4       = بنگل ديرو
| population_total        = 20,239
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''بنگل ديرو''' سنڌ جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، مقامي آبادي مرڪز ۽ يونين ڪائونسل وارو علائقو آهي. بنگل ديرو رتوديرو کان ڏکڻ طرف ۽ [[ڳڙهي خدابخش]] جي اتر اولهه ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ان جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.7247° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.2802° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Banguldero بنگل دیرو Map
 |url=https://mapcarta.com/W1101845491
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|250px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[رتوديرو تعلقو]] نقشي جي اترئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي.]]

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري موجب '''بنگل ديرو ٽي سي''' جي ڪل آبادي 20,239 هئي، جن مان 10,239 مرد ۽ 10,000 عورتون هيون. خود بنگل ديرو وسندي جي آبادي 10,204 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; 2017ع واري سرڪاري شمارياتي جدول ۾ بنگل ديرو ٽي سي جي آبادي 18,767 ۽ بنگل ديرو وسندي جي آبادي 9,357 ڄاڻايل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07823.pdf
 |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
بنگل ديرو اتر سنڌ جي آبپاشيءَ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. هن علائقي جو زميني ڍانچو گهڻو ڪري هموار، زرعي ۽ ڳوٺاڻي نوعيت جو آهي. بنگل ديرو جي ڀرپاسي ۾ خيرو ديرو، ڪيچي انڙ، ڊرڀي، سنجر ابڙو، بچل ويسر ۽ ٻيون ننڍيون وسنديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جاگرافيائي ذريعن موجب بنگل ديرو جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي، جڏهن ته رتوديرو لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;GeoView&quot;&gt;{{cite web
 |title=Goth Bangaldero, Pakistan — Map, Weather &amp; Facts
 |url=https://pk.geoview.info/goth_bangaldero%2C1183481
 |website=GeoView
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|250px|[[ڳڙهي خدابخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو، جيڪو بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.]]

[[ڳڙهي خدابخش]]، جتي [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جون ٻيون اهم شخصيتون دفن آهن، بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;GKB&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garhi Khuda Bakhsh Map
 |url=https://mapcarta.com/14669684
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع کان 2023ع تائين بنگل ديرو ٽي سي جي آبادي 18,767 مان وڌي 20,239 ٿي، يعني لڳ ڀڳ 7.8 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي عرصي دوران خود بنگل ديرو وسندي جي آبادي 9,357 مان وڌي 10,204 ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 9.1 سيڪڙو واڌ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''بنگل ديرو ۽ لاڳاپيل آبادين جا چونڊ آبادي انگ'''
|- style=&quot;background:#184e77; color:white;&quot;
! علائقو
! 2017ع جي آبادي
! 2023ع جي آبادي
! تبديلي
|- style=&quot;background:#e8f4f8;&quot;
| '''بنگل ديرو ٽي سي'''
| 18,767
| 20,239
| +7.8٪
|- style=&quot;background:#fef3c7;&quot;
| '''بنگل ديرو وسندي'''
| 9,357
| 10,204
| +9.1٪
|- style=&quot;background:#e8f4f8;&quot;
| ڊرڀي
| 1,442
| —
| —
|- style=&quot;background:#fef3c7;&quot;
| سنجر ابڙو
| 1,529
| —
| —
|- style=&quot;background:#e8f4f8;&quot;
| انڙ
| 6,439
| —
| —
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2017ع ۽ 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع واري شمارياتي جدول موجب بنگل ديرو ٽي سي ۾ 9,506 مرد، 9,260 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد درج ٿيل هو. ان وقت مجموعي خواندگيءَ جي شرح 61.82 سيڪڙو، مردن جي 72.69 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.81 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt; 2023ع تائين ٽي سي جي مجموعي خواندگي شرح 74.5 سيڪڙو، مردن جي 82.0 سيڪڙو ۽ عورتن جي 66.7 سيڪڙو ڄاڻائي وئي، جيڪا ٻنهي جنسن ۾ تعليمي واڌ جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
بنگل ديرو [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي مقامي انتظامي يونٽن مان هڪ آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس بنگل ديرو کي هڪ '''ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو، جيڪا بنگل ديرو، ڊرڀي، سنجر ابڙو ۽ انڙ سميت مختلف ڳوٺاڻن علائقن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع تحت يونين ڪائونسلن کي بنيادي مقامي سهولتن، ڳوٺاڻن رستن، صفائي، پاڻيءَ جي فراهمي، پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن، رورل هيلٿ سينٽرن ۽ بيسڪ هيلٿ يونٽن سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SLGA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Act, 2013
 |url=https://law.legumlawfirm.pk/Sindh-Local-Government-Act/
 |website=Legum Law Firm
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قانون موجب مقامي ڪائونسلن تي پنهنجي ڪارروائيءَ جو رڪارڊ رکڻ، رپورٽون تيار ڪرڻ ۽ مقرر ڪيل سرڪاري ذميواريون پوريون ڪرڻ پڻ لازم آهي.&lt;ref name=&quot;SLGA&quot;/&gt;

== چونڊون ۽ نمائندگي ==
2015ع جي سنڌ بلدياتي چونڊن ۾ بنگل ديرو يونين ڪائونسل مان قربان علي ڀٽو چيئرمين ۽ مختيار علي انڙ وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا، جيڪي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;PakVoter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |website=PakVoter
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |archive-date=12 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي چونڊن جي پراڻي حدبنديءَ واري نقشي ۾ بنگل ديرو کي رتوديرو تعلقي جي اُن پارلياماني تڪ اندر ڏيکاريو ويو هو جنهن ۾ رتوديرو، نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جون وسنديون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=NA-207 Larkana-IV Delimitation Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-207.pdf
 |website=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
بنگل ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري کان وٺي هاءِ ۽ هائير سيڪنڊري سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول بنگل ديرو'''، '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول بنگل ديرو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بنگل ديرو (مين)''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SportsSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |website=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ بنگل ديرو جي مکيه بوائز پرائمري اسڪول جو جديد سيمس ڪوڊ 413030296 درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDir&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Directory – District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf
 |website=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ جي مختلف سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۾ به بنگل ديرو جي سرڪاري بوائز پرائمري ۽ هاءِ/هائير سيڪنڊري اسڪولن جا نالا بار بار اچن ٿا، جنهن مان انهن ادارن جي سرڪاري انتظامي حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SELD1&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=retirement&amp;pageNumber=153
 |website=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SELD2&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education and Literacy Department Notifications – Banguldero
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=larkana&amp;pageNumber=62
 |website=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
بنگل ديرو ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر بنگل ديرو''' موجود آهي. سنڌ جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CDCSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php
 |website=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب رورل هيلٿ سينٽر لڳ ڀڳ 27.7279° اتر ۽ 68.2831° اوڀر تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;RHCMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=RHC Bangul Dero Map
 |url=https://mapcarta.com/N10082935944
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونين ڪائونسل جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، عام بيمارين جي علاج ۽ حفاظتي ٽڪن جهڙيون خدمتون اهڙن سرڪاري بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت مرڪزن وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

== آمدرفت ==
بنگل ديرو رتوديرو، لاڙڪاڻو، ڳڙهي خدابخش ۽ نئون ديرو ڏانهن ويندڙ روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي حدبندي نقشي ۾ بنگل ديرو، رتوديرو ۽ نئون ديرو جي وچ ۾ علائقائي رستن سان گڏ [[اين-55 قومي شاهراهه]] پڻ ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

رتوديرو بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر اتر طرف آهي، جڏهن ته ڳڙهي خدابخش لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;GeoView&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GKB&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
بنگل ديرو جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. لاڙڪاڻي ۽ رتوديرو جو ميداني علائقو آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي زمينن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. ڳوٺاڻن آبادين جي وڏي حصي جي معيشت زراعت، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.

بنگل ديرو جي ڀرپاسي ۾ واهن، زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻن رستن جو ڄار مقامي آبادين کي هڪ ٻئي ۽ رتوديرو توڙي لاڙڪاڻي جي وڏن مارڪيٽن سان ڳنڍي ٿو.

== شهري ۽ بنيادي سهولتون ==
بنگل ديرو ۾ تعليم ۽ صحت کان سواءِ ننڍيون واپاري دڪانون، مذهبي جايون، مقامي رستا ۽ ڳوٺاڻين ضرورتن جون بنيادي سهولتون موجود آهن. پيئڻ جي پاڻي لاءِ ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ زميني پاڻي، هينڊ پمپ يا مقامي پاڻي فراهميءَ جي نظام تي ڀاڙيو وڃي ٿو.

سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت پاڻي فراهمي، صفائي، ڳوٺاڻا رستا، هينڊ پمپ، پاڻيءَ جا ذخيرا، اسڪول ۽ صحت مرڪز يونين ڪائونسل جي ترقياتي ذميوارين ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGA&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جون آباديون ==
بنگل ديرو ٽي سي ۽ ان جي ويجهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ تاريخي آدمشماري رڪارڊ موجب هي اهم آباديون شامل رهيون آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

* بنگل ديرو
* ڊرڀي
* سنجر ابڙو
* انڙ
* ڪيچي انڙ
* ڪوٽ ڀٽو
* خيرو ديرو
* بچل ويسر

2017ع جي سرڪاري انگن موجب ڊرڀي جي آبادي 1,442، سنجر ابڙو جي 1,529 ۽ انڙ جي 6,439 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== قانون لاڳو ڪندڙ ۽ ضلعي انتظام ==
بنگل ديرو، رتوديرو تعلقي جي انتظامي ۽ پوليس دائري اندر اچي ٿو. سنڌ پوليس جي لاڙڪاڻي ضلعي جي فهرست ۾ رتوديرو لاءِ سب ڊويزنل پوليس آفيسر ۽ رتوديرو پوليس اسٽيشن درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana Police Stations
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkana/police-station?page=3
 |website=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[ڳڙهي خدابخش]]
* [[نئون ديرو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]
* [https://cdc.gos.pk سنڌ صحت کاتو، ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول]

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>q2d0nymfxs8po158fetp9x7ecs2cyq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙھي خدا بخش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58183</id>
    <revision>
      <id>411397</id>
      <parentid>355665</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25123" sha1="d7tq603l1nmwtezisy696zyafpui9ak" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|رتوديرو تعلقي، لاڙڪاڻي ضلعي جو ڳوٺ ۽ اڳوڻي يونين ڪائونسل جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                   = ڳڙهي خدا بخش
| official_name          = ڳڙهي خدا بخش ڀٽو
| native_name            = ڳڙهي خدا بخش
| native_name_lang       = sd
| other_name             =
| settlement_type        = [[ڳوٺ]]
| image_skyline          = {{Photomontage
 | photo1a = Bhuttos Musoleums.jpg
 | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg
 | size = 280
 | spacing = 1
 | border = 0
}}
| image_caption          = مٿان: [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو؛ هيٺان: [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو آخري آرامگاهه
| image_map              =
| map_caption            =
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 240
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|41|41|N|68|20|16|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type       = [[ملڪ]]
| subdivision_name       = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type4      = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4      = [[رتوديرو تعلقو]]
| subdivision_type5      = مڪاني انتظامي حيثيت
| subdivision_name5      = 2015–2017ع ۾ [[يونين ڪائونسل]]
| established_title      = نالي جو بنياد
| established_date       = خدا بخش ڀٽو جي نالي سان منسوب
| unit_pref              = Metric
| population_total       = 14,698
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana District Block-wise Population, Census-2017
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/LARKANA_BLOCKWISE.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2017
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of       = 2017
| population_note        = اڳوڻي يو سي 7 جي حدن موجب
| population_density_km2 = auto
| timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset             = +5
}}

'''ڳڙهي خدا بخش'''، جنهن کي '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. ڳوٺ [[نئون ديرو|نئين ديري]] جي ڀرسان ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان لڳ ڀڳ 20 کان 25 ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Tourist Map
 |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf
 |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خدا بخش کي قومي سطح تي وڏي شهرت [[ڀٽو خاندان]] جي اباڻي قبرستان ۽ مقبري سبب حاصل آهي. پاڪستان جي اڳوڻي صدر ۽ وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]]، [[شاهنواز ڀٽو]] ۽ [[نصرت ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي اهم فرد هتي دفن ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2024Mazar&quot;&gt;{{cite news
 |title=President flies to Garhi to pay respects to Bhuttos
 |url=https://www.dawn.com/news/1821778
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=16 March 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|thumb|left|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو، ڳڙهي خدا بخش]]

== نالي جي ابتدا ۽ ڀٽو خاندان سان تعلق ==

ڳوٺ جو نالو '''خدا بخش ڀٽو''' جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو ڀٽو خاندان جي اڳين نسلن مان هو. تاريخي مواد موجب خدا بخش ڀٽو 1896ع ۾ جيڪب آباد کان واپسيءَ دوران ڌاڙيلن جي حملي ۾ زخمي ٿيو ۽ ڪجهه عرصي بعد وفات ڪري ويو. سندس نالي تي خاندان جي آباديءَ کي ڳڙهي خدا بخش سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnBhuttoKabul&quot;&gt;{{cite news
 |last=Husain
 |first=Saeed
 |title=A Bhutto in Kabul
 |url=https://www.dawn.com/news/1923751
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=13 July 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڀٽو خاندان جي هن علائقي سان وابستگي ان کان به اڳ واري دور تائين وڃي ٿي. خاندان بابت سوانحي ۽ تاريخي مواد ۾ دودا خان ڀٽو، پير بخش ڀٽو، خدا بخش ڀٽو ۽ غلام مرتضيٰ ڀٽو جي زمينداري ۽ اتر سنڌ ۾ سندن اثر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Siddiqui
 |first=Habibullah
 |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto
 |year=2010
 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf
 |access-date=11 September 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1890ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي راڄ ۽ ڀٽو خاندان وچ ۾ سياسي ۽ زمينداري تڪرارن جو پڻ ذڪر تاريخي ماخذن ۾ اچي ٿو. غلام مرتضيٰ ڀٽو جي غير موجودگيءَ دوران خاندان جي ملڪيتن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ ڳڙهي خدا بخش ۾ سندن رهائشي عمارتن مان ڪجهه تباهه پڻ ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DawnBhuttoKabul&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ سياسي اهميت ==

ڳڙهي خدا بخش جو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ سان گهرو تعلق آهي. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي 4 اپريل 1979ع تي ڦاهي ڏيڻ کان پوءِ سندس مڙهه هتي خانداني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. ان واقعي کان پوءِ ڳڙهي خدا بخش آهستي آهستي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي سياسي يادگيريءَ جو مرڪز بڻجي ويو.

[[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] جي تدفين کان پوءِ به قبرستان جي سياسي اهميت وڌندي رهي. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[راولپنڊي]] ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ سندس مڙهه 28 ڊسمبر تي ڳڙهي خدا بخش آندو ويو ۽ خانداني مقبري ۾ دفن ڪيو ويو. ان وقت ملڪ جي مختلف علائقن مان لکين سوڳوار هتي پهتا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Thousands gather to mourn Benazir Bhutto
 |url=https://www.dawn.com/news/410545
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=7 February 2008
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ ڳڙهي خدا بخش خاص طور 4 اپريل تي ذوالفقار علي ڀٽو جي ورسي ۽ 27 ڊسمبر تي بينظير ڀٽو جي ورسيءَ دوران وڏي سياسي اجتماع جو مرڪز بڻجي ٿو. انهن موقعن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جا ڪارڪن، اڳواڻ ۽ حمايتي سڄي ملڪ مان هتي پهچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DawnAnniversary2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=PPP observes 45th death anniversary of Bhutto across Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1825756
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=5 April 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ بينظير ڀٽو جي ورسيءَ جي موقعي تي هزارين ماڻهن جي آمد کي نظر ۾ رکندي 8,500 کان وڌيڪ پوليس اهلڪار، رينجرز ۽ ٻين حفاظتي ادارن جا اهلڪار مقرر ڪيا ويا هئا، جڏهن ته پارڪنگ، طبي ڪئمپن، پاڻي ۽ رهائش جون عارضي سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=Over 8,500 policemen deployed for security at Benazir’s mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/1963453
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=27 December 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڀٽو خاندان جو مقبرو ==

[[فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|ڀٽو خاندان جو مقبرو]]

ڳڙهي خدا بخش جي سڀ کان نمايان عمارت '''ڀٽو خاندان جو مقبرو''' آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي 1979ع ۾ تدفين وقت هي هنڌ پراڻو خانداني قبرستان هو. [[بينظير ڀٽو]] وزيراعظم جي حيثيت ۾ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ موجود قبرستان تي هڪ وڏو يادگار مقبرو تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;&gt;{{cite news
 |title=The making of Garhi Khuda Buksh
 |url=https://tribune.com.pk/story/281272/the-making-of-garhi-khuda-buksh
 |work=[[ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=24 October 2011
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي پهرين مرحلي جو ڊزائن معمار '''ضيغم جعفري''' تيار ڪيو ۽ 1993ع کان 1997ع تائين اڏاوت تي ڪم ٿيو. بعد ۾ اڏاوت ڪجهه سالن لاءِ روڪي وئي. 2003ع ۾ نئين ڊزائن لاءِ مقابلو ٿيو ۽ معمار '''وقار اڪبر رضوي''' جو اسلامي طرز تي ٻڌل ڊزائن چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;/&gt;

نئين ڊزائن ۾ پنج گنبذ، چار وڏا ايوان، سفيد سنگ مرمر، خطاطي، فريسڪو ڪم ۽ [[هالا]] جي روايتي رنگين ڪاشيءَ مان متاثر آرائشي نمونا استعمال ڪيا ويا. اڏاوت جي مجموعي صورت اسلامي، مغل ۽ سنڌي تعميراتي روايتن جو ميلاپ پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;TribuneMausoleum&quot;/&gt;

[[فائل:Bhuttos Musoleums.jpg|thumb|left|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک]]

مقبري ۾ دفن ٿيل اهم شخصيتن ۾ شامل آهن:
* [[سر شاهنواز ڀٽو]]
* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[نصرت ڀٽو]]
* [[مرتضيٰ ڀٽو]]
* [[شاهنواز ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو]]

تازن سالن ۾ به پاڪستان جا صدر، وزيراعظم، وزيراعليٰ، پارٽي اڳواڻ ۽ پرڏيهي وفد مقبري تي حاضري ڏيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2024Mazar&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Aseefa visits Bhuttos’ mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/1834161
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=18 May 2024
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

2017ع واري آدمشماريءَ جي بلاڪ وار انگن موجب ان وقت واري '''يو سي 7 ڳڙهي خدا بخش''' جي ڪل آبادي '''14,698''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;/&gt; اها آبادي پنج روينيو ديهن تي مشتمل هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''يو سي ڳڙهي خدا بخش جي ديهن جي آبادي، 2017ع'''
|- style=&quot;background:#5C6BC0; color:white;&quot;
! #
! ديھ
! آبادي
! ڪل يو سي جي آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 1
| [[ڳڙهي خدا بخش]]
| 2,579
| 17.55٪
|-
| 2
| [[ڪٻڙو]]
| 3,168
| 21.55٪
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 3
| [[ملان ڪلهوڙو]]
| 2,586
| 17.59٪
|-
| 4
| [[يارو پتافي]]
| 3,774
| 25.68٪
|- style=&quot;background:#E8EAF6;&quot;
| 5
| [[دودا خان ڀٽو]]
| 2,591
| 17.63٪
|- style=&quot;background:#C5CAE9; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | ڪل
| 14,698
| 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2017Blockwise&quot;/&gt;

ان يو سي جي حدن اندر ڳڙهي خدا بخش کان علاوه پنجو ديرو، چانڊيو پتافي، راضي پتافي، الهورايو سولنگي، پنجو ابڙو ۽ ٻين ننڍن ڳوٺن ۽ آبادين جو به ذڪر سرڪاري ۽ مقامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو.

'''نوٽ:''' يونين ڪائونسلن جون حدون ۽ نمبر مڪاني حڪومت جي نئين حدبندين دوران تبديل ٿي سگهن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت يونين ڪائونسلن جي حدبنديءَ جو اختيار سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي حدبنديءَ واري عمل سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Local Government Act, 2013
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== مڪاني انتظام ==

2015ع واري مڪاني حڪومت جي نظام هيٺ ڳڙهي خدا بخش کي رتوديرو تعلقي جي هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل طور منظم ڪيو ويو هو. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين، چار عام وارڊ ميمبر، عورتن، هارين يا مزدورن، نوجوانن ۽ غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص نمائندگي شامل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

ساڳئي قانون تحت يونين ڪائونسل جو سيڪريٽري انتظامي ۽ رڪارڊ سنڀالڻ واري ذميواري نڀائي ٿو. يونين ڪائونسلن کي مقامي ترقياتي ڪمن، ڪجهه بنيادي سهولتن ۽ ڄمڻ، مرڻ ۽ شاديءَ جي رجسٽريشن سان لاڳاپيل ڪم پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

2015ع واري مڪاني چونڊن جي دستياب نتيجن موجب بابر حميد ڀٽو چيئرمين ۽ محمد اسحاق چنو وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |website=PakVoter
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |archive-date=12 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي موجوده قانوني ڍانچي موجب هڪ يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين گڏيل اميدوارن طور چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته هر عام وارڊ مان هڪ عام ميمبر چونڊيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SLGA2013&quot;/&gt;

== آبادگيون ۽ ديهون ==

2017ع واري حدبنديءَ سان لاڳاپيل اهم ديهون ۽ آباديون هيٺ ڏجن ٿيون:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6D4C41; color:white; padding:8px;&quot; | '''ڳڙهي خدا بخش واري علائقي جون اهم ديهون ۽ آبادگيون'''
|- style=&quot;background:#795548; color:white;&quot;
! قسم
! نالو
! خاصيت
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[ڳڙهي خدا بخش]]
| يونين ڪائونسل جو اڳوڻو صدر مقام ۽ ڀٽو خاندان جو قبرستان
|-
| ديھ
| [[ڪٻڙو]]
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[ملان ڪلهوڙو]]
| زرعي ۽ ڳوٺاڻي آبادي
|-
| ديھ
| [[يارو پتافي]]
| 2017ع ۾ يو سي جي آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ديھ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ديھ
| [[دودا خان ڀٽو]]
| ڀٽو خاندان جي تاريخ سان لاڳاپيل نالو
|-
| ڳوٺ
| [[پنجو ديرو]]
| ڳڙهي خدا بخش ڀرسان آباد ڳوٺ
|- style=&quot;background:#EFEBE9;&quot;
| ڳوٺ
| چانڊيو پتافي
| پتافي برادريءَ جي آبادي
|-
| ڳوٺ
| راضي پتافي
| زرعي ڳوٺ
|}

رتوديرو تعلقي جي روينيو رڪارڊ ۾ يارو پتافي، دودا خان ڀٽو، ملان ڪلهوڙو، ڪٻڙو ۽ خدا بخش ڀٽو سميت ڪيترين ديهن جا نالا سرڪاري گزيٽ ۽ روينيو فهرستن ۾ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sind Government Gazette
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي جو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جو اڪثر ٻهراڙيءَ وارو حصو چانور، ڪڻڪ، ڀاڄين ۽ باغبانيءَ سان لاڳاپيل معيشت رکي ٿو. ڳڙهي خدا بخش ڏانهن ويندڙ علائقو پڻ زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻين آبادين سان گهيريل آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine
 |title=A people's history of Pakistan
 |url=https://herald.dawn.com/news/1153763/a-peoples-history-of-pakistan
 |work=Herald
 |date=2017
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مقبري ڀرسان پڻ ڪڻڪ ۽ ٻين فصلن جون زمينون موجود آهن. وڏي سياسي اجتماعن دوران مقامي واپار عارضي طور وڌي وڃي ٿو ۽ کاڌي، پاڻي، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ ٻين خدمتن لاءِ عارضي بازارون قائم ٿين ٿيون.

ڳوٺاڻن علائقن جي گهڻين زمينن جو آبپاشيءَ سان تعلق [[سکر بئراج]] جي واهن واري نظام سان آهي، جيڪو رتوديرو ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي معيشت جو بنيادي پاڻي جو ذريعو آهي.

== تعليم ==

ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خدا بخش خان ڀٽو''' سميت علائقي جا اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Larkana School Specific Budget
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/SSBPARTAPDF.0002.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شاگرد عام طور [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] يا [[لاڙڪاڻو]] جهڙن ويجهن شهرن ڏانهن وڃن ٿا.

== صحت ==

ڳوٺ ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت صحت جي سهولتن ۾ واڌ لاءِ هن مرڪز کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ جو منصوبو شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhCMRHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=CM reviews flagship health care projects
 |url=https://cm.sindh.gov.pk/news/cm-reviews-16-flagship-health-care-project-nicvd-50-bed-fb-area-hospital-razakabad-gulshan-e-hadees-hospital-kamal-goth-hospitals-projects-put-on
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي رپورٽ ۾ '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو جي رورل هيلٿ سينٽر کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ''' واري منصوبي کي لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت واري ترقياتي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Monitoring and Evaluation Cell Annual Report 2022–23
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf
 |publisher=Planning and Development Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت 2025–26ع واري مالي سال دوران هن منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جو هدف مقرر ڪيو هو ۽ سامان جي خريداريءَ جو عمل جاري هجڻ جي ڄاڻ ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhCMRHC&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#00897B; color:white; padding:8px;&quot; | '''صحت جون اهم سهولتون'''
|- style=&quot;background:#26A69A; color:white;&quot;
! سهولت
! حيثيت
! ذريعو
|- style=&quot;background:#E0F2F1;&quot;
| رورل هيلٿ سينٽر
| موجود
| سنڌ حڪومت
|-
| 50 بسترن وارو اسپتال
| اپگريڊيشن منصوبو
| سنڌ حڪومت جو ترقياتي پروگرام
|}

== شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم ==

ڳڙهي خدا بخش ۾ '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ واقع آهي. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي سرڪاري رڪارڊ موجب نئين اسٽيڊيم جو افتتاح '''26 ڊسمبر 2012ع''' تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PCBStadium&quot;&gt;{{cite web
 |title=Inauguration of Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto International Cricket Stadium at Garhi Khuda Bakhsh
 |url=https://www.pcb.com.pk/photos-gallery/shaheed-mohtarma-benazir-bhutto-international-cricket-stadium-101.html
 |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]]
 |date=26 December 2012
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسٽيڊيم ڀٽو خاندان جي مقبري ڀرسان تعمير ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ ۽ علائقائي راندين لاءِ معياري سهولت فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;PCBStadium&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

ڳڙهي خدا بخش روڊ وسيلي [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. سياسي ورسين دوران علائقي ڏانهن ايندڙ ٽريفڪ لاءِ عارضي ٽريفڪ پلان، پارڪنگ ايريا ۽ روٽ ٺاهيا ويندا آهن.

ڀرسان '''شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن''' پڻ واقع آهي، جڏهن ته مکيه ريل ۽ هوائي سفري سهولتون لاڙڪاڻي ۽ [[موهن جو دڙو هوائي اڏو|موهن جي دڙي هوائي اڏي]] مان دستياب آهن.

== سياحت ۽ زيارت ==

[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] ڳڙهي خدا بخش کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم سياحتي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Tourist Map
 |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf
 |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]]
 |access-date=11 September 2026
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي سفيد سنگ مرمر واري عمارت، وڏا گنبذ ۽ رنگين ڪاشي ڪاري پري کان نمايان نظر اچن ٿا. سياحن کانسواءِ ملڪ جي مختلف علائقن مان سياسي ڪارڪن ۽ ڀٽو خاندان جا عقيدتمند پڻ سال ڀر هتي اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Moini
 |first=Qasim A.
 |title=The Garhi Khuda Bakhsh mystique
 |url=https://www.dawn.com/news/1076623
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=27 December 2013
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران موهن جي دڙي سان گڏ ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان جي مقبري کي پڻ ٻوڏ جي خطري هيٺ اهم تاريخي ماڳ طور ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=New wave threatens Moenjodaro, Bhutto mausoleum
 |url=https://www.dawn.com/news/941043
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=17 August 2010
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bhuttos Musoleums.jpg|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو
File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو مقبرو
File:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڀٽو خاندان]]
* [[ڀٽو خاندان جو مقبرو]]
* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[بينظير ڀٽو]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto|ڀٽو خاندان جي مقبري جون تصويرون}}

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:ڀٽو خاندان]]
[[زمرو:پاڪستان جا سياسي تاريخي ماڳ]]</text>
      <sha1>d7tq603l1nmwtezisy696zyafpui9ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير بخش ڀٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58186</id>
    <revision>
      <id>411437</id>
      <parentid>355631</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19398" sha1="tptm3ns84mk4hhtriysr27lygueuowi" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = پير بخش ڀٽو
| other_name              = ميرپور ڀٽو
| native_name             = پير بخش ڀٽو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|23|N|68|19|53|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = تعلقو
| subdivision_name3       = [[رتوديرو تعلقو]]
| seat_type               = مرڪزي وسندي
| seat                    = ميرپور ڀٽو
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 23,860
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''پير بخش ڀٽو'''، جنهن جي مرڪزي وسندي '''ميرپور ڀٽو''' آهي، [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي انتظامي ۽ شمارياتي ايراضي آهي. مقامي حڪومت جي مختلف رڪارڊن ۾ هي علائقو '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' جي نالي سان ڄاڻايل آهي، جڏهن ته پراڻن مقامي رڪارڊن ۽ استعمال ۾ ان لاءِ '''خان واهه''' جو نالو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هي علائقو '''خان واهه ٽي سي''' جي نالي سان درج آهي، جنهن ۾ خان واهه، پنجون ڪنارو، پير بخش ڀٽو ۽ وسند جيهو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities, Population Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07823.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|250px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]]

== نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ ==
'''پير بخش ڀٽو''' سرڪاري زميني رڪارڊ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ديهه طور موجود آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري گزيٽ ۾ رتوديرو تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ''Pir Bux Bhutto'' جو نالو پڻ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette – List of Dehs
 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور پير بخش ڀٽو واري مرڪزي ڳوٺ کي هاڻي '''ميرپور ڀٽو''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀٽو خاندان بابت شايع ٿيل تاريخي مواد موجب پير بخش ڀٽو جي وسندي جو نالو وقت سان ميرپور ڀٽو طور مشهور ٿيو ۽ ڀٽو خاندان جون ڪيتريون پراڻيون حويليون ۽ قبرون هتي موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SonDesert&quot;&gt;{{cite book
 |last=Siddiqui
 |first=Habibullah
 |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto
 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf
 |year=2010
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
پير بخش ڀٽو رتوديرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ذريعن موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ۽ 68°20′ اوڀر تي آهي ۽ اهو [[رتوديرو]] جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pir Bakhsh Bhutto Map
 |url=https://mapcarta.com/14681500
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ [[ڳڙهي خدابخش]]، [[نئون ديرو]]، رتوديرو ۽ بنگل ديرو جهڙيون وسنديون واقع آهن. ميرپور ڀٽو ڳڙهي خدابخش کان اولهه ۽ اتر اولهه واري ڳوٺاڻي خطي ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

[[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|250px|ويجهي [[ڳڙهي خدابخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو.]]

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ موجب خان واهه ٽي سي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو سميت چار ديهون شامل هيون، جي ڪل آبادي '''21,087''' هئي. ان ۾ 10,662 مرد، 10,421 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ساڳئي خان واهه ٽي سي جي ڪل آبادي وڌي '''23,860''' ٿي وئي، جنهن ۾ 12,445 مرد، 11,414 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''خان واهه ٽي سي / پير بخش ڀٽو علائقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#315b7d; color:white;&quot;
! علائقو
! 2017ع
! 2023ع
! 2017ع–2023ع واڌ
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| '''خان واهه ٽي سي'''
| '''21,087'''
| '''23,860'''
| '''13.2٪'''
|- style=&quot;background:#fff4d6;&quot;
| خان واهه
| 5,198
| 5,447
| 4.8٪
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| پنجون ڪنارو
| 2,916
| 4,012
| 37.6٪
|- style=&quot;background:#fff4d6;&quot;
| پير بخش ڀٽو
| 10,749
| 12,039
| 12.0٪
|- style=&quot;background:#e9f3f8;&quot;
| وسند جيهو
| 2,224
| 2,362
| 6.2٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== خواندگي ===
2017ع ۾ خان واهه ٽي سي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح 56.68 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 71.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.61 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

2023ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 59.5 سيڪڙو ٿي وئي. مردن ۾ خواندگي 72.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 45.9 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

پير بخش ڀٽو ديهه اندر 2023ع ۾ خواندگي شرح 52.5 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 62.6 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.4 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023deh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب خان واهه ٽي سي ۾ ڪل '''4,398 گهر''' هئا. انهن مان 591 پڪا، 1,331 نيم پڪا ۽ 2,476 ڪچا گهر درج ڪيا ويا. 4,341 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي موجود هجڻ درج ڪيو ويو، جڏهن ته 3,162 گهرن وٽ بجلي ۽ 1,980 گهرن وٽ گئس جي سهولت درج هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صرف پير بخش ڀٽو ديهه ۾ 2023ع دوران 2,122 گهر ڳڻيا ويا، جن مان 144 پڪا، 476 نيم پڪا ۽ 1,502 ڪچا هئا. 2,100 گهرن لاءِ پيئڻ جي پاڻي، 1,757 لاءِ بجلي ۽ 904 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''2023ع ۾ رهائشي سهولتون'''
|- style=&quot;background:#496f5d; color:white;&quot;
! علائقو
! گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#edf7f1;&quot;
| خان واهه ٽي سي
| 4,398
| 591
| 1,331
| 2,476
| 4,341
| 3,162
| 1,980
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| پير بخش ڀٽو
| 2,122
| 144
| 476
| 1,502
| 2,100
| 1,757
| 904
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== آباديون ==
سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هن شمارياتي علائقي جون چار مکيه ديهون هي آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023pop&quot;/&gt;

* [[خان واهه]]
* [[پنجون ڪنارو]]
* پير بخش ڀٽو
* وسند جيهو

مقامي ڳوٺن ۽ آبادين ۾ ميرپور ڀٽو، آباد ڀٽو، خان واهه، جهان خان جروار، يار محمد جيهو، حاڪم علي جيهو ۽ کوکر سميت ٻيون ننڍيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪول رڪارڊ ۾ آباد ڀٽو، جهان خان جروار، خان واهه ۽ پير بخش ڀٽو الڳ ڳوٺاڻن اسڪولي مرڪزن طور پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolList&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana – Government Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ميرپور ڀٽو ۽ ڀٽو خاندان ==
ميرپور ڀٽو سنڌ جي مشهور سياسي ڀٽو خاندان جي اهم اباڻين وسندين مان هڪ آهي. اڳوڻو سنڌ جو وڏو وزير ۽ گورنر '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' 28 نومبر 1933ع تي ميرپور ڀٽو ۾ ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;DawnMumtaz&quot;&gt;{{cite news
 |title=Veteran politician Mumtaz Bhutto passes away in Karachi
 |url=https://www.dawn.com/news/1635945
 |work=Dawn
 |date=19 July 2021
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ممتاز علي ڀٽو 2021ع ۾ وفات کان پوءِ پنهنجي اباڻي قبرستان ميرپور ڀٽو ۾ دفن ڪيو ويو. هو [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جو سئوٽ، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي شروعاتي اڳواڻن مان هڪ ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو.&lt;ref name=&quot;DawnMumtaz&quot;/&gt;

ڀٽو خاندان جي تاريخ بابت هڪ سوانحي ماخذ موجب دودي خان ڀٽو، امير بخش ڀٽو، رسول بخش ڀٽو ۽ احمد خان ڀٽو سميت خاندان جي ڪيترن اڳوڻن فردن جون قبرون ميرپور ڀٽو ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SonDesert&quot;/&gt;

== تعليم ==
پير بخش ڀٽو واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پير بخش ڀٽو يونين ڪائونسل لاءِ مهر شر، پاڳارو ڀٽو، جهان خان جروار، احمد پور ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolList&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير بخش ڀٽو''' لاءِ باقاعده بجيٽ رکي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary Education – District Larkana, Budget 2025–26
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21185-Primary+%28District+Larkana%29.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول آباد ڀٽو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان واهه''' پڻ سنڌ حڪومت جي بجيٽ رڪارڊ ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;PrimaryBudget&quot;/&gt;

ثانوي تعليم لاءِ ميرپور ڀٽو ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري ثانوي تعليم جي بجيٽ ۾ هن اسڪول لاءِ 5.210 ملين رپين جي بجيٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SecondaryBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III – Budget 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي اڳوڻي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو جو سيمس ڪوڊ 413030366 ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JST&quot;&gt;{{cite web
 |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
پير بخش ڀٽو ۾ '''بنيادي صحت مرڪز پير بخش ڀٽو''' قائم آهي. پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ جي رڪارڊ موجب هن بنيادي صحت مرڪز ۾ غذائيت جي علاج لاءِ ٻاهرين مريضن وارو غذائي پروگرام پڻ هلندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;&gt;{{cite web
 |title=Treating Malnutrition, Restoring Happiness
 |url=https://pphisindh.org/home/success-story.php?id=3
 |publisher=PPHI Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پي پي ايڇ آءِ جي رپورٽ موجب هن مرڪز ۾ شديد غذائي کوٽ وارن ٻارن جي تشخيص ۽ غذائي بحالي جون خدمتون فراهم ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;/&gt;

== مقامي حڪومت ==
پير بخش ڀٽو هڪ يونين ڪائونسل طور لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي حڪومتي نظام جو حصو رهي آهي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2012–13ع واري آڊٽ رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' لاءِ عملي جي منظور ٿيل تعداد، ڪائونسل بجيٽ، خرچ، سرٽيفڪيٽن مان گڏ ڪيل فيسن ۽ عملي جي سروس رڪارڊ بابت آڊٽ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;/&gt;

2015ع جي بلدياتي چونڊن جي موجود دستاويزن موجب فياض حسين ڀٽو چيئرمين ۽ عبدالقيوم جروار وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا؛ ٻئي آزاد اميدوار هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results
 |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |website=PakVoter
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/
 |archive-date=12 August 2020
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي نتيجا 2015ع جي چونڊيل ڪائونسل سان لاڳاپيل تاريخي انگ آهن ۽ موجوده ڪائونسل جي قيادت جي نمائندگي نٿا ڪن.

== رستا ۽ ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي 2023–24ع واري ترقياتي بجيٽ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي مختلف يونين ڪائونسلن جي رستن جي تعمير ۽ بحالي لاءِ گڏيل ترقياتي اسڪيم شامل ڪئي وئي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو، سعيدو ديرو، عزت جي وانڍ، بنگل ديرو ۽ ڳڙهي خدابخش جون يونين ڪائونسلون شامل هيون. ان اسڪيم لاءِ 75 ملين رپيا رکيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Roads&quot;&gt;{{cite web
 |title=Works and Services Development Budget 2023–24
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-23-24%2FVOLUME_VI%2FVI-PART-B.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

علائقائي روڊ ميرپور ڀٽو کي رتوديرو، ڳڙهي خدابخش، نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍين ٿا.

== معيشت ==
پير بخش ڀٽو ۽ خان واهه وارو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن آبادين ۾ رهي ٿو ۽ زمين جو استعمال وڏي پيماني تي زراعت سان لاڳاپيل آهي. مقامي معيشت ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، ننڍو واپار، سرڪاري ملازمت ۽ زرعي مزدوري اهم حيثيت رکن ٿا.

== ويجها هنڌ ==
پير بخش ڀٽو جي چوڌاري ڪيترائي تاريخي ۽ آباديءَ وارا مرڪز موجود آهن، جن ۾:

* [[ڳڙهي خدابخش]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو]]
* [[بنگل ديرو]]
* خان واهه
* پنجون ڪنارو

[[ڳڙهي خدابخش]] ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جي ٻين شخصيتن جو مشهور مقبرو واقع آهي، جيڪو ميرپور ڀٽو جي ڀرپاسي واري علائقي جي اهم تاريخي ماڳن مان هڪ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[رتوديرو]]
* [[ڳڙهي خدابخش]]
* [[نئون ديرو]]
* [[بنگل ديرو]]
* [[ممتاز علي ڀٽو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]
* [https://pphisindh.org پي پي ايڇ آءِ سنڌ]

[[زمرو:رتوديرو تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>tptm3ns84mk4hhtriysr27lygueuowi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڳڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67484</id>
    <revision>
      <id>411508</id>
      <parentid>310994</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27162" sha1="n5k1od358h1jz5sr8e3v9ile7hvx32f" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = وڳڻ
| native_name             = وڳڻ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Warah Taluka.jpg
| mapsize                 = 240px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = وڳڻ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|29|47|N|67|58|00|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = خليل احمد وڳڻ
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 16,734
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = مرد
| blank_info_sec1         = 8,815
| blank1_name_sec1        = عورتون
| blank1_info_sec1        = 7,919
| blank2_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank2_info_sec1        = 5.29 ماڻهو
| blank3_name_sec1        = خواندگي
| blank3_info_sec1        = 33.40٪ (2023ع)

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''وڳڻ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي|اين-55 انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي ۽ لاڙڪاڻي، وارھ، نصيرآباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان اهم روڊ رابطي جو مرڪز آهي. قومي شاهراهن بابت پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري رڪارڊ موجب اين-55 جو ڪلوميٽر 281 وارو مقام وڳڻ وٽ آهي، جتان شاهراهه جو ايندڙ انتظامي سيڪشن اتر طرف ڪشمور تائين وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Assembly Questions: National Highway N-55 in Sindh
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/67d13c4945cd0_665.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''16,734''' هئي، جنهن ۾ 8,815 مرد ۽ 7,919 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,763 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.00 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو، جنهن ۾ وڳڻ واقع آهي.]]

== نالو ==
[[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''وڳڻ''' کي اسم خاص طور پڻ درج ڪيو ويو آهي ۽ ان لاءِ ''لاڙڪاڻي ضلعي جي وارھ تعلقي جي هڪ ديهه ۽ ڳوٺ'' ۽ هڪ قبيلي جو نالو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;&gt;{{cite web
 |title=وڳڻ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%88%DA%B3%DA%BB
 |website=[[سنڌي ٻولي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر جي نالي جو تعلق مقامي '''وڳڻ''' برادريءَ سان هجڻ جو امڪان پڻ موجود آهي، پر شهر جي نالي جي قطعي وجهه تسميه بابت ڪو تفصيلي قديم سرڪاري ماخذ دستياب نه آهي.

== تاريخ ==
وڳڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] تائين پهچي ٿي. مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع واري عرصي ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ جي واڌ جو ذڪر ڪندي انهن نون يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، رتو ديرو ۽ '''وڳڻ''' جو نالو پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ماخذ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 18هين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي آبپاشي ۽ زرعي توسيع واري دور دوران وڳڻ هڪ نمايان آبادي طور اُڀريو يا وڌيو. البت موجوده شهر جي باقاعده بنياد جو ڪو صحيح ڏينهن يا سال دستياب تاريخي ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي.

=== برطانوي دور ===
برطانوي دور تائين وڳڻ هڪ قائم ٿيل آبادي ۽ ديهه هئي. اتر سنڌ ۾ تعليم جي تاريخ بابت تحقيق ۾ '''وڳڻ وڏا''' نالي اسڪول کي انهن قديم مقامي ورنيڪيولر اسڪولن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي برطانوي دور ۾ موجود هئا؛ فهرست ۾ وڳڻ واري اسڪول کي 1940ع ڌاري موجود ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritishEducation&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule, 1843–1947
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ وڳڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وڳڻ وارھ تعلقي سميت نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو.

== جاگرافي ==
وڳڻ اتر سنڌ جي سنڌو ماٿري واري هموار زرعي ميدان ۾ تقريباً 27.496° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.967° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Wagan Map
 |url=https://mapcarta.com/14671180
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف وارھ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف لاڙڪاڻي واري زرعي پٽي اچي ٿي. شهر جي ڀرپاسي جون زمينون گهڻو ڪري آبپاشيءَ هيٺ آهن.

== انڊس هاءِ وي ۽ جاگرافيائي اهميت ==
وڳڻ جي جديد اهميت جو وڏو سبب [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] تي ان جو مقام آهي. پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ 2025ع ۾ پيش ڪيل [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي معلومات موجب اين-55 جو ڪوٽڙي کان شروع ٿيندڙ سنڌ ڏکڻ وارو حصو ڪلوميٽر 281 تي '''وڳڻ''' وٽ ختم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

ساڳئي شاهراهه جو سنڌ اتر وارو سيڪشن وڳڻ کان ڪشمور تائين جاري رهي ٿو. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي بحالي واري رڪارڊ ۾ '''اين-55، ڪلوميٽر 281 کان 495، وڳڻ کان ڪشمور''' وارو حصو پڻ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=National Highway Restoration after Floods 2022
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/673d9b958f48a_655.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2026ع ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي طرفان جمع ڪرايل رڪارڊ ۾ پڻ '''اين-55 ڄامشورو–وڳڻ سيڪشن''' تي مرمت ۽ سار سنڀال جي ڪمن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition No. D-1223 of 2026
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MzA3MTg5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |date=6 March 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ لاڙڪاڻي جي ترقياتي منصوبن جي جائزي دوران به ٻڌايو ويو تہ '''وڳڻ روڊ'''، جيڪو لاڙڪاڻي کي انڊس هاءِ وي سان ڳنڍي ٿو، ٻٽي شاهراهه ۾ تبديل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Bilawal asks officials to expedite work on Larkana uplift schemes
 |url=https://www.dawn.com/news/1901172
 |work=[[ڊان]]
 |date=30 March 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 15,763 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''16,734''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 15,763
| —
| —
| —
| 5.60
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''16,734'''
| 8,815
| 7,919
| '''1.00٪'''
| 5.29
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report: Qambar Shahdadkot 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

ڇهن سالن ۾ شهر جي آباديءَ ۾ 971 ماڻهن جو اضافو ٿيو.

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.40 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''40.80 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''25.22 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:66%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''33.40٪'''
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| مرد
| 40.80٪
|-
| عورتون
| 25.22٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,163 رهائشي گهر''' درج ڪيا ويا. انهن مان 1,103 پڪا، 339 نيم پڪا ۽ 1,721 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ جا رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,163'''
| 1,103
| 339
| 1,721
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 2,772 گهر درج هئا، جن مان 639 پڪا، 550 نيم پڪا ۽ 1,583 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
وڳڻ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت حاصل آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن جي انتظامي رپورٽ موجب ٽائون ڪميٽي وڳڻ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;FAFEN&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪميٽي وڳڻ''' الڳ مڪاني ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Election Records, Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل ۾ '''خليل احمد وڳڻ''' کي ٽائون ڪميٽي وڳڻ جو چيئرمين ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PILDAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar Shahdadkot District Profile
 |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf
 |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
وڳڻ ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي سهولتون موجود آهن.

سنڌ جي اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي ڪيترائي اسڪول درج آهن، جن ۾ ڳوٺ ماهي دربان، کتن خان مغيري، پير جو ڪوٽ، ملوڪ تونيو ۽ ٻين وسندين جا پرائمري اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka-wise Government School Directory: Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي سرڪاري اسڪول سولرائزيشن فهرست ۾ شهر اندر هي اهم ادارا واضح طور درج آهن:&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools in UC Ghathar and Wagan Town
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-UC-Gathahar-Waggan-Town.pdf
 |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ جا چونڊ سرڪاري تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! ادارو
! سطح
! سيمس ڪوڊ
|-
| گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ
| هائير سيڪنڊري
| 427040298
|-
| گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ
| هائير سيڪنڊري
| 427040301
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040031
|-
| گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040062
|-
| گورنمينٽ گرلز ماڊل ڪميونٽي اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040090
|}
&lt;small&gt;ذريعو: توانائي کاتو ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو.&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== صحت ==
وڳڻ شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' ۽ '''فيملي ويلفيئر سينٽر وڳڻ''' موجود آهن.

سنڌ ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ مددگار خدمتن جي سرڪاري/اداري واري ڊائريڪٽري موجب رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ 24 ڪلاڪ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ مرڪز طور درج آهي، جڏهن تہ فيملي ويلفيئر سينٽر شهر ۾ خانداني ڀلائيءَ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;HealthDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Directory of Support Services for Women and Girls in Sindh
 |url=https://www.las.org.pk/wp-content/uploads/2021/04/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-ABuse-R.pdf
 |publisher=ليگل ايڊ سوسائٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڊائريڪٽري ۾ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthDirectory&quot;/&gt;

2024ع جي هڪ واقعي ۾ پڻ هڪ زخمي/بيهوش شخص کي وڳڻ شهر جي اسپتال منتقل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو شهر اندر فعال طبي سهولت جي موجودگيءَ جي وڌيڪ تصديق ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Young man found dead in police lockup
 |url=https://www.dawn.com/news/1862457/young-man-found-dead-in-police-lockup
 |work=[[ڊان]]
 |date=2 October 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
وڳڻ جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرعي پيداوار، اناج جي واپار، ٽرانسپورٽ، ننڍن دڪانن ۽ خدمتن تي آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] تي هجڻ سبب ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار جي مارڪيٽ ۽ آمدرفت لاءِ موزون مقام تي آهي.

شهر جي ڀرپاسي ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. سارين جي پوک خاص اهميت رکي ٿي؛ 2022ع ۾ وڳڻ ڀرسان وقا موري ڳوٺ ۾ ٽي هاري سارين جا ٻوٽا لڳائيندي آسماني وڄ ڪرڻ سبب فوت ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three killed by lightning as torrential rains lash Sindh districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1705223
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ وڳڻ جي ڀرپاسي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]]

== آبپاشي ۽ پاڻي ==
وڳڻ جي ڀرپاسي جو زرعي علائقو سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل آهي. پاڻيءَ جي کوٽ جا اثر شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن تي بار بار پوندا رهيا آهن.

2006ع ۾ وارھ تعلقي جي آبادگارن پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج ڪندي '''وڳڻ وٽ انڊس هاءِ وي بند ڪرڻ''' جو اعلان ڪيو هو، جيڪو علائقي ۾ آبپاشي پاڻيءَ جي معاشي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Farmer killed in clash over water rotation
 |url=https://www.dawn.com/news/199930/
 |work=[[ڊان]]
 |date=2006
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران وڳڻ کي به خطرو پيش آيو. بلوچستان ۽ اتر اولهه سنڌ کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان جا علائقا سخت متاثر ٿيا، جنهن کان پوءِ اختيارين پاڻيءَ جو رخ تبديل ڪري قمبر، شهدادڪوٽ ۽ '''وڳڻ''' شهرن کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Flood fast approaching some areas of Dadu
 |url=https://www.brecorder.com/news/3793987
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=24 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2022ع جون برساتون ۽ ٻوڏ ==
2022ع جي مون سون دوران وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ تيز برساتن سبب زرعي زمينون ۽ روڊ متاثر ٿيا. 16 آگسٽ تي شهر ڀرسان وقا موري ۾ آسماني وڄ ڪرڻ سبب ٽي هاري فوت ۽ هڪ زخمي ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;/&gt;

ساڳئي برساتي سلسلي دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٽن واهن ۽ انهن جي ورهاستين ۾ گهارا پيا، جنهن سبب سوين ايڪڙن تي نئين پوکيل سارين کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;/&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ کان پوءِ اين-55 وڳڻ–ڪشمور سيڪشن جي متاثر حصن کي هنگامي فنڊن سان بحال ڪرڻ پڻ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

== شهري ڍانچو ==
ٽائون ڪميٽي هجڻ سبب شهر ۾ بلدياتي صفائي، نيڪال، گهٽين، روڊن ۽ ٻين مقامي خدمتن جو انتظام ٽائون ڪميٽي جي ذميواري آهي.

سنڌ مڪاني حڪومت کاتي جي سرڪاري انساني وسيلن واري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي وڳڻ لاءِ انجنيئرنگ عملي جون پوسٽون پڻ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government of Sindh Local Government Department
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/slgb/lgdit360371577.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
وڳڻ جو مقام اين-55 تي هجڻ شهر کي لاڙڪاڻي، دادو، ڄامشوري ۽ ڏکڻ طرف حيدرآباد سان، جڏهن تہ اتر طرف رتوديرو، شڪارپور، ڪشمور ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

وڳڻ باءِ پاس پڻ شهر جي ٽريفڪ نظام جو حصو آهي. 2024ع ۾ هڪ احتجاج دوران وڳڻ باءِ پاس تي انڊس هاءِ وي بند ٿيڻ جو ذڪر ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=SHO, two police officials booked in case of suspect’s custodial death
 |url=https://www.dawn.com/news/1862635
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ٻولي ==
شهر جي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ وڳڻ، مغيري، چانڊيا، تونيا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. جديد آدمشماري شهر جي سطح تي ذاتين يا قبيلن جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون ==
[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي هن وقت وڳڻ شهر جي سڌي ۽ واضح طور تصديق ٿيل آزاد تصوير نه ملي آهي. تنهنڪري غيرتصديق ٿيل شهر جي تصوير استعمال ڪرڻ بدران هي علائقائي آزاد فائيل استعمال ڪري سگهجن ٿا:

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Warah Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو؛ وڳڻ هن تعلقي ۾ واقع آهي
File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام
File:Umeed Ali Junejo.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي منظر جو مثال
&lt;/gallery&gt;

`File:Warah Taluka.jpg` ۽ `File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg` ٻئي وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد لائسنس هيٺ موجود آهن، جڏهن تہ `File:Umeed Ali Junejo.jpg` قمبر شهدادڪوٽ ضلعي اندر ورتل تصديق ٿيل آزاد زرعي تصوير آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Warah Taluka.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Warah_Taluka.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_-_Sindh_-_Kambar_Shahdadkot.svg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Umeed Ali Junejo.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Umeed_Ali_Junejo.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.na.gov.pk پاڪستان جي قومي اسيمبلي]
* [https://rsusindh.gov.pk سنڌ اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم]
* [https://www.sindhenergy.gov.pk سنڌ توانائي کاتو]

[[زمرو:وڳڻ]]
[[زمرو:وارھ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>n5k1od358h1jz5sr8e3v9ile7hvx32f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411509</id>
      <parentid>411508</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25458" sha1="3dzp8pa0lmzcbuatr0hw849zbe3zw0r" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = وڳڻ
| native_name             = وڳڻ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_caption           =
| image_map               = Warah Taluka.jpg
| mapsize                 = 240px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = وڳڻ
| pushpin_mapsize         = 230
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|29|47|N|67|58|00|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[وارھ تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             = خليل احمد وڳڻ
| leader_party            = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 16,734
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| blank_name_sec1         = مرد
| blank_info_sec1         = 8,815
| blank1_name_sec1        = عورتون
| blank1_info_sec1        = 7,919
| blank2_name_sec1        = سراسري گهريلو جسامت
| blank2_info_sec1        = 5.29 ماڻهو
| blank3_name_sec1        = خواندگي
| blank3_info_sec1        = 33.40٪ (2023ع)

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code               = 074
}}

'''وڳڻ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي|اين-55 انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي ۽ لاڙڪاڻي، وارھ، نصيرآباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان اهم روڊ رابطي جو مرڪز آهي. قومي شاهراهن بابت پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري رڪارڊ موجب اين-55 جو ڪلوميٽر 281 وارو مقام وڳڻ وٽ آهي، جتان شاهراهه جو ايندڙ انتظامي سيڪشن اتر طرف ڪشمور تائين وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=National Assembly Questions: National Highway N-55 in Sindh
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/67d13c4945cd0_665.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''16,734''' هئي، جنهن ۾ 8,815 مرد ۽ 7,919 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,763 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.00 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو، جنهن ۾ وڳڻ واقع آهي.]]

== نالو ==
[[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''وڳڻ''' کي اسم خاص طور پڻ درج ڪيو ويو آهي ۽ ان لاءِ ''لاڙڪاڻي ضلعي جي وارھ تعلقي جي هڪ ديهه ۽ ڳوٺ'' ۽ هڪ قبيلي جو نالو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;&gt;{{cite web
 |title=وڳڻ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%88%DA%B3%DA%BB
 |website=[[سنڌي ٻولي اٿارٽي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر جي نالي جو تعلق مقامي '''وڳڻ''' برادريءَ سان هجڻ جو امڪان پڻ موجود آهي، پر شهر جي نالي جي قطعي وجهه تسميه بابت ڪو تفصيلي قديم سرڪاري ماخذ دستياب نه آهي.

== تاريخ ==
وڳڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] تائين پهچي ٿي. مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع واري عرصي ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ جي واڌ جو ذڪر ڪندي انهن نون يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، رتو ديرو ۽ '''وڳڻ''' جو نالو پڻ شامل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ماخذ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 18هين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي آبپاشي ۽ زرعي توسيع واري دور دوران وڳڻ هڪ نمايان آبادي طور اُڀريو يا وڌيو. البت موجوده شهر جي باقاعده بنياد جو ڪو صحيح ڏينهن يا سال دستياب تاريخي ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي.

=== برطانوي دور ===
برطانوي دور تائين وڳڻ هڪ قائم ٿيل آبادي ۽ ديهه هئي. اتر سنڌ ۾ تعليم جي تاريخ بابت تحقيق ۾ '''وڳڻ وڏا''' نالي اسڪول کي انهن قديم مقامي ورنيڪيولر اسڪولن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي برطانوي دور ۾ موجود هئا؛ فهرست ۾ وڳڻ واري اسڪول کي 1940ع ڌاري موجود ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritishEducation&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule, 1843–1947
 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ وڳڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وڳڻ وارھ تعلقي سميت نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو.

== جاگرافي ==
وڳڻ اتر سنڌ جي سنڌو ماٿري واري هموار زرعي ميدان ۾ تقريباً 27.496° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.967° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Wagan Map
 |url=https://mapcarta.com/14671180
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف وارھ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف لاڙڪاڻي واري زرعي پٽي اچي ٿي. شهر جي ڀرپاسي جون زمينون گهڻو ڪري آبپاشيءَ هيٺ آهن.

== انڊس هاءِ وي ۽ جاگرافيائي اهميت ==
وڳڻ جي جديد اهميت جو وڏو سبب [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] تي ان جو مقام آهي. پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ 2025ع ۾ پيش ڪيل [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي معلومات موجب اين-55 جو ڪوٽڙي کان شروع ٿيندڙ سنڌ ڏکڻ وارو حصو ڪلوميٽر 281 تي '''وڳڻ''' وٽ ختم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

ساڳئي شاهراهه جو سنڌ اتر وارو سيڪشن وڳڻ کان ڪشمور تائين جاري رهي ٿو. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي بحالي واري رڪارڊ ۾ '''اين-55، ڪلوميٽر 281 کان 495، وڳڻ کان ڪشمور''' وارو حصو پڻ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=National Highway Restoration after Floods 2022
 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/673d9b958f48a_655.pdf
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2026ع ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي طرفان جمع ڪرايل رڪارڊ ۾ پڻ '''اين-55 ڄامشورو–وڳڻ سيڪشن''' تي مرمت ۽ سار سنڀال جي ڪمن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition No. D-1223 of 2026
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MzA3MTg5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |date=6 March 2026
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ لاڙڪاڻي جي ترقياتي منصوبن جي جائزي دوران به ٻڌايو ويو تہ '''وڳڻ روڊ'''، جيڪو لاڙڪاڻي کي انڊس هاءِ وي سان ڳنڍي ٿو، ٻٽي شاهراهه ۾ تبديل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Bilawal asks officials to expedite work on Larkana uplift schemes
 |url=https://www.dawn.com/news/1901172
 |work=[[ڊان]]
 |date=30 March 2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 15,763 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''16,734''' ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سالياني واڌ
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 15,763
| —
| —
| —
| 5.60
|- style=&quot;background:#fff4dc;&quot;
| 2023ع
| '''16,734'''
| 8,815
| 7,919
| '''1.00٪'''
| 5.29
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report: Qambar Shahdadkot 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

ڇهن سالن ۾ شهر جي آباديءَ ۾ 971 ماڻهن جو اضافو ٿيو.

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.40 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''40.80 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''25.22 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:66%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e5f3ef;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''33.40٪'''
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| مرد
| 40.80٪
|-
| عورتون
| 25.22٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== رهائش ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,163 رهائشي گهر''' درج ڪيا ويا. انهن مان 1,103 پڪا، 339 نيم پڪا ۽ 1,721 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ جا رهائشي گهر، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee4f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|-
| '''3,163'''
| 1,103
| 339
| 1,721
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 2,772 گهر درج هئا، جن مان 639 پڪا، 550 نيم پڪا ۽ 1,583 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
وڳڻ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت حاصل آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن جي انتظامي رپورٽ موجب ٽائون ڪميٽي وڳڻ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;FAFEN&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪميٽي وڳڻ''' الڳ مڪاني ادارو طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Election Records, Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل ۾ '''خليل احمد وڳڻ''' کي ٽائون ڪميٽي وڳڻ جو چيئرمين ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PILDAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qambar Shahdadkot District Profile
 |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf
 |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
وڳڻ ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي سهولتون موجود آهن.

سنڌ جي اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي ڪيترائي اسڪول درج آهن، جن ۾ ڳوٺ ماهي دربان، کتن خان مغيري، پير جو ڪوٽ، ملوڪ تونيو ۽ ٻين وسندين جا پرائمري اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka-wise Government School Directory: Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ انرجي کاتي جي سرڪاري اسڪول سولرائزيشن فهرست ۾ شهر اندر هي اهم ادارا واضح طور درج آهن:&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools in UC Ghathar and Wagan Town
 |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-UC-Gathahar-Waggan-Town.pdf
 |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:92%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''وڳڻ جا چونڊ سرڪاري تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#d8eadf;&quot;
! ادارو
! سطح
! سيمس ڪوڊ
|-
| گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ
| هائير سيڪنڊري
| 427040298
|-
| گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ
| هائير سيڪنڊري
| 427040301
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040031
|-
| گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040062
|-
| گورنمينٽ گرلز ماڊل ڪميونٽي اسڪول وڳڻ
| پرائمري
| 427040090
|}
&lt;small&gt;ذريعو: توانائي کاتو ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو.&lt;ref name=&quot;EnergySchools&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== صحت ==
وڳڻ شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' ۽ '''فيملي ويلفيئر سينٽر وڳڻ''' موجود آهن.

سنڌ ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ مددگار خدمتن جي سرڪاري/اداري واري ڊائريڪٽري موجب رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ 24 ڪلاڪ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ مرڪز طور درج آهي، جڏهن تہ فيملي ويلفيئر سينٽر شهر ۾ خانداني ڀلائيءَ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;HealthDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Directory of Support Services for Women and Girls in Sindh
 |url=https://www.las.org.pk/wp-content/uploads/2021/04/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-ABuse-R.pdf
 |publisher=ليگل ايڊ سوسائٽي
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڊائريڪٽري ۾ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthDirectory&quot;/&gt;

2024ع جي هڪ واقعي ۾ پڻ هڪ زخمي/بيهوش شخص کي وڳڻ شهر جي اسپتال منتقل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو شهر اندر فعال طبي سهولت جي موجودگيءَ جي وڌيڪ تصديق ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Young man found dead in police lockup
 |url=https://www.dawn.com/news/1862457/young-man-found-dead-in-police-lockup
 |work=[[ڊان]]
 |date=2 October 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
وڳڻ جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرعي پيداوار، اناج جي واپار، ٽرانسپورٽ، ننڍن دڪانن ۽ خدمتن تي آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] تي هجڻ سبب ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار جي مارڪيٽ ۽ آمدرفت لاءِ موزون مقام تي آهي.

شهر جي ڀرپاسي ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. سارين جي پوک خاص اهميت رکي ٿي؛ 2022ع ۾ وڳڻ ڀرسان وقا موري ڳوٺ ۾ ٽي هاري سارين جا ٻوٽا لڳائيندي آسماني وڄ ڪرڻ سبب فوت ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three killed by lightning as torrential rains lash Sindh districts
 |url=https://www.dawn.com/news/1705223
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 August 2022
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ وڳڻ جي ڀرپاسي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]]

== آبپاشي ۽ پاڻي ==
وڳڻ جي ڀرپاسي جو زرعي علائقو سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل آهي. پاڻيءَ جي کوٽ جا اثر شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن تي بار بار پوندا رهيا آهن.

2006ع ۾ وارھ تعلقي جي آبادگارن پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج ڪندي '''وڳڻ وٽ انڊس هاءِ وي بند ڪرڻ''' جو اعلان ڪيو هو، جيڪو علائقي ۾ آبپاشي پاڻيءَ جي معاشي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Farmer killed in clash over water rotation
 |url=https://www.dawn.com/news/199930/
 |work=[[ڊان]]
 |date=2006
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران وڳڻ کي به خطرو پيش آيو. بلوچستان ۽ اتر اولهه سنڌ کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان جا علائقا سخت متاثر ٿيا، جنهن کان پوءِ اختيارين پاڻيءَ جو رخ تبديل ڪري قمبر، شهدادڪوٽ ۽ '''وڳڻ''' شهرن کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite news
 |title=Flood fast approaching some areas of Dadu
 |url=https://www.brecorder.com/news/3793987
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=24 August 2010
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== 2022ع جون برساتون ۽ ٻوڏ ==
2022ع جي مون سون دوران وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ تيز برساتن سبب زرعي زمينون ۽ روڊ متاثر ٿيا. 16 آگسٽ تي شهر ڀرسان وقا موري ۾ آسماني وڄ ڪرڻ سبب ٽي هاري فوت ۽ هڪ زخمي ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;/&gt;

ساڳئي برساتي سلسلي دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٽن واهن ۽ انهن جي ورهاستين ۾ گهارا پيا، جنهن سبب سوين ايڪڙن تي نئين پوکيل سارين کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Lightning2022&quot;/&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ کان پوءِ اين-55 وڳڻ–ڪشمور سيڪشن جي متاثر حصن کي هنگامي فنڊن سان بحال ڪرڻ پڻ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

== شهري ڍانچو ==
ٽائون ڪميٽي هجڻ سبب شهر ۾ بلدياتي صفائي، نيڪال، گهٽين، روڊن ۽ ٻين مقامي خدمتن جو انتظام ٽائون ڪميٽي جي ذميواري آهي.

سنڌ مڪاني حڪومت کاتي جي سرڪاري انساني وسيلن واري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي وڳڻ لاءِ انجنيئرنگ عملي جون پوسٽون پڻ درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government of Sindh Local Government Department
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/slgb/lgdit360371577.pdf
 |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
وڳڻ جو مقام اين-55 تي هجڻ شهر کي لاڙڪاڻي، دادو، ڄامشوري ۽ ڏکڻ طرف حيدرآباد سان، جڏهن تہ اتر طرف رتوديرو، شڪارپور، ڪشمور ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

وڳڻ باءِ پاس پڻ شهر جي ٽريفڪ نظام جو حصو آهي. 2024ع ۾ هڪ احتجاج دوران وڳڻ باءِ پاس تي انڊس هاءِ وي بند ٿيڻ جو ذڪر ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=SHO, two police officials booked in case of suspect’s custodial death
 |url=https://www.dawn.com/news/1862635
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ٻولي ==
شهر جي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ وڳڻ، مغيري، چانڊيا، تونيا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. جديد آدمشماري شهر جي سطح تي ذاتين يا قبيلن جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[وارھ تعلقو]]
* [[وارھ]]
* [[لالو رائنڪ]]
* [[گاجي کهاوڙ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[انڊس هاءِ وي]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.na.gov.pk پاڪستان جي قومي اسيمبلي]
* [https://rsusindh.gov.pk سنڌ اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم]
* [https://www.sindhenergy.gov.pk سنڌ توانائي کاتو]

[[زمرو:وڳڻ]]
[[زمرو:وارھ تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>3dzp8pa0lmzcbuatr0hw849zbe3zw0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيموري خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>71143</id>
    <revision>
      <id>411442</id>
      <parentid>232367</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:منگول ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="ilyz0c4k7m6re7ktmltbpogorqzee92" xml:space="preserve">تيموري خاندان

[[زمرو:منگول ماڻهو]]</text>
      <sha1>ilyz0c4k7m6re7ktmltbpogorqzee92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411443</id>
      <parentid>411442</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="9i14zkwllil6jhqqryjl4ju1xcgl4gv" xml:space="preserve">تيموري خاندان

[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]]</text>
      <sha1>9i14zkwllil6jhqqryjl4ju1xcgl4gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76350</id>
    <revision>
      <id>411528</id>
      <parentid>362729</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* گريٽ ڊيوائڊنگ رينج */</comment>
      <origin>411528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="sgjszy7pz7lc1kffc6wpj0rxrderimr" xml:space="preserve">[[فائل:Himalayas.jpg|thumb|[[هماليا|هماليه]] جو هڪ نظارو، دنيا جي بلند ترين جبلن جو سلسلو، خلا کان منظر]]
[[فائل:World_Distribution_of_Mid-Oceanic_Ridges.gif|thumb|سمنڊ جي تھن مان سڀ کان ڊگھو جبل جو سلسلو]]
[[فائل:Aerial_photo_of_the_Andes.jpg|thumb|[[انڊيز جبل جو سلسلو|اينڊیز جبلن]] جو فضائي نظارو، زمين تي دنيا جو سڀ کان ڊگهو جبل وارو سلسلو]]
'''جبل جو سلسلو''' (Mountain Range)  جبلن جي مسلسل قطار آهي. انهن جبلن جي چوڌاري زمين عام طور تي بلند ٿيندي آهي ۽ اهي وادين ۽ لنگهن ذريعي هڪ ٻئي کان جدا ٿي ويندا آهن. [[هماليا|هماليه جي علائقي]] ۾ دنيا جا بلند ترين جبل موجود آھن، جن مان بلند ترين [[مائونٽ ايوريسٽ]] آهي. دنيا جو سڀ کان ڊگهو جبل جو سلسلو سمنڊ جي هيٺان آهي ۽ لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي چوڌاري ڦري ٿو. هن سلسلي جي ڊيگهه 65,000 ڪلوميٽر آهي ۽ جيڪڏهن ان جي شاخن کي به شامل ڪيو وڃي ته ان جي ڊيگهه 80,000 ڪلو ميٽر ٿي ویندي آھي. [[انڊيز جبل جو سلسلو]] زمين تي سڀ کان ڊگھو جبلن جو سلسلو آهي، جنهن جي ڊيگهه 7,000 ڪلوميٽر آهي.

==جبلن جا سلسلا==
===گريٽ ڊيوائڊنگ رينج===
{{اصل مضمون|گريٽ ڊيوائڊنگ رينج}}
گريٽ ڊيوائڊنگ رينج [[ڪوئينزلينڊ]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ جبلن جو سلسلو آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زميني شڪليون]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>sgjszy7pz7lc1kffc6wpj0rxrderimr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نسلي گروہ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78559</id>
    <revision>
      <id>411348</id>
      <parentid>282673</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="2c6sbsbkc8gu2vw1z65co3gjerrih2y" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:نسل]]
[[زمرو:سماجي گروهه]]</text>
      <sha1>2c6sbsbkc8gu2vw1z65co3gjerrih2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زمرا بلحاظ نسل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78560</id>
    <revision>
      <id>411346</id>
      <parentid>282675</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="rmbyc4eoqxywajaaxcrikvtoem25fid" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:نسل]]
[[زمرو:نسلي گروه]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ پيراميٽر]]</text>
      <sha1>rmbyc4eoqxywajaaxcrikvtoem25fid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411347</id>
      <parentid>411346</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="n3eddn4ocuw8d5juqio8t3wtaakwddo" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:نسل]]
[[زمرو:نسلي گروہ]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ پيراميٽر]]</text>
      <sha1>n3eddn4ocuw8d5juqio8t3wtaakwddo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يورال جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84243</id>
    <revision>
      <id>411524</id>
      <parentid>336521</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7381" sha1="4yi2z9ne5683az914rhl5cjo7cwtmxa" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Russia}}
{{About|the land formation|other uses|Ural (disambiguation)}}{{Infobox mountain
 | fetchwikidata     = ALL
 | name = يورال جبلن جو سلسلو&lt;br&gt;Уральские
&lt;/br&gt;Ural Mountain
 |country  = {{پرچم|روس}} • {{پرچم|قازقستان}}
 | geology = مختلف قسمن جون وڏي ٻرندڙ، گاد واري چٽانون
 | age   = ڪاربونيفيرس
 | orogeny  = يورالي اوروجيني
 | highest  = [[ناروڊنايا جبل]] 
 | elevation_m = 1894
 | elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://peaklist.org/WWlists/ultras/CaucasusP1500m.html &quot;European Russia and the Caucasian States: Ultra-Prominence Page&quot;]. Peaklist.org. Retrieved 2013-06-24.&lt;/ref&gt;
 | prominence_m = 1772
 | prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
 | listing = الٽرا پرومينئنٽ چوٽي، Ri
 | range_coordinates = {{Coord|60|N|59|E|region:RU_dim:1250km|display=inline,title}}
 | map_image         =
|native_name=Уральские&lt;br&gt;
يرالسڪيي|native_name_lang=ru|other_name=Уральские &lt;br&gt;
ارالسڪيئي|photo=Ural Mountains Winter woods (32035729862).jpg|photo_caption=سياري ۾  ٻيلن کان ڏکيل يورال جبل|map=|map_caption=|location=[[يوروشيا]]|image_map=|rock=|region_type=علائقو|region1=يورال جاگرافيائي علائقو|state_type=[[اوبلاسٽ]]|state1=|country_type=[[ملڪ]]|country1=|country2=|length=|width=|length_km=2500|width_km=100|region=يورال اقتصادي علائقو|district=يورال وفاقي ضلعو|state=[[چليابنسڪ اوبلاسٽ]]&lt;br&gt;[[ڪومي جمهوريه]]|district_type=ضلعو|district1=|municipality_type=|municipality1=}}
'''يورال جبلن جو سلسلو''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Уральские، يورالسڪيئي؛  [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:  Ural Mountain)  يا صرف '''يورال''' [[يوريشيا]] ۾ هڪ جبلن جو سلسلو آهي. اهو اتر-ڏکڻ ۾ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] جي ساحل کان يورال ندي تائين، گهڻو ڪري [[روس]] ۽ اتر-اولهه [[قازقستان]] ۾ هلندو آهي.&lt;ref name=&quot;brit2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains Ural Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429214610/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains|date=29 April 2015}}, Encyclopædia Britannica on-line&lt;/ref&gt; جبلن جو سلسلو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي کنڊن جي وچ ۾ روايتي حد جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو يورپي روس ۽ [[سائبيريا]] جي وچ ۾ علحدگي جو نشان لڳائيندو آهي. وائيگاچ ٻيٽ ۽ نووايا زيمليا جا ٻيٽ اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ ۾ زنجير جو هڪ وڌيڪ تسلسل ٺاهيندا آهن. يورال جي سراسري اوچائي 1,000 کان 1,300 ميٽر (3,300 کان4,300 فوٽ) جي لڳ ڀڳ آهي. سڀ کان وڌيڪ اچو نقطو &quot;جبل نارودنايا&quot; آهي، جيڪو 1,894 ميٽر (6,214 فوٽ) جي اوچائي تي پهچي ٿو. 

اهو يورال جاگرافيائي علائقي اندر واقع آهي ۽ خاص طور تي يورال وفاقي ضلعي ۽ يورال اقتصادي علائقي سان اوورليپ  ڪري ٿو. انهن جي وسيلن ۾ ڌاتن جي معدنيات، ڪوئلو ۽ قيمتي پٿر شامل آهن. 18هين صدي کان وٺي، اهو علائقو روسي معيشت جي معدني شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. هي علائقو روس ۾ ڌاتو ۽ ڳري صنعت جي پيداوار جي سڀ کان وڏي مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P0e8BQAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=Russian Regional Economic and Business Atlas|date=August 2013|publisher=International Business Publications|isbn=9781577510291|pages=42}}&lt;/ref&gt; 

==ايٽمولوجي==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 
==نالو==
==تاريخ== 
==جاگرافي ۽ ٽوپوگرافي==
==ارضيات==
==دريائون ۽ ڍنڍون==
==آبهوا==
==جانور-ٻوٽا==
==ماحوليات==
==ثقافتي اهميت==
==گيلري==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Mount Iremel.jpg|Mount Iremel
File:Iremel Mount.jpg|Mount Iremel
File:Big Iremel mountain peak 5.jpg|Mount Iremel peak
File:Yamantau.JPG|Mount Yamantau
File:Склон и небо.jpg|View from mount Yamantau second peak (Bolshaya Yamantau)
File:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|Forest around mount Yamantau
File:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|View of the two-peak mount Taganay
File:Зимний Таганай.jpg|Mount Otkliknoy Greben
File:Вид на Круглицу.jpg|Taganay national park
File:Восход на Дальнем Таганае.jpg|Sunrise on Taganay
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو== 
{{Portal|mountains|Russia|Geography|Asia|Europe}}
{{باب|جاگرافي|جبل|روس|ايشيا|يورپ}}
* [[پينجيا]]
* [[جبلن جا سلسلا]]
* [[انڊيز|انڊيز جبلن جو سلسلو]]
* [[قراقرم|قراقرم جبلن جو سلسلو]]
* [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]]
* [[هماليا|هماليا جبلن جو سلسلو]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Ural Mountains}}
{{Wikivoyage|Urals}}
*&quot;[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=37 Ural Mountains]&quot; page on Peakbagger.com
*{{Cite web |title=Urals map |url=http://welcome-ural.ru/urals/77/ |website=Ural Expedition &amp; Tours}}
*Robert B. Hayes, &quot;Some Mathematical and Geophysical Considerations in Radioisotope Dating Applications&quot;, ''Nuclear Technology'' 197 (2017): 209–218, {{doi|10.13182/NT16-98}}.

{{Russia topics}}
{{Soviet Union topics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورال]]
[[زمرو:يورال جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:قازقستان ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:قازقستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سائيبيريا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ڪومي جمهوريه ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ارکانگيلسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ٽيومن اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:باشڪورتستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:نينيٽس خودمختيار اوڪرگ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:کانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ زميني شڪليون]]
[[زمرو:يورال جي تاريخ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[Category:History of Ural]]
[[Category:Turkic toponyms]]
[[Category:Aktobe Region]]
[[Category:Novaya Zemlya]]
[[Category:Physiographic divisions]]</text>
      <sha1>4yi2z9ne5683az914rhl5cjo7cwtmxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411525</id>
      <parentid>411524</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7434" sha1="19jpn739zf3yb1kj2uzhwvbwj6vb1iz" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Russia}}
{{About|the land formation|other uses|Ural (disambiguation)}}{{Infobox mountain
 | fetchwikidata     = ALL
 | name = يورال جبلن جو سلسلو&lt;br&gt;Уральские
&lt;/br&gt;Ural Mountain
 |country  = {{پرچم|روس}} • {{پرچم|قازقستان}}
 | geology = مختلف قسمن جون وڏي ٻرندڙ، گاد واري چٽانون
 | age   = ڪاربونيفيرس
 | orogeny  = يورالي اوروجيني
 | highest  = [[ناروڊنايا جبل]] 
 | elevation_m = 1894
 | elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://peaklist.org/WWlists/ultras/CaucasusP1500m.html &quot;European Russia and the Caucasian States: Ultra-Prominence Page&quot;]. Peaklist.org. Retrieved 2013-06-24.&lt;/ref&gt;
 | prominence_m = 1772
 | prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
 | listing = الٽرا پرومينئنٽ چوٽي، Ri
 | range_coordinates = {{Coord|60|N|59|E|region:RU_dim:1250km|display=inline,title}}
 | map_image         =
|native_name=Уральские&lt;br&gt;
يرالسڪيي|native_name_lang=ru|other_name=Уральские &lt;br&gt;
ارالسڪيئي|photo=Ural Mountains Winter woods (32035729862).jpg|photo_caption=سياري ۾  ٻيلن کان ڏکيل يورال جبل|map=|map_caption=|location=[[يوروشيا]]|image_map=|rock=|region_type=علائقو|region1=يورال جاگرافيائي علائقو|state_type=[[اوبلاسٽ]]|state1=|country_type=[[ملڪ]]|country1=|country2=|length=|width=|length_km=2500|width_km=100|region=يورال اقتصادي علائقو|district=يورال وفاقي ضلعو|state=[[چليابنسڪ اوبلاسٽ]]&lt;br&gt;[[ڪومي جمهوريه]]|district_type=ضلعو|district1=|municipality_type=|municipality1=}}
'''يورال جبلن جو سلسلو''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Уральские، يورالسڪيئي؛  [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:  Ural Mountain)  يا صرف '''يورال''' [[يوريشيا]] ۾ هڪ جبلن جو سلسلو آهي. اهو اتر-ڏکڻ ۾ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] جي ساحل کان يورال ندي تائين، گهڻو ڪري [[روس]] ۽ اتر-اولهه [[قازقستان]] ۾ هلندو آهي.&lt;ref name=&quot;brit2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains Ural Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429214610/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains|date=29 April 2015}}, Encyclopædia Britannica on-line&lt;/ref&gt; جبلن جو سلسلو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي کنڊن جي وچ ۾ روايتي حد جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو يورپي روس ۽ [[سائبيريا]] جي وچ ۾ علحدگي جو نشان لڳائيندو آهي. وائيگاچ ٻيٽ ۽ نووايا زيمليا جا ٻيٽ اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ ۾ زنجير جو هڪ وڌيڪ تسلسل ٺاهيندا آهن. يورال جي سراسري اوچائي 1,000 کان 1,300 ميٽر (3,300 کان4,300 فوٽ) جي لڳ ڀڳ آهي. سڀ کان وڌيڪ اچو نقطو &quot;جبل نارودنايا&quot; آهي، جيڪو 1,894 ميٽر (6,214 فوٽ) جي اوچائي تي پهچي ٿو. 

اهو يورال جاگرافيائي علائقي اندر واقع آهي ۽ خاص طور تي يورال وفاقي ضلعي ۽ يورال اقتصادي علائقي سان اوورليپ  ڪري ٿو. انهن جي وسيلن ۾ ڌاتن جي معدنيات، ڪوئلو ۽ قيمتي پٿر شامل آهن. 18هين صدي کان وٺي، اهو علائقو روسي معيشت جي معدني شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. هي علائقو روس ۾ ڌاتو ۽ ڳري صنعت جي پيداوار جي سڀ کان وڏي مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P0e8BQAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=Russian Regional Economic and Business Atlas|date=August 2013|publisher=International Business Publications|isbn=9781577510291|pages=42}}&lt;/ref&gt; 

==ايٽمولوجي==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 
==نالو==
==تاريخ== 
==جاگرافي ۽ ٽوپوگرافي==
==ارضيات==
==دريائون ۽ ڍنڍون==
==آبهوا==
==جانور-ٻوٽا==
==ماحوليات==
==ثقافتي اهميت==
==گيلري==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Mount Iremel.jpg|Mount Iremel
File:Iremel Mount.jpg|Mount Iremel
File:Big Iremel mountain peak 5.jpg|Mount Iremel peak
File:Yamantau.JPG|Mount Yamantau
File:Склон и небо.jpg|View from mount Yamantau second peak (Bolshaya Yamantau)
File:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|Forest around mount Yamantau
File:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|View of the two-peak mount Taganay
File:Зимний Таганай.jpg|Mount Otkliknoy Greben
File:Вид на Круглицу.jpg|Taganay national park
File:Восход на Дальнем Таганае.jpg|Sunrise on Taganay
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو== 
{{Portal|mountains|Russia|Geography|Asia|Europe}}
{{باب|جاگرافي|جبل|روس|ايشيا|يورپ}}
* [[پينجيا]]
* [[جبلن جا سلسلا]]
* [[انڊيز|انڊيز جبلن جو سلسلو]]
* [[قراقرم|قراقرم جبلن جو سلسلو]]
* [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]]
* [[هماليا|هماليا جبلن جو سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Ural Mountains}}
{{Wikivoyage|Urals}}
*&quot;[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=37 Ural Mountains]&quot; page on Peakbagger.com
*{{Cite web |title=Urals map |url=http://welcome-ural.ru/urals/77/ |website=Ural Expedition &amp; Tours}}
*Robert B. Hayes, &quot;Some Mathematical and Geophysical Considerations in Radioisotope Dating Applications&quot;, ''Nuclear Technology'' 197 (2017): 209–218, {{doi|10.13182/NT16-98}}.

{{Russia topics}}
{{Soviet Union topics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورال]]
[[زمرو:يورال جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:قازقستان ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:قازقستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سائيبيريا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ڪومي جمهوريه ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ارکانگيلسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ٽيومن اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:باشڪورتستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:نينيٽس خودمختيار اوڪرگ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:کانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ زميني شڪليون]]
[[زمرو:يورال جي تاريخ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>19jpn739zf3yb1kj2uzhwvbwj6vb1iz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411526</id>
      <parentid>411525</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7469" sha1="hd0ag3xapws9g91ak1d3ongt1rxyw7f" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Russia}}
{{About|the land formation|other uses|Ural (disambiguation)}}{{Infobox mountain
 | fetchwikidata     = ALL
 | name = يورال جبلن جو سلسلو&lt;br&gt;Уральские
&lt;/br&gt;Ural Mountain
 |country  = {{پرچم|روس}} • {{پرچم|قازقستان}}
 | geology = مختلف قسمن جون وڏي ٻرندڙ، گاد واري چٽانون
 | age   = ڪاربونيفيرس
 | orogeny  = يورالي اوروجيني
 | highest  = [[ناروڊنايا جبل]] 
 | elevation_m = 1894
 | elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://peaklist.org/WWlists/ultras/CaucasusP1500m.html &quot;European Russia and the Caucasian States: Ultra-Prominence Page&quot;]. Peaklist.org. Retrieved 2013-06-24.&lt;/ref&gt;
 | prominence_m = 1772
 | prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
 | listing = الٽرا پرومينئنٽ چوٽي، Ri
 | range_coordinates = {{Coord|60|N|59|E|region:RU_dim:1250km|display=inline,title}}
 | map_image         =
|native_name=Уральские&lt;br&gt;
يرالسڪيي|native_name_lang=ru|other_name=Уральские &lt;br&gt;
ارالسڪيئي|photo=Ural Mountains Winter woods (32035729862).jpg|photo_caption=سياري ۾  ٻيلن کان ڏکيل يورال جبل|map=|map_caption=|location=[[يوروشيا]]|image_map=|rock=|region_type=علائقو|region1=يورال جاگرافيائي علائقو|state_type=[[اوبلاسٽ]]|state1=|country_type=[[ملڪ]]|country1=|country2=|length=|width=|length_km=2500|width_km=100|region=يورال اقتصادي علائقو|district=يورال وفاقي ضلعو|state=[[چليابنسڪ اوبلاسٽ]]&lt;br&gt;[[ڪومي جمهوريه]]|district_type=ضلعو|district1=|municipality_type=|municipality1=}}
'''يورال جبلن جو سلسلو''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Уральские، يورالسڪيئي؛  [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:  Ural Mountain)  يا صرف '''يورال''' [[يوريشيا]] ۾ هڪ جبلن جو سلسلو آهي. اهو اتر-ڏکڻ ۾ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] جي ساحل کان يورال ندي تائين، گهڻو ڪري [[روس]] ۽ اتر-اولهه [[قازقستان]] ۾ هلندو آهي.&lt;ref name=&quot;brit2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains Ural Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429214610/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains|date=29 April 2015}}, Encyclopædia Britannica on-line&lt;/ref&gt; جبلن جو سلسلو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي کنڊن جي وچ ۾ روايتي حد جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو يورپي روس ۽ [[سائبيريا]] جي وچ ۾ علحدگي جو نشان لڳائيندو آهي. وائيگاچ ٻيٽ ۽ نووايا زيمليا جا ٻيٽ اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ ۾ زنجير جو هڪ وڌيڪ تسلسل ٺاهيندا آهن. يورال جي سراسري اوچائي 1,000 کان 1,300 ميٽر (3,300 کان4,300 فوٽ) جي لڳ ڀڳ آهي. سڀ کان وڌيڪ اچو نقطو &quot;جبل نارودنايا&quot; آهي، جيڪو 1,894 ميٽر (6,214 فوٽ) جي اوچائي تي پهچي ٿو. 

اهو يورال جاگرافيائي علائقي اندر واقع آهي ۽ خاص طور تي يورال وفاقي ضلعي ۽ يورال اقتصادي علائقي سان اوورليپ  ڪري ٿو. انهن جي وسيلن ۾ ڌاتن جي معدنيات، ڪوئلو ۽ قيمتي پٿر شامل آهن. 18هين صدي کان وٺي، اهو علائقو روسي معيشت جي معدني شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. هي علائقو روس ۾ ڌاتو ۽ ڳري صنعت جي پيداوار جي سڀ کان وڏي مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P0e8BQAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=Russian Regional Economic and Business Atlas|date=August 2013|publisher=International Business Publications|isbn=9781577510291|pages=42}}&lt;/ref&gt; 

==ايٽمولوجي==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 
==نالو==
==تاريخ== 
==جاگرافي ۽ ٽوپوگرافي==
==ارضيات==
==دريائون ۽ ڍنڍون==
==آبهوا==
==جانور-ٻوٽا==
==ماحوليات==
==ثقافتي اهميت==
==گيلري==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Mount Iremel.jpg|Mount Iremel
File:Iremel Mount.jpg|Mount Iremel
File:Big Iremel mountain peak 5.jpg|Mount Iremel peak
File:Yamantau.JPG|Mount Yamantau
File:Склон и небо.jpg|View from mount Yamantau second peak (Bolshaya Yamantau)
File:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|Forest around mount Yamantau
File:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|View of the two-peak mount Taganay
File:Зимний Таганай.jpg|Mount Otkliknoy Greben
File:Вид на Круглицу.jpg|Taganay national park
File:Восход на Дальнем Таганае.jpg|Sunrise on Taganay
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو== 
{{Portal|mountains|Russia|Geography|Asia|Europe}}
{{باب|جاگرافي|جبل|روس|ايشيا|يورپ}}
* [[پينجيا]]
* [[جبلن جا سلسلا]]
* [[انڊيز|انڊيز جبلن جو سلسلو]]
* [[قراقرم|قراقرم جبلن جو سلسلو]]
* [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]]
* [[هماليا|هماليا جبلن جو سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Ural Mountains}}
{{Wikivoyage|Urals}}
*&quot;[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=37 Ural Mountains]&quot; page on Peakbagger.com
*{{Cite web |title=Urals map |url=http://welcome-ural.ru/urals/77/ |website=Ural Expedition &amp; Tours}}
*Robert B. Hayes, &quot;Some Mathematical and Geophysical Considerations in Radioisotope Dating Applications&quot;, ''Nuclear Technology'' 197 (2017): 209–218, {{doi|10.13182/NT16-98}}.

{{Russia topics}}
{{Soviet Union topics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:يورال]]
[[زمرو:يورال جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورال جي تاريخ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:ترڪ ٽوپيونمس]] 
[[زمرو:اڪاٽوب علائقو]] 
[[زمرو:نوويا زيمليا]]
[[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:قازقستان ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:قازقستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سائيبيريا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ڪومي جمهوريه ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ارکانگيلسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ٽيومن اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:باشڪورتستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:نينيٽس خودمختيار اوڪرگ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:کانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ زميني شڪليون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>hd0ag3xapws9g91ak1d3ongt1rxyw7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411527</id>
      <parentid>411526</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7426" sha1="bns5zwsrxphoxafylxuabmlgvjfvva7" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Russia}}
{{About|the land formation|other uses|Ural (disambiguation)}}{{Infobox mountain
 | fetchwikidata     = ALL
 | name = يورال جبلن جو سلسلو&lt;br&gt;Уральские
&lt;/br&gt;Ural Mountain
 |country  = {{پرچم|روس}} • {{پرچم|قازقستان}}
 | geology = مختلف قسمن جون وڏي ٻرندڙ، گاد واري چٽانون
 | age   = ڪاربونيفيرس
 | orogeny  = يورالي اوروجيني
 | highest  = [[ناروڊنايا جبل]] 
 | elevation_m = 1894
 | elevation_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;[http://peaklist.org/WWlists/ultras/CaucasusP1500m.html &quot;European Russia and the Caucasian States: Ultra-Prominence Page&quot;]. Peaklist.org. Retrieved 2013-06-24.&lt;/ref&gt;
 | prominence_m = 1772
 | prominence_ref = &lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
 | listing = الٽرا پرومينئنٽ چوٽي، Ri
 | range_coordinates = {{Coord|60|N|59|E|region:RU_dim:1250km|display=inline,title}}
 | map_image         =
|native_name=Уральские&lt;br&gt;
يرالسڪيي|native_name_lang=ru|other_name=Уральские &lt;br&gt;
ارالسڪيئي|photo=Ural Mountains Winter woods (32035729862).jpg|photo_caption=سياري ۾  ٻيلن کان ڏکيل يورال جبل|map=|map_caption=|location=[[يوروشيا]]|image_map=|rock=|region_type=علائقو|region1=يورال جاگرافيائي علائقو|state_type=[[اوبلاسٽ]]|state1=|country_type=[[ملڪ]]|country1=|country2=|length=|width=|length_km=2500|width_km=100|region=يورال اقتصادي علائقو|district=يورال وفاقي ضلعو|state=[[چليابنسڪ اوبلاسٽ]]&lt;br&gt;[[ڪومي جمهوريه]]|district_type=ضلعو|district1=|municipality_type=|municipality1=}}
'''يورال جبلن جو سلسلو''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Уральские، يورالسڪيئي؛  [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]:  Ural Mountain)  يا صرف '''يورال''' [[يوريشيا]] ۾ هڪ جبلن جو سلسلو آهي. اهو اتر-ڏکڻ ۾ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] جي ساحل کان يورال ندي تائين، گهڻو ڪري [[روس]] ۽ اتر-اولهه [[قازقستان]] ۾ هلندو آهي.&lt;ref name=&quot;brit2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains Ural Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429214610/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619028/Ural-Mountains|date=29 April 2015}}, Encyclopædia Britannica on-line&lt;/ref&gt; جبلن جو سلسلو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي کنڊن جي وچ ۾ روايتي حد جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو يورپي روس ۽ [[سائبيريا]] جي وچ ۾ علحدگي جو نشان لڳائيندو آهي. وائيگاچ ٻيٽ ۽ نووايا زيمليا جا ٻيٽ اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ ۾ زنجير جو هڪ وڌيڪ تسلسل ٺاهيندا آهن. يورال جي سراسري اوچائي 1,000 کان 1,300 ميٽر (3,300 کان4,300 فوٽ) جي لڳ ڀڳ آهي. سڀ کان وڌيڪ اچو نقطو &quot;جبل نارودنايا&quot; آهي، جيڪو 1,894 ميٽر (6,214 فوٽ) جي اوچائي تي پهچي ٿو. 

اهو يورال جاگرافيائي علائقي اندر واقع آهي ۽ خاص طور تي يورال وفاقي ضلعي ۽ يورال اقتصادي علائقي سان اوورليپ  ڪري ٿو. انهن جي وسيلن ۾ ڌاتن جي معدنيات، ڪوئلو ۽ قيمتي پٿر شامل آهن. 18هين صدي کان وٺي، اهو علائقو روسي معيشت جي معدني شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. هي علائقو روس ۾ ڌاتو ۽ ڳري صنعت جي پيداوار جي سڀ کان وڏي مرڪزن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P0e8BQAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=Russian Regional Economic and Business Atlas|date=August 2013|publisher=International Business Publications|isbn=9781577510291|pages=42}}&lt;/ref&gt; 

==ايٽمولوجي==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 
==نالو==
==تاريخ== 
==جاگرافي ۽ ٽوپوگرافي==
==ارضيات==
==دريائون ۽ ڍنڍون==
==آبهوا==
==جانور-ٻوٽا==
==ماحوليات==
==ثقافتي اهميت==
==گيلري==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Mount Iremel.jpg|Mount Iremel
File:Iremel Mount.jpg|Mount Iremel
File:Big Iremel mountain peak 5.jpg|Mount Iremel peak
File:Yamantau.JPG|Mount Yamantau
File:Склон и небо.jpg|View from mount Yamantau second peak (Bolshaya Yamantau)
File:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|Forest around mount Yamantau
File:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|View of the two-peak mount Taganay
File:Зимний Таганай.jpg|Mount Otkliknoy Greben
File:Вид на Круглицу.jpg|Taganay national park
File:Восход на Дальнем Таганае.jpg|Sunrise on Taganay
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو== 
{{Portal|mountains|Russia|Geography|Asia|Europe}}
{{باب|جاگرافي|جبل|روس|ايشيا|يورپ}}
* [[پينجيا]]
* [[جبلن جا سلسلا]]
* [[انڊيز|انڊيز جبلن جو سلسلو]]
* [[قراقرم|قراقرم جبلن جو سلسلو]]
* [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]]
* [[هماليا|هماليا جبلن جو سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Ural Mountains}}
{{Wikivoyage|Urals}}
*&quot;[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=37 Ural Mountains]&quot; page on Peakbagger.com
*{{Cite web |title=Urals map |url=http://welcome-ural.ru/urals/77/ |website=Ural Expedition &amp; Tours}}
*Robert B. Hayes, &quot;Some Mathematical and Geophysical Considerations in Radioisotope Dating Applications&quot;, ''Nuclear Technology'' 197 (2017): 209–218, {{doi|10.13182/NT16-98}}.
{{Authority control}}

[[زمرو:يورال]]
[[زمرو:يورال جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورال جي تاريخ]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:ترڪ ٽوپيونمس]] 
[[زمرو:اڪاٽوب علائقو]] 
[[زمرو:نوويا زيمليا]]
[[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:روس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:قازقستان ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:روس ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:قازقستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سائيبيريا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ڪومي جمهوريه ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ارکانگيلسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:ٽيومن اوبلاسٽ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:باشڪورتستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:نينيٽس خودمختيار اوڪرگ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:کانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ زميني شڪليون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>bns5zwsrxphoxafylxuabmlgvjfvva7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88396</id>
    <revision>
      <id>411361</id>
      <parentid>348647</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="hzgi0hpfuuiy7kuzq3r7vtul4bhkplk" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:بادشاھ بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>hzgi0hpfuuiy7kuzq3r7vtul4bhkplk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411363</id>
      <parentid>411361</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="a5518ebrf51xjdqjvlfkrxodrqz2l09" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ حڪومت]]
[[زمرو:بادشاھ بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>a5518ebrf51xjdqjvlfkrxodrqz2l09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منگول سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90228</id>
    <revision>
      <id>411433</id>
      <parentid>411298</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15949" sha1="4l54p7e3qo9gakjiama8acmpkz3onpd" xml:space="preserve">==تاريخ==
{{Short description|Empire in Eurasia from 1206–1368}}
{{Pp|small=yes}}

{{Distinguish|مغل سلطنت|text=مغل سلطنت}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = منگول سلطنت&lt;br&gt;
Mongol Empire
| life_span              = 1206ع کان 1368ع تائين
| native_name            = ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ&lt;br&gt;Yeke Mongɣol Ulus (ييڪئ منغول الوس)
| common_name            = منگول سلطنت
| status                 = خانه بدوش سلطنت
| image_map              = {{switcher|[[File:Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif|frameless]]{{parabr}}سال 1206ع ۽ 1294ع جي وچ ۾ [[يوريشيا]] ۾ منگول سلطنت جو پکيڙ، جنهن تي جديد سياسي حدون ظاهر ڪيون ويون آهن.{{parabr}}{{plainlist|style=padding-left: 0.6em; text-align: left;|
{{legend|#B34345|منگول سلطنت}}
{{legend|#CAD656|گولڊن هورڊ}}
{{legend|#4E6241|چغاتائي خانائيت}}
{{legend|#5B9749|ايل خانائيت}}
{{legend|#845DB0|يوان خاندان}}
}}|default=1}}
| capital                = {{Ubl|آوارغا(1206–1235)|ڪاراڪورم (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|وچين منگول ٻوليون|[[ترڪ ٻوليون]]{{Efn|Especially western [[Kipchak languages|Kipchak dialects]] in the Golden Horde,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kołodziejczyk |first=Dariusz |author-link=Dariusz Kołodziejczyk |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Leiden |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; [[Chagatai language|Chagatai]] in the Chagatai Khanate&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Hyun Jin |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=20 November 2016 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; and [[Old Uyghur]] in the Yuan dynasty.}}|[[چيني ٻولي]]|[[فارسي ٻولي]] ۽ ٻيون}}
| demonym                = منگول
| government_type        = {{Ubl|چونڊ تي ٻڌل بادشاهت|پوء موروثي بادشاهت پڻ}}
| title_leader           = [[Khagan]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Genghis Khan]] (first)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Ögedei Khan]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Güyük Khan]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Möngke Khan]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Kublai Khan]] (nominal)
| stat_year1             = 1206ع
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=19 November 2018 |access-date=8 December 2018|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227ع
| stat_area2             = 13500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294ع
| stat_area3             = 23500000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = مختلف (درهم، سوکئ، يوان سلطنت جا ڪاغذ جا نوٽ ۽ سڪا){{efn|Including coins such as [[dirham]]s and paper currencies based on silver ([[Society of the Mongol Empire#Economy of the Mongol Empire|''sukhe'']]), silk, or the later small amounts of [[Yuan dynasty coinage|Chinese coins]] and paper [[Jiaochao]] currency of the [[Yuan dynasty]].}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Golden Horde
| s2                     = Chagatai Khanate
| s3                     = Ilkhanate
| s4                     = Yuan Dynasty
}}

'''منگول سلطنت''' (&lt;small&gt;Mongol Empire&lt;/small&gt;) تاريخ جي سڀ کان وڏي مسلسل پکڙيل (هڪٻئي سان ڳنڍيل) سلطنت هئي. [[اوڀر ايشيا]] ۾ اڄوڪي [[منگوليا]] مان شروع ٿيندڙ هيءَ [[وچون دور|وچئين دور]] جي سلطنت پنهنجي عروج تي [[جاپان جو سمنڊ|جاپان جي سمنڊ]] کان وٺي [[اوڀر يورپ]] تائين پکڙيل هئي؛ اتر ۾ [[سائبيريا]] تائين ۽ اوڀر توڙي ڏکڻ ۾ [[ننڍو کنڊ|هندستاني برصغير]] ​​تائين ان جو دائرو وڌيو. ان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تي حملا ڪيا، [[ايراني پليٽيو|ايراني پليٽو]] کي فتح ڪيو، ۽ اولهه ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (&lt;small&gt;Levant&lt;/small&gt;) ۽ ڪارپيٿين جبلن تائين پهتي. 

هي سلطنت منگوليا جي مرڪزي علائقي ۾ ڪيترن ئي خانه بدوش قبيلن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، جن جي اڳواڻي تموجن (&lt;small&gt;Temüjin&lt;/small&gt;) ڪئي، جيڪا پوء [[چنگيز خان]] (&lt;small&gt;1162ع–1227ع&lt;/small&gt;) جي لقب سان مشهور ٿيو؛ کيس سال &lt;small&gt;1206&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ڪائونسل پاران سمورن منگولن جو حڪمران قرار ڏنو ويو. سندس ۽ سندس اولاد جي حڪمرانيءَ هيٺ سلطنت تيزيءَ سان وڌي، جن هر طرف فوجون موڪليون. هن وسيع ۽ کنڊن تي پکڙيل سلطنت اوڀر کي اولهه سان ۽ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کي [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] سان ڳنڍيو، جنهن سان &quot;پيڪس منگوليڪا&quot; (&lt;small&gt;Pax&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mongolica&lt;/small&gt; - منگول امن) جو دور قائم ٿيو ۽ [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ واپار، ٽيڪنالاجي، شين ۽ نظرين جي ڏي وٺ ممڪن ٿي. 

جانشينيءَ جي جنگين سبب سلطنت ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ شروع ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته چنگيز خان جي پوٽن ان ڳالهه تي اختلاف ڪيو ته شاهي سلسلو سندس پٽ ۽ ابتدائي وارث اوگيدائي (&lt;small&gt;Ögedei&lt;/small&gt;) کان هلڻ گهرجي يا سندس ٻين پٽن مان ڪنهن هڪ کان، جهڙوڪ تولوئي (&lt;small&gt;Tolui&lt;/small&gt;)، چغاتائي (&lt;small&gt;Chagatai&lt;/small&gt;) يا جوچي (&lt;small&gt;Jochi&lt;/small&gt;). اوگيدائي ۽ چغاتائي ڌرين جي خونريزيءَ واري صفائيءَ کان پوءِ تولوئي خاندان (&lt;small&gt;Toluids&lt;/small&gt;) غالب آيو، پر تولوئي جي اولاد ۾ به اختلاف جاري رهيا. سلطنت پاران هڪ جاءِ تي آباد ٿيڻ واري شهري طرزِ زندگي کي اختيار ڪرڻ يا پنهنجي روايتي خانه بدوش ۽ کليل ميدانن (&lt;small&gt;steppes&lt;/small&gt;) واري طرزِ زندگي کي برقرار رکڻ بابت تڪرار ان جي ٽٽڻ جو هڪ وڏو سبب هو. &lt;small&gt;1259&lt;/small&gt;ع ۾ منگڪئ خان جي وفات کانپوءِ، مخالف &quot;ڪورولتائي&quot; (&lt;small&gt;Kurultai&lt;/small&gt;) ڪائونسلن هڪ ئي وقت مختلف جانشينن – ڀائرن &quot;آرق بوڪي&quot; (&lt;small&gt;Ariq&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Böke&lt;/small&gt;) ۽ &quot;قبلائي خان&quot; (&lt;small&gt;Kublai Khan&lt;/small&gt;) – کي چونڊيو؛ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=1998 |title=The Islamic World to 1600: The Golden Horde |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |archive-date=13 November 2010 |access-date=3 December 2010 |publisher=[[University of Calgary]]}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي &quot;تولوئي&quot; (&lt;small&gt;Toluid&lt;/small&gt;) گهرو ويڙهه (&lt;small&gt;1260&lt;/small&gt;ع-&lt;small&gt;1264&lt;/small&gt;ع) دوران هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪئي ۽ چنگيز خان جي ٻين پٽن جي اولاد طرفان پيش ايندڙ چئلينجن کي منهن ڏنو. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; قبلائي خان ڪاميابيءَ سان اقتدار حاصل ڪيو، پر جنگ جو سلسلو جاري رهيو ڇاڪاڻ ته هن چغتائي ۽ اوگيدائي خاندانن تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. &lt;small&gt;1294&lt;/small&gt;ع ۾ قبلائي خان جي وفات تائين، اها سلطنت چار الڳ الڳ &quot;خانائيتن&quot; (&lt;small&gt;khanates&lt;/small&gt;) يا رياستن: اتر اولهه ۾ &quot;گولڊن هورڊ&quot; (&lt;small&gt;Golden Horde&lt;/small&gt;) خانائيت، وچ ايشيا ۾ &quot;چغتائي خانائيت&quot;، ايران ۾ &quot;ايل خانائيت“ (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;)، ۽ چين ۾ ”يوان“ (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان جي حڪومت (جنهن جو مرڪز اڄوڪو بيجنگ هو)، ۾ ورهاجي چڪي هئي، {{Sfnp|Allsen|1994|page=413}} جن مان هر هڪ پنهنجا الڳ مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. &lt;small&gt;1304&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;[[تيمور لنگ|تيمور]]&quot; (&lt;small&gt;Temür&lt;/small&gt;) جي دورِ حڪومت دوران، اولهه وارين ٽنهي خانائيتون چين جي &quot;يوان خاندان&quot; جي بالادستي کي تسليم ڪري ورتيون.{{Sfnp|Jackson|2014|page=127}}{{Sfnp|Allsen. ''Culture and Conquest'' (2001)|pages=xiii, 235}}

سڀ کان پهرين ايلخاني رياست&quot; (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;) زوال جو شڪار ٿي، جيڪا &lt;small&gt;1335&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1353&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ ٽڪرن ۾ ورهائجي ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ، &quot;يوان&quot; (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان ترتيبوار 1354ع ۽ 1368ع ۾ [[تبت|تبت پليٽيو]] ۽ [[چين]] جي مکيه علائقن تي پنهنجو اختيار وڃائي ويٺو؛ جڏهن سندن گاديءَ جي هنڌ &quot;ڊئڊو“ (&lt;small&gt;Dadu&lt;/small&gt;) تي &quot;[[منگ گهراڻو|منگ]]&quot; فوجن قبضو ڪري ورتو ته يوان حڪومت جو خاتمو ٿي ويو. ان کان پوءِ يوان خاندان جا چنگيزي حڪمران اتر طرف هليا ويا ۽ منگوليا جي پليٽيو تي حڪومت جاري رکي. ان حڪومت کي پوء &quot;اتر يوان&quot; خاندان طور سڃاتو ويو، جيڪا &lt;small&gt;1630&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ [[چنگ گهراڻو|چنگ]]خاندان جي فتح تائين هڪ محدود رياست طور قائم رهي. 15هين صديءَ جي آخر تائين گولڊن هورڊ پاڻ ۾ مقابلو ڪندڙ مختلف &quot;خانائتن&quot; ۾ ورهائجي چڪي هئي؛ [[اوڀر يورپ|اوڀرين يورپ]] تي ان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو روايتي طور تي &lt;small&gt;1480&lt;/small&gt;ع ۾ &quot;ماسڪو جي گرانڊ ڊچي&quot; پاران &quot;اگرا ندي&quot; (&lt;small&gt;Ugra River&lt;/small&gt;) تي ڪيل مزاحمت سان مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته چغاتائي خانائيت &lt;small&gt;1687&lt;/small&gt;ع تائين يا يارڪند خانائيت جي صورت ۾ &lt;small&gt;1705&lt;/small&gt;ع تائين قائم رهي.

===سلطنت جو قيام===
هن سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ پيو جڏهن '''تيموجن'''، جنهن کي دنيا '''[[چنگيز خان]]''' جي نالي سان سڃاڻي ٿي، مختلف منگول قبيلن کي متحد ڪيو. چنگيز خان ۽ سندس جانشينن تيزيءَ سان حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ يوريشيا جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو. هن دور ۾ '''پيڪس منگوليڪا''' (Pax Mongolica) جي نالي سان امن قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، ٽيڪنالاجي ۽ نظريات جو وڏي پئماني تي تبادلو ٿيو.

== تقسيم ۽ گهريلو ويڙهه ==
چنگيز خان جي وفات کان پوءِ سندس پوٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ تان اختلاف پيدا ٿيا. سلطنت جي ورهاست ان وقت وڌي وئي جڏهن 1259ع ۾ '''مونگي خان''' جي وفات کان پوءِ ٻن ڀائرن، '''اريڪ بوڪا''' ۽ '''ڪوبلائي خان''' جي وچ ۾ گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

== چار وڏيون خانتون (Khanates) ==
1294ع تائين منگول سلطنت چار آزاد حصن ۾ ورهائجي چڪي هئي:
1. '''يوان خاندان (Yuan Dynasty):''' چين ۾ قائم، جنهن جو مرڪز موجوده بيجنگ هو.
2. '''گولڊن هورڊ (Golden Horde):''' اتر اولهه يوريشيا ۽ روس واري علائقي ۾.
3. '''چغتائي خانت (Chagatai Khanate):''' وچ ايشيا ۾.
4. '''ايلخاني سلطنت (Ilkhanate):''' ايران ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾.

== زوال ==
* '''ايلخاني سلطنت''' سڀ کان پهرين 1335ع ۽ 1353ع جي وچ ۾ ختم ٿي وئي.
* '''يوان خاندان''' کي 1368ع ۾ '''منگ خاندان''' هٿان شڪست ملي، جنهن کان پوءِ منگول ٻيهر منگوليا جي پٽن ڏانهن موٽي ويا.
* '''گولڊن هورڊ''' 15هين صديءَ جي آخر تائين ننڍين حصن ۾ ورهائجي وئي.
* '''چغتائي خانت''' جي آخري حڪومت 1705ع تائين قائم رهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://afe.easia.columbia.edu/mongols/ The Mongols in World History]
* [http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm The Mongol Empire for students] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012315/http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm|date=27 November 2020}}
* [http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rubruck.html William of Rubruck's Account of the Mongols]
{{Mongol Empire}}
{{Yuan dynasty topics}}
{{Empires}}
{{Inner Asia}}
{{Subject bar |commons = y |voy = y}}
{{Authority control}}

[[زمرو:منگول سلطنت| *]] 
[[زمرو:منگول|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:منگوليا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:منگول تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:چيني تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|يوان خاندان]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:خانيٽس]] 
[[زمرو:1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1206ع جا قيام]]
[[زمرو:1368ع جا خاتما]]
[[زمرو:1206ع]]
[[زمرو:1368ع]]</text>
      <sha1>4l54p7e3qo9gakjiama8acmpkz3onpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411434</id>
      <parentid>411433</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15932" sha1="lag6ddb2ptsd30kt2pf0uxhbus1fzc2" xml:space="preserve">{{Short description|Empire in Eurasia from 1206–1368}}
{{Pp|small=yes}}
{{Distinguish|مغل سلطنت|text=مغل سلطنت}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = منگول سلطنت&lt;br&gt;Mongol Empire
| life_span              = 1206ع کان 1368ع تائين
| native_name            = ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ&lt;br&gt;Yeke Mongɣol Ulus (ييڪئ منغول الوس)
| common_name            = منگول سلطنت
| status                 = خانه بدوش سلطنت
| image_map              = {{switcher|[[File:Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif|frameless]]{{parabr}}سال 1206ع ۽ 1294ع جي وچ ۾ [[يوريشيا]] ۾ منگول سلطنت جو پکيڙ، جنهن تي جديد سياسي حدون ظاهر ڪيون ويون آهن.{{parabr}}{{plainlist|style=padding-left: 0.6em; text-align: left;|
{{legend|#B34345|منگول سلطنت}}
{{legend|#CAD656|گولڊن هورڊ}}
{{legend|#4E6241|چغاتائي خانائيت}}
{{legend|#5B9749|ايل خانائيت}}
{{legend|#845DB0|يوان خاندان}}
}}|default=1}}
| capital                = {{Ubl|آوارغا(1206–1235)|ڪاراڪورم (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|وچين منگول ٻوليون|[[ترڪ ٻوليون]]{{Efn|Especially western [[Kipchak languages|Kipchak dialects]] in the Golden Horde,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kołodziejczyk |first=Dariusz |author-link=Dariusz Kołodziejczyk |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Leiden |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; [[Chagatai language|Chagatai]] in the Chagatai Khanate&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Hyun Jin |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=20 November 2016 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; and [[Old Uyghur]] in the Yuan dynasty.}}|[[چيني ٻولي]]|[[فارسي ٻولي]] ۽ ٻيون}}
| demonym                = منگول
| government_type        = {{Ubl|چونڊ تي ٻڌل بادشاهت|پوء موروثي بادشاهت پڻ}}
| title_leader           = [[Khagan]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Genghis Khan]] (first)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Ögedei Khan]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Güyük Khan]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Möngke Khan]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Kublai Khan]] (nominal)
| stat_year1             = 1206ع
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=19 November 2018 |access-date=8 December 2018|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227ع
| stat_area2             = 13500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294ع
| stat_area3             = 23500000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = مختلف (درهم، سوکئ، يوان سلطنت جا ڪاغذ جا نوٽ ۽ سڪا){{efn|Including coins such as [[dirham]]s and paper currencies based on silver ([[Society of the Mongol Empire#Economy of the Mongol Empire|''sukhe'']]), silk, or the later small amounts of [[Yuan dynasty coinage|Chinese coins]] and paper [[Jiaochao]] currency of the [[Yuan dynasty]].}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Golden Horde
| s2                     = Chagatai Khanate
| s3                     = Ilkhanate
| s4                     = Yuan Dynasty
}}

'''منگول سلطنت''' (&lt;small&gt;Mongol Empire&lt;/small&gt;) تاريخ جي سڀ کان وڏي مسلسل پکڙيل (هڪٻئي سان ڳنڍيل) سلطنت هئي. [[اوڀر ايشيا]] ۾ اڄوڪي [[منگوليا]] مان شروع ٿيندڙ هيءَ [[وچون دور|وچئين دور]] جي سلطنت پنهنجي عروج تي [[جاپان جو سمنڊ|جاپان جي سمنڊ]] کان وٺي [[اوڀر يورپ]] تائين پکڙيل هئي؛ اتر ۾ [[سائبيريا]] تائين ۽ اوڀر توڙي ڏکڻ ۾ [[ننڍو کنڊ|هندستاني برصغير]] ​​تائين ان جو دائرو وڌيو. ان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تي حملا ڪيا، [[ايراني پليٽيو|ايراني پليٽو]] کي فتح ڪيو، ۽ اولهه ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (&lt;small&gt;Levant&lt;/small&gt;) ۽ ڪارپيٿين جبلن تائين پهتي. 

هي سلطنت منگوليا جي مرڪزي علائقي ۾ ڪيترن ئي خانه بدوش قبيلن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، جن جي اڳواڻي تموجن (&lt;small&gt;Temüjin&lt;/small&gt;) ڪئي، جيڪا پوء [[چنگيز خان]] (&lt;small&gt;1162ع–1227ع&lt;/small&gt;) جي لقب سان مشهور ٿيو؛ کيس سال &lt;small&gt;1206&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ڪائونسل پاران سمورن منگولن جو حڪمران قرار ڏنو ويو. سندس ۽ سندس اولاد جي حڪمرانيءَ هيٺ سلطنت تيزيءَ سان وڌي، جن هر طرف فوجون موڪليون. هن وسيع ۽ کنڊن تي پکڙيل سلطنت اوڀر کي اولهه سان ۽ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کي [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] سان ڳنڍيو، جنهن سان &quot;پيڪس منگوليڪا&quot; (&lt;small&gt;Pax&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mongolica&lt;/small&gt; - منگول امن) جو دور قائم ٿيو ۽ [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ واپار، ٽيڪنالاجي، شين ۽ نظرين جي ڏي وٺ ممڪن ٿي. 

جانشينيءَ جي جنگين سبب سلطنت ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ شروع ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته چنگيز خان جي پوٽن ان ڳالهه تي اختلاف ڪيو ته شاهي سلسلو سندس پٽ ۽ ابتدائي وارث اوگيدائي (&lt;small&gt;Ögedei&lt;/small&gt;) کان هلڻ گهرجي يا سندس ٻين پٽن مان ڪنهن هڪ کان، جهڙوڪ تولوئي (&lt;small&gt;Tolui&lt;/small&gt;)، چغاتائي (&lt;small&gt;Chagatai&lt;/small&gt;) يا جوچي (&lt;small&gt;Jochi&lt;/small&gt;). اوگيدائي ۽ چغاتائي ڌرين جي خونريزيءَ واري صفائيءَ کان پوءِ تولوئي خاندان (&lt;small&gt;Toluids&lt;/small&gt;) غالب آيو، پر تولوئي جي اولاد ۾ به اختلاف جاري رهيا. سلطنت پاران هڪ جاءِ تي آباد ٿيڻ واري شهري طرزِ زندگي کي اختيار ڪرڻ يا پنهنجي روايتي خانه بدوش ۽ کليل ميدانن (&lt;small&gt;steppes&lt;/small&gt;) واري طرزِ زندگي کي برقرار رکڻ بابت تڪرار ان جي ٽٽڻ جو هڪ وڏو سبب هو. &lt;small&gt;1259&lt;/small&gt;ع ۾ منگڪئ خان جي وفات کانپوءِ، مخالف &quot;ڪورولتائي&quot; (&lt;small&gt;Kurultai&lt;/small&gt;) ڪائونسلن هڪ ئي وقت مختلف جانشينن – ڀائرن &quot;آرق بوڪي&quot; (&lt;small&gt;Ariq&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Böke&lt;/small&gt;) ۽ &quot;قبلائي خان&quot; (&lt;small&gt;Kublai Khan&lt;/small&gt;) – کي چونڊيو؛ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=1998 |title=The Islamic World to 1600: The Golden Horde |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |archive-date=13 November 2010 |access-date=3 December 2010 |publisher=[[University of Calgary]]}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي &quot;تولوئي&quot; (&lt;small&gt;Toluid&lt;/small&gt;) گهرو ويڙهه (&lt;small&gt;1260&lt;/small&gt;ع-&lt;small&gt;1264&lt;/small&gt;ع) دوران هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪئي ۽ چنگيز خان جي ٻين پٽن جي اولاد طرفان پيش ايندڙ چئلينجن کي منهن ڏنو. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; قبلائي خان ڪاميابيءَ سان اقتدار حاصل ڪيو، پر جنگ جو سلسلو جاري رهيو ڇاڪاڻ ته هن چغتائي ۽ اوگيدائي خاندانن تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. &lt;small&gt;1294&lt;/small&gt;ع ۾ قبلائي خان جي وفات تائين، اها سلطنت چار الڳ الڳ &quot;خانائيتن&quot; (&lt;small&gt;khanates&lt;/small&gt;) يا رياستن: اتر اولهه ۾ &quot;گولڊن هورڊ&quot; (&lt;small&gt;Golden Horde&lt;/small&gt;) خانائيت، وچ ايشيا ۾ &quot;چغتائي خانائيت&quot;، ايران ۾ &quot;ايل خانائيت“ (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;)، ۽ چين ۾ ”يوان“ (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان جي حڪومت (جنهن جو مرڪز اڄوڪو بيجنگ هو)، ۾ ورهاجي چڪي هئي، {{Sfnp|Allsen|1994|page=413}} جن مان هر هڪ پنهنجا الڳ مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. &lt;small&gt;1304&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;[[تيمور لنگ|تيمور]]&quot; (&lt;small&gt;Temür&lt;/small&gt;) جي دورِ حڪومت دوران، اولهه وارين ٽنهي خانائيتون چين جي &quot;يوان خاندان&quot; جي بالادستي کي تسليم ڪري ورتيون.{{Sfnp|Jackson|2014|page=127}}{{Sfnp|Allsen. ''Culture and Conquest'' (2001)|pages=xiii, 235}}

سڀ کان پهرين ايلخاني رياست&quot; (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;) زوال جو شڪار ٿي، جيڪا &lt;small&gt;1335&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1353&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ ٽڪرن ۾ ورهائجي ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ، &quot;يوان&quot; (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان ترتيبوار 1354ع ۽ 1368ع ۾ [[تبت|تبت پليٽيو]] ۽ [[چين]] جي مکيه علائقن تي پنهنجو اختيار وڃائي ويٺو؛ جڏهن سندن گاديءَ جي هنڌ &quot;ڊئڊو“ (&lt;small&gt;Dadu&lt;/small&gt;) تي &quot;[[منگ گهراڻو|منگ]]&quot; فوجن قبضو ڪري ورتو ته يوان حڪومت جو خاتمو ٿي ويو. ان کان پوءِ يوان خاندان جا چنگيزي حڪمران اتر طرف هليا ويا ۽ منگوليا جي پليٽيو تي حڪومت جاري رکي. ان حڪومت کي پوء &quot;اتر يوان&quot; خاندان طور سڃاتو ويو، جيڪا &lt;small&gt;1630&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ [[چنگ گهراڻو|چنگ]]خاندان جي فتح تائين هڪ محدود رياست طور قائم رهي. 15هين صديءَ جي آخر تائين گولڊن هورڊ پاڻ ۾ مقابلو ڪندڙ مختلف &quot;خانائتن&quot; ۾ ورهائجي چڪي هئي؛ [[اوڀر يورپ|اوڀرين يورپ]] تي ان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو روايتي طور تي &lt;small&gt;1480&lt;/small&gt;ع ۾ &quot;ماسڪو جي گرانڊ ڊچي&quot; پاران &quot;اگرا ندي&quot; (&lt;small&gt;Ugra River&lt;/small&gt;) تي ڪيل مزاحمت سان مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته چغاتائي خانائيت &lt;small&gt;1687&lt;/small&gt;ع تائين يا يارڪند خانائيت جي صورت ۾ &lt;small&gt;1705&lt;/small&gt;ع تائين قائم رهي.

===سلطنت جو قيام===
هن سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ پيو جڏهن '''تيموجن'''، جنهن کي دنيا '''[[چنگيز خان]]''' جي نالي سان سڃاڻي ٿي، مختلف منگول قبيلن کي متحد ڪيو. چنگيز خان ۽ سندس جانشينن تيزيءَ سان حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ يوريشيا جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو. هن دور ۾ '''پيڪس منگوليڪا''' (Pax Mongolica) جي نالي سان امن قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، ٽيڪنالاجي ۽ نظريات جو وڏي پئماني تي تبادلو ٿيو.

== تقسيم ۽ گهريلو ويڙهه ==
چنگيز خان جي وفات کان پوءِ سندس پوٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ تان اختلاف پيدا ٿيا. سلطنت جي ورهاست ان وقت وڌي وئي جڏهن 1259ع ۾ '''مونگي خان''' جي وفات کان پوءِ ٻن ڀائرن، '''اريڪ بوڪا''' ۽ '''ڪوبلائي خان''' جي وچ ۾ گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

== چار وڏيون خانتون (Khanates) ==
1294ع تائين منگول سلطنت چار آزاد حصن ۾ ورهائجي چڪي هئي:
1. '''يوان خاندان (Yuan Dynasty):''' چين ۾ قائم، جنهن جو مرڪز موجوده بيجنگ هو.
2. '''گولڊن هورڊ (Golden Horde):''' اتر اولهه يوريشيا ۽ روس واري علائقي ۾.
3. '''چغتائي خانت (Chagatai Khanate):''' وچ ايشيا ۾.
4. '''ايلخاني سلطنت (Ilkhanate):''' ايران ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾.

== زوال ==
* '''ايلخاني سلطنت''' سڀ کان پهرين 1335ع ۽ 1353ع جي وچ ۾ ختم ٿي وئي.
* '''يوان خاندان''' کي 1368ع ۾ '''منگ خاندان''' هٿان شڪست ملي، جنهن کان پوءِ منگول ٻيهر منگوليا جي پٽن ڏانهن موٽي ويا.
* '''گولڊن هورڊ''' 15هين صديءَ جي آخر تائين ننڍين حصن ۾ ورهائجي وئي.
* '''چغتائي خانت''' جي آخري حڪومت 1705ع تائين قائم رهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://afe.easia.columbia.edu/mongols/ The Mongols in World History]
* [http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm The Mongol Empire for students] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012315/http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm|date=27 November 2020}}
* [http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rubruck.html William of Rubruck's Account of the Mongols]
{{Mongol Empire}}
{{Yuan dynasty topics}}
{{Empires}}
{{Inner Asia}}
{{Subject bar |commons = y |voy = y}}
{{Authority control}}

[[زمرو:منگول سلطنت| *]] 
[[زمرو:منگول|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:منگوليا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:منگول تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:چيني تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|يوان خاندان]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:خانيٽس]] 
[[زمرو:1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1206ع جا قيام]]
[[زمرو:1368ع جا خاتما]]
[[زمرو:1206ع]]
[[زمرو:1368ع]]</text>
      <sha1>lag6ddb2ptsd30kt2pf0uxhbus1fzc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411435</id>
      <parentid>411434</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17851" sha1="rgcvabvs529w9q1o70oxystqn85hwpp" xml:space="preserve">{{Short description|Empire in Eurasia from 1206–1368}}
{{Pp|small=yes}}
{{Distinguish|مغل سلطنت|text=مغل سلطنت}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = منگول سلطنت&lt;br&gt;Mongol Empire
| life_span              = 1206ع کان 1368ع تائين
| native_name            = ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ&lt;br&gt;Yeke Mongɣol Ulus (ييڪئ منغول الوس)
| common_name            = منگول سلطنت
| status                 = خانه بدوش سلطنت
| image_map              = {{switcher|[[File:Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif|frameless]]{{parabr}}سال 1206ع ۽ 1294ع جي وچ ۾ [[يوريشيا]] ۾ منگول سلطنت جو پکيڙ، جنهن تي جديد سياسي حدون ظاهر ڪيون ويون آهن.{{parabr}}{{plainlist|style=padding-left: 0.6em; text-align: left;|
{{legend|#B34345|منگول سلطنت}}
{{legend|#CAD656|گولڊن هورڊ}}
{{legend|#4E6241|چغاتائي خانائيت}}
{{legend|#5B9749|ايل خانائيت}}
{{legend|#845DB0|يوان خاندان}}
}}|default=1}}
| capital                = {{Ubl|آوارغا(1206–1235)|ڪاراڪورم (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|وچين منگول ٻوليون|[[ترڪ ٻوليون]]{{Efn|Especially western [[Kipchak languages|Kipchak dialects]] in the Golden Horde,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kołodziejczyk |first=Dariusz |author-link=Dariusz Kołodziejczyk |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Leiden |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; [[Chagatai language|Chagatai]] in the Chagatai Khanate&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Hyun Jin |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=20 November 2016 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; and [[Old Uyghur]] in the Yuan dynasty.}}|[[چيني ٻولي]]|[[فارسي ٻولي]] ۽ ٻيون}}
| demonym                = منگول
| government_type        = {{Ubl|چونڊ تي ٻڌل بادشاهت|پوء موروثي بادشاهت پڻ}}
| title_leader           = [[Khagan]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Genghis Khan]] (first)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Ögedei Khan]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Güyük Khan]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Möngke Khan]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Kublai Khan]] (nominal)
| stat_year1             = 1206ع
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=19 November 2018 |access-date=8 December 2018|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227ع
| stat_area2             = 13500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294ع
| stat_area3             = 23500000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = مختلف (درهم، سوکئ، يوان سلطنت جا ڪاغذ جا نوٽ ۽ سڪا){{efn|Including coins such as [[dirham]]s and paper currencies based on silver ([[Society of the Mongol Empire#Economy of the Mongol Empire|''sukhe'']]), silk, or the later small amounts of [[Yuan dynasty coinage|Chinese coins]] and paper [[Jiaochao]] currency of the [[Yuan dynasty]].}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Golden Horde
| s2                     = Chagatai Khanate
| s3                     = Ilkhanate
| s4                     = Yuan Dynasty
}}

'''منگول سلطنت''' (&lt;small&gt;Mongol Empire&lt;/small&gt;) تاريخ جي سڀ کان وڏي مسلسل پکڙيل (هڪٻئي سان ڳنڍيل) سلطنت هئي. [[اوڀر ايشيا]] ۾ اڄوڪي [[منگوليا]] مان شروع ٿيندڙ هيءَ [[وچون دور|وچئين دور]] جي سلطنت پنهنجي عروج تي [[جاپان جو سمنڊ|جاپان جي سمنڊ]] کان وٺي [[اوڀر يورپ]] تائين پکڙيل هئي؛ اتر ۾ [[سائبيريا]] تائين ۽ اوڀر توڙي ڏکڻ ۾ [[ننڍو کنڊ|هندستاني برصغير]] ​​تائين ان جو دائرو وڌيو. ان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تي حملا ڪيا، [[ايراني پليٽيو|ايراني پليٽو]] کي فتح ڪيو، ۽ اولهه ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (&lt;small&gt;Levant&lt;/small&gt;) ۽ ڪارپيٿين جبلن تائين پهتي. 

هي سلطنت منگوليا جي مرڪزي علائقي ۾ ڪيترن ئي خانه بدوش قبيلن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، جن جي اڳواڻي تموجن (&lt;small&gt;Temüjin&lt;/small&gt;) ڪئي، جيڪا پوء [[چنگيز خان]] (&lt;small&gt;1162ع–1227ع&lt;/small&gt;) جي لقب سان مشهور ٿيو؛ کيس سال &lt;small&gt;1206&lt;/small&gt;ع ۾ هڪ ڪائونسل پاران سمورن منگولن جو حڪمران قرار ڏنو ويو. سندس ۽ سندس اولاد جي حڪمرانيءَ هيٺ سلطنت تيزيءَ سان وڌي، جن هر طرف فوجون موڪليون. هن وسيع ۽ کنڊن تي پکڙيل سلطنت اوڀر کي اولهه سان ۽ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کي [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] سان ڳنڍيو، جنهن سان &quot;پيڪس منگوليڪا&quot; (&lt;small&gt;Pax&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mongolica&lt;/small&gt; - منگول امن) جو دور قائم ٿيو ۽ [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ واپار، ٽيڪنالاجي، شين ۽ نظرين جي ڏي وٺ ممڪن ٿي. 

جانشينيءَ جي جنگين سبب سلطنت ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ شروع ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته چنگيز خان جي پوٽن ان ڳالهه تي اختلاف ڪيو ته شاهي سلسلو سندس پٽ ۽ ابتدائي وارث اوگيدائي (&lt;small&gt;Ögedei&lt;/small&gt;) کان هلڻ گهرجي يا سندس ٻين پٽن مان ڪنهن هڪ کان، جهڙوڪ تولوئي (&lt;small&gt;Tolui&lt;/small&gt;)، چغاتائي (&lt;small&gt;Chagatai&lt;/small&gt;) يا جوچي (&lt;small&gt;Jochi&lt;/small&gt;). اوگيدائي ۽ چغاتائي ڌرين جي خونريزيءَ واري صفائيءَ کان پوءِ تولوئي خاندان (&lt;small&gt;Toluids&lt;/small&gt;) غالب آيو، پر تولوئي جي اولاد ۾ به اختلاف جاري رهيا. سلطنت پاران هڪ جاءِ تي آباد ٿيڻ واري شهري طرزِ زندگي کي اختيار ڪرڻ يا پنهنجي روايتي خانه بدوش ۽ کليل ميدانن (&lt;small&gt;steppes&lt;/small&gt;) واري طرزِ زندگي کي برقرار رکڻ بابت تڪرار ان جي ٽٽڻ جو هڪ وڏو سبب هو. &lt;small&gt;1259&lt;/small&gt;ع ۾ منگڪئ خان جي وفات کانپوءِ، مخالف &quot;ڪورولتائي&quot; (&lt;small&gt;Kurultai&lt;/small&gt;) ڪائونسلن هڪ ئي وقت مختلف جانشينن – ڀائرن &quot;آرق بوڪي&quot; (&lt;small&gt;Ariq&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Böke&lt;/small&gt;) ۽ &quot;قبلائي خان&quot; (&lt;small&gt;Kublai Khan&lt;/small&gt;) – کي چونڊيو؛ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |date=1998 |title=The Islamic World to 1600: The Golden Horde |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html |archive-date=13 November 2010 |access-date=3 December 2010 |publisher=[[University of Calgary]]}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي &quot;تولوئي&quot; (&lt;small&gt;Toluid&lt;/small&gt;) گهرو ويڙهه (&lt;small&gt;1260&lt;/small&gt;ع-&lt;small&gt;1264&lt;/small&gt;ع) دوران هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪئي ۽ چنگيز خان جي ٻين پٽن جي اولاد طرفان پيش ايندڙ چئلينجن کي منهن ڏنو. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; قبلائي خان ڪاميابيءَ سان اقتدار حاصل ڪيو، پر جنگ جو سلسلو جاري رهيو ڇاڪاڻ ته هن چغتائي ۽ اوگيدائي خاندانن تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. &lt;small&gt;1294&lt;/small&gt;ع ۾ قبلائي خان جي وفات تائين، اها سلطنت چار الڳ الڳ &quot;خانائيتن&quot; (&lt;small&gt;khanates&lt;/small&gt;) يا رياستن: اتر اولهه ۾ &quot;گولڊن هورڊ&quot; (&lt;small&gt;Golden Horde&lt;/small&gt;) خانائيت، وچ ايشيا ۾ &quot;چغتائي خانائيت&quot;، ايران ۾ &quot;ايل خانائيت“ (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;)، ۽ چين ۾ ”يوان“ (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان جي حڪومت (جنهن جو مرڪز اڄوڪو بيجنگ هو)، ۾ ورهاجي چڪي هئي، {{Sfnp|Allsen|1994|page=413}} جن مان هر هڪ پنهنجا الڳ مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. &lt;small&gt;1304&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;[[تيمور لنگ|تيمور]]&quot; (&lt;small&gt;Temür&lt;/small&gt;) جي دورِ حڪومت دوران، اولهه وارين ٽنهي خانائيتون چين جي &quot;يوان خاندان&quot; جي بالادستي کي تسليم ڪري ورتيون.{{Sfnp|Jackson|2014|page=127}}{{Sfnp|Allsen. ''Culture and Conquest'' (2001)|pages=xiii, 235}}

سڀ کان پهرين ايلخاني رياست&quot; (&lt;small&gt;Ilkhanate&lt;/small&gt;) زوال جو شڪار ٿي، جيڪا &lt;small&gt;1335&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1353&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ ٽڪرن ۾ ورهائجي ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ، &quot;يوان&quot; (&lt;small&gt;Yuan&lt;/small&gt;) خاندان ترتيبوار 1354ع ۽ 1368ع ۾ [[تبت|تبت پليٽيو]] ۽ [[چين]] جي مکيه علائقن تي پنهنجو اختيار وڃائي ويٺو؛ جڏهن سندن گاديءَ جي هنڌ &quot;ڊئڊو“ (&lt;small&gt;Dadu&lt;/small&gt;) تي &quot;[[منگ گهراڻو|منگ]]&quot; فوجن قبضو ڪري ورتو ته يوان حڪومت جو خاتمو ٿي ويو. ان کان پوءِ يوان خاندان جا چنگيزي حڪمران اتر طرف هليا ويا ۽ منگوليا جي پليٽيو تي حڪومت جاري رکي. ان حڪومت کي پوء &quot;اتر يوان&quot; خاندان طور سڃاتو ويو، جيڪا &lt;small&gt;1630&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ [[چنگ گهراڻو|چنگ]]خاندان جي فتح تائين هڪ محدود رياست طور قائم رهي. 15هين صديءَ جي آخر تائين گولڊن هورڊ پاڻ ۾ مقابلو ڪندڙ مختلف &quot;خانائتن&quot; ۾ ورهائجي چڪي هئي؛ [[اوڀر يورپ|اوڀرين يورپ]] تي ان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو روايتي طور تي &lt;small&gt;1480&lt;/small&gt;ع ۾ &quot;ماسڪو جي گرانڊ ڊچي&quot; پاران &quot;اگرا ندي&quot; (&lt;small&gt;Ugra River&lt;/small&gt;) تي ڪيل مزاحمت سان مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته چغاتائي خانائيت &lt;small&gt;1687&lt;/small&gt;ع تائين يا يارڪند خانائيت جي صورت ۾ &lt;small&gt;1705&lt;/small&gt;ع تائين قائم رهي.

===سلطنت جو قيام===
هن سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ پيو جڏهن '''تيموجن'''، جنهن کي دنيا '''[[چنگيز خان]]''' جي نالي سان سڃاڻي ٿي، مختلف منگول قبيلن کي متحد ڪيو. چنگيز خان ۽ سندس جانشينن تيزيءَ سان حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ يوريشيا جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو. هن دور ۾ '''پيڪس منگوليڪا''' (Pax Mongolica) جي نالي سان امن قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، ٽيڪنالاجي ۽ نظريات جو وڏي پئماني تي تبادلو ٿيو.

== تقسيم ۽ گهريلو ويڙهه ==
چنگيز خان جي وفات کان پوءِ سندس پوٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ تان اختلاف پيدا ٿيا. سلطنت جي ورهاست ان وقت وڌي وئي جڏهن 1259ع ۾ '''مونگي خان''' جي وفات کان پوءِ ٻن ڀائرن، '''اريڪ بوڪا''' ۽ '''ڪوبلائي خان''' جي وچ ۾ گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

==چار وڏيون خانتون==
1294ع تائين منگول سلطنت چار آزاد حصن ۾ ورهائجي چڪي هئي:
# '''يوان خاندان:''' [[چين]] ۾ قائم، جنهن جو مرڪز موجوده [[بيجنگ]] هو.
2. '''گولڊن هورڊ (Golden Horde):''' اتر اولهه يوريشيا ۽ روس واري علائقي ۾.
3. '''چغتائي خانت (Chagatai Khanate):''' وچ ايشيا ۾.
4. '''ايلخاني سلطنت (Ilkhanate):''' ايران ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾.

{{Infobox former country
| native_name            = Mongolyn Emgent Uls
| common_name            = منگول سلطنت
| continent              = ايشيا ۽ يورپ
| region                 = يوريشيا
| era                    = وچون دور
| status                 = سلطنت
| event_start            = چنگيز خان جي تخت نشيني
| date_start             = 1206
| event_end              = سلطنت جي تقسيم
| date_end               = 1368
| p1                     = کائيمگ منگول
| flag_p1                = 
| s1                     = يوان خاندان
| flag_s1                = 
| s2                     = ايلخاني سلطنت
| s3                     = چغتائي خانت
| s4                     = گولڊن هورڊ
| image_flag             = Flag of the Mongol Empire.svg
| image_map              = Mongol Empire map.pnp
| image_map_caption      = منگول سلطنت پنهنجي عروج تي (اٽڪل 1279ع)
| capital                = قراقورم (1235–1260)
| common_languages       = منگوليا، ترڪي، فارسي، چيني
| religion               = شامانيت، ٻڌ مذهب، اسلام، عيسائيت
| government_type        = چونڊيل بادشاهت (ڪورلتائي جي ذريعي)
| title_leader           = خاقان (عظيم خان)
| leader1                = [[چنگيز خان]] (پهريون)
| leader2                = ڪوبلائي خان (آخري متحد حڪمران)
}}

'''منگول سلطنت''' تاريخ جي سڀ کان وڏي لڳاتار پکڙيل زميني سلطنت هئي. هن جي شروعات موجوده '''منگوليا''' مان ٿي ۽ پنهنجي عروج تي هيءَ سلطنت جپان جي سمنڊ کان وٺي اوڀر يورپ تائين، ۽ اتر ۾ سائبيريا کان وٺي ڏکڻ ۾ ننڍي کنڊ (هندستان) جي سرحدن تائين پکڙيل هئي.

== زوال ==
* '''ايلخاني سلطنت''' سڀ کان پهرين 1335ع ۽ 1353ع جي وچ ۾ ختم ٿي وئي.
* '''يوان خاندان''' کي 1368ع ۾ '''منگ خاندان''' هٿان شڪست ملي، جنهن کان پوءِ منگول ٻيهر منگوليا جي پٽن ڏانهن موٽي ويا.
* '''گولڊن هورڊ''' 15هين صديءَ جي آخر تائين ننڍين حصن ۾ ورهائجي وئي.
* '''چغتائي خانت''' جي آخري حڪومت 1705ع تائين قائم رهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://afe.easia.columbia.edu/mongols/ The Mongols in World History]
* [http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm The Mongol Empire for students] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012315/http://elibrary.sd71.bc.ca/subject_resources/socials/mogolempire.htm|date=27 November 2020}}
* [http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rubruck.html William of Rubruck's Account of the Mongols]
{{Mongol Empire}}
{{Yuan dynasty topics}}
{{Empires}}
{{Inner Asia}}
{{Subject bar |commons = y |voy = y}}
{{Authority control}}

[[زمرو:منگول سلطنت| *]] 
[[زمرو:منگول|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:منگول رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:منگوليا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:منگول تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|سلطنت]] 
[[زمرو:چيني تاريخ جون اڳوڻيون رياستون|يوان خاندان]] 
[[زمرو:اوڀر ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:خانيٽس]] 
[[زمرو:1206ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1368ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1206ع جا قيام]]
[[زمرو:1368ع جا خاتما]]
[[زمرو:1206ع]]
[[زمرو:1368ع]]</text>
      <sha1>rgcvabvs529w9q1o70oxystqn85hwpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منگول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92054</id>
    <revision>
      <id>411342</id>
      <parentid>362044</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4570" sha1="7pixohhp2q1i1m0y78cuva109ul2kdn" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group            = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image            = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption          = [[Naadam|نادام]] ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total            = {{circa|10 ملين}}
| region1          = {{flag|China}}
| pop1             = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2          = {{flag|Mongolia}}
| pop2             = 3,046,882
| ref2             = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3          = {{flag|Russia}}
| pop3             = 651,355
| ref3             = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flag|South Korea}}
| pop4             = 37,963
| region5          = {{flag|Japan}}
| pop5             = 20,416
| region6          = {{flag|United States}}
| pop6             = 19,170
| languages        = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions        = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] (سني)
| related-c        = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}

'''منگول''' هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن '''منگوليا'''، '''چين''' (انر منگوليا)، ۽ '''روس''' جا ڪجهه حصا (بورياتيا ۽ ڪالميڪيا) آهن. هي دنيا جي مشهور ترين منگولڪ قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (Mongol Heartland) چيو ويندو آهي، خاص طور تي '''منگول سلطنت''' جي حوالي سان.

[[زمرو:منگول]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>7pixohhp2q1i1m0y78cuva109ul2kdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411343</id>
      <parentid>411342</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4634" sha1="lmvj4fvqhhcqdlr8b9zrka6dtw6zag0" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group    = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image  = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption  = نادام ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total  = {{circa|10 ملين}}
| region1 = {{flag|China}}
| pop1  = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2  = {{flag|Mongolia}}
| pop2 = 3,046,882
| ref2  = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3    = {{flag|Russia}}
| pop3  = 651,355
| ref3   = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|South Korea}}
| pop4  = 37,963
| region5  = {{flag|Japan}}
| pop5 = 20,416
| region6  = {{flag|United States}}
| pop6 = 19,170
| languages = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions  = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[ٻڌمت|تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ([[سني اسلام]])
| related-c  = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}
'''منگول''' هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن [[منگوليا]]، [[چين]] ([[انر منگوليا]]) ۽ [[روس]] جا ڪجهه حصا ([[بورياتيا]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) آهن. هي دنيا جي مشهور ترين منگول قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، خاص طور تي [[منگول سلطنت]] جي حوالي سان، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (Mongol Heartland) چيو ويندو آهي.

[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:منگوليا جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>lmvj4fvqhhcqdlr8b9zrka6dtw6zag0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411344</id>
      <parentid>411343</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="py3nvkqk1zmxc0mc22ky15iacqk4c70" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group    = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image  = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption  = نادام ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total  = {{circa|10 ملين}}
| region1 = {{flag|China}}
| pop1  = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2  = {{flag|Mongolia}}
| pop2 = 3,046,882
| ref2  = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3    = {{flag|Russia}}
| pop3  = 651,355
| ref3   = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|South Korea}}
| pop4  = 37,963
| region5  = {{flag|Japan}}
| pop5 = 20,416
| region6  = {{flag|United States}}
| pop6 = 19,170
| languages = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions  = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[ٻڌمت|تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ([[سني اسلام]])
| related-c  = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}
'''منگول''' (Mongol) هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن [[منگوليا]]، [[چين]] ([[انر منگوليا]]) ۽ [[روس]] جا ڪجهه حصا ([[بورياتيا]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) آهن. هي دنيا جي مشهور ترين منگول قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، خاص طور تي [[منگول سلطنت]] جي حوالي سان، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (Mongol Heartland) چيو ويندو آهي.

[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:منگوليا جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>py3nvkqk1zmxc0mc22ky15iacqk4c70</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411345</id>
      <parentid>411344</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="6lfs8tk2fylokhj44zukze8mz677ah9" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group    = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image  = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption  = نادام ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total  = {{circa|10 ملين}}
| region1 = {{flag|China}}
| pop1  = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2  = {{flag|Mongolia}}
| pop2 = 3,046,882
| ref2  = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3    = {{flag|Russia}}
| pop3  = 651,355
| ref3   = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|South Korea}}
| pop4  = 37,963
| region5  = {{flag|Japan}}
| pop5 = 20,416
| region6  = {{flag|United States}}
| pop6 = 19,170
| languages = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions  = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[ٻڌمت|تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ([[سني اسلام]])
| related-c  = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}
'''منگول''' (&lt;small&gt;Mongol&lt;/small&gt;) هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن [[منگوليا]]، [[چين]] ([[انر منگوليا]]) ۽ [[روس]] جا ڪجهه حصا ([[بورياتيا]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) آهن. هي مشهور ترين منگول قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، خاص طور تي [[منگول سلطنت]] جي حوالي سان، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (&lt;small&gt;Mongol Heartland&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي.

[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:منگوليا جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>6lfs8tk2fylokhj44zukze8mz677ah9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411349</id>
      <parentid>411345</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="miadc7rzzdmhkgdm9zer5t5q388ysl4" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group    = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image  = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption  = نادام ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total  = {{circa|10 ملين}}
| region1 = {{flag|China}}
| pop1  = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2  = {{flag|Mongolia}}
| pop2 = 3,046,882
| ref2  = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3    = {{flag|Russia}}
| pop3  = 651,355
| ref3   = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|South Korea}}
| pop4  = 37,963
| region5  = {{flag|Japan}}
| pop5 = 20,416
| region6  = {{flag|United States}}
| pop6 = 19,170
| languages = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions  = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[ٻڌمت|تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ([[سني اسلام]])
| related-c  = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}
'''منگول''' (&lt;small&gt;Mongol&lt;/small&gt;) هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن [[منگوليا]]، [[چين]] ([[انر منگوليا]]) ۽ [[روس]] جا ڪجهه حصا ([[بورياتيا]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) آهن. هي مشهور ترين منگول قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، خاص طور تي [[منگول سلطنت]] جي حوالي سان، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (&lt;small&gt;Mongol Heartland&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي.

[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:نسلي گروہ]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]]

[[زمرو:منگول ماڻهو]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>miadc7rzzdmhkgdm9zer5t5q388ysl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411351</id>
      <parentid>411349</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="0i9qudjcet18yffkoich3ma8l1k5kuc" xml:space="preserve">{{Short description|مشرقي ايشيائي نسلي گروهه}}
{{Infobox ethnic group
| group    = منگول (Mongols)
| native_name      = {{lang|mn|Монголчууд}}&lt;br /&gt;{{transliteration|mn|Mongolchuud}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|{{lang|mn|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}}}}
| image  = Naadam, Mongolian traditional festival.jpg
| caption  = نادام ميلو دوران پنهنجي روايتي لباس ([[Deel]]) ۾ منگول ماڻهو
| total  = {{circa|10 ملين}}
| region1 = {{flag|China}}
| pop1  = [[Mongols in China|6,290,204]]&lt;ref name=&quot;Census2020_1&quot;/&gt;
| region2  = {{flag|Mongolia}}
| pop2 = 3,046,882
| ref2  = &lt;ref name=&quot;Census2020_Mongolia&quot;/&gt;
| region3    = {{flag|Russia}}
| pop3  = 651,355
| ref3   = &lt;ref&gt;2,986 منگول، 461,389 بوريات، 183,372 ڪالميڪ (روسي آدمشماري 2010)&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|South Korea}}
| pop4  = 37,963
| region5  = {{flag|Japan}}
| pop5 = 20,416
| region6  = {{flag|United States}}
| pop6 = 19,170
| languages = [[منگول ٻولي]] ۽ ٻيون منگولڪ ٻوليون، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[روسي ٻولي|روسي]]
| religions  = اڪثريت:&lt;br /&gt;[[ٻڌمت|تبتي ٻڌمت]]، [[منگول شمنزم]] (ٽيگرزم)&lt;br /&gt;اقليت:&lt;br /&gt;[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ([[سني اسلام]])
| related-c  = ٻيا منگولڪ قبيلا
}}
'''منگول''' (&lt;small&gt;Mongol&lt;/small&gt;) هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن [[منگوليا]]، [[چين]] ([[انر منگوليا]]) ۽ [[روس]] جا ڪجهه حصا ([[بورياتيا]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) آهن. هي مشهور ترين منگول قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، خاص طور تي [[منگول سلطنت]] جي حوالي سان، تنهن کي &quot;منگوليا جو دل&quot; (&lt;small&gt;Mongol Heartland&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي.

[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:نسلي گروہ]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:اوڀر ايشيا جا نسلي گروهه]]
[[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]]

== وصف ۽ تعريف ==
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ &quot;منگول&quot; پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، '''چنگيز خان''' جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

== تاريخ ==
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق '''ڊونگهو''' (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو '''سيونگنو''' (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

=== چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾ ===
چيني تاريخ دان '''سيما ڪيان''' مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

== انگ اکر ۽ آبادي ==
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل '''10 ملين''' (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ)
|-
| چين || 6,290,204
|-
| منگوليا || 3,046,882
|-
| روس || 651,355
|-
| ڏکڻ ڪوريا || 37,963
|-
| آمريڪا || 19,170
|}

اڪثر منگول '''تبتي ٻڌمت''' جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب '''شمنزم''' جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.</text>
      <sha1>0i9qudjcet18yffkoich3ma8l1k5kuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيرهين صدي عيسوي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102426</id>
    <revision>
      <id>411431</id>
      <parentid>410508</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="tt5h3e0aalgv3h738vuae0homhvzmhv" xml:space="preserve">[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:عيسوي سال]]</text>
      <sha1>tt5h3e0aalgv3h738vuae0homhvzmhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هلاڪو خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102540</id>
    <revision>
      <id>411332</id>
      <parentid>411147</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3245" sha1="r956bc6t0idwmw3o76q5q84jc4ihqcz" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هلاڪو خان]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>r956bc6t0idwmw3o76q5q84jc4ihqcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411333</id>
      <parentid>411332</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وچ ايشيا جي قديم تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="m8ghgp0cb4zr4dldsm5x5zkx3u7fdqr" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هلاڪو خان]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>m8ghgp0cb4zr4dldsm5x5zkx3u7fdqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411334</id>
      <parentid>411333</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3350" sha1="9tuubnhcltiir4m84r83buv7sjabjc0" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هلاڪو خان]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>9tuubnhcltiir4m84r83buv7sjabjc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411335</id>
      <parentid>411334</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* نوٽ */</comment>
      <origin>411335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="39jv9efgsjxtczsuc332t7vtc3v9kau" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 A long article] about Hulegu's conquest of [[Baghdad]], written by [[Ian Frazier]], appeared in the 25 April 2005 issue of ''[[The New Yorker]]''.
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2455845.stm An Osama bin Laden tape] in which [[Osama bin Laden]] compares Vice President [[Dick Cheney]] and Secretary of State [[Colin Powell]] to Hulegu and his attack on [[Baghdad]]. Dated 12 November 2002.
* [https://www.historytoday.com/archive/hulegu-mongol ''Hulegu the Mongol''], by Nicolas Kinloch, published in History Today, Volume 67 Issue 6 June 2017.

{{s-start}}
{{s-reg}}
{{s-bef | before=''none''}}
{{s-ttl | title=[[Ilkhanate|Ilkhan]] | years=1256–1265}}
{{s-aft | after=[[Abaqa Khan]]}}
{{s-end}}

{{Mongol Empire}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Khan, Hulegu}}
[[زمرو:هلاڪو خان]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>39jv9efgsjxtczsuc332t7vtc3v9kau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411336</id>
      <parentid>411335</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4777" sha1="03dlpy14ox4uqd1adn482z608t4cc6i" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 A long article] about Hulegu's conquest of [[Baghdad]], written by [[Ian Frazier]], appeared in the 25 April 2005 issue of ''[[The New Yorker]]''.
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2455845.stm An Osama bin Laden tape] in which [[Osama bin Laden]] compares Vice President [[Dick Cheney]] and Secretary of State [[Colin Powell]] to Hulegu and his attack on [[Baghdad]]. Dated 12 November 2002.
* [https://www.historytoday.com/archive/hulegu-mongol ''Hulegu the Mongol''], by Nicolas Kinloch, published in History Today, Volume 67 Issue 6 June 2017.

{{s-start}}
{{s-reg}}
{{s-bef | before=''none''}}
{{s-ttl | title=[[Ilkhanate|Ilkhan]] | years=1256–1265}}
{{s-aft | after=[[Abaqa Khan]]}}
{{s-end}}

{{Mongol Empire}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Khan, Hulegu}}
[[زمرو:هلاڪو خان| ]] 
[[زمرو:هلاڪو خان]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>03dlpy14ox4uqd1adn482z608t4cc6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411377</id>
      <parentid>411336</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5111" sha1="3ojcj5gdgk1zetdnh18y7wmnju9exv3" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 A long article] about Hulegu's conquest of [[Baghdad]], written by [[Ian Frazier]], appeared in the 25 April 2005 issue of ''[[The New Yorker]]''.
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2455845.stm An Osama bin Laden tape] in which [[Osama bin Laden]] compares Vice President [[Dick Cheney]] and Secretary of State [[Colin Powell]] to Hulegu and his attack on [[Baghdad]]. Dated 12 November 2002.
* [https://www.historytoday.com/archive/hulegu-mongol ''Hulegu the Mongol''], by Nicolas Kinloch, published in History Today, Volume 67 Issue 6 June 2017.

{{s-start}}
{{s-reg}}
{{s-bef | before=''none''}}
{{s-ttl | title=[[Ilkhanate|Ilkhan]] | years=1256–1265}}
{{s-aft | after=[[Abaqa Khan]]}}
{{s-end}}

{{Mongol Empire}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Khan, Hulegu}}
[[زمرو:هلاڪو خان| ]] 
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]

[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>3ojcj5gdgk1zetdnh18y7wmnju9exv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411398</id>
      <parentid>411377</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="tpq57rs552uqicje42kaxsalurzcpj8" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=هلاڪو خان&lt;br&gt;
Hulegu Khan
:{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}|title=|image=Hulagu Khan.jpg|caption=14هين صدي جي شروعات ۾ رشيد الدين همداني پاران هلاڪو خان ​​جي چٽسالي|reign=1256ع - 8 فيبروري 1265ع|coronation=|predecessor=|successor=ايباقا خان|queen=گويوڪ خاتون|spouse=گويوڪ خاتون&lt;br&gt;دوقوز خاتون&lt;br&gt;يئسُوسن خاتون&lt;br&gt;قوطوئي خاتون&lt;br&gt;اولجئي خاتون|issue=ٽيڪودر خان&lt;br&gt;اباقا خان&lt;br&gt;جمغور خان&lt;br&gt;منگڪئ تيمور خان (الخانات)&lt;br&gt;يوشمت خان&lt;br&gt;قنقرطائي خان|house=بورجيگن|dynasty=ايلخاني خاندان (باني)|father=تولوئي خان|mother=سورغاغطاني بيڪي|birth_date={{circa}} 1217ع|birth_place=[[منگوليا]]|death_date=8 فيبروري 1265ع (عمر 47)|death_place=زرينه ندي|burial_date=|burial_place=شاهي ٻيٽ، ارمياه ڍنڍ، [[ايران]]|religion=[[ٻڌمت]]&lt;ref&gt;
{{cite book |last1=Grousset |first1=René |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=9780813513041 |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/358 358] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vaziri |first1=Mostafa |title=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=9781137022943 |pages=111–131 |language=en |chapter=Buddhism during the Mongol Period in Iran|doi=10.1057/9781137022943_7 }}&lt;/ref&gt;|succession=ايلخان|signature=Hulagutamgha.png|signature_type=تمغه}}

'''هلاڪو خان'''، جنهن کي '''هلاگو''' يا '''هليگو خان ('''&lt;small&gt;Hulegu&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Khan&lt;/small&gt;''')''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ( {{No wrap|{{circa}} 1217 –}} 8 فيبروري 1265)، هڪ [[منگول]] حڪمران هو جنهن [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جو گهڻو حصو فتح ڪيو. تولوئي ۽ شهزادي سورغتاني بيڪي جي پٽ جي حيثيت سان، هو [[چنگيز خان]] جو پوٽو ۽ عارق بوڪ، مونگڪي خان ۽ قبلائي خان جو ڀاءُ هو.

هلاڪو خان جي فوج [[منگول سلطنت]] جي ڏکڻ اولهه واري حصي کي تمام گهڻو وڌايو، [[ايران|فارس]] ۾ ايلخانيٽ (سلطنت) قائم ڪئي. هلاڪو خان جي اڳواڻي ۾، منگولن بغداد کي لٽيو ۽ تباهه ڪيو ۽[[اسلامي سونهري دور]] ۽ عباسي خاندان جو خاتمو ڪيو. هلاڪو خان [[دمشق|دمشق کي]] به ڪمزور ڪيو، جنهن جي ڪري اسلامي اثر [[قاهره]] ۾ [[مملوڪ سلطنت]] ڏانهن منتقل ٿيو.

==نوٽ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 A long article] about Hulegu's conquest of [[Baghdad]], written by [[Ian Frazier]], appeared in the 25 April 2005 issue of ''[[The New Yorker]]''.
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2455845.stm An Osama bin Laden tape] in which [[Osama bin Laden]] compares Vice President [[Dick Cheney]] and Secretary of State [[Colin Powell]] to Hulegu and his attack on [[Baghdad]]. Dated 12 November 2002.
* [https://www.historytoday.com/archive/hulegu-mongol ''Hulegu the Mongol''], by Nicolas Kinloch, published in History Today, Volume 67 Issue 6 June 2017.

{{s-start}}
{{s-reg}}
{{s-bef | before=''none''}}
{{s-ttl | title=[[Ilkhanate|Ilkhan]] | years=1256–1265}}
{{s-aft | after=[[Abaqa Khan]]}}
{{s-end}}

{{Mongol Empire}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Khan, Hulegu}}
[[زمرو:هلاڪو خان| ]] 
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>tpq57rs552uqicje42kaxsalurzcpj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منگول شخصيتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102550</id>
    <revision>
      <id>411352</id>
      <parentid>411125</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="maavptqh1n9chpb6vqpko2zxesmzgsn" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:شخصيتون بلحاظ قوميت]]</text>
      <sha1>maavptqh1n9chpb6vqpko2zxesmzgsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منگول حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102552</id>
    <revision>
      <id>411353</id>
      <parentid>411132</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="l7hgeaqhna96yag0qzywsktmfkvq6wk" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]</text>
      <sha1>l7hgeaqhna96yag0qzywsktmfkvq6wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411354</id>
      <parentid>411353</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="t9mskpn1uy2mw1yg0xgmsyhygwsyzxs" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]</text>
      <sha1>t9mskpn1uy2mw1yg0xgmsyhygwsyzxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411356</id>
      <parentid>411354</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="7m93lnum535uq4ixrtgl7mmwve5gqyh" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]</text>
      <sha1>7m93lnum535uq4ixrtgl7mmwve5gqyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411359</id>
      <parentid>411356</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="f9g14fo04u519j6u1nr1xnrctn0uehr" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]</text>
      <sha1>f9g14fo04u519j6u1nr1xnrctn0uehr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411360</id>
      <parentid>411359</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="pxbkbffk49g7ofuoaqzjdtk3ebrlo37" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]

[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:حاڪم بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>pxbkbffk49g7ofuoaqzjdtk3ebrlo37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411364</id>
      <parentid>411360</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="rjtb7cutntcgu7a388iovqv6cag6m83" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]

[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:حاڪم بلحاظ کنڊ]]


[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>rjtb7cutntcgu7a388iovqv6cag6m83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411366</id>
      <parentid>411364</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="296sj3qdrrn6wjvvwo8a99k8o3dw1uy" xml:space="preserve">
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]

[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ]]

[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>296sj3qdrrn6wjvvwo8a99k8o3dw1uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411367</id>
      <parentid>411366</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="334" sha1="e1dfnyzhwkclfq85efavion5m1smgav" xml:space="preserve">
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]

[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ]]

[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>e1dfnyzhwkclfq85efavion5m1smgav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411368</id>
      <parentid>411367</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="kbtby59uszbjf3mw7va43k4uk602jsn" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>kbtby59uszbjf3mw7va43k4uk602jsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هلاڪو خان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102561</id>
    <revision>
      <id>411373</id>
      <parentid>411148</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="9lgcc8h4g2omk3tit4wwz1ahw9g6w7w" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]


[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>9lgcc8h4g2omk3tit4wwz1ahw9g6w7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411374</id>
      <parentid>411373</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="dfw5h1mb5s8f7hab9790s3nnjkau2v2" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>dfw5h1mb5s8f7hab9790s3nnjkau2v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1206ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102571</id>
    <revision>
      <id>411432</id>
      <parentid>411295</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="p16rxwqw0qsd82zm679atkxapu3xx92" xml:space="preserve">[[زمرو:عيسوي سال]]
[[زمرو:تيرهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>p16rxwqw0qsd82zm679atkxapu3xx92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايلخاني حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102577</id>
    <revision>
      <id>411337</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايلخان خاندان]] [[زمرو:منگول حڪمران]]</comment>
      <origin>411337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="b9iy1sc00xle08cvhq7i0evyjsplw4o" xml:space="preserve">[[زمرو:ايلخان خاندان]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]</text>
      <sha1>b9iy1sc00xle08cvhq7i0evyjsplw4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1265ع ۾ فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102578</id>
    <revision>
      <id>411338</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1265ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>411338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="1rv6cy8vzwlv8k6k7apz7x66l9gjeac" xml:space="preserve">[[زمرو:1265ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>1rv6cy8vzwlv8k6k7apz7x66l9gjeac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1265ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102579</id>
    <revision>
      <id>411339</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:تيرهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="g4yndweq876ws9idugmds50sm3zj0p9" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:تيرهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>g4yndweq876ws9idugmds50sm3zj0p9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102580</id>
    <revision>
      <id>411340</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ مذهب]]</comment>
      <origin>411340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="q0mxfvyebdcwcc0xlenvw0dzemstgvr" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ مذهب]]</text>
      <sha1>q0mxfvyebdcwcc0xlenvw0dzemstgvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منگول ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102581</id>
    <revision>
      <id>411350</id>
      <timestamp>2026-09-11T14:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:منگوليا جا ماڻھو]]</comment>
      <origin>411350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="cfms1v9gxeprzxyvc0quqwcpfr6dhmv" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:منگوليا جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>cfms1v9gxeprzxyvc0quqwcpfr6dhmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منگول بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102582</id>
    <revision>
      <id>411355</id>
      <timestamp>2026-09-11T14:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]</comment>
      <origin>411355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="10ut3buoss5h3m2xbmslybr3kvfcbce" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]</text>
      <sha1>10ut3buoss5h3m2xbmslybr3kvfcbce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411358</id>
      <parentid>411355</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="e4267s1tdkb1vs0bx0basj480hewll2" xml:space="preserve">
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]</text>
      <sha1>e4267s1tdkb1vs0bx0basj480hewll2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411371</id>
      <parentid>411358</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="3abqav4ca7w8fda0skjw54ij4ln0fnk" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]


[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>3abqav4ca7w8fda0skjw54ij4ln0fnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411372</id>
      <parentid>411371</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="52m8094bnslloh8rpmn28tbez46xu9h" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]</text>
      <sha1>52m8094bnslloh8rpmn28tbez46xu9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411375</id>
      <parentid>411372</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="7ulf3sz1m2cwhk9ozba5gm22tgjhxk0" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]</text>
      <sha1>7ulf3sz1m2cwhk9ozba5gm22tgjhxk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102583</id>
    <revision>
      <id>411369</id>
      <timestamp>2026-09-11T14:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ حڪومت]] [[زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>411369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="f9ag8rcmxoxpphuzn3vxgsim7vzcahw" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ حڪومت]]
[[زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>f9ag8rcmxoxpphuzn3vxgsim7vzcahw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102584</id>
    <revision>
      <id>411370</id>
      <timestamp>2026-09-11T14:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:حاڪم]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>411370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="bczjsidp7myeuiy4r3mjqux7m5ovrfz" xml:space="preserve">[[زمرو:حاڪم]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>bczjsidp7myeuiy4r3mjqux7m5ovrfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102585</id>
    <revision>
      <id>411400</id>
      <timestamp>2026-09-11T15:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]]</comment>
      <origin>411400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="akqpy3bufnzol207kwmwmlnscspkqh9" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]</text>
      <sha1>akqpy3bufnzol207kwmwmlnscspkqh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102586</id>
    <revision>
      <id>411401</id>
      <timestamp>2026-09-11T15:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول ماڻهو]]</comment>
      <origin>411401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="t4tjd6os41d5oh610yl5a8achkmcdl9" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]</text>
      <sha1>t4tjd6os41d5oh610yl5a8achkmcdl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411410</id>
      <parentid>411401</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="51v38aura7acp827xaregycf7dl39s1" xml:space="preserve">
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]]</text>
      <sha1>51v38aura7acp827xaregycf7dl39s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102587</id>
    <revision>
      <id>411402</id>
      <timestamp>2026-09-11T15:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول حڪمران]]</comment>
      <origin>411402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="0rv2ur4oqfe9do1hwb4d4q5n6y0n2cu" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]</text>
      <sha1>0rv2ur4oqfe9do1hwb4d4q5n6y0n2cu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411411</id>
      <parentid>411402</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="mkb73rvpi6me9r4jf8t3xggt7rexkm5" xml:space="preserve">
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]]</text>
      <sha1>mkb73rvpi6me9r4jf8t3xggt7rexkm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102588</id>
    <revision>
      <id>411403</id>
      <timestamp>2026-09-11T15:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:    [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول حڪمران]] [[زمرو:منگول شخصيتون]] [[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]] [[زمرو:منگول]]  [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:منگول ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</comment>
      <origin>411403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="k14544shcmz5j77wgbd35ra2xbfqtiw" xml:space="preserve">


[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]

[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>k14544shcmz5j77wgbd35ra2xbfqtiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411405</id>
      <parentid>411403</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="tkqn1s8nd66wnondqp5yc49s4oronoo" xml:space="preserve">[[زمرو:تيرهين صدي]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]]</text>
      <sha1>tkqn1s8nd66wnondqp5yc49s4oronoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411429</id>
      <parentid>411405</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="2j9fvbc1fkimlx0rbnujz9xbosi6mlg" xml:space="preserve">
[[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]</text>
      <sha1>2j9fvbc1fkimlx0rbnujz9xbosi6mlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102589</id>
    <revision>
      <id>411406</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ماڻهو]]</comment>
      <origin>411406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="sgf66ocb05rrs6pxahlgutxpuq4gidz" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:ماڻهو]]</text>
      <sha1>sgf66ocb05rrs6pxahlgutxpuq4gidz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102590</id>
    <revision>
      <id>411407</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پيدائش]]  [[زمرو:غير يقيني سال]]     [[زمرو:تيرهين صدي]]  [[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]]  [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول حڪمران]] [[زمرو:منگول شخصيتون]] [[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]] [[زمرو:منگول]]  [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:منگول ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]] [[زمرو:ايلخاني حڪمران]]  ...</comment>
      <origin>411407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="s2t6yabfhdw3esm70ctyti7k3q37r78" xml:space="preserve">[[زمرو:پيدائش]] 
[[زمرو:غير يقيني سال]] 


[[زمرو:تيرهين صدي]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]

[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>s2t6yabfhdw3esm70ctyti7k3q37r78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411409</id>
      <parentid>411407</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="422y0c0w3nqr365jfttwk9p97arjl8k" xml:space="preserve">[[زمرو:پيدائش]] 
[[زمرو:غير يقيني سال]]</text>
      <sha1>422y0c0w3nqr365jfttwk9p97arjl8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:غير يقيني سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102591</id>
    <revision>
      <id>411408</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>411408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102592</id>
    <revision>
      <id>411412</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا حڪمران]] [[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]    [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:تيرهين صدي]]  [[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول حڪمران]] [[زمرو:منگول شخصيتون]] [[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]] [[زمرو:منگول]] [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:منگول ماڻهو]] زمرو:اي...</comment>
      <origin>411412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1302" sha1="p8ualx4dvwi6opm1ont2b39b6smtby6" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا]]
[[زمرو:ايشيا جا حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]


[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:تيرهين صدي]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>p8ualx4dvwi6opm1ont2b39b6smtby6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411413</id>
      <parentid>411412</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1318" sha1="czindfznn407v4mirfps7rg53jgupov" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا جا حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]


[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:تيرهين صدي]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>czindfznn407v4mirfps7rg53jgupov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411414</id>
      <parentid>411413</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="6bn36l9k9f9od44cm8whsrdxpbte31j" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيائي ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيائي حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]</text>
      <sha1>6bn36l9k9f9od44cm8whsrdxpbte31j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102593</id>
    <revision>
      <id>411415</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]] [[زمرو:ايشيا جا حڪمران]] [[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]</comment>
      <origin>411415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="1fiw1sl0zaw14ufwpm4lahwt3qfxexb" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا جا حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]</text>
      <sha1>1fiw1sl0zaw14ufwpm4lahwt3qfxexb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411416</id>
      <parentid>411415</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="qzpjurz99i89wev3tya7bbbefhkt6ul" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]</text>
      <sha1>qzpjurz99i89wev3tya7bbbefhkt6ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102594</id>
    <revision>
      <id>411417</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تيرهين صدي]] [[زمرو:ايشيا]]   [[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:تيرهين صدي]]  [[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:منگول حڪمران]] [[زمرو:منگول شخصيتون]] [[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]] [[زمرو:منگول]] [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:منگول ماڻهو]] زمرو:ايش...</comment>
      <origin>411417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="ip8ufca7gff15uj509or4c70wwc2rkn" xml:space="preserve">[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:ايشيا]]


[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:تيرهين صدي]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صدي]]
[[زمرو:ٻڌمت]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا ۾ حڪمران]]
[[زمرو:ايلخاني حڪمران]] 
[[زمرو:منگول شخصيتون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:منگوليا جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪيرايت قبيلي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ]]
[[زمرو:ٻڌمت اختيار ڪندڙ]] 
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ بنياد رکندڙ حڪمران]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان]]
[[زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] 
[[زمرو:تيرهين صديءَ جا ٻڌمت جا پوئلڳ]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ تيرهين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:ٻڌمت جا منگول پوئلڳ حڪمران]]</text>
      <sha1>ip8ufca7gff15uj509or4c70wwc2rkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411418</id>
      <parentid>411417</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;[[زمرو:تيرهين صدي]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>411418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="skzzuhvb5jyxpialkiuqv4yuwy01h4i" xml:space="preserve">[[زمرو:تيرهين صدي]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>skzzuhvb5jyxpialkiuqv4yuwy01h4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411430</id>
      <parentid>411418</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="rkdn4rmmunp0rsqimzade5e07nfhqek" xml:space="preserve">[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>rkdn4rmmunp0rsqimzade5e07nfhqek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1210ع واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102595</id>
    <revision>
      <id>411419</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پيدائش]]  [[زمرو:1210ع وارو ڏهاڪو]]</comment>
      <origin>411419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="02n7i4lbeo9h9hmaxg5kzxbwjd07xir" xml:space="preserve">[[زمرو:پيدائش]] 
[[زمرو:1210ع وارو ڏهاڪو]]</text>
      <sha1>02n7i4lbeo9h9hmaxg5kzxbwjd07xir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411423</id>
      <parentid>411419</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="ihzmy1yedkob3n2vif3o72ipkuy19r3" xml:space="preserve">[[زمرو:1210ع وارو ڏهاڪو]]
[[زمرو:پيدائش بلحاظ ڏاهاڪا]]</text>
      <sha1>ihzmy1yedkob3n2vif3o72ipkuy19r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1210ع وارو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102596</id>
    <revision>
      <id>411420</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1210ع]]  [[زمرو:تيرهين صدي جا ڏهاڪا]]</comment>
      <origin>411420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="83iwgxntlaj3hkf6inm7qlwfdui7m80" xml:space="preserve">[[زمرو:1210ع]] 
[[زمرو:تيرهين صدي جا ڏهاڪا]]</text>
      <sha1>83iwgxntlaj3hkf6inm7qlwfdui7m80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1210ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102597</id>
    <revision>
      <id>411421</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]  [[زمرو:تيرهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="d7pw2tgzncr0o7wkhsr6rm3r4nsdwcn" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]] 
[[زمرو:تيرهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>d7pw2tgzncr0o7wkhsr6rm3r4nsdwcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيرهين صدي جا ڏهاڪا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102598</id>
    <revision>
      <id>411422</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏهاڪا]] [[زمرو:تيرهين صدي]]</comment>
      <origin>411422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="02353buwkqzc0ija9sadoyxe0v75k1j" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏهاڪا]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]</text>
      <sha1>02353buwkqzc0ija9sadoyxe0v75k1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411428</id>
      <parentid>411422</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="1hffry5pakwqavpm9h1q8rrrf0hjovj" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏهاڪا]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]</text>
      <sha1>1hffry5pakwqavpm9h1q8rrrf0hjovj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيرهين صديءَ جا منگول خان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102599</id>
    <revision>
      <id>411424</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول خان]] [[زمرو:تيرهين صدي]]</comment>
      <origin>411424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="6vyjqwwmy0luy1te8dkkmnpgbk6z8kq" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول خان]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]</text>
      <sha1>6vyjqwwmy0luy1te8dkkmnpgbk6z8kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411426</id>
      <parentid>411424</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="awu9onei1qx3sfmpfa026ep27zrws9v" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول خان]]
[[زمرو:تيرهين صدي]]

[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:1265ع ۾ فوتگيون]]</text>
      <sha1>awu9onei1qx3sfmpfa026ep27zrws9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411427</id>
      <parentid>411426</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="t2rytuqldzzl2hyrojtdv25pjyv0nih" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول خان]]
[[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]]</text>
      <sha1>t2rytuqldzzl2hyrojtdv25pjyv0nih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منگول خان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102600</id>
    <revision>
      <id>411425</id>
      <timestamp>2026-09-11T16:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]] [[زمرو:حڪمران]] [[زمرو:منگول حڪمران]]</comment>
      <origin>411425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="b77wpfjqa70838ap3i8f31795dv7zq9" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:حڪمران]]
[[زمرو:منگول حڪمران]]</text>
      <sha1>b77wpfjqa70838ap3i8f31795dv7zq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خير محمد آريجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102601</id>
    <revision>
      <id>411440</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox settlement | name                    = خير محمد آريجا | native_name             = خير محمد آريجا | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Larkana District.jpg | mapsize                 = 250px | map_caption             = لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ض...</comment>
      <origin>411440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24906" sha1="sal6yitqpkqbod0b7zsz7wme9oixnm0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = خير محمد آريجا
| native_name             = خير محمد آريجا
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Larkana District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| government_footnotes    = &lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=13 April 2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 26,047
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77111
}}

'''خير محمد آريجا''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. سرڪاري آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ شهر '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي '''26,047''' هئي، جنهن ۾ 13,455 مرد ۽ 12,592 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; 2017ع ۾ شهر جي آبادي 20,608 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع دوران سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.99 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

خير محمد آريجا تاريخي طور ديني تعليم، عالمن ۽ مدرسن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هتي 18هين صديءَ ۾ هڪ اهم ديني درسگاهه قائم ٿي، جنهن مان سنڌ جي ڪيترن معروف عالمن تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMadrasas&quot;&gt;{{cite web
 |title=خير محمد آريجا جا مدرسا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%A2%D8%B1%D9%8A%D8%AC%D8%A7+%D8%AC%D8%A7+%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] جي قائم ڪيل '''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' سبب پڻ سنڌ جي تاريخي، ادبي ۽ تحقيقي حلقن ۾ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;GulHayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Us
 |url=https://drpathan.com/about-us/
 |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ خير محمد آريجا [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]]

== نالو ==
شهر جو نالو '''خير محمد آريجا''' يا '''خير محمد آريجو''' ٻنهي صورتن ۾ مقامي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ماڳن سان لاڳاپيل چوڻين بابت هڪ ماخذ ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر-شهدادڪوٽ جي آريجا برادريءَ جي وڏين آبادين مان خير محمد آريجا کي سڀ کان اهم آبادين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Proverbs&quot;&gt;{{cite web
 |title=آريجا
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/366/read/18551
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شهر سان ''خير محمد آريجو'' نالي هڪ مذهبي بزرگ جي روايت پڻ لاڳاپيل آهي. هن بابت مقامي روايتن ۾ مذهبي پابندي ۽ سادگيءَ جا قصا بيان ڪيا ويا آهن، جن مان شهر بابت هڪ مشهور سنڌي چوڻي پڻ وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;Proverbs&quot;/&gt;

== تاريخ ==
خير محمد آريجا جي شروعات ۽ اوسر بابت تفصيلي مقامي تاريخ ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي پنهنجي لاڙڪاڻي بابت لکيل ڪتاب ۾ ڏني آهي. ان ماخذ موجب موجوده شهر جي ابتدائي آبادي مخدوم شهاب الدين مڱريي جي خاندان سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جنهن هن علائقي ۾ اچي وسندي، مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو. ان ابتدائي آباديءَ کي '''مخدوم شهاب الدين مڱريو پيرزادو ڳوٺ''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=خير محمد آريجو ڳوٺ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54769
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي مقامي تاريخ موجب وقت سان گڏ آريجا برادريءَ جي آبادي ۽ زمينداريءَ ۾ واڌ ٿي ۽ وسندي خير محمد آريجا جي نالي سان مشهور ٿي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ هتي ديني تعليم جي سرگرمين ۾ واڌ آئي، جڏهن ته [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن جي دور]] ۾ شهر وڌيڪ وڌيو. ماخذ موجب ٽالپر دور ۾ هتي سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل هڪ ديرو پڻ قائم هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaHistory&quot;/&gt;

هڪ ٻئي سفرنامي ۽ تاريخي بيان ۾ خير محمد آريجا کي لاڙڪاڻي جي قديم ۽ مشهور ڳوٺن مان شمار ڪندي ان جي قيام کي ڪلهوڙا دور کان اڳ يا ان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. ان بيان موجب شهر جي پراڻي شهرت خاص طور مخدوم شهاب الدين ۽ علامه محمد آريجوي جي علمي سرگرمين سبب هئي.&lt;ref name=&quot;HistoricVillages&quot;&gt;{{cite web
 |title=لاڙڪاڻي جا ڪجهه تاريخي ڳوٺ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/21/read/275
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== پراڻو انتظامي تعلق ===
خير محمد آريجا بابت پراڻن ڪتابن ۽ سوانحي ماخذن ۾ اڪثر '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو. اهو ان وقت جي انتظامي ورهاست سان واسطو رکي ٿو، جڏهن اڄوڪو باقراڻي تعلقو ڏوڪري تعلقي جو حصو هو. موجوده سرڪاري رڪارڊ خير محمد آريجا کي '''باقراڻي تعلقي''' ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;/&gt;

مثال طور، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ بابت پراڻي سوانح ۾ سندس جنم هن ڳوٺ ۾ ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل آهي، جڏهن ته گل حيات انسٽيٽيوٽ جي هاڻوڪي سرڪاري پتي ۾ صاف طور '''خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DurSindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پٺاڻ درمحمد ڊاڪٽر
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%BA%D8%A7%DA%BB+%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GulHayat&quot;/&gt;

== آبادي ==
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب خير محمد آريجا/آريجا ٽائون ڪميٽي جي آبادي 2017ع ۾ 20,608 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 26,047 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''خير محمد آريجا جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! گذريل آدمشماريءَ کان واڌ
|- style=&quot;background:#edf5fb;&quot;
| '''2017ع'''
| 20,608
| 10,412
| 10,190
| —
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''2023ع'''
| 26,047
| 13,455
| 12,592
| لڳ ڀڳ 26.4٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.59 ماڻهو في گهر هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 3.99 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي رهائشي آدمشماريءَ موجب آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ '''4,663 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,228 پڪا، 581 نيم پڪا ۽ 2,854 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''رهائشي گهرن جي بناوت، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#7067a8; color:white;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
|- style=&quot;background:#eeeafd;&quot;
| '''4,663'''
| 1,228
| 581
| 2,854
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

آدمشماريءَ جي ساڳئي جدول ۾ شهر جي گهرن لاءِ پاڻي، بجلي، گئس ۽ ٻين بنيادي سهولتن بابت پڻ انگ اکر ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

== ديني ۽ علمي تاريخ ==
خير محمد آريجا جي سڃاڻپ جو اهم حصو ان جي ديني درسگاهن جي تاريخ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب علامه محمد آريجوي 1160هه/1747ع ڌاري هتي هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. هن درسگاهه ۾ سنڌ جي مشهور صوفي ۽ عالم '''سيد محمد راشد روضي ڌڻي''' پڻ درس نظامي ۽ حديث جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMadrasas&quot;/&gt;

علامه محمد آريجوي کان پوءِ علامه غلام حسين آريجوي هتي ديني تعليم جو سلسلو جاري رکيو. هن علمي روايت سان مولانا تاج محمد آريجوي، مولانا حڪيم غلام عمر آريجو ۽ ٻين عالمن جا نالا لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMadrasas&quot;/&gt;

تاريخي مطالعي ۾ علامه محمد آريجوي کي پنهنجي دور جي وڏن ديني استادن مان شمار ڪيو ويو آهي. هڪ تاريخي بيان موجب سندس علمي شهرت ايتري هئي جو کيس پنهنجي زماني جو '''استاد ڪل''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;HistoricVillages&quot;/&gt;

=== مدرسه شمس العلوم ===
مولانا '''تاج محمد رضائي''' خير محمد آريجا ۾ 1347هه/1928ع ۾ هڪ ديني درسگاهه قائم ڪيو، جنهن جو نالو '''مدرسه شمس العلوم''' رکيو ويو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هي مدرسو پوءِ به ديني تعليم جو مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;TajMuhammad&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاج محمد رضائي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%AC+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مولانا تاج محمد رضائي تفسير، فقهه، عقائد ۽ عربي گرامر جو عالم ۽ شاعر هو. سنڌولوجيڪل اڀياس ۾ پڻ کيس خير محمد آريجا جو عالم ڄاڻائيندي سندس علمي ڪم ۽ شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhological&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Religious Scholars of Sindh
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282001_Vol_19%29-Shoukat_Hussain_Shoro-2001-cs.pdf
 |journal=Sindhological Studies
 |volume=19
 |year=2001
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== گل حيات انسٽيٽيوٽ ==
'''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' خير محمد آريجا ۾ قائم هڪ تحقيقي، تعليمي ۽ سماجي ڀلائيءَ وارو ادارو آهي. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هن اداري جو بنياد آگسٽ 1990ع ۾ وڌو.&lt;ref name=&quot;GulHayat&quot;/&gt;

اداري جو بنيادي مقصد سنڌ جي تاريخ، ثقافت، ادب، تعليم، صحافت ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل دستاويزن ۽ ماخذن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ آهي. ان جي مجموعن ۾ سنڌ جي سياسي تحريڪن، ادبي تاريخ، صحافت، سماجي تنظيمن، پاڪستان تحريڪ ۽ برطانوي دور جي سنڌ بابت مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;GulHayat&quot;/&gt;

گل حيات انسٽيٽيوٽ تحقيق ڪندڙن، ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي شاگردن کي ماخذن تائين رسائي ۽ تحقيقي رهنمائي پڻ فراهم ڪندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;GulHayat2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gul Hayat Institute
 |url=https://drpathan.com/gul-hayat-institute-2/
 |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ
 |date=7 April 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1998ع ۾ ايمسٽرڊيم جي '''انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف سوشل هسٽري''' خير محمد آريجا ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ طرفان سنڌ جي سماجي تاريخ جو مواد محفوظ ڪرڻ جي ڪوششن کي ساراهيو ۽ ٻنهي ادارن وچ ۾ علمي سهڪار جي تجويز ڏني.&lt;ref name=&quot;IISH&quot;&gt;{{cite web
 |title=People Speak About Gulhayat
 |url=https://drpathan.com/people-speak-about-gulhayat/
 |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
خير محمد آريجا ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي اندر ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول موجود آهن.

سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' قائم آهن. انهن جا سيمس ڪوڊ ترتيبوار 413040325 ۽ 413040329 آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Directory – District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير محمد آريجا''' پڻ موجود آهي، جڏهن ته آريجا واري تعليمي انتظامي يونٽ اندر قلندر آباد، پنجو ديرو، داتو سهڙو، عبدالصمد تونيو، ميان جو ڳوٺ ۽ ٻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪمن ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا فعال سرڪاري ادارن طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting Order
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110983%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Aarif%20Hussain%2CHST%2CID%20No.10818204.PDF
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |date=14 March 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ خير محمد آريجا واري علائقي ۾ ميان جو ڳوٺ ۽ قلندر آباد سميت تعليمي مرڪز درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;NCHD&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Schools List
 |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf
 |publisher=National Commission for Human Development
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
خير محمد آريجا ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال باقراڻي @ آريجا''' واقع آهي. [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي رڪارڊ ۾ هن اسپتال کي باقراڻي تعلقي جي مرڪزي صحت اداري طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;&gt;{{cite web
 |title=CEO's Field Visit to THQ Bakrani @ Arija and RHC Banguldero in District Larkano
 |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=284
 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسپتال ۾ تعلقي سطح تي عام علاج، ايمرجنسي ۽ بنيادي طبي خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته پي پي ايڇ آءِ طرفان اداري جي خدمتن ۽ سهولتن جي نگراني جا دورا پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PPHI&quot;/&gt;

== مقامي حڪومت ==
خير محمد آريجا سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان هڪ شهري مڪاني ادارو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان 2022ع جي بلدياتي چونڊن لاءِ آريجا ٽائون ڪميٽي کي الڳ چونڊ دائري طور درج ڪيو.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ آريجا ٽائون ڪميٽي باقراڻي تعلقي ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته چونڊيل مقامي نمائندن جا رهائشي پتا پڻ ”ڳوٺ ۽ پوسٽ آفيس خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو“ طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Returned Candidates of Local Government
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2022ع واري چونڊ انتظام ۾ آريجا ۽ ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي جون ٻه الڳ ٽائون ڪميٽيون قرار ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;/&gt;

== معيشت ==
خير محمد آريجا لاڙڪاڻي جي زرعي ميداني خطي ۾ واقع آهي. مقامي تاريخي بيانن ۾ علائقي جي زمين کي زرخيز ۽ باغن لاءِ موزون قرار ڏنو ويو آهي ۽ خاص طور انب، زيتون ۽ ليمن جهڙن باغن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;LarkanaHistory&quot;/&gt;

[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي زرعي معيشت وڏي پيماني تي واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. ضلعي مان رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال سميت وڏا آبپاشي واهه گذرن ٿا، جيڪي زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جا اهم ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaWater&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental Impact Assessment – Installation of Incinerators for Disposal of Biomedical Waste in District Larkana
 |url=https://urckarachi.org/wp-content/uploads/2015/12/Final-Report-EIA-Waste-Incinerators-Larkana-051020.pdf
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]] جي هڪ تصوير؛ لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ جي معيشت واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي.]]

== سماج ۽ ثقافت ==
مقامي تاريخي ماخذن موجب خير محمد آريجا ۾ مختلف سنڌي برادريون آباد رهيون آهن، جن ۾ آريجا، ابڙا، بروهي، ڀٽي، مڱريا، ماڇي، ميربحر، منگي، ڪلهوڙا، ڪنڀر، سيد، سومرا، سيال، چنا، پٺاڻ، کوکر، پيرزادا ۽ شيخ وغيره شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanaHistory&quot;/&gt;

هن فهرست کي تاريخي سماجي بيان طور ڏسڻ گهرجي؛ جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب اهڙي شهري ورهاست شايع نٿي ڪري.

خير محمد آريجا سنڌي لوڪ چوڻين ۾ پڻ ذڪر ٿيل آهي. آريجن بابت هڪ مشهور چوڻي شهر جي مذهبي ۽ سماجي روايتن سان ڳنڍيل ٻڌائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Proverbs&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ ===
[[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] سنڌي اديب، تاريخدان، محقق ۽ تعليمدان 25 مئي 1945ع تي خير محمد آريجا ۾ ڄائو. هن سنڌ جي تاريخ ۽ ادب بابت وسيع تحقيقي ڪم ڪيو ۽ 1990ع ۾ پنهنجي اباڻي شهر ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;DurSindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GulHayat&quot;/&gt;

=== مولانا تاج محمد رضائي ===
مولانا تاج محمد رضائي خير محمد آريجا سان تعلق رکندڙ ديني عالم، شاعر ۽ نثرنگار هو. هن 1928ع ۾ شهر ۾ مدرسه شمس العلوم جو بنياد وڌو ۽ فقهي، ديني ۽ درسي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;TajMuhammad&quot;/&gt;

=== علامه محمد آريجوي ===
علامه محمد آريجوي 18هين صديءَ جو مشهور عالم ۽ مدرس هو، جنهن خير محمد آريجا ۾ ديني درسگاهه قائم ڪئي. سندس شاگردن ۾ سيد محمد راشد روضي ڌڻي جو نالو خاص طور ذڪر ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMadrasas&quot;/&gt;

== پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون ==
پوسٽل رڪارڊن موجب خير محمد آريجا جو پوسٽل ڪوڊ '''77111''' آهي.&lt;ref name=&quot;Postal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana Postal Codes
 |url=https://www.mapanet.eu/en/postal-codes/?C=PK&amp;L=0&amp;n=6&amp;o=&amp;page=11&amp;r1=08&amp;r2=07
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺ جو پوسٽ آفيس وارو نالو ڪيترن سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ دستاويزن ۾ '''پوسٽ آفيس خير محمد آريجا''' طور استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[باقراڻي]]
* [[ڳيريلو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]]
* [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://pphisindh.org پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]
* [https://drpathan.com گل حيات انسٽيٽيوٽ]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>sal6yitqpkqbod0b7zsz7wme9oixnm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيمور بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102602</id>
    <revision>
      <id>411441</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تيموري خاندان]] [[زمرو:معذور بادشاهه]]  [[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]</comment>
      <origin>411441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="ar28ebolviskuksjzqpfvyrrc25zk8l" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:معذور بادشاهه]] 
[[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]]</text>
      <sha1>ar28ebolviskuksjzqpfvyrrc25zk8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳيريلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102603</id>
    <revision>
      <id>411444</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox settlement | name                    = ڳيريلو | native_name             = ڳيريلو | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Sindh Dist Larkana.svg | mapsize                 = 250px | map_caption             = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ج...</comment>
      <origin>411444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27968" sha1="1zqwvy3wfvjv6r8rsitvgqugdbbfdq5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ڳيريلو
| native_name             = ڳيريلو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Sindh Dist Larkana.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|26|07|N|68|04|34|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             =
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 14,726
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77120
}}

'''ڳيريلو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍڙو تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ اهو '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان شهري آبادي طور درج آهي. شهر جي ڪل آبادي 14,726 هئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلي جي آبادي 11,597 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين ان جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

ڳيريلو لاڙڪاڻي جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن موجب موجوده ڳوٺ جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 16هين صديءَ تائين پوئتي وڃي ٿي ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ هي علائقو سياسي، مذهبي ۽ واپاري لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Kamber, Shahdadkot &amp; Miro Khan: Stories of Past &amp; Present
 |year=2012
 |url=https://www.scribd.com/document/95764266/Kamber-Shahdadkot-amp-Miro-Khan-Stories-of-Past-amp-Present-as-Told-by-Zulfiqar-Ali-Kalhoro-2012
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|280px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]]

== جاگرافي ==
ڳيريلو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[ڏوڪري]] کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب شهر جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.435° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.076° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garello Map
 |url=https://mapcarta.com/N11232930572
 |website=Mapcarta
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ اسلام آباد، غلام علي زهراڻي، فقير محمد کوکر، جهنجهڻ، پٽارو، جتوئي، علي خان پنهور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

ڳيريلو زرعي علائقي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي واري زمين واهن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي آباد ٿئي ٿي. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي زمين کي زرعي لحاظ کان زرخيز قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳيريلو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1069/read/54751
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ڳيريلي جي نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ روايتون موجود آهن.

تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب '''ڳيريلو''' اصل ۾ قمبر واري علائقي ۾ چانڊيا قبيلي جي جاگير مان وهندڙ '''ڳيريلو نئن''' جو نالو هو. ان روايت موجب نئن جي ڪنارن وٽ رهندڙ ماڻهن 16هين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي اچي وسندي قائم ڪئي ۽ پنهنجي پراڻي علائقي جي نسبت سان ان جو نالو ڳيريلو رکيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ قمبر واري علائقي ۾ '''ڳيريلو نئن''' جو ذڪر ڪري ٿي، جيڪا کيرٿر مان برساتي پاڻي کڻي چانڊين جي جاگير واري زمين کي سيراب ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNain&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جون نئيون
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88%D9%86+%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%88%D9%86
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻي مقامي لوڪ روايت موجب ڪلهوڙا دور جي هڪ عملدار شڪار دوران هڪ ڳيرو ماريو، جنهن کان پوءِ ان جي مادي به ساڳئي جاءِ تي مري وئي. روايت موجب ماديءَ جي وفاداريءَ کان متاثر ٿي هن وسندي کي ”ڳيري جي لوءِ“ مان '''ڳيريلو''' نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt; هيءَ روايت لوڪ ڪهاڻيءَ جي نوعيت جي آهي ۽ تاريخي ماخذن ۾ نالي جي نئن سان لاڳاپيل تشريح کان مختلف آهي.

== تاريخ ==
=== ابتدائي آبادي ===
هڪ تاريخي تحقيق موجب ڳيريلو 16هين صديءَ ۾ آباد ٿيو. ان تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قمبر جي چانڊيا جاگير واري ڳيريلو نئن جي ڪناري کان آيل ماڻهن هتي نئين آبادي قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ساڳئي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

ڳيريلو بعد ۾ ڪلهوڙن جي تحريڪ ۽ سندن سياسي عروج سان پڻ لاڳاپيل رهيو. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪلهوڙن لاءِ ڊگهي عرصي تائين هڪ '''دائري''' يا سياسي ۽ روحاني مرڪز جي حيثيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

=== ڪلهوڙا دور ===
17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي سياسي طاقت طور اڀريو. ڳيريلو سندن شروعاتي اثر واري علائقي ۾ شامل هو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙن ۽ مغل لشڪر وچ ۾ ويڙهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخي ماڳن بابت تحقيق ۾ ڳيريلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي مقبري جا آثار پڻ درج ڪيا ويا آهن. ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ مقبري جي اڏاوت، سرن، محرابي پينلن، گنبذ جي ڍانچي ۽ اندروني سجاوٽ جو تفصيلي بيان ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;LostGlory&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Lost Glory of Larkana Including Kamber Shahdadkot District
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf
 |year=2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي مسجد ===
تاريخي تحقيق موجب ڳيريلي ۾ هڪ '''ٽن گنبذن واري قديم مسجد''' پڻ موجود رهي آهي، جنهن کي ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تحقيقي ماخذ ان مسجد جي تعمير کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿو، پر اها نسبت روايتي بيان تي ٻڌل هجڻ سبب قطعي طور ثابت ٿيل تاريخ طور نه پر منسوب روايت طور ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخي بيان ۾ پڻ ڳيريلي جي هڪ پراڻي جامع مسجد ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب مقبري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

=== واپاري مرڪز ===
ڳيريلو تاريخي طور هڪ مقامي واپاري مرڪز پڻ رهيو. ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب ڪنهن زماني ۾ هي هڪ اهم بازار وارو شهر هو ۽ ورهاڱي کان اڳ هندو واپاري شهر جي واپار ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

مقامي تاريخ مطابق شهر ۾ هندو واپارين جون عمارتون، بنگلا ۽ دڪان موجود هئا. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ سان شهر جي سماجي ۽ ملڪيت واري ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;GerelloHistory&quot;/&gt;

== انتظامي تاريخ ==
20هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڳيريلو [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. 2002ع جي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري حدبنديءَ ۾ به '''ڳيريلو ٽائون''' ۽ ڳيريلو تپيدار سرڪل کي ڏوڪري تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies – Sindh Province 2002
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[باقراڻي تعلقو]] بعد ۾ ڏوڪري تعلقي مان الڳ انتظامي يونٽ طور قائم ٿيو. اليڪشن ڪميشن جي بعد واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ايس ٽي سي، ڳيريلو ٽائون ۽ ڳيريلو ٽي سي''' کي نئين ٺهيل باقراڻي تعلقي ۾ شامل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري پراڻن ڪتابن يا سوانحي ماخذن ۾ ڳيريلي کي ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل ڏسڻ تاريخي طور درست آهي، پر شهر جي '''موجوده انتظامي حيثيت باقراڻي تعلقو''' آهي.

== آبادي ==
2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي 11,597 هئي، جنهن ۾ 5,862 مرد ۽ 5,735 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ آبادي وڌي 14,726 ٿي وئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون هيون. آدمشماريءَ ۾ ڪو ٽرانسجينڊر رهواسي درج نه ٿيو. شهر ۾ سراسري گهريلو جسامت 6.09 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#eaf3f8;&quot;
| '''2017ع'''
| 11,597
| 5,862
| 5,735
| 5.71
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''2023ع'''
| 14,726
| 7,770
| 6,956
| 6.09
|}
&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع کان 2023ع تائين ڳيريلي جي شهري آباديءَ ۾ '''3,129''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني مجموعي واڌ لڳ ڀڳ '''27.0 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== آدمشماريءَ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي ===
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' کان سواءِ '''ايڊيشنل ڳيريلو ٽي سي''' اندر ”ڳيريلو“ نالي هڪ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي به الڳ درج آهي، جنهن جي آبادي 6,114 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي انگ هڪٻئي سان ملائڻ نه گهرجن: '''14,726''' شهر/ٽائون ڪميٽي جي شهري آبادي آهي، جڏهن ته '''6,114''' ساڳئي نالي واري الڳ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي جو انگ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSRural2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''51.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''62.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.18 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; text-align:center;&quot;
|+ '''خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#287271; color:white;&quot;
! زمرو
! خواندگي شرح
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''مجموعي'''
| 51.94٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''مرد'''
| 62.40٪
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
| '''عورتون'''
| 40.18٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ساڳئي شمارياتي جدول موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي 14,726 رهواسين مان 14,621 مسلمان ۽ 105 غير مسلم آباديءَ سان تعلق رکندڙ ماڻهو درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBSUrbanStats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ مجموعي طور '''2,418 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 1,115 پڪا، 233 نيم پڪا ۽ 1,070 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي انگن موجب 2,374 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 1,014 لاءِ بجلي ۽ 1,271 لاءِ گئس جي سهولت درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6b4f9b; color:white;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
|- style=&quot;background:#f2edf8;&quot;
| '''2,418'''
| 1,115
| 233
| 1,070
| 2,374
| 1,014
| 1,271
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.&lt;ref name=&quot;PBSHousing2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ==
ڳيريلو باقراڻي تعلقي جو هڪ مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڳيريلو''' ۽ شهر جا ٻيا پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Budget and Institution List – District Larkana
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو جو سيمس ڪوڊ '''413040334''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSUSAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو کي فعال تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Education2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer and Posting Order
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/113580%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr%20Bashir%20Ahmed%20Jiskani%2CAssistant%20%28BS-16%29%20ID%20No.10232499.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |date=16 April 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڳيريلو، تعلقو باقراڻي''' لاءِ پڻ بجيٽ مختص ڪيل آهي.&lt;ref name=&quot;Budget2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III – Budget Estimates 2025–26
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=Finance Department, Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
ڳيريلي ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' قائم آهي، جيڪو شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.

2021ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت لاڙڪاڻي ضلعي جا اٺ وڏا سرڪاري صحت مرڪز پي پي ايڇ آءِ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. انهن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;DawnHealth&quot;&gt;{{cite news
 |title=Eight govt hospitals in Larkana being handed over to PPHI
 |url=https://www.dawn.com/news/1672759
 |work=Dawn
 |date=2 February 2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي ڪارڪردگي ڊيش بورڊ ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو، ضلعو لاڙڪاڻو''' پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facility Ranking Dashboard — Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/04/shhaid.html
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي حڪومت ==
ڳيريلو موجوده مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ڳيريلو''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Returned Candidates of Local Governments
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي تازي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي ڳيريلي جي چيئرمين طور '''عرفان احمد جتوئي''' ۽ وائيس چيئرمين طور '''ظهور احمد ڪماريه''' جا نالا درج آهن؛ ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPMembers&quot;/&gt;

ان کان اڳ ڳيريلو يونين ڪائونسل جي صورت ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2011–12ع واري مقامي حڪومت جي آڊٽ فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل ڳيريلو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' صاف طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين باقراڻي جي اڳوڻي تعلقي ميونسپل انتظاميه جي جاءِ تي ڳيريلو ۽ آريجا جون ٽائون ڪميٽيون قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;&gt;{{cite news
 |title=400 TMA employees unpaid for past four months
 |url=https://dailytimes.com.pk/20395/400-tma-employees-unpaid-for-past-four-months/
 |work=Daily Times
 |date=30 March 2017
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
ڳيريلو مقامي روڊن وسيلي [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. شهر کان ڏوڪري لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

2025ع ۾ ''Dawn'' ۾ ڇپيل هڪ شهري خط ۾ ڳيريلو کان عمر ڀيو ۽ باقراڻي کان ڳيريلو ويندڙ رستن جي نامڪمل تعمير جو مسئلو اٿاريو ويو، جنهن مان انهن رستن جي مقامي آمدرفت لاءِ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnRoad&quot;&gt;{{cite news
 |title=Incomplete roads
 |url=https://www.dawn.com/news/1887149
 |work=Dawn
 |date=23 January 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ڀرپاسي ۾ حيدر بخش جتوئي ريلوي اسٽيشن ۽ باقراڻي روڊ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳيريلي جي معيشت تاريخي طور زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل رهي آهي. شهر ڀرپاسي جي زرعي آبادين لاءِ ننڍي بازار ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.

تاريخي ماخذ ڳيريلي کي ڪنهن دور ۾ علائقي جو اهم واپاري مرڪز ڄاڻائين ٿا، جتي ورهاڱي کان اڳ هندو واپارين جو وڏو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2012&quot;/&gt;

جديد دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، اناج ۽ سارين جي واپار، ننڍي ڪاروبار، سرڪاري نوڪرين ۽ مقامي خدمتن جو حصو آهي. ڳيريلو ۽ باقراڻي وارو علائقو سنڌ جي انهن علائقن ۾ شامل آهي جتي سارين جي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم معاشي سرگرمي آهي.

== ثقافت ۽ ادب ==
ڳيريلو سنڌي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. [[سنڌي ادبي سنگت]] جي ڳيريلو شاخ مقامي سطح تي ادبي سرگرمين جو مرڪز رهي آهي.

سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''ابرار حسين ابڙو''' 21 مارچ 1974ع تي ڳيريلي ۾ پيدا ٿيو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 1996ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ سنڌي ادبي سنگت ڳيريلو شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ '''ڳيريلو هسٽاريڪل سوسائٽي''' سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;&gt;{{cite web
 |title=ابرار ابڙو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ابرار ابڙي شاعري، غزل، نظم، ڪهاڻين ۽ ادبي اڀياس ۾ ڪم ڪيو آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''اکين کي پنڌ ڪرڻو آ''' 2023ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;AbrarAbro&quot;/&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
ڳيريلي ۾ سنڌ پوليس جي '''پوليس اسٽيشن ڳيريلو''' موجود آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۽ سنڌ جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ ڪيترن ڪيسن ۾ پوليس اسٽيشن ڳيريلو جو نالو اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case Profile – SHO PS Gerello
 |url=https://cases.shc.gov.pk/khi/web/index.php?id=431343&amp;r=cases%2Fview
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ مواصلات ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب '''ڳيريلو''' جو پوسٽل ڪوڊ '''77120''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Code Directory
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[باقراڻي]]
* [[خير محمد آريجا]]
* [[ڏوڪري]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]</text>
      <sha1>1zqwvy3wfvjv6r8rsitvgqugdbbfdq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اورنگزيب عالمگير</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102604</id>
    <revision>
      <id>411448</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مغل بادشاهه]] [[زمرو:مغل خاندان]] [[زمرو:مغليه سلطنت]] [[زمرو:هندوستان جا بادشاهه]] [[زمرو:هندوستان جا مسلمان بادشاهه]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا مسلمان حڪمران]]</comment>
      <origin>411448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="2w6p4bs6msavq54uads8vky7b1sc8d1" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل بادشاهه]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مغليه سلطنت]]
[[زمرو:هندوستان جا بادشاهه]]
[[زمرو:هندوستان جا مسلمان بادشاهه]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا مسلمان حڪمران]]</text>
      <sha1>2w6p4bs6msavq54uads8vky7b1sc8d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مغل خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102605</id>
    <revision>
      <id>411449</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مغل]] [[زمرو:تيموري خاندان]]</comment>
      <origin>411449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="3itwtsm51msvcxwq15wepegwki2tiu8" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]</text>
      <sha1>3itwtsm51msvcxwq15wepegwki2tiu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بکو ديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102606</id>
    <revision>
      <id>411450</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox settlement | name                    = بکوديرو | other_name              = بکو ديرو | native_name             = بکو ديرو | native_name_lang        = sd | settlement_type         = ڳوٺ | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Larkana District.jpg | mapsize                 = 250px | map_caption             = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ باق...</comment>
      <origin>411450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19905" sha1="8afteb8c5ozu6yk5420fqbwwtmgftp2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = بکوديرو
| other_name              = بکو ديرو
| native_name             = بکو ديرو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺ
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Larkana District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|25|54|N|68|08|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| subdivision_type4       = مقامي انتظامي علائقو
| subdivision_name4       = مهرابپور
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 42
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77081
}}

'''بکوديرو''' يا '''بکو ديرو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ پراڻو ڳوٺ آهي. ڳوٺ خاص طور سنڌ جي مشهور هاري اڳواڻ، شاعر، اديب ۽ سياستدان '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي بکوديري ۾ ڄائو، جنهن سبب هن ننڍڙي ڳوٺ کي سنڌ جي جديد سياسي ۽ هاري تحريڪ جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;&gt;{{cite web
 |title=حيدر بخش جتوئي ڪامريڊ
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A+%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄڪلهه بکوديرو باقراڻي تعلقي جي مهرابپور واري مقامي انتظامي ۽ تعليمي علائقي ۾ شامل آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' ۽ بکوديرو جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري اسڪول '''باقراڻي تعلقو، مهرابپور''' هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standardized Achievement Test Schedule – District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ بکوديرو هاڻي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]]

== نالو ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakho Dero'''، '''Bakhodero''' ۽ ڪڏهن '''Bakadero''' لکيل ملي ٿو، جڏهن ته سنڌي ۾ '''بکو ديرو''' ۽ گڏيل صورت '''بکوديرو''' ٻئي استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;&gt;{{cite web
 |title=Maps, Weather, and Airports for Bakadero, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bakadero.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ”ديرو“ نالي ماڳن بابت شايع ٿيل هڪ فهرست ۾ پڻ '''بکو ديرو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Nehan&quot;&gt;{{cite book
 |title=نينهن
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D9%8A%D9%86%DA%BE%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%B0%D9%86_%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88-2022-%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1.pdf
 |year=2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
بکوديرو اتر سنڌ جي لاڙڪاڻي واري زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°25′54″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°08′04″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 42 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;/&gt;

بکوديرو [[ڏوڪري]]، [[باقراڻي]]، [[ڳيريلو]] ۽ مهرابپور واري ڳوٺاڻي پٽي جي ويجهو واقع آهي. هن علائقي جون زمينون لاڙڪاڻي جي وسيع آبپاشي نظام جو حصو آهن، جتي زراعت مقامي معيشت جي بنيادي سرگرمين مان آهي.

[[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]]؛ لاڙڪاڻي ۽ باقراڻي واري زرعي پٽيءَ جي آبپاشي نظام جو حصو.]]

باقراڻي تعلقي ۾ سارين، ڪڻڪ، ساڳ، گوبي، بصر ۽ شلجم سميت ڪيترائي فصل ۽ ڀاڄيون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته دادو واهه ۽ رائيس واهه تعلقي جي زرعي زمينن لاءِ اهم آبپاشي ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;BakraniInfo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bakrani Tehsil
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bakrani_Tehsil
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
بکوديرو تاريخي طور [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. ان ڪري پراڻن سوانحي، تعليمي، پوسٽل ۽ تاريخي ماخذن ۾ ڳوٺ جي پتي سان '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;UVAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Alumni Directory
 |url=https://www.uvas.edu.pk/doc/alumni/2013/Alumni-Directory.pdf
 |publisher=University of Veterinary and Animal Sciences
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مثال طور [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي حيدر بخش جتوئي بابت داخلا ۾ سندس جنم هنڌ '''ڳوٺ بکو ديرو، تعلقو ڏوڪري''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt; اهو سندس 1901ع واري جنم وقت جي انتظامي حيثيت مطابق درست آهي.

بعد ۾ ڏوڪري تعلقي جي نئين سر انتظامي ورهاست دوران '''باقراڻي تعلقو''' الڳ قائم ڪيو ويو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حدبنديءَ واري سرڪاري دستاويز ۾ باقراڻي کي صاف طور '''نئون ٺهيل تعلقو''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies – Larkana District
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئين انتظامي ترتيب کان پوءِ بکوديرو باقراڻي تعلقي ۾ شامل ٿيو. سنڌ تعليم کاتي جي جديد سرڪاري رڪارڊ ۾ بکوديرو، مهرابپور يونين ڪائونسل ۽ باقراڻي تعلقي هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''بکوديري جي انتظامي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! دور
! تعلقو
! ضلعو
! حيثيت
|- style=&quot;background:#edf5fb;&quot;
| '''پراڻو انتظامي دور'''
| [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]]
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| ڏوڪري تعلقي جو ڳوٺ
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''موجوده دور'''
| [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي]]
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| مهرابپور واري مقامي انتظامي علائقي جو ڳوٺ
|}
&lt;small&gt;ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== حيدر بخش جتوئي ۽ بکوديرو ==
بکوديري جي تاريخي سڃاڻپ [[حيدر بخش جتوئي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 7 آڪٽوبر 1901ع تي هتي فقير الله داد جتوئي جي گهر ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

حيدر بخش جتوئي سنڌ جي هاري تحريڪ جي اهم ترين اڳواڻن مان هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ برطانوي دور ۾ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ ڪم ڪيو ۽ آخرڪار ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تائين پهتو. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪاري ملازمت ڇڏي هن پنهنجي زندگي سنڌ جي هارين، پورهيتن ۽ سياسي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪئي.&lt;ref name=&quot;Khamisani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khamisani
 |first=Amena
 |title=Sind's Contribution to English
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sind%27S_Contribution_To_English-Professor_%20Amena_Khamisani-1975-Complete.pdf
 |year=1975
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروفيسر امينه خميساڻي پنهنجي ڪتاب ''Sind's Contribution to English'' ۾ حيدر بخش جتوئي کي بکو ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو سان تعلق رکندڙ سنڌ جو مشهور هاري اڳواڻ ڄاڻايو آهي ۽ لکي ٿي ته هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Khamisani&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب جتوئي سنڌي ست درجا پڙهڻ کان پوءِ 1918ع ۾ فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان پاس ڪيو، پوءِ لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ ۽ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي آنرز جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

حيدر بخش جتوئي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو اڳواڻ، شاعر ۽ ليکڪ پڻ هو ۽ هن هارين جي زميني ۽ معاشي حقن، سنڌ جي صوبائي حقن ۽ ون يونٽ جي مخالفت لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾ ''جيئي سنڌ''، زمينداري نظام، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي معاشي مسئلن بابت ڪم شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=حيدر بخش جتوئي جا ڪتاب
 |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&amp;title=Hyder+Bakhsh+Jatoi
 |publisher=سنڌ حڪومت، ثقافت کاتو
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بکوديرو انهيءَ ڪري سنڌ جي هاري ۽ ترقي پسند سياسي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ علامتي ڳوٺ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

== تعليم ==
بکوديري ۾ سرڪاري پرائمري کان هاءِ اسڪول سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ موجب شهر/ڳوٺ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا هي آهن:&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana Government School Directory
 |url=https://www.yumpu.com/it/document/view/10563919/district-larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040331
* '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040078
* '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040129
* '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040314

سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڪلسٽرنگ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو''' کي مهرابپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 18 اسڪول لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Cluster&quot;&gt;{{cite web
 |title=Clustering Hub Schools List – District Larkana
 |url=https://www.scribd.com/document/938622074/Clustering-Hub-Schools-List-DISTRICT-LARKANA
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي 2015ع واري معياري امتحاني رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو کي باقراڻي تعلقي جي مهرابپور يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

=== حيدر بخش جتوئي هاءِ اسڪول ===
ڳوٺ جو اهم ثانوي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ جي مشهور سپوت حيدر بخش جتوئي جي نالي تي رکيل آهي.

سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري ۽ پگهارن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ به هي اسڪول '''GBHS Hyder Bux Jatoi (Bakho Dero)، مهرابپور، باقراڻي''' طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;JSTSalary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي انتظام ==
سنڌ تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري انتظامي رڪارڊن ۾ بکوديرو '''مهرابپور''' يونين ڪائونسل/مقامي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

مهرابپور واري علائقي ۾ بکوديرو کان سواءِ مهرابپور، ٻڌو وهڻ جتوئي، واهوچا، لالا جا ڀاڻ، علي خان پنهور، حاجي اقبال کروس ۽ ٻيون ڀرپاسي واريون آباديون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Cluster&quot;/&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
بکوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي مهرابپور، باقراڻي، ڏوڪري ۽ ڳيريلو سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ بکوديرو ۽ مهرابپور واري علائقي جا ڪيترائي شمارياتي بلاڪ ۽ پولنگ اسٽيشنون گڏيل چونڊ علائقي طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Polling Scheme NA-195 Larkana-II
 |url=https://www.scribd.com/document/983449633/NA-195-Larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بکوديري جي نالي سان الڳ پوسٽ آفيس پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ملي ٿي، جتي ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ پتو '''P/O Bakho Dero''' لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

== پوسٽل ڪوڊ ==
پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽرين موجب بکوديري جو پوسٽل ڪوڊ '''77081''' آهي. ساڳئي پوسٽل دائري ۾ مهرابپور جتوئي، بکش جتوئي، حاجي يار محمد جتوئي، لالي جا ڀاڻ ۽ بکر ڪريرا جهڙيون آباديون پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Postal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana Postal Codes
 |url=https://www.mapanet.eu/EN/postal-codes/?C=PK&amp;L=0&amp;n=4&amp;o=&amp;page=3&amp;r1=08&amp;r2=07&amp;r3=&amp;r4=
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
بکوديرو زرعي علائقي ۾ واقع هئڻ سبب مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن تي آهي. باقراڻي تعلقي ۾ خاص طور ساريون ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته سبزين ۽ مال پالڻ سان پڻ ڳوٺاڻن جي معيشت لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;BakraniInfo&quot;/&gt;

علائقي جي زرعي زمينن لاءِ دادو واهه، رائيس واهه ۽ انهن مان نڪرندڙ ننڍيون شاخون اهم آبپاشي ذريعا آهن.

== سماجي ۽ تاريخي اهميت ==
بکوديرو آباديءَ جي لحاظ کان ننڍو ڳوٺ آهي، پر حيدر بخش جتوئي سان وابستگيءَ سبب سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ ان جي اهميت ان جي جسامت کان گهڻي آهي.

سنڌي اخبارن ۽ تحقيقي مضمونن ۾ جتوئي جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ جي موقعي تي بکوديرو کي بار بار سندس جنم ڀومي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. 2025ع ۾ ''عوامي آواز'' ۾ حيدر بخش جتوئي بابت ڇپيل مضمون ۾ پڻ 7 آڪٽوبر 1901ع تي سندس جنم بکوديري ۾ ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;AwamiAwaz&quot;&gt;{{cite news
 |title=هارين جي حقن جو محافظ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي
 |url=https://awamiawaz.pk/1316708
 |work=عوامي آواز
 |date=7 October 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

''سنڌ ايڪسپريس'' پڻ حيدر بخش جتوئي کي بکوديري ۾ پيدا ٿيل سنڌ جي هاري تحريڪ ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhExpress&quot;&gt;{{cite news
 |title=حيدر بخش جتوئي: هڪ ثابت قدم انقلابي
 |url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/34689/
 |work=سنڌ ايڪسپريس
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== حيدر بخش جتوئي ===
'''[[حيدر بخش جتوئي]]''' (1901ع–1970ع) بکوديري جي سڀ کان مشهور شخصيت آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر، سياسي ڪارڪن، شاعر، اديب ۽ هارين جي حقن جو اڳواڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

هن زمينداري ۽ هاري نظام، سنڌ جي حقن، ون يونٽ ۽ سماجي انصاف بابت وڏي تعداد ۾ پمفليٽ، مضمون ۽ ڪتاب لکيا. سنڌ حڪومت جي لائبريري رڪارڊ ۾ سندس ''آزادي قوم''، ''جيئي سنڌ''، ''زميندار شاهي'' ۽ سنڌ جي زميني ٽيڪسن بابت انگريزي تصنيفون محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;SindhLibrary&quot;/&gt;

سندس نالي سان بکوديري ۾ قائم هاءِ اسڪول ڳوٺ جي تعليمي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;JSTSalary&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حيدر بخش جتوئي]]
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[مهرابپور]]
* [[ڳيريلو]]
* [[ڏوڪري]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[سنڌ هاري ڪاميٽي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://encyclopediasindhiana.org انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>8afteb8c5ozu6yk5420fqbwwtmgftp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411451</id>
      <parentid>411450</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19901" sha1="qlbn9yzzqaeuna8ba5cpn3hr4iy2cyy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = بکوديرو
| other_name              = Bakho Dero 
| native_name             = بکو ديرو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺ
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Larkana District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|25|54|N|68|08|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[باقراڻي تعلقو]]
| subdivision_type4       = مقامي انتظامي علائقو
| subdivision_name4       = مهرابپور
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 42
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77081
}}

'''بکوديرو''' يا '''بکو ديرو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ پراڻو ڳوٺ آهي. ڳوٺ خاص طور سنڌ جي مشهور هاري اڳواڻ، شاعر، اديب ۽ سياستدان '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي بکوديري ۾ ڄائو، جنهن سبب هن ننڍڙي ڳوٺ کي سنڌ جي جديد سياسي ۽ هاري تحريڪ جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;&gt;{{cite web
 |title=حيدر بخش جتوئي ڪامريڊ
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A+%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A
 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄڪلهه بکوديرو باقراڻي تعلقي جي مهرابپور واري مقامي انتظامي ۽ تعليمي علائقي ۾ شامل آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' ۽ بکوديرو جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري اسڪول '''باقراڻي تعلقو، مهرابپور''' هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standardized Achievement Test Schedule – District Larkana
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ بکوديرو هاڻي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]]

== نالو ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakho Dero'''، '''Bakhodero''' ۽ ڪڏهن '''Bakadero''' لکيل ملي ٿو، جڏهن ته سنڌي ۾ '''بکو ديرو''' ۽ گڏيل صورت '''بکوديرو''' ٻئي استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;&gt;{{cite web
 |title=Maps, Weather, and Airports for Bakadero, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bakadero.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ”ديرو“ نالي ماڳن بابت شايع ٿيل هڪ فهرست ۾ پڻ '''بکو ديرو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Nehan&quot;&gt;{{cite book
 |title=نينهن
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D9%8A%D9%86%DA%BE%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%B0%D9%86_%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88-2022-%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1.pdf
 |year=2022
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
بکوديرو اتر سنڌ جي لاڙڪاڻي واري زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°25′54″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°08′04″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 42 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;/&gt;

بکوديرو [[ڏوڪري]]، [[باقراڻي]]، [[ڳيريلو]] ۽ مهرابپور واري ڳوٺاڻي پٽي جي ويجهو واقع آهي. هن علائقي جون زمينون لاڙڪاڻي جي وسيع آبپاشي نظام جو حصو آهن، جتي زراعت مقامي معيشت جي بنيادي سرگرمين مان آهي.

[[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]]؛ لاڙڪاڻي ۽ باقراڻي واري زرعي پٽيءَ جي آبپاشي نظام جو حصو.]]

باقراڻي تعلقي ۾ سارين، ڪڻڪ، ساڳ، گوبي، بصر ۽ شلجم سميت ڪيترائي فصل ۽ ڀاڄيون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته دادو واهه ۽ رائيس واهه تعلقي جي زرعي زمينن لاءِ اهم آبپاشي ذريعا آهن.&lt;ref name=&quot;BakraniInfo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bakrani Tehsil
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bakrani_Tehsil
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
بکوديرو تاريخي طور [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. ان ڪري پراڻن سوانحي، تعليمي، پوسٽل ۽ تاريخي ماخذن ۾ ڳوٺ جي پتي سان '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;UVAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Alumni Directory
 |url=https://www.uvas.edu.pk/doc/alumni/2013/Alumni-Directory.pdf
 |publisher=University of Veterinary and Animal Sciences
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

مثال طور [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي حيدر بخش جتوئي بابت داخلا ۾ سندس جنم هنڌ '''ڳوٺ بکو ديرو، تعلقو ڏوڪري''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt; اهو سندس 1901ع واري جنم وقت جي انتظامي حيثيت مطابق درست آهي.

بعد ۾ ڏوڪري تعلقي جي نئين سر انتظامي ورهاست دوران '''باقراڻي تعلقو''' الڳ قائم ڪيو ويو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حدبنديءَ واري سرڪاري دستاويز ۾ باقراڻي کي صاف طور '''نئون ٺهيل تعلقو''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies – Larkana District
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

نئين انتظامي ترتيب کان پوءِ بکوديرو باقراڻي تعلقي ۾ شامل ٿيو. سنڌ تعليم کاتي جي جديد سرڪاري رڪارڊ ۾ بکوديرو، مهرابپور يونين ڪائونسل ۽ باقراڻي تعلقي هيٺ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''بکوديري جي انتظامي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! دور
! تعلقو
! ضلعو
! حيثيت
|- style=&quot;background:#edf5fb;&quot;
| '''پراڻو انتظامي دور'''
| [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]]
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| ڏوڪري تعلقي جو ڳوٺ
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| '''موجوده دور'''
| [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي]]
| [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
| مهرابپور واري مقامي انتظامي علائقي جو ڳوٺ
|}
&lt;small&gt;ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.&lt;ref name=&quot;ECPBakrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== حيدر بخش جتوئي ۽ بکوديرو ==
بکوديري جي تاريخي سڃاڻپ [[حيدر بخش جتوئي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 7 آڪٽوبر 1901ع تي هتي فقير الله داد جتوئي جي گهر ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

حيدر بخش جتوئي سنڌ جي هاري تحريڪ جي اهم ترين اڳواڻن مان هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ برطانوي دور ۾ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ ڪم ڪيو ۽ آخرڪار ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تائين پهتو. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪاري ملازمت ڇڏي هن پنهنجي زندگي سنڌ جي هارين، پورهيتن ۽ سياسي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪئي.&lt;ref name=&quot;Khamisani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khamisani
 |first=Amena
 |title=Sind's Contribution to English
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sind%27S_Contribution_To_English-Professor_%20Amena_Khamisani-1975-Complete.pdf
 |year=1975
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروفيسر امينه خميساڻي پنهنجي ڪتاب ''Sind's Contribution to English'' ۾ حيدر بخش جتوئي کي بکو ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو سان تعلق رکندڙ سنڌ جو مشهور هاري اڳواڻ ڄاڻايو آهي ۽ لکي ٿي ته هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Khamisani&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب جتوئي سنڌي ست درجا پڙهڻ کان پوءِ 1918ع ۾ فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان پاس ڪيو، پوءِ لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ ۽ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي آنرز جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

حيدر بخش جتوئي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو اڳواڻ، شاعر ۽ ليکڪ پڻ هو ۽ هن هارين جي زميني ۽ معاشي حقن، سنڌ جي صوبائي حقن ۽ ون يونٽ جي مخالفت لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾ ''جيئي سنڌ''، زمينداري نظام، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي معاشي مسئلن بابت ڪم شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=حيدر بخش جتوئي جا ڪتاب
 |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&amp;title=Hyder+Bakhsh+Jatoi
 |publisher=سنڌ حڪومت، ثقافت کاتو
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بکوديرو انهيءَ ڪري سنڌ جي هاري ۽ ترقي پسند سياسي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ علامتي ڳوٺ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

== تعليم ==
بکوديري ۾ سرڪاري پرائمري کان هاءِ اسڪول سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن.

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ موجب شهر/ڳوٺ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا هي آهن:&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Larkana Government School Directory
 |url=https://www.yumpu.com/it/document/view/10563919/district-larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

* '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040331
* '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040078
* '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040129
* '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040314

سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڪلسٽرنگ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو''' کي مهرابپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 18 اسڪول لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Cluster&quot;&gt;{{cite web
 |title=Clustering Hub Schools List – District Larkana
 |url=https://www.scribd.com/document/938622074/Clustering-Hub-Schools-List-DISTRICT-LARKANA
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي 2015ع واري معياري امتحاني رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو کي باقراڻي تعلقي جي مهرابپور يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

=== حيدر بخش جتوئي هاءِ اسڪول ===
ڳوٺ جو اهم ثانوي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ جي مشهور سپوت حيدر بخش جتوئي جي نالي تي رکيل آهي.

سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري ۽ پگهارن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ به هي اسڪول '''GBHS Hyder Bux Jatoi (Bakho Dero)، مهرابپور، باقراڻي''' طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;JSTSalary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مقامي انتظام ==
سنڌ تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري انتظامي رڪارڊن ۾ بکوديرو '''مهرابپور''' يونين ڪائونسل/مقامي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

مهرابپور واري علائقي ۾ بکوديرو کان سواءِ مهرابپور، ٻڌو وهڻ جتوئي، واهوچا، لالا جا ڀاڻ، علي خان پنهور، حاجي اقبال کروس ۽ ٻيون ڀرپاسي واريون آباديون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Cluster&quot;/&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
بکوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي مهرابپور، باقراڻي، ڏوڪري ۽ ڳيريلو سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ بکوديرو ۽ مهرابپور واري علائقي جا ڪيترائي شمارياتي بلاڪ ۽ پولنگ اسٽيشنون گڏيل چونڊ علائقي طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Polling Scheme NA-195 Larkana-II
 |url=https://www.scribd.com/document/983449633/NA-195-Larkana
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بکوديري جي نالي سان الڳ پوسٽ آفيس پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ملي ٿي، جتي ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ پتو '''P/O Bakho Dero''' لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;SELD-SAT&quot;/&gt;

== پوسٽل ڪوڊ ==
پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽرين موجب بکوديري جو پوسٽل ڪوڊ '''77081''' آهي. ساڳئي پوسٽل دائري ۾ مهرابپور جتوئي، بکش جتوئي، حاجي يار محمد جتوئي، لالي جا ڀاڻ ۽ بکر ڪريرا جهڙيون آباديون پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Postal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana Postal Codes
 |url=https://www.mapanet.eu/EN/postal-codes/?C=PK&amp;L=0&amp;n=4&amp;o=&amp;page=3&amp;r1=08&amp;r2=07&amp;r3=&amp;r4=
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
بکوديرو زرعي علائقي ۾ واقع هئڻ سبب مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن تي آهي. باقراڻي تعلقي ۾ خاص طور ساريون ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته سبزين ۽ مال پالڻ سان پڻ ڳوٺاڻن جي معيشت لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;BakraniInfo&quot;/&gt;

علائقي جي زرعي زمينن لاءِ دادو واهه، رائيس واهه ۽ انهن مان نڪرندڙ ننڍيون شاخون اهم آبپاشي ذريعا آهن.

== سماجي ۽ تاريخي اهميت ==
بکوديرو آباديءَ جي لحاظ کان ننڍو ڳوٺ آهي، پر حيدر بخش جتوئي سان وابستگيءَ سبب سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ ان جي اهميت ان جي جسامت کان گهڻي آهي.

سنڌي اخبارن ۽ تحقيقي مضمونن ۾ جتوئي جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ جي موقعي تي بکوديرو کي بار بار سندس جنم ڀومي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. 2025ع ۾ ''عوامي آواز'' ۾ حيدر بخش جتوئي بابت ڇپيل مضمون ۾ پڻ 7 آڪٽوبر 1901ع تي سندس جنم بکوديري ۾ ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;AwamiAwaz&quot;&gt;{{cite news
 |title=هارين جي حقن جو محافظ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي
 |url=https://awamiawaz.pk/1316708
 |work=عوامي آواز
 |date=7 October 2025
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

''سنڌ ايڪسپريس'' پڻ حيدر بخش جتوئي کي بکوديري ۾ پيدا ٿيل سنڌ جي هاري تحريڪ ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhExpress&quot;&gt;{{cite news
 |title=حيدر بخش جتوئي: هڪ ثابت قدم انقلابي
 |url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/34689/
 |work=سنڌ ايڪسپريس
 |access-date=11 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
=== حيدر بخش جتوئي ===
'''[[حيدر بخش جتوئي]]''' (1901ع–1970ع) بکوديري جي سڀ کان مشهور شخصيت آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر، سياسي ڪارڪن، شاعر، اديب ۽ هارين جي حقن جو اڳواڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJatoi&quot;/&gt;

هن زمينداري ۽ هاري نظام، سنڌ جي حقن، ون يونٽ ۽ سماجي انصاف بابت وڏي تعداد ۾ پمفليٽ، مضمون ۽ ڪتاب لکيا. سنڌ حڪومت جي لائبريري رڪارڊ ۾ سندس ''آزادي قوم''، ''جيئي سنڌ''، ''زميندار شاهي'' ۽ سنڌ جي زميني ٽيڪسن بابت انگريزي تصنيفون محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;SindhLibrary&quot;/&gt;

سندس نالي سان بکوديري ۾ قائم هاءِ اسڪول ڳوٺ جي تعليمي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;JSTSalary&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[حيدر بخش جتوئي]]
* [[باقراڻي تعلقو]]
* [[مهرابپور]]
* [[ڳيريلو]]
* [[ڏوڪري]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]
* [[سنڌ هاري ڪاميٽي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://encyclopediasindhiana.org انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

[[زمرو:باقراڻي تعلقو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>qlbn9yzzqaeuna8ba5cpn3hr4iy2cyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مغل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102607</id>
    <revision>
      <id>411452</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:هندستان جا منگول]]</comment>
      <origin>411452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="4jpuk6t8mmrlkyn0vimfmcyaeisb0la" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:هندستاني ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جا منگول]]</text>
      <sha1>4jpuk6t8mmrlkyn0vimfmcyaeisb0la</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411453</id>
      <parentid>411452</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="cnae2ckxeq6qruc0wn4k53nks3bcclh" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:هندستاني ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جا منگول]]</text>
      <sha1>cnae2ckxeq6qruc0wn4k53nks3bcclh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستان جا منگول</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102608</id>
    <revision>
      <id>411454</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]] [[زمرو:هندستاني ماڻهو]]</comment>
      <origin>411454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="aqzo8alcysesbyqqvtt9xszvdw9myjx" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:هندستاني ماڻهو]]</text>
      <sha1>aqzo8alcysesbyqqvtt9xszvdw9myjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سمرقند جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102609</id>
    <revision>
      <id>411455</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سمرقند]] [[زمرو:ازبڪستان جا ماڻهو]]</comment>
      <origin>411455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="b4ggg61e1fb32uhgfu5b8hmzpga4eut" xml:space="preserve">[[زمرو:سمرقند]]
[[زمرو:ازبڪستان جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>b4ggg61e1fb32uhgfu5b8hmzpga4eut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ازبڪستان جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102610</id>
    <revision>
      <id>411456</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="bywk4veyzd04dbgng00276af43qiknq" xml:space="preserve">[[زمرو:ازبڪستان]]
[[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>bywk4veyzd04dbgng00276af43qiknq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411457</id>
      <parentid>411456</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ازبڪستان]]; added [[Category:ازبڪستان جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="mr4vfq5vs752xbotxvwq8o8if0potnf" xml:space="preserve">[[زمرو:ازبڪستان جي ثقافت]]
[[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>mr4vfq5vs752xbotxvwq8o8if0potnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102611</id>
    <revision>
      <id>411458</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>411458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="1rd882omk7o2f8kmbjef64yblnhldcq" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جو سماج]]
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>1rd882omk7o2f8kmbjef64yblnhldcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مسلمان منگول بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102612</id>
    <revision>
      <id>411459</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:منگول بادشاهه]] [[زمرو:مسلمان بادشاهه]]</comment>
      <origin>411459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="t5x5hm582d69h4trhxvh34agykkyf72" xml:space="preserve">[[زمرو:مسلمان]]
[[زمرو:منگول بادشاهه]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]]</text>
      <sha1>t5x5hm582d69h4trhxvh34agykkyf72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411461</id>
      <parentid>411459</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="r0s5z3o8gfw6y74zqs44qly3lwegp2g" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:مسلمان بادشاهه]]</text>
      <sha1>r0s5z3o8gfw6y74zqs44qly3lwegp2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:معذور بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102613</id>
    <revision>
      <id>411462</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:معذوري]]</comment>
      <origin>411462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="69ni2dbpcspea2khyuxwgrlccph9dr4" xml:space="preserve">[[زمرو:بادشاهه]]
[[زمرو:معذوري]]</text>
      <sha1>69ni2dbpcspea2khyuxwgrlccph9dr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102614</id>
    <revision>
      <id>411463</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ازبڪستان جا ماڻھو]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="rnkby77ft4k5o7dzzioyd72v28xy0ma" xml:space="preserve">[[زمرو:ازبڪستان جا ماڻھو]]
[[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>rnkby77ft4k5o7dzzioyd72v28xy0ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102615</id>
    <revision>
      <id>411464</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]]</comment>
      <origin>411464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="teteqfbi7yek1nsbi9pyjryb7sh6mq9" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>teteqfbi7yek1nsbi9pyjryb7sh6mq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411465</id>
      <parentid>411464</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:وچ ايشيا جا ماڻهو]]; added [[Category:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="l21tz52n7nh1bwn8spwnuauwxiynbvm" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]]</text>
      <sha1>l21tz52n7nh1bwn8spwnuauwxiynbvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411466</id>
      <parentid>411465</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="teteqfbi7yek1nsbi9pyjryb7sh6mq9" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>teteqfbi7yek1nsbi9pyjryb7sh6mq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102616</id>
    <revision>
      <id>411467</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]]</comment>
      <origin>411467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="favas7g3hedtlrixdee9gcfdhvfzghc" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>favas7g3hedtlrixdee9gcfdhvfzghc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1405ع جون فوتگيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102617</id>
    <revision>
      <id>411469</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1405ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>411469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="flavr39d99g0roe05xqn7ykplp45ls2" xml:space="preserve">[[زمرو:1405ع]]
[[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>flavr39d99g0roe05xqn7ykplp45ls2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1405ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102618</id>
    <revision>
      <id>411470</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:پندرهين صدي]] [[زمرو:پندرهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="96hvs5blkaqwf4hsmxtalbubo3m5eo6" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:پندرهين صدي]]
[[زمرو:پندرهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>96hvs5blkaqwf4hsmxtalbubo3m5eo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411472</id>
      <parentid>411470</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="er0bv6z1ududi6w2b5eeyswcnt7hlws" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:پندرهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>er0bv6z1ududi6w2b5eeyswcnt7hlws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پندرهين صدي جا سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102619</id>
    <revision>
      <id>411473</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پندرهين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="60go7vbp21u583eyuan3rzs337ickbh" xml:space="preserve">[[زمرو:پندرهين صدي]]
[[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>60go7vbp21u583eyuan3rzs337ickbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1336ع جون پيدائشون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102620</id>
    <revision>
      <id>411474</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1336ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>411474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="lbhahhlc0pplyeay19d0gg1emn9cxe6" xml:space="preserve">[[زمرو:1336ع]]
[[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>lbhahhlc0pplyeay19d0gg1emn9cxe6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1336ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102621</id>
    <revision>
      <id>411475</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="pi5cjtr7un4dy42svitxneit77d2x4x" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>pi5cjtr7un4dy42svitxneit77d2x4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميروخان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102622</id>
    <redirect title="ميرو خان" />
    <revision>
      <id>411485</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ميروخان]] کي [[ميرو خان]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="iigm4r183eg5s6txwjupvro8pmsw6hk" xml:space="preserve">#چوريو [[ميرو خان]]</text>
      <sha1>iigm4r183eg5s6txwjupvro8pmsw6hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھرام ھيٺيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102623</id>
    <revision>
      <id>411488</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ميرو خان تعلقي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name                    = بهرام هيٺيون | other_name              = بهرام | native_name             = بهرام هيٺيون | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Mirokhan Taluka.jpg | mapsize...</comment>
      <origin>411488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24127" sha1="hjk8i110lb6m63mxwsxcde034fa9y8v" xml:space="preserve">{{Short description|ميرو خان تعلقي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = بهرام هيٺيون
| other_name              = بهرام
| native_name             = بهرام هيٺيون
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Mirokhan Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ميرو خان تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 49
| population_total        = 26,679
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77260
}}

'''بهرام هيٺيون'''، عام طور '''بهرام'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍو شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. جديد پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ هن کي '''بهرام ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج ڪيو وڃي ٿو. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آبادي '''26,679''' هئي، جنهن ۾ 14,061 مرد، 12,617 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

بهرام قمبر–شهدادڪوٽ واري اهم روڊ پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي ۽ تاريخي طور ريلوي اسٽيشن، زرعي واپار، سارين جي ڪارخانن، مقامي بازار، تعليم ۽ صحت جي سهولتن سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مرڪزي آبادي طور وڌيو.

[[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سرڪاري شهري آدمشماريءَ ۾ شهر کي '''BEHRAM TC''' لکيو ويو آهي، جڏهن ته سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ ميرو خان تعلقي اندر '''Behram Hethyoon''' ۽ '''Behram Mathyon''' الڳ ديهون طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''، '''بهرام هيٺيون ديهه''' ۽ '''بهرام مٿيون ديهه''' کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي. شهر سان ساڳي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي به علائقي ۾ موجود آهي، جنهن سبب جاگرافيائي ۽ شمارياتي حوالن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

هڪ کليل جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ''Behram Hathiun'' نالي ڳوٺاڻو هنڌ لڳ ڀڳ 27.682° اتر ۽ 67.980° اوڀر تي درج آهي، جيڪو جديد شهري ٽائون ڪميٽي جي شمارياتي حدن سان لازمي طور هڪجهڙو نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Behram Hathiun
 |url=https://mapcarta.com/N10093536318
 |website=Mapcarta
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
بهرام جي جديد شهري واڌ ويجهه تاريخي ريلوي رابطي سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ريلوي لائين وڇائي وئي، جنهن تي '''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' پڻ قائم هئي.

ريلوي ماخذن ۾ اسٽيشن جو نالو '''Bahram Hathiun''' ڏنو ويو آهي ۽ ان جو اسٽيشن ڪوڊ '''BRHN''' هو.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bahram Hathiun railway station
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bahram_Hathiun_railway_station
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي تاريخي پروفائيل موجب لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ واري هلڪي ريلوي رستي تي اهم اسٽيشنن ۾ لاڙڪاڻو، بيرو چانڊيو، پير محمد متلو، قمبر، '''بهرام هيٺيون'''، غلام محمد ڪاريرو، سيلرا شهدادڪوٽ ۽ ڀرڳڙي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Profile of District Kamber Shahdadkot Sindh Pakistan
 |url=https://www.scribd.com/doc/99575060/The-Profile-of-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2012
 |year=2012
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ تاريخي ريلوي ماخذ موجب لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي 1924ع ۾ تنگ گيج طور ڪم شروع ڪيو ۽ 1956ع ۾ لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RailHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana–Jacobabad Light Railway
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي آڊيٽر جنرل جي 2022–23ع واري رپورٽ موجب '''لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد ريلوي سيڪشن 2009ع کان بند''' هو ۽ بند ٿيڻ کان پوءِ ان تي مسافر يا مال گاڏي نه هلي.&lt;ref name=&quot;AGPRail&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report 2022–23
 |url=https://www.agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Audit%20Report%202022-23.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي هڪ رپورٽ پڻ ڄاڻائي ٿي ته قمبر–شهدادڪوٽ ٽرين سروس 2009ع کان بند هئي.&lt;ref name=&quot;DailyTimesRail&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect
 |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/
 |work=Daily Times
 |date=12 June 2018
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سروس جي خاتمي کان پوءِ بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن غيرفعال ٿي وئي، جڏهن ته شهر جي آمدرفت جو دارومدار روڊن تي وڌي ويو.

== جاگرافي ==
بهرام ميرو خان تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار آبپاشي هيٺ زمينن جو حصو آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن جي مدد سان زراعت ڪئي وڃي ٿي.

شهر قمبر–شهدادڪوٽ واري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هجڻ سبب [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميرو خان]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي آمدرفت جو مرڪز آهي.

بهرام سان لاڳاپيل ڀرپاسي وارين آبادين ۾ بُٺي، حاڪم شاهه، جاڙي جي ڊٻ، ڪور محبت، ڪڙيرا ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جا اسڪولي پتا پڻ ڪيترن ڳوٺن لاءِ '''P.O. Bahram, Taluka Miro Khan''' استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID – Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''21,042''' هئي، جنهن ۾ 10,758 مرد، 10,279 عورتون ۽ 5 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Kambar Shahdadkot – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ اها آبادي وڌي '''26,679''' ٿي وئي. ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ 5,637 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ '''26.8 سيڪڙو''' واڌ ٿي. سراسري سالياني واڌ جي شرح '''4.05 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 21,042
| 10,758
| 10,279
| 6.15
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| 2023ع
| '''26,679'''
| 14,061
| 12,617
| 7.55
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''38.30 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''50.94 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''24.91 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ مجموعي خواندگي 42.50 سيڪڙو، مردن ۾ 54.67 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.63 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''بهرام ۾ خواندگي'''
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
! آدمشماري
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| 2017ع
| 42.50٪
| 54.67٪
| 29.63٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| 2023ع
| 38.30٪
| 50.94٪
| 24.91٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 2,023 مرد ۽ 1,175 عورتون پرائمري پاس پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون، جڏهن ته 1,296 مرد ۽ 422 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 526 مرد ۽ 82 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,534 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 882 پڪا، 997 نيم پڪا ۽ 1,655 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''بهرام ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
! باورچی خانو
! غسل خانو
! بيت الخلا
|-
| 3,534
| 882
| 997
| 1,655
| 2,031
| 636
| 740
| 2,133
| 2,467
| 2,702
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 3,372 گهر هئا؛ انهن مان 1,511 پڪا، 376 نيم پڪا ۽ 1,485 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== ٻولي ==
بهرام سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بنيادي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولي رڪارڊ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي ڪيترن اسڪولن لاءِ تدريسي ٻولي '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن؛ پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب شهري انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ جو عددي حصو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== تعليم ==
بهرام ميرو خان تعلقي جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام''' باقاعدي هاءِ اسڪول طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427020193''' آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ هي اهم اسڪول شامل آهن:&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;/&gt;

* '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام'''
* '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول بهرام'''
* '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بهرام'''
* مختلف ڳوٺاڻين آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول

سنڌ تعليم کاتي جي 2023ع واري استاد مقرري رڪارڊ ۾ به گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام کي '''TC Bahram، Taluka Miro Khan''' تحت درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TeacherRecord&quot;&gt;{{cite web
 |title=JESTs District Kamber Shahdadkot
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/08%20JESTs%20District%20Kamber%20Shahdadkot.PDF
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
بهرام ۾ '''بنيادي صحت يونٽ بهرام''' موجود آهي. سنڌ جي صحت سهولتن جي رڪارڊ ۾ هن کي '''BHU Behram، District Kambar Shahdadkot''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Directory of Support Services
 |url=https://las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت سهولتن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ '''BHU Behram''' کي ميرو خان تعلقي هيٺ ۽ پي پي ايڇ آءِ جي انتظام سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs
 |url=https://www.scribd.com/document/1068337003/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بهرام ۾ خانداني ڀلائي مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن جو پراڻو سرڪاري پتو '''بنيادي صحت يونٽ ڀرسان، بُٺي روڊ، بهرام''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FWC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population Welfare Department Sindh – Service Centres
 |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s...
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ ''ڊان'' رپورٽ ڪئي ته بهرام بنيادي صحت يونٽ جي ڪجهه عمارتن تي پوليس جو قبضو هو، جيڪو ان وقت ضلعي جي صحت سهولتن سان لاڳاپيل هڪ انتظامي مسئلو هو.&lt;ref name=&quot;DawnBHU&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hospital, health unit buildings occupied by police
 |url=https://www.dawn.com/news/155496
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 September 2005
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
بهرام ۾ '''پوليس اسٽيشن بهرام''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري ويب سائيٽ تي ''PS Behram'' قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ ''P.S. Behram'' سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس درج ٿين ٿا، جنهن مان هن ٿاڻي جي باقاعدي عدالتي اختيار جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Police Station Behram
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/28216
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=15 June 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
بهرام جي معيشت جو بنياد ڀرپاسي جي زرعي زمينن، زرعي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي. ميرو خان تعلقو ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن ۽ ڪڻڪ پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي.

شهر ۾ سارين جي صفائي ۽ چانور تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ريزڪي دڪان، زرعي دوائن ۽ ڀاڻ جا ڪاروبار، ننڍا ورڪشاپ ۽ روزاني استعمال جي شين جا دڪان مقامي معيشت جو حصو آهن.

شهر جو بازار وارو ڪردار ان ڪري به اهم آهي جو ڀرپاسي جي ڳوٺن جا رهواسي تعليم، علاج، خريداري، پوليس ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ بهرام اچن ٿا.

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت سان ڳنڍيل آهي.]]

== ريلوي ==
'''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد واري تاريخي ريلوي رستي تي واقع هئي. پاڪستان ريلوي جي اسٽيشنن جي تاريخي فهرستن ۾ ان جو ڪوڊ '''BRHN''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;/&gt;

ريلوي جي اچڻ سان وسنديءَ کي واپار، اچ وڃ ۽ آباديءَ جي واڌ ۾ فائدو ٿيو ۽ ننڍڙو ڳوٺ آهستي آهستي شهري مرڪز بڻيو.

پاڪستان ريلوي جي سرڪاري آڊٽ موجب لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد سيڪشن 2009ع کان بند رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;AGPRail&quot;/&gt; ريلوي سروس جي بند ٿيڻ کان پوءِ اسٽيشن ۽ ريلوي سان لاڳاپيل ڍانچو غيرفعال ۽ زبون حالت ۾ اچي ويو.

== روڊ ۽ آمدرفت ==
ريلوي بند ٿيڻ کان پوءِ شهر جي آمدرفت جو دارومدار بنيادي طور روڊ ٽرانسپورٽ تي آهي. قمبر ۽ شهدادڪوٽ جي وچ وارو علائقائي رستو بهرام کي ضلعي جي ٻن وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو.

سنڌ حڪومت جي 2024ع واري پاڻي ۽ نيڪال بابت ماحولياتي رپورٽ ۾ ميرو خان تعلقي جي منصوبن تائين رسائي لاءِ قمبر کان شهدادڪوٽ طرف ويندڙ '''اين-455''' شاهراهه واري پٽي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ESSR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report – District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون ==
بهرام جو پوسٽل ڪوڊ '''77260''' آهي ۽ پراڻن ۽ جديد سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ ڪيترن ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ پتو '''P.O. Bahram''' استعمال ٿيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Postcodes
 |url=https://www.parcelforce.com/sites/default/files/PK%20Postcodes%20Aug19%20v1%20090819_0.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== سماج ==
بهرام ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ مگسي، بروهي، کوسا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري ذاتين موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

روزمره جي زندگيءَ، اسڪولن، بازار ۽ مقامي رابطي ۾ سنڌي ٻولي غالب آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا علائقا ==
بهرام جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون آهن، جن ۾:

* [[بُٺي]]
* حاڪم شاهه
* جاڙي جي ڊٻ
* ڪڙيرا
* ڪور محبت
* ٺارو واڍو
* ڀرمي
* بهرام مٿيون

سرڪاري روينيو رڪارڊ ميرو خان تعلقي ۾ بهرام هيٺيون ۽ بهرام مٿيون ٻنهي ديهن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[ميرو خان]]
* [[بهرام مٿيون]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]

[[زمرو:ميرو خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>hjk8i110lb6m63mxwsxcde034fa9y8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411489</id>
      <parentid>411488</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24121" sha1="kvq3ayr33iq51qws5d01ezpmgi2wl9r" xml:space="preserve">{{Short description|ميرو خان تعلقي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = بهرام هيٺيون
| other_name              = بهرام
| native_name             = Behram Haithhiyon
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Mirokhan Taluka.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ميرو خان تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 49
| population_total        = 26,679
| population_as_of        = 2023ع
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 77260
}}

'''بهرام هيٺيون'''، عام طور '''بهرام'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍو شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. جديد پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ هن کي '''بهرام ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج ڪيو وڃي ٿو. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آبادي '''26,679''' هئي، جنهن ۾ 14,061 مرد، 12,617 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

بهرام قمبر–شهدادڪوٽ واري اهم روڊ پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي ۽ تاريخي طور ريلوي اسٽيشن، زرعي واپار، سارين جي ڪارخانن، مقامي بازار، تعليم ۽ صحت جي سهولتن سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مرڪزي آبادي طور وڌيو.

[[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]]

== نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ ==
سرڪاري شهري آدمشماريءَ ۾ شهر کي '''BEHRAM TC''' لکيو ويو آهي، جڏهن ته سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ ميرو خان تعلقي اندر '''Behram Hethyoon''' ۽ '''Behram Mathyon''' الڳ ديهون طور درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''، '''بهرام هيٺيون ديهه''' ۽ '''بهرام مٿيون ديهه''' کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي. شهر سان ساڳي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي به علائقي ۾ موجود آهي، جنهن سبب جاگرافيائي ۽ شمارياتي حوالن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

هڪ کليل جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ''Behram Hathiun'' نالي ڳوٺاڻو هنڌ لڳ ڀڳ 27.682° اتر ۽ 67.980° اوڀر تي درج آهي، جيڪو جديد شهري ٽائون ڪميٽي جي شمارياتي حدن سان لازمي طور هڪجهڙو نه آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Behram Hathiun
 |url=https://mapcarta.com/N10093536318
 |website=Mapcarta
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
بهرام جي جديد شهري واڌ ويجهه تاريخي ريلوي رابطي سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ريلوي لائين وڇائي وئي، جنهن تي '''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' پڻ قائم هئي.

ريلوي ماخذن ۾ اسٽيشن جو نالو '''Bahram Hathiun''' ڏنو ويو آهي ۽ ان جو اسٽيشن ڪوڊ '''BRHN''' هو.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bahram Hathiun railway station
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bahram_Hathiun_railway_station
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي تاريخي پروفائيل موجب لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ واري هلڪي ريلوي رستي تي اهم اسٽيشنن ۾ لاڙڪاڻو، بيرو چانڊيو، پير محمد متلو، قمبر، '''بهرام هيٺيون'''، غلام محمد ڪاريرو، سيلرا شهدادڪوٽ ۽ ڀرڳڙي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Profile of District Kamber Shahdadkot Sindh Pakistan
 |url=https://www.scribd.com/doc/99575060/The-Profile-of-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2012
 |year=2012
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ تاريخي ريلوي ماخذ موجب لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي 1924ع ۾ تنگ گيج طور ڪم شروع ڪيو ۽ 1956ع ۾ لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RailHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Larkana–Jacobabad Light Railway
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي آڊيٽر جنرل جي 2022–23ع واري رپورٽ موجب '''لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد ريلوي سيڪشن 2009ع کان بند''' هو ۽ بند ٿيڻ کان پوءِ ان تي مسافر يا مال گاڏي نه هلي.&lt;ref name=&quot;AGPRail&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report 2022–23
 |url=https://www.agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Audit%20Report%202022-23.pdf
 |publisher=Auditor-General of Pakistan
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي هڪ رپورٽ پڻ ڄاڻائي ٿي ته قمبر–شهدادڪوٽ ٽرين سروس 2009ع کان بند هئي.&lt;ref name=&quot;DailyTimesRail&quot;&gt;{{cite news
 |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect
 |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/
 |work=Daily Times
 |date=12 June 2018
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سروس جي خاتمي کان پوءِ بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن غيرفعال ٿي وئي، جڏهن ته شهر جي آمدرفت جو دارومدار روڊن تي وڌي ويو.

== جاگرافي ==
بهرام ميرو خان تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار آبپاشي هيٺ زمينن جو حصو آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن جي مدد سان زراعت ڪئي وڃي ٿي.

شهر قمبر–شهدادڪوٽ واري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هجڻ سبب [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميرو خان]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي آمدرفت جو مرڪز آهي.

بهرام سان لاڳاپيل ڀرپاسي وارين آبادين ۾ بُٺي، حاڪم شاهه، جاڙي جي ڊٻ، ڪور محبت، ڪڙيرا ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جا اسڪولي پتا پڻ ڪيترن ڳوٺن لاءِ '''P.O. Bahram, Taluka Miro Khan''' استعمال ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID – Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''21,042''' هئي، جنهن ۾ 10,758 مرد، 10,279 عورتون ۽ 5 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Kambar Shahdadkot – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ اها آبادي وڌي '''26,679''' ٿي وئي. ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ 5,637 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ '''26.8 سيڪڙو''' واڌ ٿي. سراسري سالياني واڌ جي شرح '''4.05 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#345995; color:white; font-size:115%;&quot; | '''بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! آدمشماري
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
! سراسري گهريلو جسامت
|- style=&quot;background:#f5fbff;&quot;
| 2017ع
| 21,042
| 10,758
| 10,279
| 6.15
|- style=&quot;background:#fff3d6;&quot;
| 2023ع
| '''26,679'''
| 14,061
| 12,617
| 7.55
|}
&lt;small&gt;ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''38.30 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''50.94 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''24.91 سيڪڙو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ مجموعي خواندگي 42.50 سيڪڙو، مردن ۾ 54.67 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.63 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white;&quot; | '''بهرام ۾ خواندگي'''
|- style=&quot;background:#e6f4f1;&quot;
! آدمشماري
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|-
| 2017ع
| 42.50٪
| 54.67٪
| 29.63٪
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| 2023ع
| 38.30٪
| 50.94٪
| 24.91٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2023ع ۾ 2,023 مرد ۽ 1,175 عورتون پرائمري پاس پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون، جڏهن ته 1,296 مرد ۽ 422 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 526 مرد ۽ 82 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023stats&quot;/&gt;

== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,534 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 882 پڪا، 997 نيم پڪا ۽ 1,655 ڪچا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#77567A; color:white;&quot; | '''بهرام ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eee8f0;&quot;
! ڪل گهر
! پڪا
! نيم پڪا
! ڪچا
! پيئڻ جو پاڻي
! بجلي
! گئس
! باورچی خانو
! غسل خانو
! بيت الخلا
|-
| 3,534
| 882
| 997
| 1,655
| 2,031
| 636
| 740
| 2,133
| 2,467
| 2,702
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

2017ع ۾ شهر ۾ 3,372 گهر هئا؛ انهن مان 1,511 پڪا، 376 نيم پڪا ۽ 1,485 ڪچا گهر هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;

== ٻولي ==
بهرام سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بنيادي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي.

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولي رڪارڊ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي ڪيترن اسڪولن لاءِ تدريسي ٻولي '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن؛ پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب شهري انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ جو عددي حصو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== تعليم ==
بهرام ميرو خان تعلقي جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام''' باقاعدي هاءِ اسڪول طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427020193''' آهي.&lt;ref name=&quot;GBHS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Kambar Shahdadkot
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ هي اهم اسڪول شامل آهن:&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;/&gt;

* '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام'''
* '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول بهرام'''
* '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بهرام'''
* مختلف ڳوٺاڻين آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول

سنڌ تعليم کاتي جي 2023ع واري استاد مقرري رڪارڊ ۾ به گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام کي '''TC Bahram، Taluka Miro Khan''' تحت درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TeacherRecord&quot;&gt;{{cite web
 |title=JESTs District Kamber Shahdadkot
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/08%20JESTs%20District%20Kamber%20Shahdadkot.PDF
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
بهرام ۾ '''بنيادي صحت يونٽ بهرام''' موجود آهي. سنڌ جي صحت سهولتن جي رڪارڊ ۾ هن کي '''BHU Behram، District Kambar Shahdadkot''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Directory of Support Services
 |url=https://las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت سهولتن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ '''BHU Behram''' کي ميرو خان تعلقي هيٺ ۽ پي پي ايڇ آءِ جي انتظام سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs
 |url=https://www.scribd.com/document/1068337003/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

بهرام ۾ خانداني ڀلائي مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن جو پراڻو سرڪاري پتو '''بنيادي صحت يونٽ ڀرسان، بُٺي روڊ، بهرام''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FWC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population Welfare Department Sindh – Service Centres
 |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s...
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ ''ڊان'' رپورٽ ڪئي ته بهرام بنيادي صحت يونٽ جي ڪجهه عمارتن تي پوليس جو قبضو هو، جيڪو ان وقت ضلعي جي صحت سهولتن سان لاڳاپيل هڪ انتظامي مسئلو هو.&lt;ref name=&quot;DawnBHU&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hospital, health unit buildings occupied by police
 |url=https://www.dawn.com/news/155496
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 September 2005
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
بهرام ۾ '''پوليس اسٽيشن بهرام''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري ويب سائيٽ تي ''PS Behram'' قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ ''P.S. Behram'' سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس درج ٿين ٿا، جنهن مان هن ٿاڻي جي باقاعدي عدالتي اختيار جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Police Station Behram
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/28216
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=15 June 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
بهرام جي معيشت جو بنياد ڀرپاسي جي زرعي زمينن، زرعي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي. ميرو خان تعلقو ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن ۽ ڪڻڪ پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي.

شهر ۾ سارين جي صفائي ۽ چانور تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ريزڪي دڪان، زرعي دوائن ۽ ڀاڻ جا ڪاروبار، ننڍا ورڪشاپ ۽ روزاني استعمال جي شين جا دڪان مقامي معيشت جو حصو آهن.

شهر جو بازار وارو ڪردار ان ڪري به اهم آهي جو ڀرپاسي جي ڳوٺن جا رهواسي تعليم، علاج، خريداري، پوليس ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ بهرام اچن ٿا.

[[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت سان ڳنڍيل آهي.]]

== ريلوي ==
'''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد واري تاريخي ريلوي رستي تي واقع هئي. پاڪستان ريلوي جي اسٽيشنن جي تاريخي فهرستن ۾ ان جو ڪوڊ '''BRHN''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RailStation&quot;/&gt;

ريلوي جي اچڻ سان وسنديءَ کي واپار، اچ وڃ ۽ آباديءَ جي واڌ ۾ فائدو ٿيو ۽ ننڍڙو ڳوٺ آهستي آهستي شهري مرڪز بڻيو.

پاڪستان ريلوي جي سرڪاري آڊٽ موجب لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد سيڪشن 2009ع کان بند رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;AGPRail&quot;/&gt; ريلوي سروس جي بند ٿيڻ کان پوءِ اسٽيشن ۽ ريلوي سان لاڳاپيل ڍانچو غيرفعال ۽ زبون حالت ۾ اچي ويو.

== روڊ ۽ آمدرفت ==
ريلوي بند ٿيڻ کان پوءِ شهر جي آمدرفت جو دارومدار بنيادي طور روڊ ٽرانسپورٽ تي آهي. قمبر ۽ شهدادڪوٽ جي وچ وارو علائقائي رستو بهرام کي ضلعي جي ٻن وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو.

سنڌ حڪومت جي 2024ع واري پاڻي ۽ نيڪال بابت ماحولياتي رپورٽ ۾ ميرو خان تعلقي جي منصوبن تائين رسائي لاءِ قمبر کان شهدادڪوٽ طرف ويندڙ '''اين-455''' شاهراهه واري پٽي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ESSR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Environmental and Social Screening Report – District Qambar Shahdadkot
 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=May 2024
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون ==
بهرام جو پوسٽل ڪوڊ '''77260''' آهي ۽ پراڻن ۽ جديد سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ ڪيترن ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ پتو '''P.O. Bahram''' استعمال ٿيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan Postcodes
 |url=https://www.parcelforce.com/sites/default/files/PK%20Postcodes%20Aug19%20v1%20090819_0.pdf
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== سماج ==
بهرام ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ مگسي، بروهي، کوسا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري ذاتين موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي.

روزمره جي زندگيءَ، اسڪولن، بازار ۽ مقامي رابطي ۾ سنڌي ٻولي غالب آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolLanguage&quot;/&gt;

== ڀرپاسي جا علائقا ==
بهرام جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون آهن، جن ۾:

* [[بُٺي]]
* حاڪم شاهه
* جاڙي جي ڊٻ
* ڪڙيرا
* ڪور محبت
* ٺارو واڍو
* ڀرمي
* بهرام مٿيون

سرڪاري روينيو رڪارڊ ميرو خان تعلقي ۾ بهرام هيٺيون ۽ بهرام مٿيون ٻنهي ديهن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ميرو خان تعلقو]]
* [[ميرو خان]]
* [[بهرام مٿيون]]
* [[قمبر]]
* [[شهدادڪوٽ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]
* [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس]
* [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين]

[[زمرو:ميرو خان تعلقو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>kvq3ayr33iq51qws5d01ezpmgi2wl9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102624</id>
    <revision>
      <id>411518</id>
      <timestamp>2026-09-12T07:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو (Carpathian Mountains) يا ڪارپيٿينز جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو مرڪزي ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (arc) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن 1,500 ڪلوميٽر (930 ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبل]] (2,500 ڪلوميٽر يا 1,600 ميل) ۽...</comment>
      <origin>411518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6" xml:space="preserve">ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو (Carpathian Mountains) يا ڪارپيٿينز جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو مرڪزي ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (arc) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن 1,500 ڪلوميٽر (930 ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبل]] (2,500 ڪلوميٽر يا 1,600 ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبل (1,700 ڪلوميٽر يا 1,100 ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (Tatra Mountains) ۾ آهن، جن جي اوچائي 2,600 ميٽر (8,500 فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; (Southern Carpathians) جو اچي ٿو، جن جي اوچائي 2,550 ميٽر (8,370 فوٽ) کان وڌيڪ آهي.</text>
      <sha1>8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411519</id>
      <parentid>411518</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[Carpathians]] کي [[ڪارپيٿيئن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6" xml:space="preserve">ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو (Carpathian Mountains) يا ڪارپيٿينز جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو مرڪزي ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (arc) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن 1,500 ڪلوميٽر (930 ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبل]] (2,500 ڪلوميٽر يا 1,600 ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبل (1,700 ڪلوميٽر يا 1,100 ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (Tatra Mountains) ۾ آهن، جن جي اوچائي 2,600 ميٽر (8,500 فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; (Southern Carpathians) جو اچي ٿو، جن جي اوچائي 2,550 ميٽر (8,370 فوٽ) کان وڌيڪ آهي.</text>
      <sha1>8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411521</id>
      <parentid>411519</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[ڪارپيٿيئن]] کي [[ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6" xml:space="preserve">ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو (Carpathian Mountains) يا ڪارپيٿينز جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو مرڪزي ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (arc) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن 1,500 ڪلوميٽر (930 ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبل]] (2,500 ڪلوميٽر يا 1,600 ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبل (1,700 ڪلوميٽر يا 1,100 ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (Tatra Mountains) ۾ آهن، جن جي اوچائي 2,600 ميٽر (8,500 فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; (Southern Carpathians) جو اچي ٿو، جن جي اوچائي 2,550 ميٽر (8,370 فوٽ) کان وڌيڪ آهي.</text>
      <sha1>8usfbyn8mvcgez3l6ffsv5p8x47s9y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411523</id>
      <parentid>411521</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="2rw9b1ziytupw12bcjpyr73l3oltzuz" xml:space="preserve">'''ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.</text>
      <sha1>2rw9b1ziytupw12bcjpyr73l3oltzuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411531</id>
      <parentid>411523</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="f9fcopumc38fk68q924knqoouqs9xal" xml:space="preserve">'''ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]


وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ</text>
      <sha1>f9fcopumc38fk68q924knqoouqs9xal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411536</id>
      <parentid>411531</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="hnrwxx4tvm46ltti2rhctcv88ed9y1w" xml:space="preserve">'''ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]</text>
      <sha1>hnrwxx4tvm46ltti2rhctcv88ed9y1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411542</id>
      <parentid>411536</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="qeois8bmwumvwrbzsix59xak2jtvcfz" xml:space="preserve">'''ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>qeois8bmwumvwrbzsix59xak2jtvcfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411544</id>
      <parentid>411542</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9740" sha1="rrugb434h0eclzuk3cnbe96kxm6xfpi" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Redirect|Carpathian}}
{{Distinguish|Karpathos|Montes Carpatus}}
{{Infobox mountain
| name = Carpathians
| native_name = {{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
| image = Morskie Oko in 2020.jpg
| image_size = 325px
| image_caption = [[Tatra Mountains]] – [[Morskie Oko]], [[Mięguszowiecki Summits]], [[Cubryna]], [[Mnich (mountain)|Mnich]]
| country = {{hlist|[[Czech Republic]]|[[Poland]]|[[Hungary]]|[[Austria]]|[[Slovakia]]|[[Ukraine]]|[[Romania]]|[[Serbia]]}}
| borders_on = [[Alps]]
| geology = 
| orogeny = [[Alpine orogeny]]
| area_km2 = 190000
| length_km = 1500
| length_orientation = 
| width_km = 500
| width_orientation = 
| highest = [[Gerlachovský štít]], Slovakia
| elevation_m = 2656
| coordinates = 
| range_coordinates = {{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}
| pushpin_map = Europe
| image_map = Mapcarpat.png
| image_map_caption = The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue
}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|The Eastern Carpathians as 'Alpes [[Bastarnae|Bastarnice]]' on ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

The '''Carpathian Mountains''' or '''Carpathians''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) are a range of mountains forming an arc across [[Central Europe|Central]] and [[Southeast Europe]]. Roughly {{convert|1500|km|mi|abbr=on}} long, it is the third-longest European mountain range after the [[Ural Mountains|Urals]] at {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} and the [[Scandinavian Mountains]] at {{convert|1700|km|mi|abbr=on}}. The highest peaks in the Carpathians are in the [[Tatra Mountains]], exceeding {{convert|2600|m|ft|abbr=on}}, closely followed by those in the [[Southern Carpathians]] in Romania, exceeding {{convert|2550|m|ft|abbr=on}}.

The range stretches from the [[Western Carpathians]] in [[Austria]], the [[Czech Republic]], [[Slovakia]], and [[Poland]], clockwise through the [[Eastern Carpathians]] in [[Ukraine]] and [[Romania]], to the [[Southern Carpathians]] in Romania and Serbia.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The term [[Outer Carpathians]] is frequently used to describe the northern rim of the Western and Eastern Carpathians.

The Carpathians provide habitat for the largest European populations of [[Eurasian brown bear|brown bear]]s, [[Eurasian wolf|wolves]], [[chamois]], and [[Carpathian lynx|lynx]]es, with the highest concentration in Romania,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; as well as over one-third of all European plant species.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; The mountains and their [[foothills]] also have many [[Hot spring|thermal]] and [[mineral water]]s, with Romania having one-third of the European total.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;

Romania is likewise home to the second-largest area of [[Old-growth forest|virgin forests]] in Europe after Russia, totaling 250,000 hectares (65%), most of them in the Carpathians,&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; with the [[Southern Carpathians]] constituting Europe's largest unfragmented forest area.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; Rates of forest loss due to clearcutting, and deforestation due to [[Illegal logging in Southeast and Eastern Europe|illegal logging]] in the Carpathians are high.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>rrugb434h0eclzuk3cnbe96kxm6xfpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411545</id>
      <parentid>411544</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10095" sha1="355twglhnlrgy42hixwgyjlpx7aygo3" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Redirect|Carpathian}}
{{Distinguish|Karpathos|Montes Carpatus}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}

ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|The Eastern Carpathians as 'Alpes [[Bastarnae|Bastarnice]]' on ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

The '''Carpathian Mountains''' or '''Carpathians''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) are a range of mountains forming an arc across [[Central Europe|Central]] and [[Southeast Europe]]. Roughly {{convert|1500|km|mi|abbr=on}} long, it is the third-longest European mountain range after the [[Ural Mountains|Urals]] at {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} and the [[Scandinavian Mountains]] at {{convert|1700|km|mi|abbr=on}}. The highest peaks in the Carpathians are in the [[Tatra Mountains]], exceeding {{convert|2600|m|ft|abbr=on}}, closely followed by those in the [[Southern Carpathians]] in Romania, exceeding {{convert|2550|m|ft|abbr=on}}.

The range stretches from the [[Western Carpathians]] in [[Austria]], the [[Czech Republic]], [[Slovakia]], and [[Poland]], clockwise through the [[Eastern Carpathians]] in [[Ukraine]] and [[Romania]], to the [[Southern Carpathians]] in Romania and Serbia.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The term [[Outer Carpathians]] is frequently used to describe the northern rim of the Western and Eastern Carpathians.

The Carpathians provide habitat for the largest European populations of [[Eurasian brown bear|brown bear]]s, [[Eurasian wolf|wolves]], [[chamois]], and [[Carpathian lynx|lynx]]es, with the highest concentration in Romania,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; as well as over one-third of all European plant species.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; The mountains and their [[foothills]] also have many [[Hot spring|thermal]] and [[mineral water]]s, with Romania having one-third of the European total.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;

Romania is likewise home to the second-largest area of [[Old-growth forest|virgin forests]] in Europe after Russia, totaling 250,000 hectares (65%), most of them in the Carpathians,&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; with the [[Southern Carpathians]] constituting Europe's largest unfragmented forest area.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; Rates of forest loss due to clearcutting, and deforestation due to [[Illegal logging in Southeast and Eastern Europe|illegal logging]] in the Carpathians are high.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>355twglhnlrgy42hixwgyjlpx7aygo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411546</id>
      <parentid>411545</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13107" sha1="2mo9k3vpyithasuaqdyzo2rwmabsqxj" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Redirect|Carpathian}}
{{Distinguish|Karpathos|Montes Carpatus}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا تي  اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر ’Alpes Bastarnice‘ طور ٿيل آهي]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

ڪارپيٿين جبل (Carpathian Mountains) مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ پکڙيل هڪ جبلن جو سلسلو آهن جيڪي هڪ ڪمان (arc) جي شڪل ٺاهين ٿا. تقريبن 1,500 ڪلوميٽر (930 ميل) ڊگهو هي سلسلو يورپ جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ يورال جبل (2,500 ڪلوميٽر يا 1,600 ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبل (1,700 ڪلوميٽر يا 1,100 ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين جبلن جون سڀ کان اوچيون چوٽيون ”ٽاٽرا“ (Tatra) جبلن ۾ آهن، جن جي اوچائي 2,600 ميٽر (8,500 فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر اچي ٿو رومانيا ۾ موجود ڏکڻ ڪارپيٿين جبلن جو، جن جي اوچائي 2,550 ميٽر (8,370 فوٽ) کان وڌيڪ آهي. * هي سلسلو آسٽريا، چيڪ ريپبلڪ، سلوواڪيا ۽ پولينڊ ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ (clockwise) ۾ يوڪرين ۽ رومانيا جي مشرقي ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ سربيا جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي. ”ٻاهرين ڪارپيٿين“ (Outer Carpathians) جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ مشرقي ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. * ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ ناسي رڇن (brown bears)، بگھڙن، چيموئس (chamois - هڪ قسم جو جابلو هرڻ) ۽ لنڪس (lynx - جهنگلي ٻلي) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛ ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي. انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن (foothills) ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي. * رومانيا روس کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (virgin forests) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو 250,000 هيڪٽر (65 سيڪڙو) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن، ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل (unfragmented) جهنگلي علائقو آهي. ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي (clearcutting) ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي. 

The '''Carpathian Mountains''' or '''Carpathians''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) are a range of mountains forming an arc across [[Central Europe|Central]] and [[Southeast Europe]]. Roughly {{convert|1500|km|mi|abbr=on}} long, it is the third-longest European mountain range after the [[Ural Mountains|Urals]] at {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} and the [[Scandinavian Mountains]] at {{convert|1700|km|mi|abbr=on}}. The highest peaks in the Carpathians are in the [[Tatra Mountains]], exceeding {{convert|2600|m|ft|abbr=on}}, closely followed by those in the [[Southern Carpathians]] in Romania, exceeding {{convert|2550|m|ft|abbr=on}}.

The range stretches from the [[Western Carpathians]] in [[Austria]], the [[Czech Republic]], [[Slovakia]], and [[Poland]], clockwise through the [[Eastern Carpathians]] in [[Ukraine]] and [[Romania]], to the [[Southern Carpathians]] in Romania and Serbia.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The term [[Outer Carpathians]] is frequently used to describe the northern rim of the Western and Eastern Carpathians.

The Carpathians provide habitat for the largest European populations of [[Eurasian brown bear|brown bear]]s, [[Eurasian wolf|wolves]], [[chamois]], and [[Carpathian lynx|lynx]]es, with the highest concentration in Romania,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; as well as over one-third of all European plant species.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; The mountains and their [[foothills]] also have many [[Hot spring|thermal]] and [[mineral water]]s, with Romania having one-third of the European total.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;

Romania is likewise home to the second-largest area of [[Old-growth forest|virgin forests]] in Europe after Russia, totaling 250,000 hectares (65%), most of them in the Carpathians,&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; with the [[Southern Carpathians]] constituting Europe's largest unfragmented forest area.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; Rates of forest loss due to clearcutting, and deforestation due to [[Illegal logging in Southeast and Eastern Europe|illegal logging]] in the Carpathians are high.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>2mo9k3vpyithasuaqdyzo2rwmabsqxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411547</id>
      <parentid>411546</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12474" sha1="7zsegcagen1ugombzongproficimosz" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Redirect|Carpathian}}
{{Distinguish|Karpathos|Montes Carpatus}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي. &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; (&lt;small&gt;Outer Carpathians&lt;/small&gt;) جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]] (&lt;small&gt;brown bears&lt;/small&gt;)، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو|چيموئس]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt; - هڪ قسم جو جابلو هرڻ) ۽ لنڪس (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt; - جهنگلي ٻلي) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛ ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي. انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن (&lt;small&gt;foothills&lt;/small&gt;) ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (virgin forests) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو 250,000 هيڪٽر (65 سيڪڙو) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن، ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل (unfragmented) جهنگلي علائقو آهي. ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي (clearcutting) ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي. 

The '''Carpathian Mountains''' or '''Carpathians''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) are a range of mountains forming an arc across [[Central Europe|Central]] and [[Southeast Europe]]. Roughly {{convert|1500|km|mi|abbr=on}} long, it is the third-longest European mountain range after the [[Ural Mountains|Urals]] at {{convert|2500|km|mi|abbr=on}} and the [[Scandinavian Mountains]] at {{convert|1700|km|mi|abbr=on}}. The highest peaks in the Carpathians are in the [[Tatra Mountains]], exceeding {{convert|2600|m|ft|abbr=on}}, closely followed by those in the [[Southern Carpathians]] in Romania, exceeding {{convert|2550|m|ft|abbr=on}}.

The range stretches from the [[Western Carpathians]] in [[Austria]], the [[Czech Republic]], [[Slovakia]], and [[Poland]], clockwise through the [[Eastern Carpathians]] in [[Ukraine]] and [[Romania]], to the [[Southern Carpathians]] in Romania and Serbia.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The term [[Outer Carpathians]] is frequently used to describe the northern rim of the Western and Eastern Carpathians.

The Carpathians provide habitat for the largest European populations of [[Eurasian brown bear|brown bear]]s, [[Eurasian wolf|wolves]], [[chamois]], and [[Carpathian lynx|lynx]]es, with the highest concentration in Romania,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; as well as over one-third of all European plant species.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; The mountains and their [[foothills]] also have many [[Hot spring|thermal]] and [[mineral water]]s, with Romania having one-third of the European total.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;

Romania is likewise home to the second-largest area of [[Old-growth forest|virgin forests]] in Europe after Russia, totaling 250,000 hectares (65%), most of them in the Carpathians,&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; with the [[Southern Carpathians]] constituting Europe's largest unfragmented forest area.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; Rates of forest loss due to clearcutting, and deforestation due to [[Illegal logging in Southeast and Eastern Europe|illegal logging]] in the Carpathians are high.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>7zsegcagen1ugombzongproficimosz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carpathians</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102625</id>
    <redirect title="ڪارپيٿيئن" />
    <revision>
      <id>411520</id>
      <timestamp>2026-09-12T07:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[Carpathians]] کي [[ڪارپيٿيئن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="5atohp7hxu1ycsdumlfj8un1xi41ee7" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪارپيٿيئن]]</text>
      <sha1>5atohp7hxu1ycsdumlfj8un1xi41ee7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارپيٿيئن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102626</id>
    <redirect title="ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو" />
    <revision>
      <id>411522</id>
      <timestamp>2026-09-12T07:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[ڪارپيٿيئن]] کي [[ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="hypulv9ztdwihwfyq39kff9auy40hsq" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو]]</text>
      <sha1>hypulv9ztdwihwfyq39kff9auy40hsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيمور لنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102627</id>
    <redirect title="تيمور" />
    <revision>
      <id>411533</id>
      <timestamp>2026-09-12T08:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[تيمور لنگ]] کي [[تيمور]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="s0j4jm34awnpj1fntbvj29yrpterxfh" xml:space="preserve">#چوريو [[تيمور]]</text>
      <sha1>s0j4jm34awnpj1fntbvj29yrpterxfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102628</id>
    <revision>
      <id>411537</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ يورپ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]]</comment>
      <origin>411537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="bomrqz9x7zfokul62yq1k0l7et9smeo" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ يورپ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]</text>
      <sha1>bomrqz9x7zfokul62yq1k0l7et9smeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102629</id>
    <revision>
      <id>411538</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ]]</comment>
      <origin>411538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="lxajt3bbh36rvzaxbya14yrmda46vxc" xml:space="preserve">[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ]]</text>
      <sha1>lxajt3bbh36rvzaxbya14yrmda46vxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411539</id>
      <parentid>411538</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="60dy83gdv7lyfif4pk381a0pxck18il" xml:space="preserve">[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:ڏاکڻي اوڀر يورپ]]</text>
      <sha1>60dy83gdv7lyfif4pk381a0pxck18il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411541</id>
      <parentid>411539</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="spf7ty4op3ib6gaihewhzrigvcsp7k1" xml:space="preserve">[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ]]</text>
      <sha1>spf7ty4op3ib6gaihewhzrigvcsp7k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪارپيٿيئن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102630</id>
    <revision>
      <id>411543</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="a3zn0y1u3uzzq3b1v8pht0c9oc2svr1" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>a3zn0y1u3uzzq3b1v8pht0c9oc2svr1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>