شڪارپور

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4714</id>
    <revision>
      <id>411601</id>
      <parentid>410258</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71785" sha1="qy88ae31npdqw4meha4ro20fydbthjw" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور
| native_name             = شِڪارپوُرُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| nickname                = سنڌ جو پئرس&lt;ref name=&quot;Paris&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=سنڌ جو پئرس
 |work=دي ايڪسپريس ٽربيون
 |date=11 January 2020
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg
 | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg
 | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg
 | size = 340
 | color = black
}}
| image_caption           = مٿان: لکي در جو ڪلاڪ ٽاور؛ هيٺ کاٻي: ڍڪ بازار؛ هيٺ ساڄي: اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- جسماني ڄاڻ --&gt;
| elevation_m             = 13

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 204938
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 2: شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ جي شرح ۽ گهريلو سائيز، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- وقت ۽ ڪوڊ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78100
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''شڪارپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر، [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt; شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.

شڪارپور سنڌ جي تاريخي واپاري، مالياتي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ رهيو آهي. [[بولان لڪ]] ذريعي [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ پراڻن قافلي وارن رستن سان ويجهڙائيءَ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ هڪ وڏي تجارتي ۽ مالي مرڪز طور اڀريو. شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |chapter=خراسان جو دروازو: شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ، تقريباً 1750–1947ع
 |pages=57–109
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |doi=10.1017/CBO9780511497407
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور پنهنجي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، تاريخي حويلين، ڪاٺ جي نفيس اُڪر، پراڻن دروازن، لکي در جي ڪلاڪ ٽاور، [[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]، مذهبي عمارتن ۽ روايتي [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز کي 2008ع ۾ [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پنهنجي عالمي واچ لسٽ ۾ شامل ڪيو هو، جنهن شڪارپور جي روايتي حويلين ۽ تاريخي شهري بناوٽ کي تحفظ جي ضرورت رکندڙ ورثو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز
 |url=https://www.wmf.org/sites/default/files/article/pdfs/Watch_2008_site_descriptions_0.pdf
 |publisher=ورلڊ مانيومينٽس فنڊ
 |year=2008
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ قيام ==
شڪارپور جي قيام ۽ نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. سنڌي تاريخي روايتن موجب شهر 1026هه، يعني 1617ع ڌاري وجود ۾ آيو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکيو آهي تہ علائقو شڪارگاهن ۽ ٻيلن سان ڍڪيل هو ۽ دائودپوٽن مقامي قبيلن تي غلبو حاصل ڪرڻ کان پوءِ هتي نئين آبادي قائم ڪئي؛ انهيءَ شڪارگاهه سان نسبت سبب شهر کي ''شڪارپور'' سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر جي تاريخي مرڪز بابت [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پڻ شڪارپور جي قيام جو سال 1617ع ڄاڻائي ٿو ۽ لکي ٿو تہ ارڙهين صديءَ تائين اهو هندستان، وچ ايشيا ۽ ايران وچ ۾ هڪ اهم تجارتي دروازو بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز'' شڪارپور جي قيام لاءِ 1677ع جي تاريخ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=ايورٽ-هيٿ
 |first=جان
 |title=شڪارپور
 |encyclopedia=مختصر آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |date=22 October 2020
 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان ڪري 1617ع کي مقامي ۽ سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ، جڏهن تہ 1677ع واري متبادل تاريخ جو ذڪر ڪرڻ، وڌيڪ محتاط تاريخ نگاري سمجهي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
شڪارپور جي ابتدائي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] وچ ۾ علائقائي اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مقامي روايتن موجب دائودپوٽن شهر جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن تہ پوءِ ڪلهوڙا حڪمرانن اتر سنڌ ۾ پنهنجو سياسي اثر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون آيون. ان وقت شڪارپور جي اهميت رڳو مقامي آبادي طور نه، پر سنڌ، سيوي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ رستن جي ويجهو هجڻ سبب پڻ وڌندي رهي.

=== افغان ۽ دراني دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام کان پوءِ شڪارپور جي تجارتي ۽ مالياتي اهميت ۾ نمايان واڌ ٿي. ڪلاڊ مارڪووٽس جي تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ دراني سلطنت جي واپاري دنيا سان ويجهڙائيءَ سبب افغانستان ۽ وچ ايشيا تائين تيزيءَ سان پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور جا واپاري، بئنڪر ۽ صراف مختلف ماخذن ۾ ''ملتاني''، ''شڪارپوري'' يا سنڌي واپارين جي نالي سان ذڪر ٿيل آهن. انهن جو ڪاروبار مال جي خريد ۽ وڪري، قرض ڏيڻ، واپاري سرمائي جي فراهمي، سون ۽ چانديءَ جي ڏيتي ليتي ۽ [[هنڊي]] وسيلي شهرن ۽ ملڪن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون [[قنڌار]]، [[ڪابل]]، [[هرات]]، [[بخارا]]، [[سمرقند]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين تجارتي مرڪزن ۾ قائم هيون. ان وسيع نيٽ ورڪ سبب شهر کي ڪڏهن ڪڏهن '''خراسان جو دروازو''' به سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ===
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن ۽ افغان حڪمرانن لاءِ اهم رهيو. شهر جي فوجي ۽ تجارتي اهميت ان جي جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئي، ڇاڪاڻ تہ بولان لڪ ڏانهن ويندڙ وڏو رستو هن علائقي سان ڳنڍيل هو.

[[شاهه شجاع دراني]] سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين دوران شڪارپور واري علائقي سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني پڻ شهر جي واپاري ۽ فوجي اهميت تي خاص ڌيان ڏيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور اتر سنڌ جي وڏن انتظامي مرڪزن مان هڪ بڻيو. برطانوي حڪومت سنڌ کي نون ضلعن ۾ ورهايو ۽ شڪارپور شهر وسيع شڪارپور ضلعي جو صدر مقام بڻيو.

برطانوي دور جي شروعاتي سالن ۾ شهر ۾ فوجي ڇانوڻي پڻ قائم رهي. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[سکر]] ريلوي، درياهي واپار ۽ انتظامي مرڪز طور تيزيءَ سان وڌيو، جنهن سان شڪارپور جي علائقائي انتظامي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.

1883ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جو انتظامي صدر مقام شڪارپور مان [[سکر]] منتقل ڪيو ويو. 1901ع ۾ پراڻي ضلعي جي وڏي ورهاست کان پوءِ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيو ۽ بچيل حصي کي [[سکر ضلعو]] سڏيو ويو.

ان جي باوجود شڪارپور 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات تائين واپار، تعليم، شهري ثقافت، باغن، حويلين ۽ مذهبي تنوع سبب اتر سنڌ جو اهم شهر رهيو.

=== ورهاڱي کان اڳ جو شهري سماج ===
[[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شڪارپور جي شهري آباديءَ ۾ سنڌي هندو واپاري برادرين جو وڏو حصو هو. انهن برادرين شهر جي واپار، صرافڪي، تعليمي ادارن، اسپتالن، باغن ۽ شهري عمارتن جي تعمير ۽ انتظام ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

واپاري خوشحاليءَ جو اثر شهر جي تعمير تي پڻ پيو. امير واپاري خاندانن وڏيون حويليون، اسڪول، اسپتالون، مذهبي عمارتون ۽ خيراتي ادارا قائم ڪيا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب 18هين ۽ 19هين صدين جي خوشحال واپارين شهر ۾ ڪيترائي عوامي ادارا ۽ خانگي حويليون تعمير ڪرايون.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

=== ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ ===
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. ساڳئي وقت هندستان کان ايندڙ مسلمان مهاجرن جا ڪجهه خاندان شڪارپور ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا. ان وڏي آباديءَ واري تبديلي سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ نمايان تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

تاريخي عمارتن جي سار سنڀال لاءِ موجود پراڻيون سماجي ۽ مالي جوڙجڪون به ڪمزور ٿي ويون. 2025ع ۾ شڪارپور جي ورثي بابت هڪ رپورٽ ۾ شهر جي ڪيترين حويلين، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي واپاري عمارتن جي زبون حالت کي نمايان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;&gt;{{cite news
 |title=تاريخ جو خزانو: شڪارپور جي ختم ٿيندڙ شان جي ڪهاڻي
 |url=https://www.arabnews.com/node/2599160
 |work=عرب نيوز
 |date=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو.

== واپار ۽ مالياتي تاريخ ==
شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالي نظام هو. شهر جا واپاري ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مال، سرمائي ۽ قرض جي وهڪري لاءِ وچولي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1830ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي عملدار ۽ سياح [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور کي سنڌ ۽ ايشيا جي واپار لاءِ وڏي اهميت رکندڙ مرڪز قرار ڏنو. شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپارين طرفان ''خراسان جا دروازا'' سڏجڻ جو ذڪر پڻ تاريخي تحقيق ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري صرافن جو مالي نظام [[هنڊي]] تي وڏي حد تائين دارومدار رکندو هو. واپاري ڪنهن هڪ شهر ۾ رقم جمع ڪرائي ٻئي پري شهر ۾ پنهنجي ايجنٽ يا لاڳاپيل ڪوٺيءَ وسيلي اها رقم حاصل ڪري سگهندا هئا. ان نظام قافلي واري واپار ۾ وڏي مقدار ۾ نقد رقم کڻي سفر ڪرڻ جي ضرورت گهٽائي ڇڏي.

19هين صديءَ جي آخر تائين شڪارپوري واپاري وچ ايشيا ۾ اناج، ڪپهه، ڪپڙي، ڌاتن، قرض ۽ واپاري سرمائي جي فراهمي ۾ سرگرم هئا. شڪارپور جي تاريخي مالياتي حيثيت شهر کي آباديءَ ۽ ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڏو اقتصادي اثر ڏنو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|280px|شڪارپور ۾ اڳوڻي [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل عمارت.]]

20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ جديد بئنڪنگ ادارا پڻ شهر ۾ ظاهر ٿيا. شڪارپور ۾ اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت ان دور جي واپاري ۽ مالي تاريخ جو هڪ باقي رهيل نشان آهي.

== شهري بناوٽ ==
شڪارپور جو پراڻو شهر روايتي طور ڀت يا واضح شهري حدن اندر وڌيو. شهر جي مرڪز مان بازارون ۽ سوڙها رستا مختلف دروازن ڏانهن نڪرندا هئا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پراڻي شهر جي ترتيب کي مرڪزي بازار مان نڪرندڙ تنگ ۽ وڪڙيل گهٽين واري شهري نموني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

امير واپاري خاندانن جون رهائشي حويليون عام طور ٻن منزلن تي مشتمل هونديون هيون، جن جا ڪمرا وچ واري صحن جي چوڌاري ترتيب ڏنل هوندا هئا. ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون، لوهي آرائش ۽ هندسي نمونن وارا فرش انهن عمارتن جي خاص سڃاڻپ هئا.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

== تاريخي دروازا ==
شڪارپور جي پراڻي شهر ۾ ڪيترائي دروازا هئا، جن جا نالا اڄ به مختلف پاڙن ۽ بازارن سان ڳنڍيل آهن. تاريخي ذريعن ۾ دروازن جي تعداد ۽ ڪجهه نالن ۾ فرق ملي ٿو؛ عام طور ست وڏا دروازا ۽ هڪ اضافي داخلي هنڌ يا دري بيان ڪيا وڃن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#744210; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''پراڻي شڪارپور جا مشهور دروازا'''
|-
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | #
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#f4e7d5;&quot; | موجوده سڃاڻپ
|-
| 1
| [[لکي در، شڪارپور|لکي در]]
| پراڻي شهر جو اهم واپاري مرڪز
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 2
| هاٿي در
| تاريخي پاڙو ۽ بازار
|-
| 3
| هزاري در
| پراڻي شهر جو داخلي علائقو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 4
| سِوي در
| پراڻي شهر جو دروازو
|-
| 5
| خانپوري در
| خانپور واري رستي سان لاڳاپيل
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 6
| ڪرن در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|-
| 7
| واڳڻو در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 8
| نوشهرو در
| ڪجهه تاريخي ورثي وارن ماخذن ۾ ذڪر
|}

لکي در وارو علائقو اڄ به شهر جو اهم سماجي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] موجب لکي در وٽ موجود ڳاڙهي پٿر وارو ڪلاڪ ٽاور بجاج خاندان 1935ع ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;LakhiDar&quot;&gt;{{cite web
 |title=لکي در، شڪارپور
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1073/shikarpur/lakhi-dar
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|280px|لکي در جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور.]]

== ڍڪ بازار ==
{{Main|ڍڪ بازار، شڪارپور}}

[[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|280px|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]].]]

'''ڍڪ بازار''' پراڻي شڪارپور جي مرڪز ۾ واقع ڊگهي، سوڙهي ۽ ڇت سان ڍڪيل بازار آهي. بازار جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي جوڙجڪ گرم موسم ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.

بازار جي ڇت ۾ ڪاٺي فريم ۽ کليل حصا اهڙي نموني استعمال ڪيا ويا جو ڇانوَ سان گڏ هوا ۽ محدود قدرتي روشني اندر اچي سگهي. تاريخي طور اها بازار شڪارپور جي وڏي تجارتي سرگرميءَ جو مرڪز رهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

اڄ به ڍڪ بازار شهر جي سڀ کان نمايان ورثي وارن هنڌن مان هڪ آهي. 2025ع جي هڪ رپورٽ ۾ ان کي شڪارپور جي تاريخي سڃاڻپ جي اهم نشانين مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== حويليون ۽ روايتي اڏاوت ==
شڪارپور جون تاريخي حويليون سنڌ جي شهري رهائشي اڏاوت جو اهم نمونو آهن. انهن ۾ ڪاٺ جي نفيس اُڪر، بالڪونيون، آرائشي دريون، سرن جا محراب، صحن ۽ گهڻ منزلہ رهائشي حصا عام هئا.

[[File:Shikarpur building.jpeg|thumb|280px|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت.]]

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب شهر جي ڪيترين حويلين جا ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصا ڪڍي ٻين هنڌن تي وڪرو ڪيا ويا آهن ۽ پراڻيون عمارتون ڊاهڻ سبب شڪارپور جي روايتي شهري اڏاوت خطري هيٺ آهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي تاريخي ورثي تي ڪم ڪندڙ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] پڻ شڪارپور ۾ ڪيترين پراڻين رهائشي، مذهبي، تعليمي ۽ شهري عمارتن کي دستاويز ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شاهي باغ ==
{{Main|شاهي باغ، شڪارپور}}

[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|280px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ مير ويدر پويلين.]]

'''شاهي باغ''' شڪارپور جي تاريخي باغن مان هڪ آهي. شهر جي پراڻي شهري زندگيءَ ۾ باغ، وڻن سان ڍڪيل کليل جايون ۽ عوامي تفريح جا هنڌ اهم حصو هئا.

شاهي باغ جو سڀ کان نمايان تاريخي ڍانچو '''مير ويدر پويلين''' آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي موجب هي ڪاٺي پويلين '''1871ع''' ۾ تعمير ٿيو. عمارت ۾ نفيس ڪاٺي فريم، آرائشي ڪم ۽ ڪيترن پاسن کان کليل داخلا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه، ڳولا ۽ کوٽائي شاخ، سنڌ حڪومت
 |year=1995
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي 1995ع ۾ شڪارپور شهر ۽ ضلعي جي تاريخي ماڳن جو تفصيلي سروي ڪيو. شهر اندر دستاويز ڪيل ماڳن ۾ قافلا قلعو، شاهي باغ جو مير ويدر پويلين، هندو مساڻ، حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه، قاضي محلي جي مسجد، مهر شاهه غازي جو مقبرو ۽ مسجد، تاريخي مندر، گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 ۽ شڪارپور جو ٽاور شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#496a54; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جا چونڊ تاريخي ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | ماڳ
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | تاريخ / دور
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | اهميت
|-
| [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]
| بازار
| تاريخي
| پراڻي شهر جو مرڪزي واپاري رستو
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مير ويدر پويلين
| باغي پويلين
| 1871ع
| شاهي باغ جي تاريخي ڪاٺي اڏاوت
|-
| لکي در ڪلاڪ ٽاور
| شهري يادگار
| 1935ع
| بجاج خاندان طرفان تعمير
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
| مقبرو
| موجوده عمارت 1911–12ع
| تاريخي صوفي درگاهه
|-
| گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2
| تعليمي عمارت
| 1905ع
| برطانوي دور جي تعليمي اڏاوت
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| قافلا قلعو
| قلعو / قافلا سراءِ
| تاريخي
| پراڻي قافلي واري واپار سان لاڳاپيل
|-
| اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| واپاري / بئنڪنگ عمارت
| 1940ع
| شهر جي جديد مالياتي تاريخ جو نشان
|}

== حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه ==
[[حاجي فقيرالله شاهه علوي]] جي درگاهه شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي.

وفاقي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو]] جي 2015ع واري ثقافتي ملڪيت جي فهرست موجب حاجي فقيرالله شاهه علوي 1781ع ۾ وفات ڪئي، جڏهن تہ موجوده درگاهه جي عمارت 1911ع–1912ع ۾ تعمير ڪئي وئي. عمارت هڪ منزلہ سرن ۽ پٿر جي اڏاوت آهي، جنهن مٿان گنبذ ۽ ڪاٺ جو دروازو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DOAMFaqir&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

وفاقي کاتي جي هڪ پراڻي سروي ۾ ساڳئي درگاهه کي 18هين–19هين صديءَ جي تاريخي مقبري طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جو مقبرو
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/6990
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''204,938''' هئي. ان ۾ '''102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس جا فرد''' شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهراڻا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز 6.06 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

ساڳين شهري حدن لاءِ پاڪستان شماريات بيورو 2017ع جي آبادي '''196,158''' ڄاڻائي ٿو. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''0.73٪''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آبادي
|-
| 1951ع
| 45,335
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1961ع
| 53,910
|-
| 1972ع
| 70,924
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1981ع
| 88,138
|-
| 1998ع
| 134,883
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 196,158
|-
! 2023ع
! 204,938
|}
&lt;small&gt;'''نوٽ:''' 2017ع ۽ 2023ع جا انگ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آبادين جي هم مقابلو جدول مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
شڪارپور تاريخي طور [[سنڌي ٻولي]] ۽ سنڌي ادب جو اهم مرڪز رهيو آهي. شهر جي غالب مادري ٻولي سنڌي آهي، جڏهن تہ [[اردو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ آباد آهن.

{{efn|انگريزي وڪيپيڊيا جي هڪ پراڻي صورت ۾ شڪارپور شهر لاءِ 98.89٪ سنڌي ڳالهائيندڙن جو انگ ڏنو ويو هو، پر ساڳئي حوالو نوٽ ۾ اهو انگ غلطيءَ سان جيڪب آباد تعلقي جي شهري آباديءَ مان ورتل ڄاڻايو ويو هو؛ تنهنڪري هتي اهو انگ استعمال نه ڪيو ويو آهي.}}

== مذهب ==
شڪارپور ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جڏهن تہ شهر ۾ هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ورهاڱي کان اڳ شهر جي شهري، واپاري ۽ مالي زندگيءَ ۾ سنڌي هندو برادرين جو تمام وڏو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1947ع کان پوءِ هندو آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ سبب شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ نمايان تبديلي آئي. تاريخي هندو مندر، مساڻ ۽ واپاري حويليون اڄ به ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي شهري سماج جون يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

== تعليم ==
شڪارپور اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ مقامي واپاري ۽ سماجي اڳواڻن ڪيترائي اسڪول، ڇوڪرين جا تعليمي ادارا ۽ ڪاليج قائم ڪرايا.

شهر جي تاريخي تعليمي اڏاوتن مان '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2''' نمايان آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي موجب اها عمارت 1905ع ۾ واڌومل ويرهومل گوڪاڻي تعمير ڪرائي. ٻه منزلہ عمارت ۾ 18 ڪلاس روم، وڏا هال ۽ وسيع راند جو ميدان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

شڪارپور جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[شيخ اياز يونيورسٽي]] شامل آهي. يونيورسٽي جي سرڪاري رڪارڊ موجب موجوده ادارو پهرين [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو شڪارپور ڪيمپس هو، جيڪو 2011ع ۾ قائم ٿيو. سنڌ حڪومت 12 ڊسمبر 2018ع تي ڪيمپس کي مستقل يونيورسٽي جو درجو ڏئي سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ اياز يونيورسٽي جو تعارف ۽ تاريخ
 |url=https://saus.edu.pk/wp-content/uploads/2024/12/Prospectus-2025.pdf
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم تعليمي ادارن ۾ [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]]، سرڪاري ڇوڪرين جو ڪاليج ۽ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.

=== قادر بخش بيدل لائبريري ===
شڪارپور جي مشهور عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' آهي، جنهن ۾ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ڪتابن جا مجموعا موجود رهيا آهن. لائبريريءَ جي تاريخي عمارت ۽ ڪتابن جي حفاظت بابت وقت بوقت تحفظ جون گهرجون سامهون اينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;BedilLibrary&quot;&gt;{{cite news
 |last=شيخ
 |first=عبدالرشيد
 |title=تاريخي لائبريري سرڪاري توجهه جي منتظر
 |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/
 |work=ڊيلي ٽائيمز
 |date=9 April 2019
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي تاريخي طبي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. شهر جي مشهور ادارن ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند اسپتال''' ۽ '''هيرانند گنگابائي عورتن جي اسپتال''' شامل آهن.

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي شهري عمارتن مان هڪ.]]

اوڌوداس تاراچند اسپتال شهر جي اڳوڻي خيراتي ۽ شهري ترقيءَ واري دور جي اهم يادگار آهي. شهر جي ورثي بابت 2025ع جي رپورٽ ۾ هن اسپتال کي ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ڪلاڪ ٽاور سان گڏ شڪارپور جي تاريخي شهري انفراسٽرڪچر جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
شڪارپور سنڌ جي اهم روڊ سنگمن مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان شهر [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[قنڌار]] ڏانهن ويندڙ بلوچستان واري رستي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي ۽ [[شڪارپور ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف ريل رابطا قائم رهيا آهن.

شهر جي تاريخي واپاري اهميت جديد روڊن جي ٺهڻ کان گهڻو اڳ قافلي وارن رستن سان لاڳاپيل هئي. بولان لڪ ڏانهن ويندڙ رستو شڪارپور کي قنڌار ۽ وچ ايشيا سان ملائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== معيشت ==
اڄوڪي شڪارپور جي معيشت واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم، صحت، زراعت سان لاڳاپيل ڪاروبار، چانورن ۽ زرعي جنسن جي خريد وڪري، ننڍن ڪاروبارن ۽ خوراڪي صنعتن تي مشتمل آهي.

تاريخي دور ۾ شهر جي معيشت موجوده مقامي واپار کان گهڻو وسيع هئي ۽ شڪارپور هڪ بين الاقوامي مالياتي مرڪز هو. 20هين صديءَ ۾ جديد واپاري رستن ۽ بئنڪنگ مرڪزن جي تبديليءَ، ريلوي ۽ انتظامي اهميت جي سکر ڏانهن منتقلي ۽ ورهاڱي کان پوءِ واپاري خاندانن جي لڏپلاڻ سان شڪارپور جي پراڻي بين الاقوامي اقتصادي حيثيت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== شڪارپوري آچار ===
{{Main|شڪارپوري آچار}}

شڪارپور پنهنجي روايتي '''آچار''' يا کٽاڻ لاءِ سڄي سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. شڪارپوري آچار ۾ عام طور آم، گجر، مرچ، ليمون، گوبي ۽ ٻين ڀاڄين يا ميون کي لوڻ، مصالحا، سرڪو يا تيل استعمال ڪري محفوظ ڪيو ويندو آهي.

شروع ۾ آچار گهڻو ڪري خاندانن ۽ ننڍن گهريلو ڪاروبارن ۾ تيار ٿيندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ''شڪارپوري آچار'' شهر جي نالي سان لاڳاپيل مشهور خوراڪي سڃاڻپ بڻجي چڪو آهي.

=== مٺايون، ڪلفي ۽ فالودو ===
[[File:Deewan hotel.jpg|thumb|280px|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي سان لاڳاپيل مشهور هنڌن مان آهي.]]

شڪارپور روايتي مٺاين، ڪلفي، فالودي ۽ ناشتي جي شين لاءِ پڻ مشهور آهي. پراڻي شهر جي لکي در، هاٿي در ۽ بازارن ۾ کاڌي پيتي جا ڪيترائي پراڻا دڪان ۽ هوٽل موجود آهن.

[[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|250px|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي.]]

== ادبي ۽ ثقافتي اهميت ==
شڪارپور سنڌي ادب، شاعري، صحافت، تعليم ۽ موسيقيءَ ۾ ڪيترين نامور شخصيتن جو جنم هنڌ يا رهائشگاهه رهيو آهي.

شهر سان تعلق رکندڙ سڀ کان نمايان شاعرن مان [[شيخ اياز]] آهي، جنهن جديد سنڌي شاعريءَ تي گهرو اثر وڌو. [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] پڻ شڪارپور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت آهي.

شهر جي تعليمي ۽ ادبي روايت سبب سنڌ حڪومت هتي قائم يونيورسٽي کي شيخ اياز جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;/&gt;

== تاريخي ورثي کي خطرا ==
شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز وڏي عرصي کان عمارتن جي زبوني، غير مناسب نئين تعمير، حويلين جي ڊاهه، ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصن جي وڪري ۽ سار سنڀال جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] 2008ع ۾ خبردار ڪيو تہ جيڪڏهن روايتي حويلين جي تباهي جاري رهي تہ شڪارپور جي منفرد مقامي شهري اڏاوت مستقل طور ختم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي ورثي بابت 2025ع واري رپورٽ موجب سنڌ حڪومت 1998ع ۾ تاريخي شڪارپور کي ثقافتي ورثي وارو علائقو قرار ڏنو ۽ بعد ۾ سوين تاريخي ملڪيتن کي تحفظ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ڪيترين عمارتن جي زبوني ۽ تباهي اڃا جاري آهي.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|280px|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت جو نمونو.]]

ان جي باوجود پراڻي شهر ۾ اڃا به تاريخي حويليون، ڪاٺي دروازا، مذهبي عمارتون، ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ٻين دورن جون عمارتون موجود آهن، جيڪي شهر جي اڳوڻي واپاري ۽ ثقافتي خوشحاليءَ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ۾ ڄاول يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=22em}}
* [[الله بخش سومرو]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وزيراعظم سنڌ
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] — سنڌي شاعر
* [[غلام حسين هدايت الله]] — سياستدان
* [[رام ڄيٺملاڻي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[جي. وي. ديساڻي]] — ليکڪ
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ اديبه
* [[نسيم ٿيٻو]] — اديبه
* [[سميرا زرين]] — اديبه
* [[بيدل مسرور]] — راڳي ۽ موسيقار
* [[الاهي بخش سومرو]] — سياستدان
* [[رحيم بخش سومرو]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[آفتاب شعبان ميراڻي]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان
* [[صوفي ٻڍل فقير]] — صوفي شاعر
{{div col end}}

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ سرڪاري نوڪريءَ دوران 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور ڪم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=هڪڙو
 |first=انور فگار
 |title=مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور
 |journal=مھراڻ
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2003
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي شهري طرز تعمير
File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت
File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار
File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|لکي در جو ڪلاڪ ٽاور
File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل
File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي
File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڍڪ بازار، شڪارپور]]
* [[شاهي باغ، شڪارپور]]
* [[شڪارپوري آچار]]
* [[لکي در، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان جو ڳوٺ]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== نوٽ ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}
* {{cite book
 |last=مغل
 |first=نسيم
 |title=شڪارپور جو ورثو: تاريخ جو تصويري سفر
 |publisher=سنڌ آرڪائيوز
 |year=2012
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur}}
{{EB1911 poster|Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]


{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور
| native_name             = شِڪارپوُرُ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Shikarpur
| nickname                = ''سنڌ جو پئرس''&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=The Paris of Sindh
 |work=The Express Tribune
 |date=11 January 2020
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg
 | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg
 | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg
 | size = 340
 | color = black
}}
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| elevation_m             = 13
| total_type              = شهر
| population_total        = 204938
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78100
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt; شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.

شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;{{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama
 |publisher=Cambridge University Press
 |place=Cambridge
 |year=2000
 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947
 |pages=57–109
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |doi=10.1017/CBO9780511497407
 |language=en}}&lt;/ref&gt; شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/
 |title=Requiem for a city
 |author=Shameen Khan
 |work=[[Dawn]]
 |date=28 February 2014
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ قيام ==
شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Everett-Heath
 |first=John
 |title=Shikarpur
 |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names
 |publisher=Oxford University Press
 |date=22 October 2020
 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817
 |language=en}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا ===
مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== افغان ۽ دراني دور ===
18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ===
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=The Paris of Sindh
 |work=The Express Tribune
 |date=11 January 2020
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ ===
[[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو.

== واپار ۽ مالياتي تاريخ ==
[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]]

شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |chapter=The business of the Sind merchants
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2000
 |pages=185–211
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو ==

=== شهر جا دروازا ===
[[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]]

پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا'''
|- style=&quot;background:#704214; color:white;&quot;
! نمبر
! دروازي جو نالو
! متبادل صورت
|-
| 1
| '''لکي در'''
| Lakhi Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 2
| '''هاٿي در'''
| Hathi Dar
|-
| 3
| '''هزاري در'''
| Hazari Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 4
| '''سِوي در'''
| Sivi Dar
|-
| 5
| '''خانپوري در'''
| Khanpuri Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 6
| '''ڪرن در'''
| Karan Dar
|-
| 7
| '''واڳڻو در'''
| Wagno Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 8
| '''نوشهرو در'''
| Naushero Dar
|}

ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]]

'''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم ===
شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== ڪلاڪ ٽاور ===
لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي'''
|- style=&quot;background:#2f4f4f; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
|-
| 1951ع
| 45,335
| —
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 1961ع
| 53,910
| واڌ
|-
| 1972ع
| 70,924
| واڌ
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 1981ع
| 88,138
| واڌ
|-
| 1998ع
| 134,883
| واڌ
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 2017ع
| 196,158
| واڌ
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''204,938'''
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''+4.5٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left;&quot; |
'''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;
|}

== ٻولي ۽ مذهب ==
شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن.

2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== تعليم ==
شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾:
* [[شيخ اياز يونيورسٽي]]
* [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]]
* گورنمينٽ گرلس ڪاليج
۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Memon
 |first=Sarfaraz
 |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons
 |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons
 |work=The Express Tribune
 |date=1 May 2012
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Shaikh
 |first=Abdul Rasheed
 |title=Historic library in need of government attention
 |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/
 |work=Daily Times
 |date=9 April 2019
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾:
* [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]]
* هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال
* لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري
شامل آهن.

== ثقافت ۽ کاڌو ==

=== شڪارپوري آچار ===
{{Main|شڪارپوري آچار}}

شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي.

شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي.

=== مٺايون ۽ فالودو ===
[[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]]

شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو.

[[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]]

== باغ ۽ تفريح ==
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]]

'''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== تاريخي ورثي کي خطرا ==
شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن:

{{div col|colwidth=22em}}
* [[الله بخش سومرو]]
* [[شيخ اياز]]
* [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]]
* [[غلام حسين هدايت الله]]
* [[رام ڄيٺملاڻي]]
* [[جي. وي. ديساڻي]]
* [[بدام ناتوان]]
* [[نسيم ٿيٻو]]
* [[سميرا زرين]]
* [[بيدل مسرور]]
* [[الاهي بخش سومرو]]
* [[رحيم بخش سومرو]]
* [[آغا سراج دراني]]
* [[آفتاب شعبان ميراڻي]]
* [[امتياز احمد شيخ]]
* [[صوفي ٻڍل فقير]]
{{div col end}}

سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref&gt;ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير
File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت
File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار
File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور
File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت
File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل
File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي
File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپوري آچار]]
* [[ڍڪ بازار، شڪارپور]]
* [[شاهي باغ، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[خانپور، سنڌ]]
* [[لکي، سنڌ]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان جو ڳوٺ]]

== حوالا ==
{{Notelist}}


{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama
 |publisher=Cambridge University Press
 |place=Cambridge
 |year=2000
 |isbn=978-0-521-62285-1}}
* {{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur}}
{{EB1911 poster|Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>qy88ae31npdqw4meha4ro20fydbthjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411602</id>
      <parentid>411601</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71758" sha1="43ugl49c13utglcnb0208qazevja7o4" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور
| native_name             = شِڪارپوُرُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| nickname                = سنڌ جو پئرس&lt;ref name=&quot;Paris&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=سنڌ جو پئرس
 |work=دي ايڪسپريس ٽربيون
 |date=11 January 2020
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg
 | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg
 | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg
 | size = 340
 | color = black
}}
| image_caption           = مٿان: لکي در جو ڪلاڪ ٽاور؛ هيٺ کاٻي: ڍڪ بازار؛ هيٺ ساڄي: اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- جسماني ڄاڻ --&gt;
| elevation_m             = 13

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 204938
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 2: شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ جي شرح ۽ گهريلو سائيز، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- وقت ۽ ڪوڊ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78100
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''شڪارپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر، [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt; شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.

شڪارپور سنڌ جي تاريخي واپاري، مالياتي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ رهيو آهي. [[بولان لڪ]] ذريعي [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ پراڻن قافلي وارن رستن سان ويجهڙائيءَ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ هڪ وڏي تجارتي ۽ مالي مرڪز طور اڀريو. شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |chapter=خراسان جو دروازو: شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ، تقريباً 1750–1947ع
 |pages=57–109
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |doi=10.1017/CBO9780511497407
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور پنهنجي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، تاريخي حويلين، ڪاٺ جي نفيس اُڪر، پراڻن دروازن، لکي در جي ڪلاڪ ٽاور، [[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]، مذهبي عمارتن ۽ روايتي [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز کي 2008ع ۾ [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پنهنجي عالمي واچ لسٽ ۾ شامل ڪيو هو، جنهن شڪارپور جي روايتي حويلين ۽ تاريخي شهري بناوٽ کي تحفظ جي ضرورت رکندڙ ورثو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز
 |url=https://www.wmf.org/sites/default/files/article/pdfs/Watch_2008_site_descriptions_0.pdf
 |publisher=ورلڊ مانيومينٽس فنڊ
 |year=2008
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ قيام ==
شڪارپور جي قيام ۽ نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. سنڌي تاريخي روايتن موجب شهر 1026هه، يعني 1617ع ڌاري وجود ۾ آيو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکيو آهي تہ علائقو شڪارگاهن ۽ ٻيلن سان ڍڪيل هو ۽ دائودپوٽن مقامي قبيلن تي غلبو حاصل ڪرڻ کان پوءِ هتي نئين آبادي قائم ڪئي؛ انهيءَ شڪارگاهه سان نسبت سبب شهر کي ''شڪارپور'' سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر جي تاريخي مرڪز بابت [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پڻ شڪارپور جي قيام جو سال 1617ع ڄاڻائي ٿو ۽ لکي ٿو تہ ارڙهين صديءَ تائين اهو هندستان، وچ ايشيا ۽ ايران وچ ۾ هڪ اهم تجارتي دروازو بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز'' شڪارپور جي قيام لاءِ 1677ع جي تاريخ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=ايورٽ-هيٿ
 |first=جان
 |title=شڪارپور
 |encyclopedia=مختصر آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |date=22 October 2020
 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان ڪري 1617ع کي مقامي ۽ سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ، جڏهن تہ 1677ع واري متبادل تاريخ جو ذڪر ڪرڻ، وڌيڪ محتاط تاريخ نگاري سمجهي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
شڪارپور جي ابتدائي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] وچ ۾ علائقائي اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مقامي روايتن موجب دائودپوٽن شهر جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن تہ پوءِ ڪلهوڙا حڪمرانن اتر سنڌ ۾ پنهنجو سياسي اثر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون آيون. ان وقت شڪارپور جي اهميت رڳو مقامي آبادي طور نه، پر سنڌ، سيوي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ رستن جي ويجهو هجڻ سبب پڻ وڌندي رهي.

=== افغان ۽ دراني دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام کان پوءِ شڪارپور جي تجارتي ۽ مالياتي اهميت ۾ نمايان واڌ ٿي. ڪلاڊ مارڪووٽس جي تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ دراني سلطنت جي واپاري دنيا سان ويجهڙائيءَ سبب افغانستان ۽ وچ ايشيا تائين تيزيءَ سان پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور جا واپاري، بئنڪر ۽ صراف مختلف ماخذن ۾ ''ملتاني''، ''شڪارپوري'' يا سنڌي واپارين جي نالي سان ذڪر ٿيل آهن. انهن جو ڪاروبار مال جي خريد ۽ وڪري، قرض ڏيڻ، واپاري سرمائي جي فراهمي، سون ۽ چانديءَ جي ڏيتي ليتي ۽ [[هنڊي]] وسيلي شهرن ۽ ملڪن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون [[قنڌار]]، [[ڪابل]]، [[هرات]]، [[بخارا]]، [[سمرقند]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين تجارتي مرڪزن ۾ قائم هيون. ان وسيع نيٽ ورڪ سبب شهر کي ڪڏهن ڪڏهن '''خراسان جو دروازو''' به سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ===
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن ۽ افغان حڪمرانن لاءِ اهم رهيو. شهر جي فوجي ۽ تجارتي اهميت ان جي جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئي، ڇاڪاڻ تہ بولان لڪ ڏانهن ويندڙ وڏو رستو هن علائقي سان ڳنڍيل هو.

[[شاهه شجاع دراني]] سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين دوران شڪارپور واري علائقي سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني پڻ شهر جي واپاري ۽ فوجي اهميت تي خاص ڌيان ڏيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور اتر سنڌ جي وڏن انتظامي مرڪزن مان هڪ بڻيو. برطانوي حڪومت سنڌ کي نون ضلعن ۾ ورهايو ۽ شڪارپور شهر وسيع شڪارپور ضلعي جو صدر مقام بڻيو.

برطانوي دور جي شروعاتي سالن ۾ شهر ۾ فوجي ڇانوڻي پڻ قائم رهي. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[سکر]] ريلوي، درياهي واپار ۽ انتظامي مرڪز طور تيزيءَ سان وڌيو، جنهن سان شڪارپور جي علائقائي انتظامي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.

1883ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جو انتظامي صدر مقام شڪارپور مان [[سکر]] منتقل ڪيو ويو. 1901ع ۾ پراڻي ضلعي جي وڏي ورهاست کان پوءِ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيو ۽ بچيل حصي کي [[سکر ضلعو]] سڏيو ويو.

ان جي باوجود شڪارپور 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات تائين واپار، تعليم، شهري ثقافت، باغن، حويلين ۽ مذهبي تنوع سبب اتر سنڌ جو اهم شهر رهيو.

=== ورهاڱي کان اڳ جو شهري سماج ===
[[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شڪارپور جي شهري آباديءَ ۾ سنڌي هندو واپاري برادرين جو وڏو حصو هو. انهن برادرين شهر جي واپار، صرافڪي، تعليمي ادارن، اسپتالن، باغن ۽ شهري عمارتن جي تعمير ۽ انتظام ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

واپاري خوشحاليءَ جو اثر شهر جي تعمير تي پڻ پيو. امير واپاري خاندانن وڏيون حويليون، اسڪول، اسپتالون، مذهبي عمارتون ۽ خيراتي ادارا قائم ڪيا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب 18هين ۽ 19هين صدين جي خوشحال واپارين شهر ۾ ڪيترائي عوامي ادارا ۽ خانگي حويليون تعمير ڪرايون.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

=== ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ ===
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. ساڳئي وقت هندستان کان ايندڙ مسلمان مهاجرن جا ڪجهه خاندان شڪارپور ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا. ان وڏي آباديءَ واري تبديلي سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ نمايان تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

تاريخي عمارتن جي سار سنڀال لاءِ موجود پراڻيون سماجي ۽ مالي جوڙجڪون به ڪمزور ٿي ويون. 2025ع ۾ شڪارپور جي ورثي بابت هڪ رپورٽ ۾ شهر جي ڪيترين حويلين، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي واپاري عمارتن جي زبون حالت کي نمايان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;&gt;{{cite news
 |title=تاريخ جو خزانو: شڪارپور جي ختم ٿيندڙ شان جي ڪهاڻي
 |url=https://www.arabnews.com/node/2599160
 |work=عرب نيوز
 |date=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو.

== واپار ۽ مالياتي تاريخ ==
شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالي نظام هو. شهر جا واپاري ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مال، سرمائي ۽ قرض جي وهڪري لاءِ وچولي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1830ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي عملدار ۽ سياح [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور کي سنڌ ۽ ايشيا جي واپار لاءِ وڏي اهميت رکندڙ مرڪز قرار ڏنو. شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپارين طرفان ''خراسان جا دروازا'' سڏجڻ جو ذڪر پڻ تاريخي تحقيق ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري صرافن جو مالي نظام [[هنڊي]] تي وڏي حد تائين دارومدار رکندو هو. واپاري ڪنهن هڪ شهر ۾ رقم جمع ڪرائي ٻئي پري شهر ۾ پنهنجي ايجنٽ يا لاڳاپيل ڪوٺيءَ وسيلي اها رقم حاصل ڪري سگهندا هئا. ان نظام قافلي واري واپار ۾ وڏي مقدار ۾ نقد رقم کڻي سفر ڪرڻ جي ضرورت گهٽائي ڇڏي.

19هين صديءَ جي آخر تائين شڪارپوري واپاري وچ ايشيا ۾ اناج، ڪپهه، ڪپڙي، ڌاتن، قرض ۽ واپاري سرمائي جي فراهمي ۾ سرگرم هئا. شڪارپور جي تاريخي مالياتي حيثيت شهر کي آباديءَ ۽ ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڏو اقتصادي اثر ڏنو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|280px|شڪارپور ۾ اڳوڻي [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل عمارت.]]

20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ جديد بئنڪنگ ادارا پڻ شهر ۾ ظاهر ٿيا. شڪارپور ۾ اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت ان دور جي واپاري ۽ مالي تاريخ جو هڪ باقي رهيل نشان آهي.

== شهري بناوٽ ==
شڪارپور جو پراڻو شهر روايتي طور ڀت يا واضح شهري حدن اندر وڌيو. شهر جي مرڪز مان بازارون ۽ سوڙها رستا مختلف دروازن ڏانهن نڪرندا هئا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پراڻي شهر جي ترتيب کي مرڪزي بازار مان نڪرندڙ تنگ ۽ وڪڙيل گهٽين واري شهري نموني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

امير واپاري خاندانن جون رهائشي حويليون عام طور ٻن منزلن تي مشتمل هونديون هيون، جن جا ڪمرا وچ واري صحن جي چوڌاري ترتيب ڏنل هوندا هئا. ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون، لوهي آرائش ۽ هندسي نمونن وارا فرش انهن عمارتن جي خاص سڃاڻپ هئا.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

== تاريخي دروازا ==
شڪارپور جي پراڻي شهر ۾ ڪيترائي دروازا هئا، جن جا نالا اڄ به مختلف پاڙن ۽ بازارن سان ڳنڍيل آهن. تاريخي ذريعن ۾ دروازن جي تعداد ۽ ڪجهه نالن ۾ فرق ملي ٿو؛ عام طور ست وڏا دروازا ۽ هڪ اضافي داخلي هنڌ يا دري بيان ڪيا وڃن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#744210; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''پراڻي شڪارپور جا مشهور دروازا'''
|-
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | #
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#f4e7d5;&quot; | موجوده سڃاڻپ
|-
| 1
| [[لکي در، شڪارپور|لکي در]]
| پراڻي شهر جو اهم واپاري مرڪز
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 2
| هاٿي در
| تاريخي پاڙو ۽ بازار
|-
| 3
| هزاري در
| پراڻي شهر جو داخلي علائقو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 4
| سِوي در
| پراڻي شهر جو دروازو
|-
| 5
| خانپوري در
| خانپور واري رستي سان لاڳاپيل
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 6
| ڪرن در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|-
| 7
| واڳڻو در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 8
| نوشهرو در
| ڪجهه تاريخي ورثي وارن ماخذن ۾ ذڪر
|}

لکي در وارو علائقو اڄ به شهر جو اهم سماجي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] موجب لکي در وٽ موجود ڳاڙهي پٿر وارو ڪلاڪ ٽاور بجاج خاندان 1935ع ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;LakhiDar&quot;&gt;{{cite web
 |title=لکي در، شڪارپور
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1073/shikarpur/lakhi-dar
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|280px|لکي در جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور.]]

== ڍڪ بازار ==
{{Main|ڍڪ بازار، شڪارپور}}

[[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|280px|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]].]]

'''ڍڪ بازار''' پراڻي شڪارپور جي مرڪز ۾ واقع ڊگهي، سوڙهي ۽ ڇت سان ڍڪيل بازار آهي. بازار جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي جوڙجڪ گرم موسم ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.

بازار جي ڇت ۾ ڪاٺي فريم ۽ کليل حصا اهڙي نموني استعمال ڪيا ويا جو ڇانوَ سان گڏ هوا ۽ محدود قدرتي روشني اندر اچي سگهي. تاريخي طور اها بازار شڪارپور جي وڏي تجارتي سرگرميءَ جو مرڪز رهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

اڄ به ڍڪ بازار شهر جي سڀ کان نمايان ورثي وارن هنڌن مان هڪ آهي. 2025ع جي هڪ رپورٽ ۾ ان کي شڪارپور جي تاريخي سڃاڻپ جي اهم نشانين مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== حويليون ۽ روايتي اڏاوت ==
شڪارپور جون تاريخي حويليون سنڌ جي شهري رهائشي اڏاوت جو اهم نمونو آهن. انهن ۾ ڪاٺ جي نفيس اُڪر، بالڪونيون، آرائشي دريون، سرن جا محراب، صحن ۽ گهڻ منزلہ رهائشي حصا عام هئا.

[[File:Shikarpur building.jpeg|thumb|280px|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت.]]

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب شهر جي ڪيترين حويلين جا ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصا ڪڍي ٻين هنڌن تي وڪرو ڪيا ويا آهن ۽ پراڻيون عمارتون ڊاهڻ سبب شڪارپور جي روايتي شهري اڏاوت خطري هيٺ آهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي تاريخي ورثي تي ڪم ڪندڙ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] پڻ شڪارپور ۾ ڪيترين پراڻين رهائشي، مذهبي، تعليمي ۽ شهري عمارتن کي دستاويز ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شاهي باغ ==
{{Main|شاهي باغ، شڪارپور}}

[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|280px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ مير ويدر پويلين.]]

'''شاهي باغ''' شڪارپور جي تاريخي باغن مان هڪ آهي. شهر جي پراڻي شهري زندگيءَ ۾ باغ، وڻن سان ڍڪيل کليل جايون ۽ عوامي تفريح جا هنڌ اهم حصو هئا.

شاهي باغ جو سڀ کان نمايان تاريخي ڍانچو '''مير ويدر پويلين''' آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي موجب هي ڪاٺي پويلين '''1871ع''' ۾ تعمير ٿيو. عمارت ۾ نفيس ڪاٺي فريم، آرائشي ڪم ۽ ڪيترن پاسن کان کليل داخلا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه، ڳولا ۽ کوٽائي شاخ، سنڌ حڪومت
 |year=1995
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي 1995ع ۾ شڪارپور شهر ۽ ضلعي جي تاريخي ماڳن جو تفصيلي سروي ڪيو. شهر اندر دستاويز ڪيل ماڳن ۾ قافلا قلعو، شاهي باغ جو مير ويدر پويلين، هندو مساڻ، حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه، قاضي محلي جي مسجد، مهر شاهه غازي جو مقبرو ۽ مسجد، تاريخي مندر، گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 ۽ شڪارپور جو ٽاور شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#496a54; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جا چونڊ تاريخي ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | ماڳ
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | تاريخ / دور
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | اهميت
|-
| [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]
| بازار
| تاريخي
| پراڻي شهر جو مرڪزي واپاري رستو
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مير ويدر پويلين
| باغي پويلين
| 1871ع
| شاهي باغ جي تاريخي ڪاٺي اڏاوت
|-
| لکي در ڪلاڪ ٽاور
| شهري يادگار
| 1935ع
| بجاج خاندان طرفان تعمير
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
| مقبرو
| موجوده عمارت 1911–12ع
| تاريخي صوفي درگاهه
|-
| گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2
| تعليمي عمارت
| 1905ع
| برطانوي دور جي تعليمي اڏاوت
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| قافلا قلعو
| قلعو / قافلا سراءِ
| تاريخي
| پراڻي قافلي واري واپار سان لاڳاپيل
|-
| اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| واپاري / بئنڪنگ عمارت
| 1940ع
| شهر جي جديد مالياتي تاريخ جو نشان
|}

== حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه ==
[[حاجي فقيرالله شاهه علوي]] جي درگاهه شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي.

وفاقي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو]] جي 2015ع واري ثقافتي ملڪيت جي فهرست موجب حاجي فقيرالله شاهه علوي 1781ع ۾ وفات ڪئي، جڏهن تہ موجوده درگاهه جي عمارت 1911ع–1912ع ۾ تعمير ڪئي وئي. عمارت هڪ منزلہ سرن ۽ پٿر جي اڏاوت آهي، جنهن مٿان گنبذ ۽ ڪاٺ جو دروازو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DOAMFaqir&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

وفاقي کاتي جي هڪ پراڻي سروي ۾ ساڳئي درگاهه کي 18هين–19هين صديءَ جي تاريخي مقبري طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جو مقبرو
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/6990
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''204,938''' هئي. ان ۾ '''102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس جا فرد''' شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهراڻا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز 6.06 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

ساڳين شهري حدن لاءِ پاڪستان شماريات بيورو 2017ع جي آبادي '''196,158''' ڄاڻائي ٿو. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''0.73٪''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آبادي
|-
| 1951ع
| 45,335
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1961ع
| 53,910
|-
| 1972ع
| 70,924
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1981ع
| 88,138
|-
| 1998ع
| 134,883
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 196,158
|-
! 2023ع
! 204,938
|}
&lt;small&gt;'''نوٽ:''' 2017ع ۽ 2023ع جا انگ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آبادين جي هم مقابلو جدول مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
شڪارپور تاريخي طور [[سنڌي ٻولي]] ۽ سنڌي ادب جو اهم مرڪز رهيو آهي. شهر جي غالب مادري ٻولي سنڌي آهي، جڏهن تہ [[اردو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ آباد آهن.

{{efn|انگريزي وڪيپيڊيا جي هڪ پراڻي صورت ۾ شڪارپور شهر لاءِ 98.89٪ سنڌي ڳالهائيندڙن جو انگ ڏنو ويو هو، پر ساڳئي حوالو نوٽ ۾ اهو انگ غلطيءَ سان جيڪب آباد تعلقي جي شهري آباديءَ مان ورتل ڄاڻايو ويو هو؛ تنهنڪري هتي اهو انگ استعمال نه ڪيو ويو آهي.}}

== مذهب ==
شڪارپور ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جڏهن تہ شهر ۾ هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ورهاڱي کان اڳ شهر جي شهري، واپاري ۽ مالي زندگيءَ ۾ سنڌي هندو برادرين جو تمام وڏو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1947ع کان پوءِ هندو آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ سبب شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ نمايان تبديلي آئي. تاريخي هندو مندر، مساڻ ۽ واپاري حويليون اڄ به ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي شهري سماج جون يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

== تعليم ==
شڪارپور اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ مقامي واپاري ۽ سماجي اڳواڻن ڪيترائي اسڪول، ڇوڪرين جا تعليمي ادارا ۽ ڪاليج قائم ڪرايا.

شهر جي تاريخي تعليمي اڏاوتن مان '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2''' نمايان آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي موجب اها عمارت 1905ع ۾ واڌومل ويرهومل گوڪاڻي تعمير ڪرائي. ٻه منزلہ عمارت ۾ 18 ڪلاس روم، وڏا هال ۽ وسيع راند جو ميدان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

شڪارپور جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[شيخ اياز يونيورسٽي]] شامل آهي. يونيورسٽي جي سرڪاري رڪارڊ موجب موجوده ادارو پهرين [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو شڪارپور ڪيمپس هو، جيڪو 2011ع ۾ قائم ٿيو. سنڌ حڪومت 12 ڊسمبر 2018ع تي ڪيمپس کي مستقل يونيورسٽي جو درجو ڏئي سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ اياز يونيورسٽي جو تعارف ۽ تاريخ
 |url=https://saus.edu.pk/wp-content/uploads/2024/12/Prospectus-2025.pdf
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم تعليمي ادارن ۾ [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]]، سرڪاري ڇوڪرين جو ڪاليج ۽ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.

=== قادر بخش بيدل لائبريري ===
شڪارپور جي مشهور عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' آهي، جنهن ۾ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ڪتابن جا مجموعا موجود رهيا آهن. لائبريريءَ جي تاريخي عمارت ۽ ڪتابن جي حفاظت بابت وقت بوقت تحفظ جون گهرجون سامهون اينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;BedilLibrary&quot;&gt;{{cite news
 |last=شيخ
 |first=عبدالرشيد
 |title=تاريخي لائبريري سرڪاري توجهه جي منتظر
 |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/
 |work=ڊيلي ٽائيمز
 |date=9 April 2019
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي تاريخي طبي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. شهر جي مشهور ادارن ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند اسپتال''' ۽ '''هيرانند گنگابائي عورتن جي اسپتال''' شامل آهن.

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي شهري عمارتن مان هڪ.]]

اوڌوداس تاراچند اسپتال شهر جي اڳوڻي خيراتي ۽ شهري ترقيءَ واري دور جي اهم يادگار آهي. شهر جي ورثي بابت 2025ع جي رپورٽ ۾ هن اسپتال کي ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ڪلاڪ ٽاور سان گڏ شڪارپور جي تاريخي شهري انفراسٽرڪچر جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
شڪارپور سنڌ جي اهم روڊ سنگمن مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان شهر [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[قنڌار]] ڏانهن ويندڙ بلوچستان واري رستي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي ۽ [[شڪارپور ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف ريل رابطا قائم رهيا آهن.

شهر جي تاريخي واپاري اهميت جديد روڊن جي ٺهڻ کان گهڻو اڳ قافلي وارن رستن سان لاڳاپيل هئي. بولان لڪ ڏانهن ويندڙ رستو شڪارپور کي قنڌار ۽ وچ ايشيا سان ملائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== معيشت ==
اڄوڪي شڪارپور جي معيشت واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم، صحت، زراعت سان لاڳاپيل ڪاروبار، چانورن ۽ زرعي جنسن جي خريد وڪري، ننڍن ڪاروبارن ۽ خوراڪي صنعتن تي مشتمل آهي.

تاريخي دور ۾ شهر جي معيشت موجوده مقامي واپار کان گهڻو وسيع هئي ۽ شڪارپور هڪ بين الاقوامي مالياتي مرڪز هو. 20هين صديءَ ۾ جديد واپاري رستن ۽ بئنڪنگ مرڪزن جي تبديليءَ، ريلوي ۽ انتظامي اهميت جي سکر ڏانهن منتقلي ۽ ورهاڱي کان پوءِ واپاري خاندانن جي لڏپلاڻ سان شڪارپور جي پراڻي بين الاقوامي اقتصادي حيثيت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== شڪارپوري آچار ===
{{Main|شڪارپوري آچار}}

شڪارپور پنهنجي روايتي '''آچار''' يا کٽاڻ لاءِ سڄي سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. شڪارپوري آچار ۾ عام طور آم، گجر، مرچ، ليمون، گوبي ۽ ٻين ڀاڄين يا ميون کي لوڻ، مصالحا، سرڪو يا تيل استعمال ڪري محفوظ ڪيو ويندو آهي.

شروع ۾ آچار گهڻو ڪري خاندانن ۽ ننڍن گهريلو ڪاروبارن ۾ تيار ٿيندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ''شڪارپوري آچار'' شهر جي نالي سان لاڳاپيل مشهور خوراڪي سڃاڻپ بڻجي چڪو آهي.

=== مٺايون، ڪلفي ۽ فالودو ===
[[File:Deewan hotel.jpg|thumb|280px|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي سان لاڳاپيل مشهور هنڌن مان آهي.]]

شڪارپور روايتي مٺاين، ڪلفي، فالودي ۽ ناشتي جي شين لاءِ پڻ مشهور آهي. پراڻي شهر جي لکي در، هاٿي در ۽ بازارن ۾ کاڌي پيتي جا ڪيترائي پراڻا دڪان ۽ هوٽل موجود آهن.

[[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|250px|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي.]]

== ادبي ۽ ثقافتي اهميت ==
شڪارپور سنڌي ادب، شاعري، صحافت، تعليم ۽ موسيقيءَ ۾ ڪيترين نامور شخصيتن جو جنم هنڌ يا رهائشگاهه رهيو آهي.

شهر سان تعلق رکندڙ سڀ کان نمايان شاعرن مان [[شيخ اياز]] آهي، جنهن جديد سنڌي شاعريءَ تي گهرو اثر وڌو. [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] پڻ شڪارپور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت آهي.

شهر جي تعليمي ۽ ادبي روايت سبب سنڌ حڪومت هتي قائم يونيورسٽي کي شيخ اياز جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;/&gt;

== تاريخي ورثي کي خطرا ==
شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز وڏي عرصي کان عمارتن جي زبوني، غير مناسب نئين تعمير، حويلين جي ڊاهه، ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصن جي وڪري ۽ سار سنڀال جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] 2008ع ۾ خبردار ڪيو تہ جيڪڏهن روايتي حويلين جي تباهي جاري رهي تہ شڪارپور جي منفرد مقامي شهري اڏاوت مستقل طور ختم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي ورثي بابت 2025ع واري رپورٽ موجب سنڌ حڪومت 1998ع ۾ تاريخي شڪارپور کي ثقافتي ورثي وارو علائقو قرار ڏنو ۽ بعد ۾ سوين تاريخي ملڪيتن کي تحفظ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ڪيترين عمارتن جي زبوني ۽ تباهي اڃا جاري آهي.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|280px|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت جو نمونو.]]

ان جي باوجود پراڻي شهر ۾ اڃا به تاريخي حويليون، ڪاٺي دروازا، مذهبي عمارتون، ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ٻين دورن جون عمارتون موجود آهن، جيڪي شهر جي اڳوڻي واپاري ۽ ثقافتي خوشحاليءَ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ۾ ڄاول يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=22em}}
* [[الله بخش سومرو]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وزيراعظم سنڌ
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] — سنڌي شاعر
* [[غلام حسين هدايت الله]] — سياستدان
* [[رام ڄيٺملاڻي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[جي. وي. ديساڻي]] — ليکڪ
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ اديبه
* [[نسيم ٿيٻو]] — اديبه
* [[سميرا زرين]] — اديبه
* [[بيدل مسرور]] — راڳي ۽ موسيقار
* [[الاهي بخش سومرو]] — سياستدان
* [[رحيم بخش سومرو]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[آفتاب شعبان ميراڻي]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان
* [[صوفي ٻڍل فقير]] — صوفي شاعر
{{div col end}}

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ سرڪاري نوڪريءَ دوران 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور ڪم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=هڪڙو
 |first=انور فگار
 |title=مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور
 |journal=مھراڻ
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2003
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي شهري طرز تعمير
File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت
File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار
File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|لکي در جو ڪلاڪ ٽاور
File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل
File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي
File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڍڪ بازار، شڪارپور]]
* [[شاهي باغ، شڪارپور]]
* [[شڪارپوري آچار]]
* [[لکي در، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان جو ڳوٺ]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}
* {{cite book
 |last=مغل
 |first=نسيم
 |title=شڪارپور جو ورثو: تاريخ جو تصويري سفر
 |publisher=سنڌ آرڪائيوز
 |year=2012
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur}}
{{EB1911 poster|Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]


{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور
| native_name             = شِڪارپوُرُ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Shikarpur
| nickname                = ''سنڌ جو پئرس''&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=The Paris of Sindh
 |work=The Express Tribune
 |date=11 January 2020
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg
 | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg
 | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg
 | size = 340
 | color = black
}}
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| elevation_m             = 13
| total_type              = شهر
| population_total        = 204938
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78100
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt; شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.

شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;{{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama
 |publisher=Cambridge University Press
 |place=Cambridge
 |year=2000
 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947
 |pages=57–109
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |doi=10.1017/CBO9780511497407
 |language=en}}&lt;/ref&gt; شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/
 |title=Requiem for a city
 |author=Shameen Khan
 |work=[[Dawn]]
 |date=28 February 2014
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ قيام ==
شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Everett-Heath
 |first=John
 |title=Shikarpur
 |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names
 |publisher=Oxford University Press
 |date=22 October 2020
 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817
 |language=en}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا ===
مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

=== افغان ۽ دراني دور ===
18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ===
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.&lt;/ref&gt;

19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=The Paris of Sindh
 |work=The Express Tribune
 |date=11 January 2020
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ ===
[[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو.

== واپار ۽ مالياتي تاريخ ==
[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]]

شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |chapter=The business of the Sind merchants
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2000
 |pages=185–211
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو ==

=== شهر جا دروازا ===
[[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]]

پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا'''
|- style=&quot;background:#704214; color:white;&quot;
! نمبر
! دروازي جو نالو
! متبادل صورت
|-
| 1
| '''لکي در'''
| Lakhi Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 2
| '''هاٿي در'''
| Hathi Dar
|-
| 3
| '''هزاري در'''
| Hazari Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 4
| '''سِوي در'''
| Sivi Dar
|-
| 5
| '''خانپوري در'''
| Khanpuri Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 6
| '''ڪرن در'''
| Karan Dar
|-
| 7
| '''واڳڻو در'''
| Wagno Dar
|- style=&quot;background:#fff8e7;&quot;
| 8
| '''نوشهرو در'''
| Naushero Dar
|}

ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== ڍڪ بازار ===
[[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]]

'''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم ===
شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

=== ڪلاڪ ٽاور ===
لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي'''
|- style=&quot;background:#2f4f4f; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
|-
| 1951ع
| 45,335
| —
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 1961ع
| 53,910
| واڌ
|-
| 1972ع
| 70,924
| واڌ
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 1981ع
| 88,138
| واڌ
|-
| 1998ع
| 134,883
| واڌ
|- style=&quot;background:#eef7f7;&quot;
| 2017ع
| 196,158
| واڌ
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''204,938'''
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''+4.5٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left;&quot; |
'''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;
|}

== ٻولي ۽ مذهب ==
شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن.

2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== تعليم ==
شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾:
* [[شيخ اياز يونيورسٽي]]
* [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]]
* گورنمينٽ گرلس ڪاليج
۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Memon
 |first=Sarfaraz
 |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons
 |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons
 |work=The Express Tribune
 |date=1 May 2012
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Shaikh
 |first=Abdul Rasheed
 |title=Historic library in need of government attention
 |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/
 |work=Daily Times
 |date=9 April 2019
 |access-date=7 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾:
* [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]]
* هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال
* لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري
شامل آهن.

== ثقافت ۽ کاڌو ==

=== شڪارپوري آچار ===
{{Main|شڪارپوري آچار}}

شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي.

شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي.

=== مٺايون ۽ فالودو ===
[[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]]

شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو.

[[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]]

== باغ ۽ تفريح ==
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]]

'''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== تاريخي ورثي کي خطرا ==
شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeritage&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن:

{{div col|colwidth=22em}}
* [[الله بخش سومرو]]
* [[شيخ اياز]]
* [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]]
* [[غلام حسين هدايت الله]]
* [[رام ڄيٺملاڻي]]
* [[جي. وي. ديساڻي]]
* [[بدام ناتوان]]
* [[نسيم ٿيٻو]]
* [[سميرا زرين]]
* [[بيدل مسرور]]
* [[الاهي بخش سومرو]]
* [[رحيم بخش سومرو]]
* [[آغا سراج دراني]]
* [[آفتاب شعبان ميراڻي]]
* [[امتياز احمد شيخ]]
* [[صوفي ٻڍل فقير]]
{{div col end}}

سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref&gt;ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير
File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت
File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار
File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور
File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت
File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل
File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي
File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپوري آچار]]
* [[ڍڪ بازار، شڪارپور]]
* [[شاهي باغ، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[خانپور، سنڌ]]
* [[لکي، سنڌ]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان جو ڳوٺ]]

== حوالا ==
{{Notelist}}


{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Markovits
 |first=Claude
 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama
 |publisher=Cambridge University Press
 |place=Cambridge
 |year=2000
 |isbn=978-0-521-62285-1}}
* {{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur}}
{{EB1911 poster|Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>43ugl49c13utglcnb0208qazevja7o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411603</id>
      <parentid>411602</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43209" sha1="h3cm41fbwpuf6q2bqniet124mdg8zrw" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور
| native_name             = شِڪارپوُرُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| nickname                = سنڌ جو پئرس&lt;ref name=&quot;Paris&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh
 |title=سنڌ جو پئرس
 |work=دي ايڪسپريس ٽربيون
 |date=11 January 2020
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg
 | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg
 | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg
 | size = 340
 | color = black
}}
| image_caption           = مٿان: لکي در جو ڪلاڪ ٽاور؛ هيٺ کاٻي: ڍڪ بازار؛ هيٺ ساڄي: اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- جسماني ڄاڻ --&gt;
| elevation_m             = 13

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 204938
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 2: شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ جي شرح ۽ گهريلو سائيز، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- وقت ۽ ڪوڊ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78100
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''شڪارپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر، [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt; شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.

شڪارپور سنڌ جي تاريخي واپاري، مالياتي ۽ ثقافتي شهرن مان هڪ رهيو آهي. [[بولان لڪ]] ذريعي [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ پراڻن قافلي وارن رستن سان ويجهڙائيءَ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ هڪ وڏي تجارتي ۽ مالي مرڪز طور اڀريو. شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |chapter=خراسان جو دروازو: شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ، تقريباً 1750–1947ع
 |pages=57–109
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |doi=10.1017/CBO9780511497407
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور پنهنجي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، تاريخي حويلين، ڪاٺ جي نفيس اُڪر، پراڻن دروازن، لکي در جي ڪلاڪ ٽاور، [[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]، مذهبي عمارتن ۽ روايتي [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز کي 2008ع ۾ [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پنهنجي عالمي واچ لسٽ ۾ شامل ڪيو هو، جنهن شڪارپور جي روايتي حويلين ۽ تاريخي شهري بناوٽ کي تحفظ جي ضرورت رکندڙ ورثو قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز
 |url=https://www.wmf.org/sites/default/files/article/pdfs/Watch_2008_site_descriptions_0.pdf
 |publisher=ورلڊ مانيومينٽس فنڊ
 |year=2008
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ قيام ==
شڪارپور جي قيام ۽ نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. سنڌي تاريخي روايتن موجب شهر 1026هه، يعني 1617ع ڌاري وجود ۾ آيو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکيو آهي تہ علائقو شڪارگاهن ۽ ٻيلن سان ڍڪيل هو ۽ دائودپوٽن مقامي قبيلن تي غلبو حاصل ڪرڻ کان پوءِ هتي نئين آبادي قائم ڪئي؛ انهيءَ شڪارگاهه سان نسبت سبب شهر کي ''شڪارپور'' سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر جي تاريخي مرڪز بابت [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پڻ شڪارپور جي قيام جو سال 1617ع ڄاڻائي ٿو ۽ لکي ٿو تہ ارڙهين صديءَ تائين اهو هندستان، وچ ايشيا ۽ ايران وچ ۾ هڪ اهم تجارتي دروازو بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز'' شڪارپور جي قيام لاءِ 1677ع جي تاريخ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=ايورٽ-هيٿ
 |first=جان
 |title=شڪارپور
 |encyclopedia=مختصر آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورلڊ پليس نيمز
 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس
 |date=22 October 2020
 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان ڪري 1617ع کي مقامي ۽ سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ، جڏهن تہ 1677ع واري متبادل تاريخ جو ذڪر ڪرڻ، وڌيڪ محتاط تاريخ نگاري سمجهي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
شڪارپور جي ابتدائي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] وچ ۾ علائقائي اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مقامي روايتن موجب دائودپوٽن شهر جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن تہ پوءِ ڪلهوڙا حڪمرانن اتر سنڌ ۾ پنهنجو سياسي اثر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;/&gt;

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ تبديليون آيون. ان وقت شڪارپور جي اهميت رڳو مقامي آبادي طور نه، پر سنڌ، سيوي ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ رستن جي ويجهو هجڻ سبب پڻ وڌندي رهي.

=== افغان ۽ دراني دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام کان پوءِ شڪارپور جي تجارتي ۽ مالياتي اهميت ۾ نمايان واڌ ٿي. ڪلاڊ مارڪووٽس جي تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ دراني سلطنت جي واپاري دنيا سان ويجهڙائيءَ سبب افغانستان ۽ وچ ايشيا تائين تيزيءَ سان پکڙيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپور جا واپاري، بئنڪر ۽ صراف مختلف ماخذن ۾ ''ملتاني''، ''شڪارپوري'' يا سنڌي واپارين جي نالي سان ذڪر ٿيل آهن. انهن جو ڪاروبار مال جي خريد ۽ وڪري، قرض ڏيڻ، واپاري سرمائي جي فراهمي، سون ۽ چانديءَ جي ڏيتي ليتي ۽ [[هنڊي]] وسيلي شهرن ۽ ملڪن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون [[قنڌار]]، [[ڪابل]]، [[هرات]]، [[بخارا]]، [[سمرقند]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين تجارتي مرڪزن ۾ قائم هيون. ان وسيع نيٽ ورڪ سبب شهر کي ڪڏهن ڪڏهن '''خراسان جو دروازو''' به سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== ٽالپر دور ===
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن ۽ افغان حڪمرانن لاءِ اهم رهيو. شهر جي فوجي ۽ تجارتي اهميت ان جي جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئي، ڇاڪاڻ تہ بولان لڪ ڏانهن ويندڙ وڏو رستو هن علائقي سان ڳنڍيل هو.

[[شاهه شجاع دراني]] سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين دوران شڪارپور واري علائقي سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني پڻ شهر جي واپاري ۽ فوجي اهميت تي خاص ڌيان ڏيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور اتر سنڌ جي وڏن انتظامي مرڪزن مان هڪ بڻيو. برطانوي حڪومت سنڌ کي نون ضلعن ۾ ورهايو ۽ شڪارپور شهر وسيع شڪارپور ضلعي جو صدر مقام بڻيو.

برطانوي دور جي شروعاتي سالن ۾ شهر ۾ فوجي ڇانوڻي پڻ قائم رهي. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[سکر]] ريلوي، درياهي واپار ۽ انتظامي مرڪز طور تيزيءَ سان وڌيو، جنهن سان شڪارپور جي علائقائي انتظامي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.

1883ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جو انتظامي صدر مقام شڪارپور مان [[سکر]] منتقل ڪيو ويو. 1901ع ۾ پراڻي ضلعي جي وڏي ورهاست کان پوءِ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيو ۽ بچيل حصي کي [[سکر ضلعو]] سڏيو ويو.

ان جي باوجود شڪارپور 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات تائين واپار، تعليم، شهري ثقافت، باغن، حويلين ۽ مذهبي تنوع سبب اتر سنڌ جو اهم شهر رهيو.

=== ورهاڱي کان اڳ جو شهري سماج ===
[[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شڪارپور جي شهري آباديءَ ۾ سنڌي هندو واپاري برادرين جو وڏو حصو هو. انهن برادرين شهر جي واپار، صرافڪي، تعليمي ادارن، اسپتالن، باغن ۽ شهري عمارتن جي تعمير ۽ انتظام ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

واپاري خوشحاليءَ جو اثر شهر جي تعمير تي پڻ پيو. امير واپاري خاندانن وڏيون حويليون، اسڪول، اسپتالون، مذهبي عمارتون ۽ خيراتي ادارا قائم ڪيا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب 18هين ۽ 19هين صدين جي خوشحال واپارين شهر ۾ ڪيترائي عوامي ادارا ۽ خانگي حويليون تعمير ڪرايون.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

=== ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ ===
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. ساڳئي وقت هندستان کان ايندڙ مسلمان مهاجرن جا ڪجهه خاندان شڪارپور ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا. ان وڏي آباديءَ واري تبديلي سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ نمايان تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

تاريخي عمارتن جي سار سنڀال لاءِ موجود پراڻيون سماجي ۽ مالي جوڙجڪون به ڪمزور ٿي ويون. 2025ع ۾ شڪارپور جي ورثي بابت هڪ رپورٽ ۾ شهر جي ڪيترين حويلين، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي واپاري عمارتن جي زبون حالت کي نمايان ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;&gt;{{cite news
 |title=تاريخ جو خزانو: شڪارپور جي ختم ٿيندڙ شان جي ڪهاڻي
 |url=https://www.arabnews.com/node/2599160
 |work=عرب نيوز
 |date=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو.

== واپار ۽ مالياتي تاريخ ==
شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالي نظام هو. شهر جا واپاري ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مال، سرمائي ۽ قرض جي وهڪري لاءِ وچولي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1830ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي عملدار ۽ سياح [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور کي سنڌ ۽ ايشيا جي واپار لاءِ وڏي اهميت رکندڙ مرڪز قرار ڏنو. شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپارين طرفان ''خراسان جا دروازا'' سڏجڻ جو ذڪر پڻ تاريخي تحقيق ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

شڪارپوري صرافن جو مالي نظام [[هنڊي]] تي وڏي حد تائين دارومدار رکندو هو. واپاري ڪنهن هڪ شهر ۾ رقم جمع ڪرائي ٻئي پري شهر ۾ پنهنجي ايجنٽ يا لاڳاپيل ڪوٺيءَ وسيلي اها رقم حاصل ڪري سگهندا هئا. ان نظام قافلي واري واپار ۾ وڏي مقدار ۾ نقد رقم کڻي سفر ڪرڻ جي ضرورت گهٽائي ڇڏي.

19هين صديءَ جي آخر تائين شڪارپوري واپاري وچ ايشيا ۾ اناج، ڪپهه، ڪپڙي، ڌاتن، قرض ۽ واپاري سرمائي جي فراهمي ۾ سرگرم هئا. شڪارپور جي تاريخي مالياتي حيثيت شهر کي آباديءَ ۽ ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڏو اقتصادي اثر ڏنو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|280px|شڪارپور ۾ اڳوڻي [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل عمارت.]]

20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ جديد بئنڪنگ ادارا پڻ شهر ۾ ظاهر ٿيا. شڪارپور ۾ اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت ان دور جي واپاري ۽ مالي تاريخ جو هڪ باقي رهيل نشان آهي.

== شهري بناوٽ ==
شڪارپور جو پراڻو شهر روايتي طور ڀت يا واضح شهري حدن اندر وڌيو. شهر جي مرڪز مان بازارون ۽ سوڙها رستا مختلف دروازن ڏانهن نڪرندا هئا. [[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] پراڻي شهر جي ترتيب کي مرڪزي بازار مان نڪرندڙ تنگ ۽ وڪڙيل گهٽين واري شهري نموني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

امير واپاري خاندانن جون رهائشي حويليون عام طور ٻن منزلن تي مشتمل هونديون هيون، جن جا ڪمرا وچ واري صحن جي چوڌاري ترتيب ڏنل هوندا هئا. ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون، لوهي آرائش ۽ هندسي نمونن وارا فرش انهن عمارتن جي خاص سڃاڻپ هئا.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

== تاريخي دروازا ==
شڪارپور جي پراڻي شهر ۾ ڪيترائي دروازا هئا، جن جا نالا اڄ به مختلف پاڙن ۽ بازارن سان ڳنڍيل آهن. تاريخي ذريعن ۾ دروازن جي تعداد ۽ ڪجهه نالن ۾ فرق ملي ٿو؛ عام طور ست وڏا دروازا ۽ هڪ اضافي داخلي هنڌ يا دري بيان ڪيا وڃن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#744210; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''پراڻي شڪارپور جا مشهور دروازا'''
|-
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | #
! style=&quot;background:#ead6bd;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#f4e7d5;&quot; | موجوده سڃاڻپ
|-
| 1
| [[لکي در، شڪارپور|لکي در]]
| پراڻي شهر جو اهم واپاري مرڪز
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 2
| هاٿي در
| تاريخي پاڙو ۽ بازار
|-
| 3
| هزاري در
| پراڻي شهر جو داخلي علائقو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 4
| سِوي در
| پراڻي شهر جو دروازو
|-
| 5
| خانپوري در
| خانپور واري رستي سان لاڳاپيل
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 6
| ڪرن در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|-
| 7
| واڳڻو در
| تاريخي شهري داخلي رستو
|- style=&quot;background:#fff9f1;&quot;
| 8
| نوشهرو در
| ڪجهه تاريخي ورثي وارن ماخذن ۾ ذڪر
|}

لکي در وارو علائقو اڄ به شهر جو اهم سماجي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] موجب لکي در وٽ موجود ڳاڙهي پٿر وارو ڪلاڪ ٽاور بجاج خاندان 1935ع ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;LakhiDar&quot;&gt;{{cite web
 |title=لکي در، شڪارپور
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1073/shikarpur/lakhi-dar
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|280px|لکي در جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور.]]

== ڍڪ بازار ==
{{Main|ڍڪ بازار، شڪارپور}}

[[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|280px|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]].]]

'''ڍڪ بازار''' پراڻي شڪارپور جي مرڪز ۾ واقع ڊگهي، سوڙهي ۽ ڇت سان ڍڪيل بازار آهي. بازار جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي جوڙجڪ گرم موسم ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.

بازار جي ڇت ۾ ڪاٺي فريم ۽ کليل حصا اهڙي نموني استعمال ڪيا ويا جو ڇانوَ سان گڏ هوا ۽ محدود قدرتي روشني اندر اچي سگهي. تاريخي طور اها بازار شڪارپور جي وڏي تجارتي سرگرميءَ جو مرڪز رهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

اڄ به ڍڪ بازار شهر جي سڀ کان نمايان ورثي وارن هنڌن مان هڪ آهي. 2025ع جي هڪ رپورٽ ۾ ان کي شڪارپور جي تاريخي سڃاڻپ جي اهم نشانين مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== حويليون ۽ روايتي اڏاوت ==
شڪارپور جون تاريخي حويليون سنڌ جي شهري رهائشي اڏاوت جو اهم نمونو آهن. انهن ۾ ڪاٺ جي نفيس اُڪر، بالڪونيون، آرائشي دريون، سرن جا محراب، صحن ۽ گهڻ منزلہ رهائشي حصا عام هئا.

[[File:Shikarpur building.jpeg|thumb|280px|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت.]]

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] موجب شهر جي ڪيترين حويلين جا ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصا ڪڍي ٻين هنڌن تي وڪرو ڪيا ويا آهن ۽ پراڻيون عمارتون ڊاهڻ سبب شڪارپور جي روايتي شهري اڏاوت خطري هيٺ آهي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي تاريخي ورثي تي ڪم ڪندڙ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] پڻ شڪارپور ۾ ڪيترين پراڻين رهائشي، مذهبي، تعليمي ۽ شهري عمارتن کي دستاويز ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شاهي باغ ==
{{Main|شاهي باغ، شڪارپور}}

[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|280px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ مير ويدر پويلين.]]

'''شاهي باغ''' شڪارپور جي تاريخي باغن مان هڪ آهي. شهر جي پراڻي شهري زندگيءَ ۾ باغ، وڻن سان ڍڪيل کليل جايون ۽ عوامي تفريح جا هنڌ اهم حصو هئا.

شاهي باغ جو سڀ کان نمايان تاريخي ڍانچو '''مير ويدر پويلين''' آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي موجب هي ڪاٺي پويلين '''1871ع''' ۾ تعمير ٿيو. عمارت ۾ نفيس ڪاٺي فريم، آرائشي ڪم ۽ ڪيترن پاسن کان کليل داخلا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه، ڳولا ۽ کوٽائي شاخ، سنڌ حڪومت
 |year=1995
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي 1995ع ۾ شڪارپور شهر ۽ ضلعي جي تاريخي ماڳن جو تفصيلي سروي ڪيو. شهر اندر دستاويز ڪيل ماڳن ۾ قافلا قلعو، شاهي باغ جو مير ويدر پويلين، هندو مساڻ، حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه، قاضي محلي جي مسجد، مهر شاهه غازي جو مقبرو ۽ مسجد، تاريخي مندر، گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 ۽ شڪارپور جو ٽاور شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#496a54; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جا چونڊ تاريخي ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | ماڳ
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | تاريخ / دور
! style=&quot;background:#dbe8df;&quot; | اهميت
|-
| [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]
| بازار
| تاريخي
| پراڻي شهر جو مرڪزي واپاري رستو
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مير ويدر پويلين
| باغي پويلين
| 1871ع
| شاهي باغ جي تاريخي ڪاٺي اڏاوت
|-
| لکي در ڪلاڪ ٽاور
| شهري يادگار
| 1935ع
| بجاج خاندان طرفان تعمير
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
| مقبرو
| موجوده عمارت 1911–12ع
| تاريخي صوفي درگاهه
|-
| گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2
| تعليمي عمارت
| 1905ع
| برطانوي دور جي تعليمي اڏاوت
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| قافلا قلعو
| قلعو / قافلا سراءِ
| تاريخي
| پراڻي قافلي واري واپار سان لاڳاپيل
|-
| اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
| واپاري / بئنڪنگ عمارت
| 1940ع
| شهر جي جديد مالياتي تاريخ جو نشان
|}

== حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه ==
[[حاجي فقيرالله شاهه علوي]] جي درگاهه شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي.

وفاقي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو]] جي 2015ع واري ثقافتي ملڪيت جي فهرست موجب حاجي فقيرالله شاهه علوي 1781ع ۾ وفات ڪئي، جڏهن تہ موجوده درگاهه جي عمارت 1911ع–1912ع ۾ تعمير ڪئي وئي. عمارت هڪ منزلہ سرن ۽ پٿر جي اڏاوت آهي، جنهن مٿان گنبذ ۽ ڪاٺ جو دروازو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DOAMFaqir&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

وفاقي کاتي جي هڪ پراڻي سروي ۾ ساڳئي درگاهه کي 18هين–19هين صديءَ جي تاريخي مقبري طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقيرالله شاهه علوي جو مقبرو
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/6990
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''204,938''' هئي. ان ۾ '''102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽئين جنس جا فرد''' شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهراڻا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز 6.06 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

ساڳين شهري حدن لاءِ پاڪستان شماريات بيورو 2017ع جي آبادي '''196,158''' ڄاڻائي ٿو. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''0.73٪''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dceaf4;&quot; | آبادي
|-
| 1951ع
| 45,335
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1961ع
| 53,910
|-
| 1972ع
| 70,924
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 1981ع
| 88,138
|-
| 1998ع
| 134,883
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2017ع
| 196,158
|-
! 2023ع
! 204,938
|}
&lt;small&gt;'''نوٽ:''' 2017ع ۽ 2023ع جا انگ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري شهري آبادين جي هم مقابلو جدول مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023urban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== ٻوليون ==
شڪارپور تاريخي طور [[سنڌي ٻولي]] ۽ سنڌي ادب جو اهم مرڪز رهيو آهي. شهر جي غالب مادري ٻولي سنڌي آهي، جڏهن تہ [[اردو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ آباد آهن.

{{efn|انگريزي وڪيپيڊيا جي هڪ پراڻي صورت ۾ شڪارپور شهر لاءِ 98.89٪ سنڌي ڳالهائيندڙن جو انگ ڏنو ويو هو، پر ساڳئي حوالو نوٽ ۾ اهو انگ غلطيءَ سان جيڪب آباد تعلقي جي شهري آباديءَ مان ورتل ڄاڻايو ويو هو؛ تنهنڪري هتي اهو انگ استعمال نه ڪيو ويو آهي.}}

== مذهب ==
شڪارپور ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جڏهن تہ شهر ۾ هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ورهاڱي کان اڳ شهر جي شهري، واپاري ۽ مالي زندگيءَ ۾ سنڌي هندو برادرين جو تمام وڏو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

1947ع کان پوءِ هندو آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ سبب شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ نمايان تبديلي آئي. تاريخي هندو مندر، مساڻ ۽ واپاري حويليون اڄ به ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي شهري سماج جون يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

== تعليم ==
شڪارپور اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ مقامي واپاري ۽ سماجي اڳواڻن ڪيترائي اسڪول، ڇوڪرين جا تعليمي ادارا ۽ ڪاليج قائم ڪرايا.

شهر جي تاريخي تعليمي اڏاوتن مان '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2''' نمايان آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي موجب اها عمارت 1905ع ۾ واڌومل ويرهومل گوڪاڻي تعمير ڪرائي. ٻه منزلہ عمارت ۾ 18 ڪلاس روم، وڏا هال ۽ وسيع راند جو ميدان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSurvey&quot;/&gt;

شڪارپور جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[شيخ اياز يونيورسٽي]] شامل آهي. يونيورسٽي جي سرڪاري رڪارڊ موجب موجوده ادارو پهرين [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو شڪارپور ڪيمپس هو، جيڪو 2011ع ۾ قائم ٿيو. سنڌ حڪومت 12 ڊسمبر 2018ع تي ڪيمپس کي مستقل يونيورسٽي جو درجو ڏئي سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ اياز يونيورسٽي جو تعارف ۽ تاريخ
 |url=https://saus.edu.pk/wp-content/uploads/2024/12/Prospectus-2025.pdf
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |year=2025
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي ٻين اهم تعليمي ادارن ۾ [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]]، سرڪاري ڇوڪرين جو ڪاليج ۽ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.

=== قادر بخش بيدل لائبريري ===
شڪارپور جي مشهور عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' آهي، جنهن ۾ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ڪتابن جا مجموعا موجود رهيا آهن. لائبريريءَ جي تاريخي عمارت ۽ ڪتابن جي حفاظت بابت وقت بوقت تحفظ جون گهرجون سامهون اينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;BedilLibrary&quot;&gt;{{cite news
 |last=شيخ
 |first=عبدالرشيد
 |title=تاريخي لائبريري سرڪاري توجهه جي منتظر
 |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/
 |work=ڊيلي ٽائيمز
 |date=9 April 2019
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي تاريخي طبي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. شهر جي مشهور ادارن ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند اسپتال''' ۽ '''هيرانند گنگابائي عورتن جي اسپتال''' شامل آهن.

[[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور جي تاريخي شهري عمارتن مان هڪ.]]

اوڌوداس تاراچند اسپتال شهر جي اڳوڻي خيراتي ۽ شهري ترقيءَ واري دور جي اهم يادگار آهي. شهر جي ورثي بابت 2025ع جي رپورٽ ۾ هن اسپتال کي ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ڪلاڪ ٽاور سان گڏ شڪارپور جي تاريخي شهري انفراسٽرڪچر جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

== روڊ ۽ آمدرفت ==
شڪارپور سنڌ جي اهم روڊ سنگمن مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان شهر [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[قنڌار]] ڏانهن ويندڙ بلوچستان واري رستي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي.

شهر تاريخي طور ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي ۽ [[شڪارپور ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف ريل رابطا قائم رهيا آهن.

شهر جي تاريخي واپاري اهميت جديد روڊن جي ٺهڻ کان گهڻو اڳ قافلي وارن رستن سان لاڳاپيل هئي. بولان لڪ ڏانهن ويندڙ رستو شڪارپور کي قنڌار ۽ وچ ايشيا سان ملائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== معيشت ==
اڄوڪي شڪارپور جي معيشت واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم، صحت، زراعت سان لاڳاپيل ڪاروبار، چانورن ۽ زرعي جنسن جي خريد وڪري، ننڍن ڪاروبارن ۽ خوراڪي صنعتن تي مشتمل آهي.

تاريخي دور ۾ شهر جي معيشت موجوده مقامي واپار کان گهڻو وسيع هئي ۽ شڪارپور هڪ بين الاقوامي مالياتي مرڪز هو. 20هين صديءَ ۾ جديد واپاري رستن ۽ بئنڪنگ مرڪزن جي تبديليءَ، ريلوي ۽ انتظامي اهميت جي سکر ڏانهن منتقلي ۽ ورهاڱي کان پوءِ واپاري خاندانن جي لڏپلاڻ سان شڪارپور جي پراڻي بين الاقوامي اقتصادي حيثيت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;/&gt;

== ثقافت ==

=== شڪارپوري آچار ===
{{Main|شڪارپوري آچار}}

شڪارپور پنهنجي روايتي '''آچار''' يا کٽاڻ لاءِ سڄي سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. شڪارپوري آچار ۾ عام طور آم، گجر، مرچ، ليمون، گوبي ۽ ٻين ڀاڄين يا ميون کي لوڻ، مصالحا، سرڪو يا تيل استعمال ڪري محفوظ ڪيو ويندو آهي.

شروع ۾ آچار گهڻو ڪري خاندانن ۽ ننڍن گهريلو ڪاروبارن ۾ تيار ٿيندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ''شڪارپوري آچار'' شهر جي نالي سان لاڳاپيل مشهور خوراڪي سڃاڻپ بڻجي چڪو آهي.

=== مٺايون، ڪلفي ۽ فالودو ===
[[File:Deewan hotel.jpg|thumb|280px|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي سان لاڳاپيل مشهور هنڌن مان آهي.]]

شڪارپور روايتي مٺاين، ڪلفي، فالودي ۽ ناشتي جي شين لاءِ پڻ مشهور آهي. پراڻي شهر جي لکي در، هاٿي در ۽ بازارن ۾ کاڌي پيتي جا ڪيترائي پراڻا دڪان ۽ هوٽل موجود آهن.

[[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|250px|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي.]]

== ادبي ۽ ثقافتي اهميت ==
شڪارپور سنڌي ادب، شاعري، صحافت، تعليم ۽ موسيقيءَ ۾ ڪيترين نامور شخصيتن جو جنم هنڌ يا رهائشگاهه رهيو آهي.

شهر سان تعلق رکندڙ سڀ کان نمايان شاعرن مان [[شيخ اياز]] آهي، جنهن جديد سنڌي شاعريءَ تي گهرو اثر وڌو. [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] پڻ شڪارپور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت آهي.

شهر جي تعليمي ۽ ادبي روايت سبب سنڌ حڪومت هتي قائم يونيورسٽي کي شيخ اياز جي نالي سان منسوب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SAU&quot;/&gt;

== تاريخي ورثي کي خطرا ==
شڪارپور جو تاريخي شهري مرڪز وڏي عرصي کان عمارتن جي زبوني، غير مناسب نئين تعمير، حويلين جي ڊاهه، ڪاٺي ۽ لوهي آرائشي حصن جي وڪري ۽ سار سنڀال جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.

[[ورلڊ مانيومينٽس فنڊ]] 2008ع ۾ خبردار ڪيو تہ جيڪڏهن روايتي حويلين جي تباهي جاري رهي تہ شڪارپور جي منفرد مقامي شهري اڏاوت مستقل طور ختم ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WMF&quot;/&gt;

شهر جي ورثي بابت 2025ع واري رپورٽ موجب سنڌ حڪومت 1998ع ۾ تاريخي شڪارپور کي ثقافتي ورثي وارو علائقو قرار ڏنو ۽ بعد ۾ سوين تاريخي ملڪيتن کي تحفظ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ڪيترين عمارتن جي زبوني ۽ تباهي اڃا جاري آهي.&lt;ref name=&quot;ArabNews2025&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|280px|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت جو نمونو.]]

ان جي باوجود پراڻي شهر ۾ اڃا به تاريخي حويليون، ڪاٺي دروازا، مذهبي عمارتون، ڍڪ بازار، شاهي باغ ۽ ٻين دورن جون عمارتون موجود آهن، جيڪي شهر جي اڳوڻي واپاري ۽ ثقافتي خوشحاليءَ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ۾ ڄاول يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=22em}}
* [[الله بخش سومرو]] — سياستدان ۽ اڳوڻو وزيراعظم سنڌ
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] — سنڌي شاعر
* [[غلام حسين هدايت الله]] — سياستدان
* [[رام ڄيٺملاڻي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[جي. وي. ديساڻي]] — ليکڪ
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ اديبه
* [[نسيم ٿيٻو]] — اديبه
* [[سميرا زرين]] — اديبه
* [[بيدل مسرور]] — راڳي ۽ موسيقار
* [[الاهي بخش سومرو]] — سياستدان
* [[رحيم بخش سومرو]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[آفتاب شعبان ميراڻي]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان
* [[صوفي ٻڍل فقير]] — صوفي شاعر
{{div col end}}

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ سرڪاري نوڪريءَ دوران 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور ڪم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=هڪڙو
 |first=انور فگار
 |title=مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور
 |journal=مھراڻ
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2003
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175&quot;&gt;
File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي شهري طرز تعمير
File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي هڪ تاريخي عمارت
File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار
File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|لکي در جو ڪلاڪ ٽاور
File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|اڳوڻي سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي عمارت
File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل
File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي
File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڍڪ بازار، شڪارپور]]
* [[شاهي باغ، شڪارپور]]
* [[شڪارپوري آچار]]
* [[لکي در، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان جو ڳوٺ]]
* [[سنڌ جا شهر]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=هندستاني واپارين جي عالمي دنيا، 1750–1947ع: بخارا کان پاناما تائين سنڌ جا واپاري
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |place=ڪيمبرج
 |year=2000
 |isbn=978-0-521-62285-1
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=بيگ
 |first=[[مرزا قليچ بيگ]]
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |place=ڄامشورو
 |edition=چوٿون
 |year=1999
 |language=sd}}
* {{cite book
 |last=مغل
 |first=نسيم
 |title=شڪارپور جو ورثو: تاريخ جو تصويري سفر
 |publisher=سنڌ آرڪائيوز
 |year=2012
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur}}
{{EB1911 poster|Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>h3cm41fbwpuf6q2bqniet124mdg8zrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيڪب آباد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4715</id>
    <revision>
      <id>411804</id>
      <parentid>334175</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27314" sha1="7eyiyk8n8z7m27b5v8avghd1sqntmym" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ جيڪب آباد ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ جي شهر|ضلعي|جيڪب آباد ضلعو}}

{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد
| native_name             = جيڪب آباد
| native_name_lang        = sd
| other_name              = خانڳڙھ
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪاميٽي

| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | photo2a = Mausoleum of John Jacob.jpg
 | photo2b = Jacobabad 2 2006.jpg
 | size = 320
 | color = white
}}
| image_caption           = مٿان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ هيٺ کاٻي: [[جان جيڪب]] جو مقبرو؛ هيٺ ساڄي: جيڪب آباد جو هڪ منظر

| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|16|53|N|68|26|11|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[جيڪب آباد تعلقو]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title       = نئين شهر جي قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = [[جان جيڪب]]

&lt;!-- حڪومت --&gt;
| government_type         = ميونسپل ڪاميٽي
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             =

&lt;!-- آبادي --&gt;
| total_type              = شهر
| population_total        = 219315
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               =
}}

'''جيڪب آباد''' ({{lang-en|Jacobabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ اهم شهر، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو صدر مقام ۽ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. شهر سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''219,315''' هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 191,098 هئي؛ ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.33 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر موجوده نالي سان 1847ع ۾ برطانوي عملدار ۽ فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] جي دور ۾ ترقي ڪئي. ان کان اڳ هتي '''خانڳڙھ''' نالي آبادي موجود هئي. 1911ع جي ''انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا'' ۾ پڻ ڄاڻايل آهي تہ شهر خانڳڙھ جي ڳوٺ واري ماڳ تي 1847ع ۾ جان جيڪب قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Jacobabad
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jacobabad
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|thumb|left|[[ٽائونٽن]] جي شاير هال ۾ رکيل [[جان جيڪب]] جو سنگ مرمر جو مجسمو.]]

== نالو ==
شهر جو هاڻوڪو نالو [[جان جيڪب]] جي نالي تي رکيل آهي، جيڪو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج ۾ آفيسر ۽ سنڌ جي اتر-اولهه سرحدي علائقي جو سياسي ۽ فوجي منتظم هو. جان جيڪب 1847ع ۾ خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو ۽ هتي نئين شهري آبادڪاري، فوجي ڇانوڻي، روڊ، واهه ۽ انتظامي عمارتون قائم ڪرايون.&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;&gt;{{cite news
 |title=Remembering General John Jacob – an able administrator and a master planner
 |url=https://www.dawn.com/news/720466
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 May 2012
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سنڌي تاريخي مواد ۾ '''خانڳڙھ''' کي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل پراڻي وسندي طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ سنڌ ۾ وڌندڙ زرعي آباديءَ سان گڏ خانڳڙھ سميت ڪيترن نون شهرن جي اُسرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=مھراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== خانڳڙھ ۽ برطانوي دور جي شروعات ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ موجوده جيڪب آباد وارو علائقو برطانوي حڪومت لاءِ فوجي ۽ سرحدي لحاظ کان اهم بڻجي ويو، ڇاڪاڻ تہ هي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اتر اولهه طرف ويندڙ رستن جي سنگم تي هو.

1847ع ۾ جان جيڪب کي اتر سنڌ جي سرحدي علائقي جي سياسي ذميواري ڏني وئي ۽ هن خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;/&gt; ان کان پوءِ هن نئين شهر جي رٿابندي، روڊن، پاڻيءَ جي بندوبست ۽ فوجي انتظام تي ڪم ڪيو.

1876ع جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ به جيڪب آباد ۽ ان وقت جي '''اپر سنڌ فرنٽيئر''' جي انتظامي ۽ فوجي اهميت تفصيل سان بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=A. W.
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=G. Bell and Sons
 |year=1876
 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اپر سنڌ فرنٽيئر ===
برطانوي دور ۾ جيڪب آباد '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو صدر مقام هو. 1911ع جي برٽانيڪا موجب ان ضلعي ۾ بيگاري ۽ ڊيزرٽ ڪئنال اهم آبپاشي وسيلا هئا، جڏهن تہ [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] وسيلي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اڳتي افغانستان ڏانهن ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Upper Sind Frontier
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Upper_Sind_Frontier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mausoleum of John Jacob.jpg|thumb|[[جيڪب آباد]] ۾ [[جان جيڪب]] جو مقبرو.]]

جان جيڪب 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪئي ۽ کيس شهر ۾ ئي دفنايو ويو. سندس قبر ۽ مقبرو هاڻي سنڌ جي تاريخي ورثي جي ماڳن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mausoleum of John Jacob
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mausoleum_of_John_Jacob.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شهر جي تاريخي رٿابندي ===
جان جيڪب جي دور ۾ شهر کي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظامي مرڪز طور منظم ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب شهر ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ، رستن ۽ زرعي آبپاشي لاءِ نوان منصوبا شروع ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;/&gt;

[[برطانوي لائبريري]] جي رڪارڊ ۾ 1896ع جي جيڪب آباد تعلقي جي آبپاشي ۽ زميني بندوبست بابت هڪ سرڪاري رپورٽ پڻ محفوظ آهي، جيڪا ان دور جي زرعي ۽ آبپاشي انتظام جو اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Upper Sind Frontier: Report on the revision of the irrigation settlement of Jacobabad Taluka
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150678
 |publisher=[[برطانوي لائبريري]]
 |year=1896
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== وڪٽوريا ٽاور ===
'''وڪٽوريا ٽاور''' جيڪب آباد جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. سنڌ جي Endowment Fund Trust جي ورثي واري رڪارڊ موجب هي لڳ ڀڳ 60 فوٽ اوچو ٽاور 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي جوبلي تقريبن جي ياد ۾ تعمير ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;VictoriaTower&quot;&gt;{{cite web
 |title=Victoria Tower, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/victoria-tower.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڊان ۾ شايع ٿيل تاريخي ورثي جي مضمون موجب هن يادگار لاءِ خرچ مقامي زميندارن، هندو پنچائت، جيڪب آباد ميونسپالٽي ۽ ضلعي فنڊ بورڊ گڏجي ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;UpperSindh&quot;&gt;{{cite news
 |title=The treasures of Upper Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/719817
 |work=[[ڊان]]
 |date=20 May 2012
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جان جيڪب جي رهائش ۽ ٻين عمارتن ===
شهر ۾ جان جيڪب سان لاڳاپيل پراڻي رهائش، سندس مقبرو، فوجي دور جون عمارتون ۽ نوآبادياتي دور جون ٻيون اڏاوتون موجود رهيون آهن. ڊان جي تاريخي جائزي موجب جان جيڪب جي پراڻي رهائش بعد ۾ ضلعي انتظاميا جي رهائش طور استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;&gt;{{cite news
 |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad
 |url=https://www.dawn.com/news/1608621
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 February 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين ميداني حصي ۾، [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. شهر جا هم آهنگ لڳ ڀڳ 28°16′ اتر ۽ 68°26′ اوڀر آهن. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي ميدان جو حصو آهي.

شهر ۽ ضلعي جي جاگرافي تي ٻن انتهائن جو گهرو اثر آهي: هڪ طرف انتهائي گرم ۽ سڪل اونهاري، جڏهن تہ ٻئي طرف مون سون دوران برسات ۽ هيٺاهين زمينن ۾ پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ جو خطرو.

== آبپاشي ۽ زراعت ==
جيڪب آباد واري علائقي جي زرعي ترقي ۾ آبپاشيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب موجوده [[گڊو بئراج]] نظام مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' علائقي جو اهم آبپاشي نظام آهي. ان نظام ۾ مکيه واهن، شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين جو وسيع نيٽ ورڪ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Guddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Barrage Region
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jacobabad 1 2006.jpg|thumb|left|جيڪب آباد ڀرسان زرعي ۽ ڳوٺاڻو منظر.]]

ضلعي جي زرعي علائقن ۾ خاص طور [[چانور]]، [[ڪڻڪ]]، چارن ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي. پاڻي جي گهڻي استعمال، سارين جي پوک ۽ نيڪال جي مسئلن سبب ڪيترن علائقن ۾ زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سم ۽ ڪلر جا مسئلا به رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد جو موسم انتهائي گرم ۽ سڪل آهي، جنهن کي [[ڪوپن موسمي درجابندي]] موجب گرم ريگستاني موسم ''BWh'' ۾ رکيو وڃي ٿو. شهر ڏکڻ ايشيا جي انتهائي گرم شهرن مان مشهور آهي.

NOAA/NCEI جي 1991ع–2020ع موسمي نارملز ۾ جيڪب آباد اسٽيشن '''41715''' شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |publisher=[[نيشنل اوشينڪ اينڊ ائٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

عام طور مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. 2022ع جي ڏکڻ ايشيائي گرميءَ جي لهر دوران جيڪب آباد ۾ 51 °C گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;&gt;{{cite news
 |last=Tunio
 |first=Rahmat
 |title=‘It seems this heat will take our lives’: Pakistan city fearful after hitting 51C
 |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/may/25/it-seems-this-heat-will-take-our-lives-pakistan-city-fearful-jacobabad-after-hitting-51c
 |work=[[دي گارڊين]]
 |date=25 May 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ گرميءَ جو اثر وڌيڪ شديد محسوس ٿيڻ جا سبب بلند گرمي، ڪڏهن ڪڏهن نمي، وڻن جي کوٽ، بجليءَ جي بندش ۽ صاف پاڻي تائين محدود رسائي آهن.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#b22222;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد جي موسم جون اهم خاصيتون'''
|-
! style=&quot;background:#ffe4e1;&quot; | خاصيت
! style=&quot;background:#ffe4e1;&quot; | ڄاڻ
|-
| موسم جو قسم
| گرم ريگستاني ''BWh''
|- style=&quot;background:#fff8f0;&quot;
| گرم ترين عرصو
| مئي–جون
|-
| 2022ع جي نمايان گرمي
| 51 °C&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff8f0;&quot;
| برسات جو مکيه عرصو
| جولاءِ–سيپٽمبر
|-
| معياري موسمي دور
| 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;/&gt;
|}

== 2022ع جون ٻوڏون ==
2022ع ۾ سنڌ جي وڏي برساتي ۽ ٻوڏ واري آفت دوران جيڪب آباد به شديد متاثر ٿيو. گرميءَ جي لهر کان ڪجهه مهينن اندر شهر ۽ ڀرپاسي ۾ وڏي برسات ۽ پاڻي بيهڻ سبب صحت، رهائش ۽ آمدرفت جا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Jacobabad: World’s hottest city in Pakistan now under water
 |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/furnace-to-flood-worlds-hottest-city-in-pakistan-under-water
 |work=[[الجزيره]]
 |date=31 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[يونيسيف]] نومبر 2022ع ۾ جيڪب آباد جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ آلوده پاڻي، مليريا، چمڙيءَ جي بيمارين ۽ ٻارن جي صحت بابت شديد خدشن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Over 27 million children at risk as devastating floods set records across the world
 |url=https://www.unicef.org/press-releases/over-27-million-children-risk-devastating-floods-set-records-across-world
 |publisher=[[يونيسيف]]
 |date=8 November 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي آدمشماري رڪارڊن موجب جيڪب آباد جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | آبادي
|-
| 1951ع
| 22,827
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 1961ع
| 35,278
|-
| 1972ع
| 57,596
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 1981ع
| 79,365
|-
| 1998ع
| 138,780
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 2017ع
| 191,098
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''219,315'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر ۾ 111,228 مرد، 108,040 عورتون ۽ 47 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. سراسري گهريلو سائيز 6.50 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي آدمشماري ۾ جيڪب آباد تعلقي جي شهري آبادي شهر جي ميونسپل آباديءَ سان برابر 219,315 درج ٿي، تنهنڪري اها ٻوليءَ جي شهري انگن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جنهن جا 197,693 ڳالهائيندڙ، يعني لڳ ڀڳ '''90.14٪''' هئا. ان کان پوءِ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[اردو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] اهم ٻوليون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 197,693
| 90.14٪
|- style=&quot;background:#faf8ff;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 11,175
| 5.09٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 4,246
| 1.94٪
|- style=&quot;background:#faf8ff;&quot;
| [[اردو]]
| 2,781
| 1.27٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 2,187
| 1.00٪
|-
| ٻيون
| 1,233
| 0.56٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع ۾ جيڪب آباد جي شهري آباديءَ مان 203,933 ماڻهو مسلمان هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 92.99 سيڪڙو آبادي هئا. 13,700 ماڻهو هندو جاتي، 1,008 عيسائي، 229 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 198 سک، 7 احمدي ۽ 240 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر ۾ مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 203,933
| 92.99٪
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 13,700
| 6.25٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 1,008
| 0.46٪
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 229
| 0.10٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 198
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 247
| 0.11٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

=== ريلوي ===
[[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]].]]

'''[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ تاريخي طور [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] کان [[سبي]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ چمن ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي جو اهم جنڪشن رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jacobabad Junction railway station
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ به جيڪب آباد کي North-Western Railway جي ڪوئيٽا شاخ تي اهم اسٽيشن طور بيان ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

=== روڊ ===
جيڪب آباد سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري اهم زميني گذرگاهه تي واقع هجڻ ڪري شڪارپور، سکر، لاڙڪاڻو، ٺل، ڳڙهي خيرو، ڊيرا الله يار، سبي ۽ ڪوئيٽا سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي.

== هوائي اڏو ۽ شاهباز ايئر بيس ==
جيڪب آباد ۾ '''شاهباز ايئر بيس''' ۽ ان سان لاڳاپيل هوائي اڏي جون سهولتون موجود آهن. هوائي اڏي جي فوجي استعمال سبب شهر کي پاڪستان جي هوائي دفاعي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي.

افغانستان واري جنگ دوران شاهباز بيس جي استعمال بابت بين الاقوامي ميڊيا ۾ پڻ رپورٽون شايع ٿيون، پر اهڙيون تاريخي رپورٽون هاڻوڪي عملي حيثيت جو ثبوت ناهن؛ تنهنڪري موجوده استعمال بابت صرف سرڪاري معلومات کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.

== معيشت ==
جيڪب آباد شهر ڀرپاسي جي زرعي علائقن لاءِ مارڪيٽ ۽ واپاري مرڪز آهي. چانور، ڪڻڪ، اناج، مال مويشي ۽ زرعي سامان جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت جو اهم حصو آهي.

زرعي معيشت جو وڏو دارومدار [[گڊو بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ بيگاري سنڌ فيڊر تي آهي.&lt;ref name=&quot;Guddu&quot;/&gt;

== صحت ==
جيڪب آباد ضلعي ۾ [[جيڪب آباد انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، سول اسپتال ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي طبي ادارن ذريعي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.

ضلعي جي Priority Health Services واري سرڪاري پيڪيج موجب جيڪب آباد ۾ سول اسپتال، تعلقا اسپتالن، رورل هيلٿ سينٽرن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين صحت سهولتن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Comprehensive District Package for Priority Health Services: Jacobabad
 |url=https://lmis.gov.pk/docs/sindh/district_packages/jacobabad.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ماحولياتي مسئلا ==
جيڪب آباد کي انتهائي گرمي، صاف پاڻيءَ جي کوٽ، پاڻي بيهڻ، سم ۽ ڪلر ۽ ٻوڏ جهڙن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. 2021ع ۾ ڊان جي رپورٽ ۾ گرمي سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زرعي زمين جي لوڻياٺ جا مسئلا بيان ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;/&gt;

2022ع جي گرميءَ ۽ ساڳئي سال جي ٻوڏ شهر جي آبهوا سان لاڳاپيل خطري کي وڌيڪ نمايان ڪيو.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;

== ثقافت ==
سنڌي ٻوليءَ ۾ جيڪب آباد بابت مشهور چوڻي آهي:

{{quote|'''جيڪب آباد، دل آباد.'''}}

هي چوڻي شهر سان لاڳاپيل مقامي ثقافتي ۽ جذباتي نسبت جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سهتو
 |first=عبدالوهاب
 |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Jacobabad Junction railway station.jpg|جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
File:Mausoleum of John Jacob.jpg|جان جيڪب جو مقبرو
File:Jacobabad 1 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Jacobabad 2 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Jacobabad 3 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|جان جيڪب جو سنگ مرمر جو مجسمو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد ضلعو]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جان جيڪب]]
* [[ٺل]]
* [[ڳڙهي خيرو]]
* [[گڊو بئراج]]
* [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=A. W.
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=G. Bell and Sons
 |year=1876
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Shand
 |first=Alexander Innes
 |title=General John Jacob: Commandant of the Sind Irregular Horse and Founder of Jacobabad
 |publisher=Seeley and Co.
 |place=London
 |year=1900
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_John_Jacob_-_commandant_of_the_Sind_Irregular_Horse_and_founder_of_Jacobabad_(IA_generaljohnjacob00shanuoft).pdf
 |language=en}}
* H. T. Lambrick, ''John Jacob of Jacobabad''، 1959ع.
* Momin Bullo, ''From Upper Scinde Frontier to Jacobabad''، Pakistan Heritage Preservation and Promotion Society.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Jacobabad District}}

{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>7eyiyk8n8z7m27b5v8avghd1sqntmym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411805</id>
      <parentid>411804</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27314" sha1="su4jleefoya74xr13szjle9k1l7zyi3" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ جيڪب آباد ضلعي جو صدر مقام}}
{{About|سنڌ جي شهر|ضلعي|جيڪب آباد ضلعو}}

{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد
| native_name             = جيڪب آباد
| native_name_lang        = sd
| other_name              = خانڳڙھ
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪاميٽي

| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | photo2a = Mausoleum of John Jacob.jpg
 | photo2b = Jacobabad 2 2006.jpg
 | size = 320
 | color = white
}}
| image_caption           = مٿان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ هيٺ ساڄي: [[جان جيڪب]] جو مقبرو؛ هيٺ کاٻي: جيڪب آباد جو هڪ منظر

| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|16|53|N|68|26|11|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جيڪب آباد ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[جيڪب آباد تعلقو]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title       = نئين شهر جي قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = [[جان جيڪب]]

&lt;!-- حڪومت --&gt;
| government_type         = ميونسپل ڪاميٽي
| leader_title            = چيئرمين
| leader_name             =

&lt;!-- آبادي --&gt;
| total_type              = شهر
| population_total        = 219315
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               =
}}

'''جيڪب آباد''' ({{lang-en|Jacobabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ اهم شهر، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو صدر مقام ۽ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. شهر سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''219,315''' هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 191,098 هئي؛ ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.33 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

شهر موجوده نالي سان 1847ع ۾ برطانوي عملدار ۽ فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] جي دور ۾ ترقي ڪئي. ان کان اڳ هتي '''خانڳڙھ''' نالي آبادي موجود هئي. 1911ع جي ''انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا'' ۾ پڻ ڄاڻايل آهي تہ شهر خانڳڙھ جي ڳوٺ واري ماڳ تي 1847ع ۾ جان جيڪب قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Jacobabad
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jacobabad
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|thumb|left|[[ٽائونٽن]] جي شاير هال ۾ رکيل [[جان جيڪب]] جو سنگ مرمر جو مجسمو.]]

== نالو ==
شهر جو هاڻوڪو نالو [[جان جيڪب]] جي نالي تي رکيل آهي، جيڪو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج ۾ آفيسر ۽ سنڌ جي اتر-اولهه سرحدي علائقي جو سياسي ۽ فوجي منتظم هو. جان جيڪب 1847ع ۾ خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو ۽ هتي نئين شهري آبادڪاري، فوجي ڇانوڻي، روڊ، واهه ۽ انتظامي عمارتون قائم ڪرايون.&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;&gt;{{cite news
 |title=Remembering General John Jacob – an able administrator and a master planner
 |url=https://www.dawn.com/news/720466
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 May 2012
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سنڌي تاريخي مواد ۾ '''خانڳڙھ''' کي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل پراڻي وسندي طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ سنڌ ۾ وڌندڙ زرعي آباديءَ سان گڏ خانڳڙھ سميت ڪيترن نون شهرن جي اُسرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس
 |journal=مھراڻ
 |issue=1
 |year=1996
 |page=35
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== خانڳڙھ ۽ برطانوي دور جي شروعات ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ موجوده جيڪب آباد وارو علائقو برطانوي حڪومت لاءِ فوجي ۽ سرحدي لحاظ کان اهم بڻجي ويو، ڇاڪاڻ تہ هي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اتر اولهه طرف ويندڙ رستن جي سنگم تي هو.

1847ع ۾ جان جيڪب کي اتر سنڌ جي سرحدي علائقي جي سياسي ذميواري ڏني وئي ۽ هن خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;/&gt; ان کان پوءِ هن نئين شهر جي رٿابندي، روڊن، پاڻيءَ جي بندوبست ۽ فوجي انتظام تي ڪم ڪيو.

1876ع جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ به جيڪب آباد ۽ ان وقت جي '''اپر سنڌ فرنٽيئر''' جي انتظامي ۽ فوجي اهميت تفصيل سان بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hughes
 |first=A. W.
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=G. Bell and Sons
 |year=1876
 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اپر سنڌ فرنٽيئر ===
برطانوي دور ۾ جيڪب آباد '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو صدر مقام هو. 1911ع جي برٽانيڪا موجب ان ضلعي ۾ بيگاري ۽ ڊيزرٽ ڪئنال اهم آبپاشي وسيلا هئا، جڏهن تہ [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] وسيلي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اڳتي افغانستان ڏانهن ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Upper Sind Frontier
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Upper_Sind_Frontier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mausoleum of John Jacob.jpg|thumb|[[جيڪب آباد]] ۾ [[جان جيڪب]] جو مقبرو.]]

جان جيڪب 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪئي ۽ کيس شهر ۾ ئي دفنايو ويو. سندس قبر ۽ مقبرو هاڻي سنڌ جي تاريخي ورثي جي ماڳن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mausoleum of John Jacob
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mausoleum_of_John_Jacob.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شهر جي تاريخي رٿابندي ===
جان جيڪب جي دور ۾ شهر کي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظامي مرڪز طور منظم ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب شهر ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ، رستن ۽ زرعي آبپاشي لاءِ نوان منصوبا شروع ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;DawnJacob&quot;/&gt;

[[برطانوي لائبريري]] جي رڪارڊ ۾ 1896ع جي جيڪب آباد تعلقي جي آبپاشي ۽ زميني بندوبست بابت هڪ سرڪاري رپورٽ پڻ محفوظ آهي، جيڪا ان دور جي زرعي ۽ آبپاشي انتظام جو اهم تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Upper Sind Frontier: Report on the revision of the irrigation settlement of Jacobabad Taluka
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150678
 |publisher=[[برطانوي لائبريري]]
 |year=1896
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== وڪٽوريا ٽاور ===
'''وڪٽوريا ٽاور''' جيڪب آباد جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. سنڌ جي Endowment Fund Trust جي ورثي واري رڪارڊ موجب هي لڳ ڀڳ 60 فوٽ اوچو ٽاور 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي جوبلي تقريبن جي ياد ۾ تعمير ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;VictoriaTower&quot;&gt;{{cite web
 |title=Victoria Tower, Jacobabad
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/victoria-tower.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڊان ۾ شايع ٿيل تاريخي ورثي جي مضمون موجب هن يادگار لاءِ خرچ مقامي زميندارن، هندو پنچائت، جيڪب آباد ميونسپالٽي ۽ ضلعي فنڊ بورڊ گڏجي ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;UpperSindh&quot;&gt;{{cite news
 |title=The treasures of Upper Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/719817
 |work=[[ڊان]]
 |date=20 May 2012
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جان جيڪب جي رهائش ۽ ٻين عمارتن ===
شهر ۾ جان جيڪب سان لاڳاپيل پراڻي رهائش، سندس مقبرو، فوجي دور جون عمارتون ۽ نوآبادياتي دور جون ٻيون اڏاوتون موجود رهيون آهن. ڊان جي تاريخي جائزي موجب جان جيڪب جي پراڻي رهائش بعد ۾ ضلعي انتظاميا جي رهائش طور استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;&gt;{{cite news
 |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad
 |url=https://www.dawn.com/news/1608621
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 February 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين ميداني حصي ۾، [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. شهر جا هم آهنگ لڳ ڀڳ 28°16′ اتر ۽ 68°26′ اوڀر آهن. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي ميدان جو حصو آهي.

شهر ۽ ضلعي جي جاگرافي تي ٻن انتهائن جو گهرو اثر آهي: هڪ طرف انتهائي گرم ۽ سڪل اونهاري، جڏهن تہ ٻئي طرف مون سون دوران برسات ۽ هيٺاهين زمينن ۾ پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ جو خطرو.

== آبپاشي ۽ زراعت ==
جيڪب آباد واري علائقي جي زرعي ترقي ۾ آبپاشيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب موجوده [[گڊو بئراج]] نظام مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' علائقي جو اهم آبپاشي نظام آهي. ان نظام ۾ مکيه واهن، شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين جو وسيع نيٽ ورڪ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Guddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guddu Barrage Region
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jacobabad 1 2006.jpg|thumb|left|جيڪب آباد ڀرسان زرعي ۽ ڳوٺاڻو منظر.]]

ضلعي جي زرعي علائقن ۾ خاص طور [[چانور]]، [[ڪڻڪ]]، چارن ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي. پاڻي جي گهڻي استعمال، سارين جي پوک ۽ نيڪال جي مسئلن سبب ڪيترن علائقن ۾ زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سم ۽ ڪلر جا مسئلا به رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد جو موسم انتهائي گرم ۽ سڪل آهي، جنهن کي [[ڪوپن موسمي درجابندي]] موجب گرم ريگستاني موسم ''BWh'' ۾ رکيو وڃي ٿو. شهر ڏکڻ ايشيا جي انتهائي گرم شهرن مان مشهور آهي.

NOAA/NCEI جي 1991ع–2020ع موسمي نارملز ۾ جيڪب آباد اسٽيشن '''41715''' شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |publisher=[[نيشنل اوشينڪ اينڊ ائٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

عام طور مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. 2022ع جي ڏکڻ ايشيائي گرميءَ جي لهر دوران جيڪب آباد ۾ 51 °C گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;&gt;{{cite news
 |last=Tunio
 |first=Rahmat
 |title=‘It seems this heat will take our lives’: Pakistan city fearful after hitting 51C
 |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/may/25/it-seems-this-heat-will-take-our-lives-pakistan-city-fearful-jacobabad-after-hitting-51c
 |work=[[دي گارڊين]]
 |date=25 May 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ گرميءَ جو اثر وڌيڪ شديد محسوس ٿيڻ جا سبب بلند گرمي، ڪڏهن ڪڏهن نمي، وڻن جي کوٽ، بجليءَ جي بندش ۽ صاف پاڻي تائين محدود رسائي آهن.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#b22222;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد جي موسم جون اهم خاصيتون'''
|-
! style=&quot;background:#ffe4e1;&quot; | خاصيت
! style=&quot;background:#ffe4e1;&quot; | ڄاڻ
|-
| موسم جو قسم
| گرم ريگستاني ''BWh''
|- style=&quot;background:#fff8f0;&quot;
| گرم ترين عرصو
| مئي–جون
|-
| 2022ع جي نمايان گرمي
| 51 °C&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#fff8f0;&quot;
| برسات جو مکيه عرصو
| جولاءِ–سيپٽمبر
|-
| معياري موسمي دور
| 1991ع–2020ع&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;/&gt;
|}

== 2022ع جون ٻوڏون ==
2022ع ۾ سنڌ جي وڏي برساتي ۽ ٻوڏ واري آفت دوران جيڪب آباد به شديد متاثر ٿيو. گرميءَ جي لهر کان ڪجهه مهينن اندر شهر ۽ ڀرپاسي ۾ وڏي برسات ۽ پاڻي بيهڻ سبب صحت، رهائش ۽ آمدرفت جا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Jacobabad: World’s hottest city in Pakistan now under water
 |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/furnace-to-flood-worlds-hottest-city-in-pakistan-under-water
 |work=[[الجزيره]]
 |date=31 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[يونيسيف]] نومبر 2022ع ۾ جيڪب آباد جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ آلوده پاڻي، مليريا، چمڙيءَ جي بيمارين ۽ ٻارن جي صحت بابت شديد خدشن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Over 27 million children at risk as devastating floods set records across the world
 |url=https://www.unicef.org/press-releases/over-27-million-children-risk-devastating-floods-set-records-across-world
 |publisher=[[يونيسيف]]
 |date=8 November 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي آدمشماري رڪارڊن موجب جيڪب آباد جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | آبادي
|-
| 1951ع
| 22,827
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 1961ع
| 35,278
|-
| 1972ع
| 57,596
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 1981ع
| 79,365
|-
| 1998ع
| 138,780
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| 2017ع
| 191,098
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''219,315'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر ۾ 111,228 مرد، 108,040 عورتون ۽ 47 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. سراسري گهريلو سائيز 6.50 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
2023ع جي آدمشماري ۾ جيڪب آباد تعلقي جي شهري آبادي شهر جي ميونسپل آباديءَ سان برابر 219,315 درج ٿي، تنهنڪري اها ٻوليءَ جي شهري انگن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جنهن جا 197,693 ڳالهائيندڙ، يعني لڳ ڀڳ '''90.14٪''' هئا. ان کان پوءِ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[اردو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] اهم ٻوليون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a5acd;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e6e6fa;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 197,693
| 90.14٪
|- style=&quot;background:#faf8ff;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 11,175
| 5.09٪
|-
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 4,246
| 1.94٪
|- style=&quot;background:#faf8ff;&quot;
| [[اردو]]
| 2,781
| 1.27٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 2,187
| 1.00٪
|-
| ٻيون
| 1,233
| 0.56٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع ۾ جيڪب آباد جي شهري آباديءَ مان 203,933 ماڻهو مسلمان هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 92.99 سيڪڙو آبادي هئا. 13,700 ماڻهو هندو جاتي، 1,008 عيسائي، 229 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 198 سک، 7 احمدي ۽ 240 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f;color:white;&quot; | '''جيڪب آباد شهر ۾ مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 203,933
| 92.99٪
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 13,700
| 6.25٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 1,008
| 0.46٪
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 229
| 0.10٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 198
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 247
| 0.11٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== آمدرفت ==

=== ريلوي ===
[[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]].]]

'''[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ تاريخي طور [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] کان [[سبي]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ چمن ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي جو اهم جنڪشن رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jacobabad Junction railway station
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ به جيڪب آباد کي North-Western Railway جي ڪوئيٽا شاخ تي اهم اسٽيشن طور بيان ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

=== روڊ ===
جيڪب آباد سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري اهم زميني گذرگاهه تي واقع هجڻ ڪري شڪارپور، سکر، لاڙڪاڻو، ٺل، ڳڙهي خيرو، ڊيرا الله يار، سبي ۽ ڪوئيٽا سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي.

== هوائي اڏو ۽ شاهباز ايئر بيس ==
جيڪب آباد ۾ '''شاهباز ايئر بيس''' ۽ ان سان لاڳاپيل هوائي اڏي جون سهولتون موجود آهن. هوائي اڏي جي فوجي استعمال سبب شهر کي پاڪستان جي هوائي دفاعي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي.

افغانستان واري جنگ دوران شاهباز بيس جي استعمال بابت بين الاقوامي ميڊيا ۾ پڻ رپورٽون شايع ٿيون، پر اهڙيون تاريخي رپورٽون هاڻوڪي عملي حيثيت جو ثبوت ناهن؛ تنهنڪري موجوده استعمال بابت صرف سرڪاري معلومات کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.

== معيشت ==
جيڪب آباد شهر ڀرپاسي جي زرعي علائقن لاءِ مارڪيٽ ۽ واپاري مرڪز آهي. چانور، ڪڻڪ، اناج، مال مويشي ۽ زرعي سامان جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت جو اهم حصو آهي.

زرعي معيشت جو وڏو دارومدار [[گڊو بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ بيگاري سنڌ فيڊر تي آهي.&lt;ref name=&quot;Guddu&quot;/&gt;

== صحت ==
جيڪب آباد ضلعي ۾ [[جيڪب آباد انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، سول اسپتال ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي طبي ادارن ذريعي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.

ضلعي جي Priority Health Services واري سرڪاري پيڪيج موجب جيڪب آباد ۾ سول اسپتال، تعلقا اسپتالن، رورل هيلٿ سينٽرن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين صحت سهولتن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Comprehensive District Package for Priority Health Services: Jacobabad
 |url=https://lmis.gov.pk/docs/sindh/district_packages/jacobabad.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ماحولياتي مسئلا ==
جيڪب آباد کي انتهائي گرمي، صاف پاڻيءَ جي کوٽ، پاڻي بيهڻ، سم ۽ ڪلر ۽ ٻوڏ جهڙن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. 2021ع ۾ ڊان جي رپورٽ ۾ گرمي سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زرعي زمين جي لوڻياٺ جا مسئلا بيان ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;DawnHeatWater&quot;/&gt;

2022ع جي گرميءَ ۽ ساڳئي سال جي ٻوڏ شهر جي آبهوا سان لاڳاپيل خطري کي وڌيڪ نمايان ڪيو.&lt;ref name=&quot;GuardianHeat&quot;/&gt;

== ثقافت ==
سنڌي ٻوليءَ ۾ جيڪب آباد بابت مشهور چوڻي آهي:

{{quote|'''جيڪب آباد، دل آباد.'''}}

هي چوڻي شهر سان لاڳاپيل مقامي ثقافتي ۽ جذباتي نسبت جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سهتو
 |first=عبدالوهاب
 |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون
 |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Jacobabad Junction railway station.jpg|جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
File:Mausoleum of John Jacob.jpg|جان جيڪب جو مقبرو
File:Jacobabad 1 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Jacobabad 2 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Jacobabad 3 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر
File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|جان جيڪب جو سنگ مرمر جو مجسمو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد ضلعو]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جان جيڪب]]
* [[ٺل]]
* [[ڳڙهي خيرو]]
* [[گڊو بئراج]]
* [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Hughes
 |first=A. W.
 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh
 |publisher=G. Bell and Sons
 |year=1876
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Shand
 |first=Alexander Innes
 |title=General John Jacob: Commandant of the Sind Irregular Horse and Founder of Jacobabad
 |publisher=Seeley and Co.
 |place=London
 |year=1900
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_John_Jacob_-_commandant_of_the_Sind_Irregular_Horse_and_founder_of_Jacobabad_(IA_generaljohnjacob00shanuoft).pdf
 |language=en}}
* H. T. Lambrick, ''John Jacob of Jacobabad''، 1959ع.
* Momin Bullo, ''From Upper Scinde Frontier to Jacobabad''، Pakistan Heritage Preservation and Promotion Society.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Jacobabad District}}

{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد]]
[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>su4jleefoya74xr13szjle9k1l7zyi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox religious biography</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5702</id>
    <revision>
      <id>411794</id>
      <parentid>401490</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16248" sha1="05c7xuknnvj0xs2ooh2ejul1c00zkgv" xml:space="preserve">{{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}}
| bodyclass = biography vcard
| abovestyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}};

| above      = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 }}

| subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}
  |&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;
  }}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption = {{{caption|}}}

| headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}};

| data1     = {{{module0|}}}

| data2     =
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office1|}}}
| term = {{{term1|}}}
| termstart = {{{term_start1|}}}
| termend = {{{term_end1|}}}
| predecessor = {{{predecessor1|}}}
| successor = {{{successor1|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office2|}}}
| term = {{{term2|}}}
| termstart = {{{term_start2|}}}
| termend = {{{term_end2|}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office3|}}}
| term = {{{term3|}}}
| termstart = {{{term_start3|}}}
| termend = {{{term_end3|}}}
| predecessor = {{{predecessor3|}}}
| successor = {{{successor3|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office4|}}}
| term = {{{term4|}}}
| termstart = {{{term_start4|}}}
| termend = {{{term_end4|}}}
| predecessor = {{{predecessor4|}}}
| successor = {{{successor4|}}}
}}

| label3  = لقب
| data3   = {{{title|}}}

| label4  = رسمي نالو
| data4   = {{{official_name|}}}

| label5  = ٻيا نالا
| data5   = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}

| header6 = {{#if:{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}}|ذاتی}}

| label7  = جنم
| data7   = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = {{{birth_date|}}}
 | 3 = {{{pronunciation|}}}
 | 4 = {{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label8  = وفات
| data8   = {{br separated entries
 | 1 = {{{death_date|}}}
 | 2 = {{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label9  = وفات جو سبب
| data9   = {{{death_cause|}}}

| label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|آخري آرامگاهه|قبر}}
| data10  = {{#if:{{{cremation_place|}}}
 | {{{cremation_place}}}
 | {{br separated entries
   | {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}}
   | {{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}}
 }}
}}

| class11 = category
| label11 = مذھب
| data11  = {{{religion|}}}

| class12 = nickname
| label12 = قوميت
| data12  = {{{nationality|}}}

| label13 = عروج
| data13  = {{{flourished|}}}

| label14 = اباڻو شھر
| data14  = {{{home_town|}}}

| label15 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|شريڪ حيات}}
| data15  = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}}

| label16 = اولاد
| data16  = {{{children|}}}

| label17 = والدين
| data17  = {{#if:{{{parents|}}}
 | {{{parents}}}
 | {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}}
   | {{unbulleted list
      | 1 = {{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (والد)}}
      | 2 = {{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (والدہ)}}
     }}
   }}
}}

| label18 = شھريت
| data18  = {{{citizenship|}}}

| label19 = قوميت
| data19  = {{{ethnicity|}}}

| label20 = {{#if:{{{era|}}}|دور|سلسلو}}
| data20  = {{#if:{{{era|}}}|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}}

| label21 = خطو
| data21  = {{{region|}}}

| class22 = category
| label22 = شاخ
| data22  = {{{denomination|}}}

| class23 = category
| label23 = نظريو
| data23  = {{{school|}}}

| label24 = نسب
| data24  = {{{lineage|}}}

| class25 = category
| label25 = فرقو
| data25  = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}}

| class26 = category
| label26 = فقھي مذھب
| data26  = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}}

| class27 = category
| label27 = عقيدو
| data27  = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}}

| label28 = تحريڪ
| data28  = {{{movement|}}}

| label29 = سياسي جماعت
| data29  = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}}

| label30 = اصل دلچسپي
| data30  = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}}

| label31 = قابل ذڪر خيال
| data31  = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}}

| label32 = قابل ذڪر ڪم
| data32  = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}}

| label33 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|تعليم}}
| data33  = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}}

| label34 = استاد
| data34  = {{{teachers|}}}

| label35 = طريقت
| data35  = {{{Sufi_order|}}}

| label36 = وجہ&amp;nbsp;شھرت
| data36  = {{{known_for|}}}

| class37 = nickname
| label37 = ٻيا&amp;nbsp;نالا
| data37  = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}}

| class38 = nickname
| label38 = ڌرمي نالو
| data38  = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}}

| class39 = nickname
| label39 = خانقاھي&amp;nbsp;نالو
| data39  = {{{monastic_name|}}}

| class40 = nickname
| label40 = قلمي&amp;nbsp;نالو
| data40  = {{{pen_name|}}}

| class41 = nickname
| label41 = موت کانپوءِ جو نالو
| data41  = {{{posthumous_name|}}}

| label42 = ڌنڌو
| data42  = {{{profession|}}}

| label43 = پيشو
| data43  = {{{occupation|}}}

| label44 = {{#if:{{{relations|}}}|رشتيدار|رشتو}}
| data44  = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}}

| data45  = {{{misc|}}}

| label46 = ھٿ اکر
| data46  = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}}}

| header47 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}{{{home_town|}}}|فوجي خدمت}}

| label48 = عرفيت
| data48  = {{{nickname|}}}

| label49 = وفاداري
| data49  = {{{allegiance|}}}

| label50 = شاخ
| data50  = {{{branch|}}}

| label51 = نوڪري جو مدو
| data51  = {{{serviceyears|}}}

| label52 = درجو
| data52  = {{{rank|{{{Rank|}}}}}}

| label53 = يونٽ
| data53  = {{{unit|}}}

| label54 = فرمان
| data54  = {{{commands|}}}

| label55 = جنگون
| data55  = {{{battles|}}}

| label56 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}}
| data56  = {{{mawards|}}}

| label57 = {{{military_blank1}}}
| data57  = {{{military_data1|}}}

| label58 = {{{military_blank2}}}
| data58  = {{{military_data2|}}}

| label59 = {{{military_blank3}}}
| data59  = {{{military_data3|}}}

| label60 = {{{military_blank4}}}
| data60  = {{{military_data4|}}}

| label61 = {{{military_blank5}}}
| data61  = {{{military_data5|}}}

| data62  = {{{module1|}}}
| data63  = {{{module2|}}}
| data64  = {{{module3|}}}
| data65  = {{{module4|}}}
| data66  = {{{module5|}}}
| data67  = {{{footnotes|}}}

| label68 = مندر
| data68  = {{{temple|}}}

| label69 = سلسلو
| data69  = {{{order|}}}

| label70 = ادراو
| data70  = {{{institute|}}}

| label71 = چرچ
| data71  = {{{church|{{{churches|}}}}}}

| label72 = باني
| data72  = {{{founder|}}}

| label73 = فلسفو
| data73  = {{{philosophy|}}}

| header74 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}}{{{reason|{{{Reason|}}}}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{initiated|}}}{{{initiation|}}}{{{initiation_name|}}}{{{initiation_date|}}}{{{initiation_place|}}}{{{initiator|}}}{{{initiation_name2|}}}{{{initiation_date2|}}}{{{initiation_place2|}}}{{{initiator2|}}}{{{literary_works|}}}{{{ordination|}}}{{{profession|}}}{{{previous_post|{{{previous post|}}}}}}{{{present_post|{{{present post|}}}}}}{{{post|}}}{{{website|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|ھندو مت|جين مت|سک مت=مذھبي زندگي|يھوديت=يھودي اڳواڻ|#default=مرتبو}}}}

| label75 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}}
| data75  = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}}

| class76 = label
| label76 = مقام
| data76  = {{{location|}}}

| label77 = دور
| data77  = {{{period|{{{Period|}}}}}}

| label78 = تقديس
| data78  = {{{consecration|}}}

| label79 = پيشرو
| data79  = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}

| label80 = جانشين
| data80  = {{{successor|{{{Successor|}}}}}}

| label81 = تناسخ
| data81  = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}}

| label82 = سبب&amp;nbsp;دليل
| data82  = {{{reason|{{{Reason|}}}}}}

| label83 = مريد
| data83  = {{{disciple_of|}}}

| data84  = {{#if:{{{disciples|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_disciples|}}}
    | title = شاگرد
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{disciples}}}
   }}
}}

| data85  = {{#if:{{{students|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_students|}}}
    | title = شاگرد
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{students}}}
   }}
}}

| data86  = {{#if:{{{influences|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_influences|}}}
    | title = اثرانداز
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{influences}}}
   }}
}}

| data87  = {{#if:{{{influenced|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_influenced|}}}
    | title = متاثر
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{influenced}}}
   }}
}}

| label88 = اعزاز
| data88  = {{{awards|}}}

| label89 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label}}}|شروعات}}
| data89  = {{{initiated|}}}

| label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&amp;nbsp;طور {{{initiation_rank}}}}}
| data90  = {{br separated entries
 | 1 = {{{initiation|}}}
 | 2 = {{{initiation_name|}}}
 | 3 = {{{initiation_date|}}}
 | 4 = {{{initiation_place|}}}
 | 5 = {{#if:{{{initiator|}}}|وسطي {{{initiator}}}}}
}}

| label91 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&amp;nbsp;طور {{{initiation_rank2}}}}}
| data91  = {{br separated entries
 | 1 = {{{initiation_name2|}}}
 | 2 = {{{initiation_date2|}}}
 | 3 = {{{initiation_place2|}}}
 | 4 = {{#if:{{{initiator2|}}}|وسطي {{{initiator2}}}}}
}}

| label92 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي ڪم}}
| data92  = {{{literary_works|}}}

| label93 = نفاذ
| data93  = {{{ordination|}}}

| label94 = پيشو
| data94  = {{{profession|}}}

| label95 = سابق&amp;nbsp;منصب
| data95  = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}}

| label96 = موجودہ منصب
| data96  = {{{present_post|{{{present post|}}}}}}

| label97 = منصب
| data97  = {{{post|}}}

| label98 = ويب سائيٽ
| data98  = {{{website|}}}

| label99 = اعزاز
| data99  = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}}

| label100 = {{{free_label|}}}
| data100  = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}}

| data101 = {{{module|}}}

| belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid;
| below   = {{{footnotes|}}}
}}

&lt;includeonly&gt;
{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}
{{#invoke:Check for unknown parameters|check
| unknown = {{Main other|{{!}}}}
| preview = Page using this infobox with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
| ignoreblank = y
| alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | Battles/wars | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | Commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module0 | module2 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | Nickname(s) | nocat_wdimage | notability | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other_name | other_names | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | Rank | rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | signature | signature_alt | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Service/branch | Sufi_order | Tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | Title | Unit | website | works | Years of service
}}
{{#if:{{{religion|}}}||{{Main other|
[[گٺ:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]
}}}}
&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{دستاویز}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>05c7xuknnvj0xs2ooh2ejul1c00zkgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جيڪب آباد ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9577</id>
    <revision>
      <id>411798</id>
      <parentid>369631</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31162" sha1="86nsio4pjbimravmjvwwrm4bh0l7c1s" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|ur|ضلع جیکب آباد}}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline           = Jacobabad_District.jpg
| image_caption           = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| image_map               = Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg
| mapsize                 = 220px
| map_caption             = سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#d7eef7; color:#202122; padding:8px;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع'''
|- style=&quot;background:#336b87; color:white;&quot;
! تعلقو
! ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! شهري آبادي
! آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! خواندگي
! ديهن جو تعداد
|-
style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|-
style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| [[جيڪب آباد تعلقو]]
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|-
style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| [[ٺل تعلقو]]
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e5e5e5; font-weight:bold;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي سرڪاري ڍانچي ۾ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ انتظامي ادارا آهن.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ]] جي سرڪاري فهرست موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن: جيڪب آباد تعلقي ۾ 58، ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ 60 ۽ ٺل تعلقي ۾ 93 ديهون.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; margin:1em 0;&quot;&gt;
'''جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست'''
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

=== جيڪب آباد تعلقو ===
'''58 ديهون:'''
# [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]]
# [[عبدالله ڊکڻ]]
# [[احمدپور]]
# [[عاقل پور]]
# [[علي پور]]
# [[عطائي]]
# [[بچل پور]]
# [[بادل واهه]]
# [[ٻاجهاڻي]]
# [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]]
# [[ٻيلو علي پور]]
# [[ٻيلو ڊڪشون]]
# [[ڀليڏنو]]
# [[برج سيليمي]]
# [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]]
# [[ڇاواڻي]]
# [[ڏڍ]]
# [[دادپور]]
# [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]]
# [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]]
# [[دلاور پور]]
# [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]]
# [[ڳڙهي مهراب]]
# [[ڳڙهي چند]]
# [[غوثپور]]
# [[همڀي]]
# [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]]
# [[جاني ديرو]]
# [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
# [[کالول آباد]]
# [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
# [[لال لوڊرو]]
# [[مالهو آباد]]
# [[ميهر شاهه]]
# [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
# [[ملڪيت سرڪار]]
# [[مولا آباد]]
# [[مولڻ رتو]]
# [[مندراڻي پور]]
# [[نوارا]]
# [[نوازو]]
# [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
# [[ڦاتڻ واهه]]
# [[پير پڌرو]]
# [[قادرپور]]
# [[قيصر آباد]]
# [[رحيم آباد]]
# [[رمضان پور]]
# [[ريٽي]]
# [[رند واهي]]
# [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
# [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
# [[شيراد آباد]]
# [[سوماڻپور]]
# [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
# [[عمراڻيپور]]
# [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
# [[وريام آباد]]

=== ڳڙهي خيرو تعلقو ===
'''60 ديهون:'''
# [[عبدالله مهيسر]]
# [[الله پور]]
# [[الله آباد]]
# [[امير آباد]]
# [[عظمت آباد]]
# [[بهارو کوکر]]
# [[ٻڍو]]
# [[دڙو جيئند]]
# [[ڏاترڏنو مهيسر]]
# [[ڏتل واهه]]
# [[دوداپور]]
# [[ڊٻ مورايو]]
# [[دنياپور]]
# [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]]
# [[غوث آباد]]
# [[گوڪلپور]]
# [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]]
# [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]
# [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]]
# [[جهانپور]]
# [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]]
# [[جمال آباد]]
# [[جيئند]]
# [[خيرو]]
# [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]]
# [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]]
# [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]]
# [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]]
# [[ڪتچ]]
# [[ڪوهاري]]
# [[ڪور ٻيڙو]]
# [[ڪور خيرو ڳچل]]
# [[ڪور رتو]]
# [[ڪوٽاري]]
# [[ڪوٽ علي نواز]]
# [[لال اوڍو]]
# [[لال واهه]]
# [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
# [[مائري]]
# [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
# [[مراد علي]]
# [[محمدپور]]
# [[نئون واهه]]
# [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
# [[پير بخش]]
# [[پنهون ڀٽي]]
# [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
# [[رسول آباد]]
# [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
# [[سانوڻ لاشاري]]
# [[شاهبازي مهر]]
# [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
# [[شير خان]]
# [[شيران پور]]
# [[سوني واهه]]
# [[سلطانپور]]
# [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
# [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
# [[زنگي پير]]
# [[واهه مستري]]


=== ٺل تعلقو ===
'''93 ديهون:'''
# [[عبدالله جکراڻي]]
# [[علي خان (ٺل)|علي خان]]
# [[الغيار]]
# [[اٺڙي]]
# [[بچرو]]
# [[بهادرپور]]
# [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]]
# [[بلوچ آباد]]
# [[بمبلي]]
# [[باڙي]]
# [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]]
# [[ڊاهو]]
# [[ٻٽي]]
# [[ٻولاڪي]]
# [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]]
# [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]]
# [[چنا (ٺل)|چنا]]
# [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]]
# [[دڙو مک]]
# [[دين ڳڙهه]]
# [[ڌڻي بخش]]
# [[دلمراد]]
# [[ڊول]]
# [[دٻي]]
# [[فتح خان سڀايو]]
# [[گنجي]]
# [[ڳڙهي حسن]]
# [[ڳڙهي رحيم آباد]]
# [[غلامون]]
# [[گهنجيا]]
# [[گرڪاڻو]]
# [[گولا]]
# [[گجو]]
# [[هائڙو]]
# [[هامبي]]
# [[هوت واهه]]
# [[حيدرپور]]
# [[جلال پور]]
# [[جاڙيون]]
# [[جهانگي واهه]]
# [[جئونگل]]
# [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
# [[ڪريم آباد]]
# [[ڪريم بخش]]
# [[ڪٽا]]
# [[کٽڻ]]
# [[کوسا (ٺل)|کوسا]]
# [[خدابخش]]
# [[ڪوراڙ]]
# [[ڪوٽ گل محمد]]
# [[ڪوٽ جنگو]]
# [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
# [[لوگي]]
# [[لوء (ٺل)|لوء]]
# [[مدد کوسو]]
# [[مالوئي]]
# [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
# [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
# [[ميرل نئون]]
# [[ميرل پراڻو]]
# [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
# [[مرسيپور]]
# [[مٺو ٿرڙي]]
# [[موسا واهه]]
# [[مبارڪ پور]]
# [[محب واهه]]
# [[ناڳڻ]]
# [[نئون واهه]]
# [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
# [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
# [[پناهه آباد]]
# [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
# [[پراڻو واهه]]
# [[قلندر پور]]
# [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
# [[رانجهاپور]]
# [[رپ مراد]]
# [[رتو ٿرڙي]]
# [[سڄڻ واهه]]
# [[سميجا]]
# [[سرڪي]]
# [[شير واهه]]
# [[شجرا]]
# [[تاجو کوسو]]
# [[طالب شاهه]]
# [[ٽانوري]]
# [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
# [[ٺل نئون]]
# [[ٺل پراڻو]]
# [[توج]]
# [[اڏي]]
# [[واهه علي حيدر]]
# [[وسايو]]

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>86nsio4pjbimravmjvwwrm4bh0l7c1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411799</id>
      <parentid>411798</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* انتظامي ورهاست */</comment>
      <origin>411799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31481" sha1="ahxtamuln3vohzhfc9j7kxk2w0p95pz" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|ur|ضلع جیکب آباد}}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline           = Jacobabad_District.jpg
| image_caption           = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| image_map               = Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg
| mapsize                 = 220px
| map_caption             = سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.15);&quot;
|+ style=&quot;background:#cfeef7; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;&quot; | جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع
|- style=&quot;background:#385d7a; color:white;&quot;
! style=&quot;padding:8px;&quot; | تعلقو
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | خواندگي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ديهن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| '''[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]'''
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''[[جيڪب آباد تعلقو]]'''
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|- style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| '''[[ٺل تعلقو]]'''
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e3e6e8; font-weight:bold; border-top:2px solid #7a7a7a;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}

&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي ڍانچي هيٺ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ مقامي ادارن طور ڪم ڪن ٿيون.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ]] جي سرڪاري فهرست موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن: جيڪب آباد تعلقي ۾ 58، ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ 60 ۽ ٺل تعلقي ۾ 93 ديهون.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; margin:1em 0;&quot;&gt;
'''جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست'''
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

=== جيڪب آباد تعلقو ===
'''58 ديهون:'''
# [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]]
# [[عبدالله ڊکڻ]]
# [[احمدپور]]
# [[عاقل پور]]
# [[علي پور]]
# [[عطائي]]
# [[بچل پور]]
# [[بادل واهه]]
# [[ٻاجهاڻي]]
# [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]]
# [[ٻيلو علي پور]]
# [[ٻيلو ڊڪشون]]
# [[ڀليڏنو]]
# [[برج سيليمي]]
# [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]]
# [[ڇاواڻي]]
# [[ڏڍ]]
# [[دادپور]]
# [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]]
# [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]]
# [[دلاور پور]]
# [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]]
# [[ڳڙهي مهراب]]
# [[ڳڙهي چند]]
# [[غوثپور]]
# [[همڀي]]
# [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]]
# [[جاني ديرو]]
# [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
# [[کالول آباد]]
# [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
# [[لال لوڊرو]]
# [[مالهو آباد]]
# [[ميهر شاهه]]
# [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
# [[ملڪيت سرڪار]]
# [[مولا آباد]]
# [[مولڻ رتو]]
# [[مندراڻي پور]]
# [[نوارا]]
# [[نوازو]]
# [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
# [[ڦاتڻ واهه]]
# [[پير پڌرو]]
# [[قادرپور]]
# [[قيصر آباد]]
# [[رحيم آباد]]
# [[رمضان پور]]
# [[ريٽي]]
# [[رند واهي]]
# [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
# [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
# [[شيراد آباد]]
# [[سوماڻپور]]
# [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
# [[عمراڻيپور]]
# [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
# [[وريام آباد]]

=== ڳڙهي خيرو تعلقو ===
'''60 ديهون:'''
# [[عبدالله مهيسر]]
# [[الله پور]]
# [[الله آباد]]
# [[امير آباد]]
# [[عظمت آباد]]
# [[بهارو کوکر]]
# [[ٻڍو]]
# [[دڙو جيئند]]
# [[ڏاترڏنو مهيسر]]
# [[ڏتل واهه]]
# [[دوداپور]]
# [[ڊٻ مورايو]]
# [[دنياپور]]
# [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]]
# [[غوث آباد]]
# [[گوڪلپور]]
# [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]]
# [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]
# [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]]
# [[جهانپور]]
# [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]]
# [[جمال آباد]]
# [[جيئند]]
# [[خيرو]]
# [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]]
# [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]]
# [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]]
# [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]]
# [[ڪتچ]]
# [[ڪوهاري]]
# [[ڪور ٻيڙو]]
# [[ڪور خيرو ڳچل]]
# [[ڪور رتو]]
# [[ڪوٽاري]]
# [[ڪوٽ علي نواز]]
# [[لال اوڍو]]
# [[لال واهه]]
# [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
# [[مائري]]
# [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
# [[مراد علي]]
# [[محمدپور]]
# [[نئون واهه]]
# [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
# [[پير بخش]]
# [[پنهون ڀٽي]]
# [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
# [[رسول آباد]]
# [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
# [[سانوڻ لاشاري]]
# [[شاهبازي مهر]]
# [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
# [[شير خان]]
# [[شيران پور]]
# [[سوني واهه]]
# [[سلطانپور]]
# [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
# [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
# [[زنگي پير]]
# [[واهه مستري]]


=== ٺل تعلقو ===
'''93 ديهون:'''
# [[عبدالله جکراڻي]]
# [[علي خان (ٺل)|علي خان]]
# [[الغيار]]
# [[اٺڙي]]
# [[بچرو]]
# [[بهادرپور]]
# [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]]
# [[بلوچ آباد]]
# [[بمبلي]]
# [[باڙي]]
# [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]]
# [[ڊاهو]]
# [[ٻٽي]]
# [[ٻولاڪي]]
# [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]]
# [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]]
# [[چنا (ٺل)|چنا]]
# [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]]
# [[دڙو مک]]
# [[دين ڳڙهه]]
# [[ڌڻي بخش]]
# [[دلمراد]]
# [[ڊول]]
# [[دٻي]]
# [[فتح خان سڀايو]]
# [[گنجي]]
# [[ڳڙهي حسن]]
# [[ڳڙهي رحيم آباد]]
# [[غلامون]]
# [[گهنجيا]]
# [[گرڪاڻو]]
# [[گولا]]
# [[گجو]]
# [[هائڙو]]
# [[هامبي]]
# [[هوت واهه]]
# [[حيدرپور]]
# [[جلال پور]]
# [[جاڙيون]]
# [[جهانگي واهه]]
# [[جئونگل]]
# [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
# [[ڪريم آباد]]
# [[ڪريم بخش]]
# [[ڪٽا]]
# [[کٽڻ]]
# [[کوسا (ٺل)|کوسا]]
# [[خدابخش]]
# [[ڪوراڙ]]
# [[ڪوٽ گل محمد]]
# [[ڪوٽ جنگو]]
# [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
# [[لوگي]]
# [[لوء (ٺل)|لوء]]
# [[مدد کوسو]]
# [[مالوئي]]
# [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
# [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
# [[ميرل نئون]]
# [[ميرل پراڻو]]
# [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
# [[مرسيپور]]
# [[مٺو ٿرڙي]]
# [[موسا واهه]]
# [[مبارڪ پور]]
# [[محب واهه]]
# [[ناڳڻ]]
# [[نئون واهه]]
# [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
# [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
# [[پناهه آباد]]
# [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
# [[پراڻو واهه]]
# [[قلندر پور]]
# [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
# [[رانجهاپور]]
# [[رپ مراد]]
# [[رتو ٿرڙي]]
# [[سڄڻ واهه]]
# [[سميجا]]
# [[سرڪي]]
# [[شير واهه]]
# [[شجرا]]
# [[تاجو کوسو]]
# [[طالب شاهه]]
# [[ٽانوري]]
# [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
# [[ٺل نئون]]
# [[ٺل پراڻو]]
# [[توج]]
# [[اڏي]]
# [[واهه علي حيدر]]
# [[وسايو]]

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ahxtamuln3vohzhfc9j7kxk2w0p95pz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411800</id>
      <parentid>411799</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31725" sha1="9e121dag5um5k3ncx3v4tfqdvqzhhm8" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|ur|ضلع جیکب آباد}}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 300
 | perrow = 3
 | image1 = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | image2 = Lal Shah Bari.jpg
}}
| image_caption = مٿان/کاٻي کان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] جي [[دوداپور]] ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه . 
| image_map               = Jacobabad_District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.15);&quot;
|+ style=&quot;background:#cfeef7; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;&quot; | جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع
|- style=&quot;background:#385d7a; color:white;&quot;
! style=&quot;padding:8px;&quot; | تعلقو
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | خواندگي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ديهن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| '''[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]'''
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''[[جيڪب آباد تعلقو]]'''
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|- style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| '''[[ٺل تعلقو]]'''
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e3e6e8; font-weight:bold; border-top:2px solid #7a7a7a;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}

&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي ڍانچي هيٺ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ مقامي ادارن طور ڪم ڪن ٿيون.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ]] جي سرڪاري فهرست موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن: جيڪب آباد تعلقي ۾ 58، ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ 60 ۽ ٺل تعلقي ۾ 93 ديهون.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; margin:1em 0;&quot;&gt;
'''جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست'''
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

=== جيڪب آباد تعلقو ===
'''58 ديهون:'''
# [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]]
# [[عبدالله ڊکڻ]]
# [[احمدپور]]
# [[عاقل پور]]
# [[علي پور]]
# [[عطائي]]
# [[بچل پور]]
# [[بادل واهه]]
# [[ٻاجهاڻي]]
# [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]]
# [[ٻيلو علي پور]]
# [[ٻيلو ڊڪشون]]
# [[ڀليڏنو]]
# [[برج سيليمي]]
# [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]]
# [[ڇاواڻي]]
# [[ڏڍ]]
# [[دادپور]]
# [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]]
# [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]]
# [[دلاور پور]]
# [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]]
# [[ڳڙهي مهراب]]
# [[ڳڙهي چند]]
# [[غوثپور]]
# [[همڀي]]
# [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]]
# [[جاني ديرو]]
# [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
# [[کالول آباد]]
# [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
# [[لال لوڊرو]]
# [[مالهو آباد]]
# [[ميهر شاهه]]
# [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
# [[ملڪيت سرڪار]]
# [[مولا آباد]]
# [[مولڻ رتو]]
# [[مندراڻي پور]]
# [[نوارا]]
# [[نوازو]]
# [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
# [[ڦاتڻ واهه]]
# [[پير پڌرو]]
# [[قادرپور]]
# [[قيصر آباد]]
# [[رحيم آباد]]
# [[رمضان پور]]
# [[ريٽي]]
# [[رند واهي]]
# [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
# [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
# [[شيراد آباد]]
# [[سوماڻپور]]
# [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
# [[عمراڻيپور]]
# [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
# [[وريام آباد]]

=== ڳڙهي خيرو تعلقو ===
'''60 ديهون:'''
# [[عبدالله مهيسر]]
# [[الله پور]]
# [[الله آباد]]
# [[امير آباد]]
# [[عظمت آباد]]
# [[بهارو کوکر]]
# [[ٻڍو]]
# [[دڙو جيئند]]
# [[ڏاترڏنو مهيسر]]
# [[ڏتل واهه]]
# [[دوداپور]]
# [[ڊٻ مورايو]]
# [[دنياپور]]
# [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]]
# [[غوث آباد]]
# [[گوڪلپور]]
# [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]]
# [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]
# [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]]
# [[جهانپور]]
# [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]]
# [[جمال آباد]]
# [[جيئند]]
# [[خيرو]]
# [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]]
# [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]]
# [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]]
# [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]]
# [[ڪتچ]]
# [[ڪوهاري]]
# [[ڪور ٻيڙو]]
# [[ڪور خيرو ڳچل]]
# [[ڪور رتو]]
# [[ڪوٽاري]]
# [[ڪوٽ علي نواز]]
# [[لال اوڍو]]
# [[لال واهه]]
# [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
# [[مائري]]
# [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
# [[مراد علي]]
# [[محمدپور]]
# [[نئون واهه]]
# [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
# [[پير بخش]]
# [[پنهون ڀٽي]]
# [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
# [[رسول آباد]]
# [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
# [[سانوڻ لاشاري]]
# [[شاهبازي مهر]]
# [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
# [[شير خان]]
# [[شيران پور]]
# [[سوني واهه]]
# [[سلطانپور]]
# [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
# [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
# [[زنگي پير]]
# [[واهه مستري]]


=== ٺل تعلقو ===
'''93 ديهون:'''
# [[عبدالله جکراڻي]]
# [[علي خان (ٺل)|علي خان]]
# [[الغيار]]
# [[اٺڙي]]
# [[بچرو]]
# [[بهادرپور]]
# [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]]
# [[بلوچ آباد]]
# [[بمبلي]]
# [[باڙي]]
# [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]]
# [[ڊاهو]]
# [[ٻٽي]]
# [[ٻولاڪي]]
# [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]]
# [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]]
# [[چنا (ٺل)|چنا]]
# [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]]
# [[دڙو مک]]
# [[دين ڳڙهه]]
# [[ڌڻي بخش]]
# [[دلمراد]]
# [[ڊول]]
# [[دٻي]]
# [[فتح خان سڀايو]]
# [[گنجي]]
# [[ڳڙهي حسن]]
# [[ڳڙهي رحيم آباد]]
# [[غلامون]]
# [[گهنجيا]]
# [[گرڪاڻو]]
# [[گولا]]
# [[گجو]]
# [[هائڙو]]
# [[هامبي]]
# [[هوت واهه]]
# [[حيدرپور]]
# [[جلال پور]]
# [[جاڙيون]]
# [[جهانگي واهه]]
# [[جئونگل]]
# [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
# [[ڪريم آباد]]
# [[ڪريم بخش]]
# [[ڪٽا]]
# [[کٽڻ]]
# [[کوسا (ٺل)|کوسا]]
# [[خدابخش]]
# [[ڪوراڙ]]
# [[ڪوٽ گل محمد]]
# [[ڪوٽ جنگو]]
# [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
# [[لوگي]]
# [[لوء (ٺل)|لوء]]
# [[مدد کوسو]]
# [[مالوئي]]
# [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
# [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
# [[ميرل نئون]]
# [[ميرل پراڻو]]
# [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
# [[مرسيپور]]
# [[مٺو ٿرڙي]]
# [[موسا واهه]]
# [[مبارڪ پور]]
# [[محب واهه]]
# [[ناڳڻ]]
# [[نئون واهه]]
# [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
# [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
# [[پناهه آباد]]
# [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
# [[پراڻو واهه]]
# [[قلندر پور]]
# [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
# [[رانجهاپور]]
# [[رپ مراد]]
# [[رتو ٿرڙي]]
# [[سڄڻ واهه]]
# [[سميجا]]
# [[سرڪي]]
# [[شير واهه]]
# [[شجرا]]
# [[تاجو کوسو]]
# [[طالب شاهه]]
# [[ٽانوري]]
# [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
# [[ٺل نئون]]
# [[ٺل پراڻو]]
# [[توج]]
# [[اڏي]]
# [[واهه علي حيدر]]
# [[وسايو]]

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>9e121dag5um5k3ncx3v4tfqdvqzhhm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411801</id>
      <parentid>411800</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نالو */</comment>
      <origin>411801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31792" sha1="j93y0zyqb0xnkp44mwcnkazemxh8wb7" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|ur|ضلع جیکب آباد}}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 300
 | perrow = 3
 | image1 = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | image2 = Lal Shah Bari.jpg
}}
| image_caption = مٿان/کاٻي کان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] جي [[دوداپور]] ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه . 
| image_map               = Jacobabad_District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==

[[File:JohnJacob NPG 2186a.jpg|thumb|280px|سر جان جيڪب]]
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.15);&quot;
|+ style=&quot;background:#cfeef7; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;&quot; | جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع
|- style=&quot;background:#385d7a; color:white;&quot;
! style=&quot;padding:8px;&quot; | تعلقو
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | خواندگي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ديهن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| '''[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]'''
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''[[جيڪب آباد تعلقو]]'''
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|- style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| '''[[ٺل تعلقو]]'''
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e3e6e8; font-weight:bold; border-top:2px solid #7a7a7a;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}

&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي ڍانچي هيٺ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ مقامي ادارن طور ڪم ڪن ٿيون.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ]] جي سرڪاري فهرست موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن: جيڪب آباد تعلقي ۾ 58، ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ 60 ۽ ٺل تعلقي ۾ 93 ديهون.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; margin:1em 0;&quot;&gt;
'''جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست'''
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

=== جيڪب آباد تعلقو ===
'''58 ديهون:'''
# [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]]
# [[عبدالله ڊکڻ]]
# [[احمدپور]]
# [[عاقل پور]]
# [[علي پور]]
# [[عطائي]]
# [[بچل پور]]
# [[بادل واهه]]
# [[ٻاجهاڻي]]
# [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]]
# [[ٻيلو علي پور]]
# [[ٻيلو ڊڪشون]]
# [[ڀليڏنو]]
# [[برج سيليمي]]
# [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]]
# [[ڇاواڻي]]
# [[ڏڍ]]
# [[دادپور]]
# [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]]
# [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]]
# [[دلاور پور]]
# [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]]
# [[ڳڙهي مهراب]]
# [[ڳڙهي چند]]
# [[غوثپور]]
# [[همڀي]]
# [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]]
# [[جاني ديرو]]
# [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
# [[کالول آباد]]
# [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
# [[لال لوڊرو]]
# [[مالهو آباد]]
# [[ميهر شاهه]]
# [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
# [[ملڪيت سرڪار]]
# [[مولا آباد]]
# [[مولڻ رتو]]
# [[مندراڻي پور]]
# [[نوارا]]
# [[نوازو]]
# [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
# [[ڦاتڻ واهه]]
# [[پير پڌرو]]
# [[قادرپور]]
# [[قيصر آباد]]
# [[رحيم آباد]]
# [[رمضان پور]]
# [[ريٽي]]
# [[رند واهي]]
# [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
# [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
# [[شيراد آباد]]
# [[سوماڻپور]]
# [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
# [[عمراڻيپور]]
# [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
# [[وريام آباد]]

=== ڳڙهي خيرو تعلقو ===
'''60 ديهون:'''
# [[عبدالله مهيسر]]
# [[الله پور]]
# [[الله آباد]]
# [[امير آباد]]
# [[عظمت آباد]]
# [[بهارو کوکر]]
# [[ٻڍو]]
# [[دڙو جيئند]]
# [[ڏاترڏنو مهيسر]]
# [[ڏتل واهه]]
# [[دوداپور]]
# [[ڊٻ مورايو]]
# [[دنياپور]]
# [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]]
# [[غوث آباد]]
# [[گوڪلپور]]
# [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]]
# [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]
# [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]]
# [[جهانپور]]
# [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]]
# [[جمال آباد]]
# [[جيئند]]
# [[خيرو]]
# [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]]
# [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]]
# [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]]
# [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]]
# [[ڪتچ]]
# [[ڪوهاري]]
# [[ڪور ٻيڙو]]
# [[ڪور خيرو ڳچل]]
# [[ڪور رتو]]
# [[ڪوٽاري]]
# [[ڪوٽ علي نواز]]
# [[لال اوڍو]]
# [[لال واهه]]
# [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
# [[مائري]]
# [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
# [[مراد علي]]
# [[محمدپور]]
# [[نئون واهه]]
# [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
# [[پير بخش]]
# [[پنهون ڀٽي]]
# [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
# [[رسول آباد]]
# [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
# [[سانوڻ لاشاري]]
# [[شاهبازي مهر]]
# [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
# [[شير خان]]
# [[شيران پور]]
# [[سوني واهه]]
# [[سلطانپور]]
# [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
# [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
# [[زنگي پير]]
# [[واهه مستري]]


=== ٺل تعلقو ===
'''93 ديهون:'''
# [[عبدالله جکراڻي]]
# [[علي خان (ٺل)|علي خان]]
# [[الغيار]]
# [[اٺڙي]]
# [[بچرو]]
# [[بهادرپور]]
# [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]]
# [[بلوچ آباد]]
# [[بمبلي]]
# [[باڙي]]
# [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]]
# [[ڊاهو]]
# [[ٻٽي]]
# [[ٻولاڪي]]
# [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]]
# [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]]
# [[چنا (ٺل)|چنا]]
# [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]]
# [[دڙو مک]]
# [[دين ڳڙهه]]
# [[ڌڻي بخش]]
# [[دلمراد]]
# [[ڊول]]
# [[دٻي]]
# [[فتح خان سڀايو]]
# [[گنجي]]
# [[ڳڙهي حسن]]
# [[ڳڙهي رحيم آباد]]
# [[غلامون]]
# [[گهنجيا]]
# [[گرڪاڻو]]
# [[گولا]]
# [[گجو]]
# [[هائڙو]]
# [[هامبي]]
# [[هوت واهه]]
# [[حيدرپور]]
# [[جلال پور]]
# [[جاڙيون]]
# [[جهانگي واهه]]
# [[جئونگل]]
# [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]]
# [[ڪريم آباد]]
# [[ڪريم بخش]]
# [[ڪٽا]]
# [[کٽڻ]]
# [[کوسا (ٺل)|کوسا]]
# [[خدابخش]]
# [[ڪوراڙ]]
# [[ڪوٽ گل محمد]]
# [[ڪوٽ جنگو]]
# [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
# [[لوگي]]
# [[لوء (ٺل)|لوء]]
# [[مدد کوسو]]
# [[مالوئي]]
# [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
# [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
# [[ميرل نئون]]
# [[ميرل پراڻو]]
# [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
# [[مرسيپور]]
# [[مٺو ٿرڙي]]
# [[موسا واهه]]
# [[مبارڪ پور]]
# [[محب واهه]]
# [[ناڳڻ]]
# [[نئون واهه]]
# [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
# [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
# [[پناهه آباد]]
# [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
# [[پراڻو واهه]]
# [[قلندر پور]]
# [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
# [[رانجهاپور]]
# [[رپ مراد]]
# [[رتو ٿرڙي]]
# [[سڄڻ واهه]]
# [[سميجا]]
# [[سرڪي]]
# [[شير واهه]]
# [[شجرا]]
# [[تاجو کوسو]]
# [[طالب شاهه]]
# [[ٽانوري]]
# [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
# [[ٺل نئون]]
# [[ٺل پراڻو]]
# [[توج]]
# [[اڏي]]
# [[واهه علي حيدر]]
# [[وسايو]]

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>j93y0zyqb0xnkp44mwcnkazemxh8wb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411802</id>
      <parentid>411801</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ديهون */</comment>
      <origin>411802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35641" sha1="kk5afmfein70vj26tcp60kpoomoabo8" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|ur|ضلع جیکب آباد}}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 300
 | perrow = 3
 | image1 = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | image2 = Lal Shah Bari.jpg
}}
| image_caption = مٿان/کاٻي کان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] جي [[دوداپور]] ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه . 
| image_map               = Jacobabad_District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==

[[File:JohnJacob NPG 2186a.jpg|thumb|280px|سر جان جيڪب]]
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.15);&quot;
|+ style=&quot;background:#cfeef7; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;&quot; | جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع
|- style=&quot;background:#385d7a; color:white;&quot;
! style=&quot;padding:8px;&quot; | تعلقو
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | خواندگي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ديهن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| '''[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]'''
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''[[جيڪب آباد تعلقو]]'''
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|- style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| '''[[ٺل تعلقو]]'''
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e3e6e8; font-weight:bold; border-top:2px solid #7a7a7a;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}

&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي ڍانچي هيٺ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ مقامي ادارن طور ڪم ڪن ٿيون.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ|بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن، جن مان '''58''' [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]]، '''60''' [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۽ '''93''' [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse; border:2px solid #336699;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ تعلقن موجب ديهن جو انگ'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تعلقو
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ديهن جو انگ
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ضلعي جي ڪل ديهن مان حصو
|-
| style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد]]
| '''58'''
| 27.5٪
|-
| style=&quot;background:#eef8ee;&quot; | [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]
| '''60'''
| 28.4٪
|-
| style=&quot;background:#fff5e6;&quot; | [[ٺل تعلقو|ٺل]]
| '''93'''
| 44.1٪
|- style=&quot;background:#e8e8e8; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 211
| 100٪
|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:2px solid #336699; border-radius:4px; margin:1em 0; overflow:hidden;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#336699; color:white; padding:9px; text-align:center; font-size:115%; font-weight:bold;&quot;&gt;
جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;padding:8px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b9bd5; color:white; padding:7px;&quot; | '''جيڪب آباد تعلقو — 58 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#d9eaf7;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#d9eaf7;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#d9eaf7;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#d9eaf7;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]] || 30 || [[نوارا]]
|-
| 2 || [[عبدالله ڊکڻ]] || 31 || [[نوازو]]
|-
| 3 || [[احمدپور]] || 32 || [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
|-
| 4 || [[عاقل پور]] || 33 || [[ڦاتڻ واهه]]
|-
| 5 || [[علي پور]] || 34 || [[پير پڌرو]]
|-
| 6 || [[عطائي]] || 35 || [[قادرپور]]
|-
| 7 || [[بچل پور]] || 36 || [[قيصر آباد]]
|-
| 8 || [[بادل واهه]] || 37 || [[رحيم آباد]]
|-
| 9 || [[ٻاجهاڻي]] || 38 || [[رمضان پور]]
|-
| 10 || [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]] || 39 || [[ريٽي]]
|-
| 11 || [[ٻيلو علي پور]] || 40 || [[رند واهي]]
|-
| 12 || [[ٻيلو ڊڪشون]] || 41 || [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
|-
| 13 || [[ڀليڏنو]] || 42 || [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
|-
| 14 || [[برج سيليمي]] || 43 || [[شيراد آباد]]
|-
| 15 || [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]] || 44 || [[سوماڻپور]]
|-
| 16 || [[ڇاواڻي]] || 45 || [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
|-
| 17 || [[ڏڍ]] || 46 || [[عمراڻيپور]]
|-
| 18 || [[دادپور]] || 47 || [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
|-
| 19 || [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]] || 48 || [[وريام آباد]]
|-
| 20 || [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]] || 49 || [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
|-
| 21 || [[دلاور پور]] || 50 || [[کالول آباد]]
|-
| 22 || [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]] || 51 || [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
|-
| 23 || [[ڳڙهي مهراب]] || 52 || [[لال لوڊرو]]
|-
| 24 || [[ڳڙهي چند]] || 53 || [[مالهو آباد]]
|-
| 25 || [[غوثپور]] || 54 || [[ميهر شاهه]]
|-
| 26 || [[همڀي]] || 55 || [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
|-
| 27 || [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]] || 56 || [[ملڪيت سرڪار]]
|-
| 28 || [[جاني ديرو]] || 57 || [[مولا آباد]]
|-
| 29 || [[مولڻ رتو]] || 58 || [[مندراڻي پور]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#4f8f55; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي خيرو تعلقو — 60 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#dcefdc;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#dcefdc;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#dcefdc;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#dcefdc;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]]
|-
| 2 || [[الله پور]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]]
|-
| 3 || [[الله آباد]] || 33 || [[ڪور رتو]]
|-
| 4 || [[امير آباد]] || 34 || [[ڪوٽاري]]
|-
| 5 || [[عظمت آباد]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]]
|-
| 6 || [[بهارو کوکر]] || 36 || [[لال اوڍو]]
|-
| 7 || [[ٻڍو]] || 37 || [[لال واهه]]
|-
| 8 || [[دڙو جيئند]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
|-
| 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 39 || [[مائري]]
|-
| 10 || [[ڏتل واهه]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
|-
| 11 || [[دوداپور]] || 41 || [[مراد علي]]
|-
| 12 || [[ڊٻ مورايو]] || 42 || [[محمدپور]]
|-
| 13 || [[دنياپور]] || 43 || [[نئون واهه]]
|-
| 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
|-
| 15 || [[غوث آباد]] || 45 || [[پير بخش]]
|-
| 16 || [[گوڪلپور]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]]
|-
| 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
|-
| 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 48 || [[رسول آباد]]
|-
| 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
|-
| 20 || [[جهانپور]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]]
|-
| 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 51 || [[شاهبازي مهر]]
|-
| 22 || [[جمال آباد]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
|-
| 23 || [[جيئند]] || 53 || [[شير خان]]
|-
| 24 || [[خيرو]] || 54 || [[شيران پور]]
|-
| 25 || [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]] || 55 || [[سوني واهه]]
|-
| 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 56 || [[سلطانپور]]
|-
| 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 57 || [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
|-
| 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
|-
| 29 || [[ڪتچ]] || 59 || [[زنگي پير]]
|-
| 30 || [[ڪوهاري]] || 60 || [[واهه مستري]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#d17b25; color:white; padding:7px;&quot; | '''ٺل تعلقو — 93 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#fce8d2;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#fce8d2;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#fce8d2;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#fce8d2;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 48 || [[خدابخش]]
|-
| 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 49 || [[ڪوراڙ]]
|-
| 3 || [[الغيار]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]]
|-
| 4 || [[اٺڙي]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]]
|-
| 5 || [[بچرو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
|-
| 6 || [[بهادرپور]] || 53 || [[لوگي]]
|-
| 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 54 || [[لوء (ٺل)|لوء]]
|-
| 8 || [[بلوچ آباد]] || 55 || [[مدد کوسو]]
|-
| 9 || [[بمبلي]] || 56 || [[مالوئي]]
|-
| 10 || [[باڙي]] || 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
|-
| 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
|-
| 12 || [[ڊاهو]] || 59 || [[ميرل نئون]]
|-
| 13 || [[ٻٽي]] || 60 || [[ميرل پراڻو]]
|-
| 14 || [[ٻولاڪي]] || 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
|-
| 15 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 62 || [[مرسيپور]]
|-
| 16 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]]
|-
| 17 || [[چنا (ٺل)|چنا]] || 64 || [[موسا واهه]]
|-
| 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 65 || [[مبارڪ پور]]
|-
| 19 || [[دڙو مک]] || 66 || [[محب واهه]]
|-
| 20 || [[دين ڳڙهه]] || 67 || [[ناڳڻ]]
|-
| 21 || [[ڌڻي بخش]] || 68 || [[نئون واهه]]
|-
| 22 || [[دلمراد]] || 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
|-
| 23 || [[ڊول]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
|-
| 24 || [[دٻي]] || 71 || [[پناهه آباد]]
|-
| 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
|-
| 26 || [[گنجي]] || 73 || [[پراڻو واهه]]
|-
| 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 74 || [[قلندر پور]]
|-
| 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
|-
| 29 || [[غلامون]] || 76 || [[رانجهاپور]]
|-
| 30 || [[گهنجيا]] || 77 || [[رپ مراد]]
|-
| 31 || [[گرڪاڻو]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]]
|-
| 32 || [[گولا]] || 79 || [[سڄڻ واهه]]
|-
| 33 || [[گجو]] || 80 || [[سميجا]]
|-
| 34 || [[هائڙو]] || 81 || [[سرڪي]]
|-
| 35 || [[هامبي]] || 82 || [[شير واهه]]
|-
| 36 || [[هوت واهه]] || 83 || [[شجرا]]
|-
| 37 || [[حيدرپور]] || 84 || [[تاجو کوسو]]
|-
| 38 || [[جلال پور]] || 85 || [[طالب شاهه]]
|-
| 39 || [[جاڙيون]] || 86 || [[ٽانوري]]
|-
| 40 || [[جهانگي واهه]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
|-
| 41 || [[جئونگل]] || 88 || [[ٺل نئون]]
|-
| 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 89 || [[ٺل پراڻو]]
|-
| 43 || [[ڪريم آباد]] || 90 || [[توج]]
|-
| 44 || [[ڪريم بخش]] || 91 || [[اڏي]]
|-
| 45 || [[ڪٽا]] || 92 || [[واهه علي حيدر]]
|-
| 46 || [[کٽڻ]] || 93 || [[وسايو]]
|-
| 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] ||  || 
|}

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>kk5afmfein70vj26tcp60kpoomoabo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411803</id>
      <parentid>411802</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35636" sha1="j4jq63na1nj2j7dd599q9nggs5l87x2" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                    = جيڪب آباد ضلعو
| native_name             = {{lang|en|Jacobabad District }}
| settlement_type         = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 300
 | perrow = 3
 | image1 = Jacobabad Junction railway station.jpg
 | image2 = Lal Shah Bari.jpg
}}
| image_caption = مٿان/کاٻي کان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] جي [[دوداپور]] ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه . 
| image_map               = Jacobabad_District.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا 
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام
| pushpin_relief          = 1
| coordinates             = {{coord|28|16|48|N|68|25|48|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| established_title       = قيام
| established_date        = 1847ع
| founder                 = برطانوي سرڪار
| seat_type               = ضلعي صدر مقام
| seat                    = [[جيڪب آباد]]
| government_type         = ضلعي انتظاميا
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 2698
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 1,174,097
| population_as_of        = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]]
| population_density_km2  = 435.17
| population_urban        = 361,917 (30.83٪)
| population_rural        = 812,180
| demographics_type1      = ٻوليون
| demographics1_title1    = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (89.67٪)
| demographics_type2      = خواندگي
| demographics2_title1    = مجموعي
| demographics2_info1     = 42.34٪
| demographics2_title2    = مرد
| demographics2_info2     = 51.77٪
| demographics2_title3    = عورتون
| demographics2_info3     = 32.65٪
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank1_name_sec1        = تعلقن جو تعداد
| blank1_info_sec1        = 3
| blank2_name_sec1        = يونين ڪائونسلون
| blank2_info_sec1        = 44
| blank3_name_sec1        = ديهون
| blank3_info_sec1        = 211
}}

'''جيڪب آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. ضلعو اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن سان لڳي ٿو ۽ تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي اهم فوجي، واپاري ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;&gt;{{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ضلعي جي آبادي 1,174,097 آهي، جنهن مان 812,180 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 361,917 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي جي ايراضي 2,698 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 435 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

ضلعي ۾ ٽي تعلقا ــ [[جيڪب آباد تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو]] ــ شامل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/
 |title=سنڌ جون مقامي حڪومتون
 |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==

[[File:JohnJacob NPG 2186a.jpg|thumb|280px|سر جان جيڪب]]
موجوده جيڪب آباد شهر جي جاءِ تي اڳ '''خانڳڙهه''' نالي آبادي موجود هئي. 1847ع ۾ برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] هن هنڌ کي پنهنجي سرحدي انتظام جو مرڪز بڻائي نئين شهر جي ترقي ڪرائي، جنهن کان پوءِ شهر سندس نالي پٺيان جيڪب آباد سڏجڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;&gt;{{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |year=1876
 |location=لنڊن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;&gt;{{cite book
 |last=شينڊ
 |first=اليگزينڊر انيس
 |title=جنرل جان جيڪب: ڪمانڊنٽ آف دي سنڌ اريگيولر هارس اينڊ فائونڊر آف جيڪب آباد
 |publisher=سيلي اينڊ ڪمپني
 |location=لنڊن
 |year=1900
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14760581156).jpg|thumb|right|برطانوي فوجي آفيسر [[جان جيڪب]]، جنهن جي نالي پٺيان جيڪب آباد جو نالو پيو]]

سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ اچڻ کان پوءِ ان جي اترئين سرحد، خاص ڪري موجوده جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، برطانوي انتظاميا لاءِ فوجي اهميت اختيار ڪري ويا. بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن ۽ سرحدي قبيلائي علائقن جي ڪري هن خطي لاءِ الڳ سرحدي انتظام جوڙيو ويو، جيڪو اڳتي هلي '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

1847ع ۾ جنرل [[جان جيڪب]] خانڳڙهه کي فوجي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني. هن علائقي ۾ رستا، واهه ۽ ٻين انتظامي سهولتن کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيڪب سنڌ هارس جو ڪمانڊنٽ پڻ رهيو ۽ 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Shand1900&quot;/&gt;

[[File:General John Jacob - commandant of the Sind Irregular Horse and founder of Jacobabad (1900) (14781220584).jpg|thumb|left|اوڻويهين صديءَ جي ڪتاب ۾ جيڪب آباد سان لاڳاپيل تاريخي منظر]]

اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي گزيٽيئرن ۾ جيڪب آباد کي سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن جي وچ ۾ اهم مواصلاتي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. برطانوي دور ۾ هتي فوجي ڇانوڻي ۽ سرحدي انتظام قائم رهيو ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي نگراني پڻ هتان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي انتظامي حدن ۾ مختلف وقتن تي تبديليون آيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿوري عرصي لاءِ ناصرآباد وارو علائقو پڻ جيڪب آباد جي انتظامي حدن سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

13 ڊسمبر 2004ع تي جيڪب آباد ضلعي جي اوڀرئين حصي مان [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪشمور، ڪنڌڪوٽ ۽ تنگواڻي وارا علائقا شامل ڪيا ويا، جنهن کان پوءِ جيڪب آباد ضلعو موجوده ٽن تعلقن تائين محدود ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;KashmoreHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.districtcourtskandhkot.gos.pk/
 |title=ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جو تعارف
 |publisher=ضلعي ۽ سيشن عدالت ڪشمور ائٽ ڪنڌڪوٽ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اترئين ۽ اتر-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي مقام سنڌ جي ميداني علائقن ۽ بلوچستان جي اوڀرئين سرحدي علائقن جي وچ ۾ هجڻ سبب تاريخي طور اهم رهيو آهي. ضلعي جي ايراضي [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] مطابق 2,698 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

علائقي جي زمين گهڻو ڪري ميداني آهي ۽ آباديءَ جي وڏي حصي جو گذر سفر زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان لاڳاپيل آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ واهن ۽ آبپاشي کي جيڪب آباد واري خطي جي آبادڪاري ۽ زرعي ترقيءَ جو اهم عنصر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== موسم ==
جيڪب آباد وارو خطو انتهائي گرم اونهاري لاءِ مشهور آهي. ضلعي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پاڪستان جي گرم ترين شهرن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ اونهاري جي انتهائي گرميءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

موجوده شهري منصوبابنديءَ سان لاڳاپيل سنڌ حڪومت جي دستاويزن موجب جيڪب آباد خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جي خطري وارن علائقن ۾ شامل آهي، جڏهن ته جيڪب آباد شهر ۾ زميني پاڻيءَ جو وڏو حصو کارو يا پيئڻ لاءِ نامناسب هجڻ پڻ هڪ اهم شهري مسئلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://msdp.sindh.gov.pk/about
 |title=جيڪب آباد بابت شهري ترقيءَ جو پسمنظر
 |publisher=ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ موجب ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون ۽ هڪ ضلعي ڪائونسل آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt;

ضلعي جا ٽي تعلقا هي آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.15);&quot;
|+ style=&quot;background:#cfeef7; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;&quot; | جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا ــ 2023ع
|- style=&quot;background:#385d7a; color:white;&quot;
! style=&quot;padding:8px;&quot; | تعلقو
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ايراضي&lt;br /&gt;(چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آبادي&lt;br /&gt;(2023ع)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | آباديءَ جي گهاٽائي&lt;br /&gt;(في چورس ڪلوميٽر)
! style=&quot;padding:8px;&quot; | خواندگي
! style=&quot;padding:8px;&quot; | ديهن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eef8fb;&quot;
| '''[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]'''
| 733
| 193,297
| 20,007
| 263.71
| 45.58٪
| 60
|- style=&quot;background:#fff4df;&quot;
| '''[[جيڪب آباد تعلقو]]'''
| 664
| 447,647
| 219,315
| 674.17
| 45.47٪
| 58
|- style=&quot;background:#edf7e8;&quot;
| '''[[ٺل تعلقو]]'''
| 1,301
| 533,153
| 122,595
| 409.80
| 38.53٪
| 93
|- style=&quot;background:#e3e6e8; font-weight:bold; border-top:2px solid #7a7a7a;&quot;
| ڪُل
| 2,698
| 1,174,097
| 361,917
| 435.17
| 42.34٪
| 211
|}

&lt;small&gt;ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع آدمشماري.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
ضلعي ۾ 44 يونين ڪائونسلون آهن.&lt;ref name=&quot;SLGB&quot;/&gt; موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي ڍانچي هيٺ شهري علائقن لاءِ ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٽائون ڪاميٽيون الڳ مقامي ادارن طور ڪم ڪن ٿيون.

== آبادي ==
{{Historical populations
|1951|188718
|1961|232893
|1972|402114
|1981|586234
|1998|727190
|2017|1007009
|2023|1174097
|align=right
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;HistPop&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf
 |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن جي ايراضي ۽ آبادي
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت ضلعي ۾ 195,056 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 1,174,097 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023House&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |title=2023ع آدمشماري: تفصيلي نتيجا، جدول 20
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪل آباديءَ مان 595,787 مرد ۽ 578,201 عورتون هيون؛ جنس جو تناسب هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.04 مرد هو. شهري آبادي 361,917 يعني 30.83 سيڪڙو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 812,180 يعني لڳ ڀڳ 69.17 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Table1&quot;/&gt;

2023ع ۾ 446,843 ماڻهو، يعني ضلعي جي لڳ ڀڳ 38.06 سيڪڙو آبادي، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن مان ضلعي جي آباديءَ جي نسبتاً نوجوان عمراني جوڙجڪ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Age&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=منتخب عمر گروهن موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = جيڪب آباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 89.67 |color1 = gold
|label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 6.52 |color2 = darkblue
|label3 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value3 = 2.14 |color3 = mediumspringgreen
|label4 = ٻيون |value4 = 1.67 |color4 = grey
}}

2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي 89.67 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6.52 سيڪڙو ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 2.14 سيڪڙو هئا؛ باقي آباديءَ ۾ ٻين پاڪستاني ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |title=مادري ٻولي موجب آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي. مسلمان آبادي 1,147,620 يعني 97.74 سيڪڙو، هندو آبادي 22,203 يعني 1.89 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين مذهبن يا غير ڄاڻايل درجن سان لاڳاپيل آبادي 4,274 يعني 0.37 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf
 |title=مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي، آدمشماري 2023ع
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#e8ddf4;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ مذهب'''
|- style=&quot;background:#6c568a; color:white;&quot;
! مذهب
! 1941ع
! 1941ع ٪
! 2017ع
! 2017ع ٪
! 2023ع
! 2023ع ٪
|-
| [[اسلام]]
| 160,674
| 88.87٪
| 984,423
| 97.76٪
| 1,147,620
| 97.74٪
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 19,839
| 10.98٪
| 21,712
| 2.16٪
| 22,203
| 1.89٪
|-
| ٻيا
| 275
| 0.15٪
| 874
| 0.08٪
| 4,274
| 0.37٪
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f1f1f1;&quot;
| ڪُل
| 180,788
| 100٪
| 1,007,009
| 100٪
| 1,174,097
| 100٪
|}
&lt;small&gt;1941ع جا انگ اکر اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي انهن تعلقن لاءِ آهن جيڪي موجوده جيڪب آباد ضلعي جي حدن سان تقريباً ٺهڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf
 |title=هندستان جي آدمشماري 1941ع، جلد ٻارهون، سنڌ صوبو
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
[[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري]] موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 42.34 سيڪڙو هئي. مردن جي شرح 51.77 سيڪڙو ۽ عورتن جي 32.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

تعلقن جي سطح تي ڳڙهي خيرو ۾ خواندگي 45.58 سيڪڙو، جيڪب آباد تعلقي ۾ 45.47 سيڪڙو ۽ ٺل تعلقي ۾ 38.53 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي وچ ۾ خواندگيءَ ۽ تعليمي پهچ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ خاص ڪري عورتن جي خواندگيءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

== معيشت ۽ زراعت ==
جيڪب آباد ضلعي جي معيشت روايتي طور زراعت، چوپائي مال، مقامي واپار ۽ سرڪاري خدمتن سان لاڳاپيل رهي آهي. تاريخي گزيٽيئرن ۾ آبپاشي واهن کي علائقي جي آبادڪاري، پوکي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

ضلعي جو جاگرافيائي مقام سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هجڻ سبب جيڪب آباد شهر علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور ۾ بلوچستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ فوجي رستن جي حوالي سان هن علائقي جي اهميت وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Hughes1876&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

== پاڻي ۽ شهري سهولتون ==
[[File:Collecting clean water in rural Sindh (5367575654).jpg|thumb|ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ صاف پاڻي گڏ ڪندي؛ جيڪب آباد ضلعي جي ڪامنز زمري ۾ شامل تصوير]]

پاڻيءَ جي فراهمي جيڪب آباد جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اهم ترقياتي مسئلن مان رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ميونسپل سروسز ڊليوري پروگرام موجب جيڪب آباد شهر جو زميني پاڻي وڏي حد تائين کارو ۽ آلودگيءَ سبب پيئڻ لاءِ غير مناسب رهيو آهي، جنهن ڪري پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جا منصوبا شهر جي بنيادي ضرورتن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;MSDP&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
جيڪب آباد سنڌ جي اترئين حصي ۾ روڊ ۽ ريل ذريعي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور هي شهر بلوچستان ڏانهن ويندڙ ريلوي ۽ زميني رستن لاءِ اهم سنگم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gaz1926&quot;/&gt;

=== هوائي اڏو ۽ شاهباز هوائي اڏو ===
جيڪب آباد ۾ سول هوائي اڏي سان گڏ [[پاڪستان هوائي فوج]] جو [[شاهباز هوائي اڏو]] موجود آهي. هوائي ميدان جو بنياد برطانوي دور ۾ ٻي عالمي جنگ دوران 1942ع ڌاري پيو ۽ بعد ۾ پاڪستان هوائي فوج جي استعمال هيٺ آيو.

2001ع کان پوءِ افغانستان ۾ آمريڪي ۽ اتحادي فوجي مهم دوران شاهباز هوائي اڏو رسد ۽ ٻين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڪستاني اڏن مان هڪ رهيو. آمريڪي هوائي فوج جي تاريخي مطالعي ۾ جيڪب آباد واري شاهباز هوائي اڏي کي افغانستان لاءِ قائم ڪيل اڳتي واري آپريٽنگ بيس طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;OEF&quot;&gt;{{cite book
 |title=آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم
 |publisher=آفيس آف ايئر فورس هسٽري، آمريڪا
 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/23/69/31/68/2023693168/2023693168.pdf
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ۽ تاريخي ورثو ==
[[File:Shahal Khan Khoso Bangalow.JPG|thumb|شاهل خان کوسي جو بنگلو، جيڪب آباد ضلعو]]

جيڪب آباد ضلعي ۾ برطانوي دور جي عمارتن، مقامي بنگلن، قبرن، مذهبي ماڳن ۽ صوفي درگاهن سميت مختلف تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ موجود آهن. ضلعي جي تاريخ ۾ [[جان جيڪب]] سان لاڳاپيل عمارتون ۽ سندس مقبرو پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;CommonsJacobabad&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_District
 |title=وڪيميڊيا ڪامنز: جيڪب آباد ضلعو
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي خيرو تعلقي جي دوداپور واري علائقي ۾ لعل شاهه باري جي درگاهه پڻ هڪ مقامي صوفي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي.

== ديهون ==
[[سنڌ روينيو بورڊ|بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڪل '''211 ديهون''' آهن، جن مان '''58''' [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]]، '''60''' [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۽ '''93''' [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۾ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |publisher=بورڊ آف روينيو، حڪومت سنڌ
 |access-date=13 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse; border:2px solid #336699;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699; color:white; padding:8px; font-size:115%;&quot; | '''جيڪب آباد ضلعي ۾ تعلقن موجب ديهن جو انگ'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تعلقو
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ديهن جو انگ
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ضلعي جي ڪل ديهن مان حصو
|-
| style=&quot;background:#f4f9fd;&quot; | [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد]]
| '''58'''
| 27.5٪
|-
| style=&quot;background:#eef8ee;&quot; | [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]
| '''60'''
| 28.4٪
|-
| style=&quot;background:#fff5e6;&quot; | [[ٺل تعلقو|ٺل]]
| '''93'''
| 44.1٪
|- style=&quot;background:#e8e8e8; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 211
| 100٪
|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;border:2px solid #336699; border-radius:4px; margin:1em 0; overflow:hidden;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#336699; color:white; padding:9px; text-align:center; font-size:115%; font-weight:bold;&quot;&gt;
جيڪب آباد ضلعي جي 211 ديهن جي مڪمل فهرست
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;padding:8px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b9bd5; color:white; padding:7px;&quot; | '''جيڪب آباد تعلقو — 58 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#d9eaf7;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#d9eaf7;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#d9eaf7;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#d9eaf7;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[آباد (جيڪب آباد)|آباد]] || 30 || [[نوارا]]
|-
| 2 || [[عبدالله ڊکڻ]] || 31 || [[نوازو]]
|-
| 3 || [[احمدپور]] || 32 || [[اورنگ آباد (جيڪب آباد)|اورنگ آباد]]
|-
| 4 || [[عاقل پور]] || 33 || [[ڦاتڻ واهه]]
|-
| 5 || [[علي پور]] || 34 || [[پير پڌرو]]
|-
| 6 || [[عطائي]] || 35 || [[قادرپور]]
|-
| 7 || [[بچل پور]] || 36 || [[قيصر آباد]]
|-
| 8 || [[بادل واهه]] || 37 || [[رحيم آباد]]
|-
| 9 || [[ٻاجهاڻي]] || 38 || [[رمضان پور]]
|-
| 10 || [[بقاپور (جيڪب آباد)|بقاپور]] || 39 || [[ريٽي]]
|-
| 11 || [[ٻيلو علي پور]] || 40 || [[رند واهي]]
|-
| 12 || [[ٻيلو ڊڪشون]] || 41 || [[شهدادپور (جيڪب آباد)|شهدادپور]]
|-
| 13 || [[ڀليڏنو]] || 42 || [[شاهپور (جيڪب آباد)|شاهپور]]
|-
| 14 || [[برج سيليمي]] || 43 || [[شيراد آباد]]
|-
| 15 || [[ڇڄڙا (جيڪب آباد)|ڇڄڙا]] || 44 || [[سوماڻپور]]
|-
| 16 || [[ڇاواڻي]] || 45 || [[ٿرڙي ڀليڏنو]]
|-
| 17 || [[ڏڍ]] || 46 || [[عمراڻيپور]]
|-
| 18 || [[دادپور]] || 47 || [[وڪڙو (جيڪب آباد)|وڪڙو]]
|-
| 19 || [[دستي (جيڪب آباد)|دستي]] || 48 || [[وريام آباد]]
|-
| 20 || [[ڏيٿا (جيڪب آباد)|ڏيٿا]] || 49 || [[خيرواهه (جيڪب آباد)|خيرواهه]]
|-
| 21 || [[دلاور پور]] || 50 || [[کالول آباد]]
|-
| 22 || [[فتح پور (جيڪب آباد)|فتح پور]] || 51 || [[ڪوريجا (جيڪب آباد)|ڪوريجا]]
|-
| 23 || [[ڳڙهي مهراب]] || 52 || [[لال لوڊرو]]
|-
| 24 || [[ڳڙهي چند]] || 53 || [[مالهو آباد]]
|-
| 25 || [[غوثپور]] || 54 || [[ميهر شاهه]]
|-
| 26 || [[همڀي]] || 55 || [[مهراب پور (جيڪب آباد)|مهراب پور]]
|-
| 27 || [[جيڪب آباد ديهه|جيڪب آباد]] || 56 || [[ملڪيت سرڪار]]
|-
| 28 || [[جاني ديرو]] || 57 || [[مولا آباد]]
|-
| 29 || [[مولڻ رتو]] || 58 || [[مندراڻي پور]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#4f8f55; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي خيرو تعلقو — 60 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#dcefdc;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#dcefdc;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#dcefdc;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#dcefdc;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]]
|-
| 2 || [[الله پور]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]]
|-
| 3 || [[الله آباد]] || 33 || [[ڪور رتو]]
|-
| 4 || [[امير آباد]] || 34 || [[ڪوٽاري]]
|-
| 5 || [[عظمت آباد]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]]
|-
| 6 || [[بهارو کوکر]] || 36 || [[لال اوڍو]]
|-
| 7 || [[ٻڍو]] || 37 || [[لال واهه]]
|-
| 8 || [[دڙو جيئند]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]]
|-
| 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 39 || [[مائري]]
|-
| 10 || [[ڏتل واهه]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]
|-
| 11 || [[دوداپور]] || 41 || [[مراد علي]]
|-
| 12 || [[ڊٻ مورايو]] || 42 || [[محمدپور]]
|-
| 13 || [[دنياپور]] || 43 || [[نئون واهه]]
|-
| 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]]
|-
| 15 || [[غوث آباد]] || 45 || [[پير بخش]]
|-
| 16 || [[گوڪلپور]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]]
|-
| 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]]
|-
| 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 48 || [[رسول آباد]]
|-
| 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]]
|-
| 20 || [[جهانپور]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]]
|-
| 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 51 || [[شاهبازي مهر]]
|-
| 22 || [[جمال آباد]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]]
|-
| 23 || [[جيئند]] || 53 || [[شير خان]]
|-
| 24 || [[خيرو]] || 54 || [[شيران پور]]
|-
| 25 || [[خان واهه (ڳڙهي خيرو)|خان واهه]] || 55 || [[سوني واهه]]
|-
| 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 56 || [[سلطانپور]]
|-
| 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 57 || [[تاجو ديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجو ديرو]]
|-
| 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]]
|-
| 29 || [[ڪتچ]] || 59 || [[زنگي پير]]
|-
| 30 || [[ڪوهاري]] || 60 || [[واهه مستري]]
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#d17b25; color:white; padding:7px;&quot; | '''ٺل تعلقو — 93 ديهون'''
! style=&quot;width:7%; background:#fce8d2;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#fce8d2;&quot; | ديهه
! style=&quot;width:7%; background:#fce8d2;&quot; | #
! style=&quot;width:43%; background:#fce8d2;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 48 || [[خدابخش]]
|-
| 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 49 || [[ڪوراڙ]]
|-
| 3 || [[الغيار]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]]
|-
| 4 || [[اٺڙي]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]]
|-
| 5 || [[بچرو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]]
|-
| 6 || [[بهادرپور]] || 53 || [[لوگي]]
|-
| 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 54 || [[لوء (ٺل)|لوء]]
|-
| 8 || [[بلوچ آباد]] || 55 || [[مدد کوسو]]
|-
| 9 || [[بمبلي]] || 56 || [[مالوئي]]
|-
| 10 || [[باڙي]] || 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]]
|-
| 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]]
|-
| 12 || [[ڊاهو]] || 59 || [[ميرل نئون]]
|-
| 13 || [[ٻٽي]] || 60 || [[ميرل پراڻو]]
|-
| 14 || [[ٻولاڪي]] || 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]]
|-
| 15 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 62 || [[مرسيپور]]
|-
| 16 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]]
|-
| 17 || [[چنا (ٺل)|چنا]] || 64 || [[موسا واهه]]
|-
| 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 65 || [[مبارڪ پور]]
|-
| 19 || [[دڙو مک]] || 66 || [[محب واهه]]
|-
| 20 || [[دين ڳڙهه]] || 67 || [[ناڳڻ]]
|-
| 21 || [[ڌڻي بخش]] || 68 || [[نئون واهه]]
|-
| 22 || [[دلمراد]] || 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]]
|-
| 23 || [[ڊول]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]]
|-
| 24 || [[دٻي]] || 71 || [[پناهه آباد]]
|-
| 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]]
|-
| 26 || [[گنجي]] || 73 || [[پراڻو واهه]]
|-
| 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 74 || [[قلندر پور]]
|-
| 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]]
|-
| 29 || [[غلامون]] || 76 || [[رانجهاپور]]
|-
| 30 || [[گهنجيا]] || 77 || [[رپ مراد]]
|-
| 31 || [[گرڪاڻو]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]]
|-
| 32 || [[گولا]] || 79 || [[سڄڻ واهه]]
|-
| 33 || [[گجو]] || 80 || [[سميجا]]
|-
| 34 || [[هائڙو]] || 81 || [[سرڪي]]
|-
| 35 || [[هامبي]] || 82 || [[شير واهه]]
|-
| 36 || [[هوت واهه]] || 83 || [[شجرا]]
|-
| 37 || [[حيدرپور]] || 84 || [[تاجو کوسو]]
|-
| 38 || [[جلال پور]] || 85 || [[طالب شاهه]]
|-
| 39 || [[جاڙيون]] || 86 || [[ٽانوري]]
|-
| 40 || [[جهانگي واهه]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]]
|-
| 41 || [[جئونگل]] || 88 || [[ٺل نئون]]
|-
| 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 89 || [[ٺل پراڻو]]
|-
| 43 || [[ڪريم آباد]] || 90 || [[توج]]
|-
| 44 || [[ڪريم بخش]] || 91 || [[اڏي]]
|-
| 45 || [[ڪٽا]] || 92 || [[واهه علي حيدر]]
|-
| 46 || [[کٽڻ]] || 93 || [[وسايو]]
|-
| 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] ||  || 
|}

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[احمد ميان سومرو]] ــ سياستدان
* [[عبدالحفيظ شيخ]] ــ اقتصاديات دان ۽ سياستدان
* [[اعجاز حسين جکراڻي]] ــ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] ــ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر
* [[ڪرن بلوچ]] ــ پاڪستاني اڳوڻي ڪرڪيٽر
* [[محمد مقيم خان کوسو]] ــ سياستدان
* [[سائره شهلياڻي]] ــ سياستدان

== هي پڻ ڏسو ==
* [[جيڪب آباد]]
* [[ٺل]]
* [[جيڪب آباد تعلقو]]
* [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]
* [[ٺل تعلقو]]
* [[ڪشمور ضلعو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جون ڊويزنون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=هيوز
 |first=اي. ڊبليو.
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر
 |publisher=جي. بيل اينڊ سنز
 |location=لنڊن
 |year=1876
}}
* {{cite book
 |title=گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: اپر سنڌ فرنٽيئر
 |publisher=گورنمينٽ سينٽرل پريس
 |location=بمبئي
 |year=1926
}}
* {{cite book
 |title=1998ع ضلعي آدمشماري رپورٽ: جيڪب آباد
 |publisher=پاپوليشن سينسس آرگنائيزيشن، حڪومت پاڪستان
 |location=اسلام آباد
 |year=1999
}}

{{Commons category|Jacobabad District}}
{{سنڌ جا ضلعا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:جيڪب آباد ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>j4jq63na1nj2j7dd599q9nggs5l87x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شڪارپور ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9587</id>
    <revision>
      <id>411600</id>
      <parentid>411517</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34748" sha1="0nmc8xvz7cy4llmvc0nhoect141n8qb" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>0nmc8xvz7cy4llmvc0nhoect141n8qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411727</id>
      <parentid>411600</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34748" sha1="iwv31ojldpafujgbft0uwvtumfnlbeo" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]، سنڌ
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>iwv31ojldpafujgbft0uwvtumfnlbeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411759</id>
      <parentid>411727</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34724" sha1="ph29fgv1iwbobjg3r2iwwnra1cd466m" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاهه]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]، سنڌ
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>ph29fgv1iwbobjg3r2iwwnra1cd466m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411760</id>
      <parentid>411759</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34722" sha1="3duuhliz76msmes0bgyixkeurkxrqo0" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاھ]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]، سنڌ
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>3duuhliz76msmes0bgyixkeurkxrqo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411770</id>
      <parentid>411760</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34714" sha1="s4vy5rbtxgrrudqhmljiacuxtb8i79k" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}}
{{Infobox settlement
| name                     = شڪارپور ضلعو
| native_name              = شڪارپور ضلعو
| native_name_lang         = sd
| settlement_type          = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| image_skyline            =Deewan hotel.jpg
| imagesize                = 280px
| image_caption            = شڪارپور شھر 
| image_map                = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| coordinates              = {{coord|28|00|N|68|40|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1        = [[سنڌ]]
| subdivision_type2        = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| seat_type                = صدر مقام
| seat                     = [[شڪارپور]]

&lt;!-- قيام --&gt;
| established_title        = موجوده ضلعو قائم
| established_date         = 1977ع

&lt;!-- انتظام --&gt;
| government_type          = ضلعي انتظاميا
| leader_title             = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name              =

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| unit_pref                = Metric
| area_total_km2           = 2512

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_as_of         = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_total         = 1,386,330
| population_urban         = 318,738
| population_rural         = 1,067,592
| population_density_km2   = auto

&lt;!-- ٻوليون ۽ خواندگي --&gt;
| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه مادري ٻولي
| demographics1_info1      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (97.14٪)
| demographics_type2       = خواندگي
| demographics2_title1     = مجموعي
| demographics2_info1      = 43.70٪
| demographics2_title2     = مرد
| demographics2_info2      = 52.59٪
| demographics2_title3     = عورتون
| demographics2_info3      = 34.65٪

&lt;!-- وقت --&gt;
| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
}}

'''شڪارپور ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام تاريخي شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] آهي. ضلعي جي پکيڙ 2,512 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[خانپور تعلقو|خانپور]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي]] تعلقن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري، سنڌ جا ضلعي وار نتيجا
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ضلعي جي آبادي '''1,386,330''' هئي، جنهن مان 318,738 ماڻهو شهري ۽ 1,067,592 ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي 97.14 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، جڏهن تہ مجموعي خواندگيءَ جي شرح 43.70 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاريخي طور شڪارپور جو علائقو سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وسيلي [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستن جي سنگم تي رهيو آهي. شڪارپور شهر جا واپاري ۽ صراف 18هين ۽ 19هين صدين ۾ بخارا، قنڌار، ڪابل ۽ ٻين وچ ايشيائي مرڪزن تائين پکڙيل مالي ۽ تجارتي نيٽ ورڪ هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;&gt;{{cite web
 |title=وچ ايشيا ۾ شڪارپوري واپاري برادريون
 |url=https://oxussociety.org/publications/indian-shikarpuri-trader-communities-in-central-asia/
 |publisher=آڪسس سوسائٽي فار سينٽرل ايشين افيئرز
 |date=14 October 2020
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ضلعي جو نالو ان جي صدر مقام [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] تان پيل آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف تاريخي روايتون ملن ٿيون. مقامي تاريخي ادب ۾ شهر جي قيام کي [[دائودپوٽا|دائودپوٽن]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ روايت آهي تہ هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪرڻ سبب نالو ''شڪارپور'' پيو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي قيام جو صحيح سال مختلف ماخذن ۾ مختلف ڏنو ويو آهي؛ مقامي تاريخي روايت 1617ع جو سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه جديد حوالا 17هين صديءَ جي پوئين حصي کي شهر جي باقاعده قيام جو دور قرار ڏين ٿا. ان ڪري شهر جي قيام ۽ ضلعي جي انتظامي قيام کي هڪ ئي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

== جاگرافي ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. ضلعي جي زمين وڏي حصي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز آبي مٽيءَ تي مشتمل آهي.

ضلعي جون حدون [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ضلعن جي علائقن سان ملن ٿيون.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|260px|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام.]]

شڪارپور شهر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ [[بولان لڪ]] ڏانهن ويندڙ تاريخي رستن تائين رسائيءَ ان کي سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا وچ ۾ واپار لاءِ اهم مقام بڻايو.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur district.svg|thumb|280px|پاڪستان ۾ شڪارپور ضلعي ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]]

== انتظامي ورهاست ==
شڪارپور ضلعو چار تعلقن ۾ ورهايل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جا تعلقا'''
|- style=&quot;background:#dceaf4;&quot;
! #
! تعلقو
! صدر مقام
|-
| 1
| [[شڪارپور تعلقو]]
| [[شڪارپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 2
| [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| [[ڳڙهي ياسين]]
|-
| 3
| [[خانپور تعلقو]]
| [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
|- style=&quot;background:#f7fbfe;&quot;
| 4
| [[لکي تعلقو]]
| [[لکي غلام شاھ]]
|}

ضلعي جي صدر مقام شڪارپور ۾ ضلعي انتظاميا، پوليس، عدالتي ۽ ٻين صوبائي کاتن جون ضلعي سطح جون آفيسون قائم آهن.

== تاريخ ==

=== شڪارپور شهر جو قيام ===
مقامي تاريخي روايت موجب 17هين صديءَ جي شروعات ۾ دائودپوٽن ۽ مقامي مهرن وچ ۾ علائقي جي قبضي بابت تڪرارن کان پوءِ شڪارپور شهر وجود ۾ آيو. نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي شهر جي قيام کي امير بهادر خان دائودپوٽي سان منسوب ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

بعد ۾ شهر جي چوڌاري حفاظتي ڀت ۽ دروازا قائم ٿيا. تاريخي شهر جا مشهور دروازا لکي در، هاٿي در، هزاري در، ڪرن در، واڳوڻو در ۽ خانپوري در وغيره هئا. اصل دروازن مان گهڻا هاڻي موجود نه آهن، پر انهن جا نالا اڄ به شهر جي پاڙن ۽ رستن سان لاڳاپيل آهن.

=== افغان دور ۽ واپاري عروج ===
18هين صديءَ ۾ شڪارپور افغانستان ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ تجارتي رستي تي هڪ اهم واپاري ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شڪارپوري هندو واپاري ۽ صراف، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ ''ملتاني'' پڻ چيو ويو آهي، وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي واپار ۽ قرض ڏيڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

1813ع ۾ بخارا ويندڙ مسافر مير عزت الله شڪارپور جي هندو واپارين جي بخارا ۾ وڏي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو. اهي واپاري عام طور ڪجهه سالن لاءِ وچ ايشيا ۾ رهندا ۽ پوءِ شڪارپور موٽي ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

شڪارپوري واپارين جو نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[ڪابل]]، [[قنڌار]] ۽ ٻين واپاري مرڪزن تائين پکڙيل هو. هو واپار سان گڏ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقلي، قرض ۽ مالي واسطن جو وسيع نظام هلائيندا هئا.

=== ڍڪ بازار ===
[[File: Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|شڪارپور جي ڍڪ بازار.]]

شڪارپور جي تجارتي تاريخ جي اهم نشانين مان '''ڍڪ بازار''' آهي. بازار جي گهٽيءَ کي ڪاٺ جي ڇت سان ڍڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سنڌ جي سخت گرميءَ ۾ خريدارن ۽ دڪاندارن کي ڇانو مهيا ڪرڻ هو.

اڏاوتي تحقيق موجب برطانوي دور ۾ ڍڪ بازار جي پراڻي ڪاٺي ڇت کي وڌيڪ ترقي يافته ٽرس نظام سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جا حصا اڄ تائين موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Wooden Symphonies of Bygone Times: The Perishing Legacy of Traditional Havelis in Sindh, Pakistan
 |url=https://brill.com/view/journals/ijwc/1/1-3/article-p37_4.xml
 |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ووڊ ڪلچر
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ۽ پراڻو شڪارپور ضلعو ===
1843ع ۾ برطانوي فوج طرفان سنڌ فتح ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس نيپيئر]] سنڌ ۾ نئون ضلعي انتظام قائم ڪيو. انهن انتظامي يونٽن مان هڪ '''شڪارپور ضلعو''' هو، جنهن جو صدر مقام شڪارپور شهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |publisher=بمبئي حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

1851ع ۾ [[خيرپور رياست]] جي مير علي مراد کان ورتل شاهه ٻيلا، چڪ، سعيدآباد، اوٻاوڙو ۽ ميرپور وارا پرڳڻا ۽ اروڙ، بکر ۽ بمبورڪي جا تپا پڻ شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

پراڻو شڪارپور ضلعو هاڻوڪي شڪارپور ضلعي کان تمام وڏو هو ۽ اتر سنڌ جي وڏي حصي تي پکڙيل هو.

=== صدر مقام سکر منتقل ٿيڻ ===
برطانوي دور ۾ [[سکر]] جي واپاري، ريلوي ۽ انتظامي اهميت وڌڻ سبب 1883ع ۾ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام شڪارپور مان سکر منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

1901ع ۾ هڪ وڏي انتظامي تنظيمِ نو ڪئي وئي. لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، وارھ ۽ ڪڪڙ تعلقن کي پراڻي شڪارپور ضلعي مان ڌار ڪري نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ساڳئي وقت باقي بچيل شڪارپور ضلعي جو سرڪاري نالو '''[[سکر ضلعو]]''' رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور جي ضلعي حيثيت جي تاريخ'''
|- style=&quot;background:#efe3cf;&quot;
! سال
! انتظامي تبديلي
|-
| 1843ع
| برطانوي سنڌ ۾ شڪارپور ضلعو قائم ٿيو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1883ع
| ضلعي جو صدر مقام شڪارپور کان سکر منتقل ٿيو
|-
| 1901ع
| لاڙڪاڻو ضلعو ڌار ٿيو؛ باقي ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو
|- style=&quot;background:#faf6ed;&quot;
| 1977ع
| موجوده شڪارپور ضلعو سکر ضلعي کان ڌار ڪري ٻيهر قائم ڪيو ويو
|}

=== موجوده ضلعي جو قيام ===
1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر سکر ضلعي کان ڌار ڪري مستقل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

موجوده شڪارپور ضلعو 19هين صديءَ واري تاريخي شڪارپور ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو آهي؛ ان ڪري پراڻين آدمشمارين ۽ موجوده ضلعي جي انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.

== آبادي ==
{{historical populations
|cols=1
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |306007
|1961 |314780
|1972 |530551
|1981 |596409
|1998 |880438
|2017 |1233760
|2023 |1386330
|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].&lt;ref name=&quot;PBS1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=Population of Administrative Units, 1998
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
}}

2023ع جي آدمشماريءَ وقت شڪارپور ضلعي ۾ '''214,824 گهراڻا''' ۽ ڪل '''1,386,330 ماڻهو''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS20&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جدول 20
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

ان مان 1,067,592 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 318,738 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#287271; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي جي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#e3f1ed;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|-
| ڪل
| '''1,386,330'''
| 100٪
|- style=&quot;background:#f5faf8;&quot;
| ٻهراڙي
| 1,067,592
| 77.01٪
|-
| شهري
| 318,738
| 22.99٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

ضلعي ۾ 700,698 مرد، 685,587 عورتون ۽ 45 ٽئين جنس جا ماڻهو درج ٿيا. مردن ۽ عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ 102.20 مرد في 100 عورتون هو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: جنس، مذهب ۽ شهري/ٻهراڙي آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

=== عمر ===
2023ع ۾ ضلعي جا 514,189 ماڻهو ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا، جيڪي سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37.09 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: عمر ۽ جنس موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
{{Pie chart
|caption = شڪارپور ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;/&gt;
|label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 97.14 |color1 = gold
|label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 1.29 |color2 = mediumspringgreen
|label3 = ٻيون |value3 = 1.57 |color3 = grey
}}

2023ع ۾ ضلعي جي '''97.14 سيڪڙو''' آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ 1.29 سيڪڙو براهوي ڳالهائيندڙ هئا. باقي آباديءَ ۾ اردو، بلوچي، سرائيڪي، پشتو، پنجابي ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBSLanguage&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع ۾ شڪارپور ضلعي جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a4c93; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ مذهب، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#ebe3f4;&quot;
! مذهب
! آبادي
! سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 1,361,515
| '''98.21٪'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ]]
| 20,885
| '''1.51٪'''
|-
| ٻيا
| 3,930
| '''0.28٪'''
|-
! ڪل
! 1,386,330
! 100٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSReligion&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

1941ع جي آدمشماريءَ ۾ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ شڪارپور ۽ ڳڙهي ياسين تعلقن جي گڏيل آبادي 231,307 هئي، جنهن ۾ 167,163 مسلمان (72.27٪)، 63,276 هندو (27.36٪) ۽ 868 ٻيا مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545
 |author=India Census Commissioner
 |year=1941
}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب شڪارپور ضلعي جي 10 سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.70 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 52.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 34.65 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;&gt;{{cite web
 |title=خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شڪارپور ضلعي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#dcecdf;&quot;
! زمرو
! شرح
|-
| مجموعي
| '''43.70٪'''
|- style=&quot;background:#f6faf7;&quot;
| مرد
| 52.59٪
|-
| عورتون
| 34.65٪
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBSLiteracy&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

سنڌ جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪري ٿي، جتي خواندگي 40.1 کان 50 سيڪڙو جي وچ ۾ آهي؛ اها سنڌ جي مجموعي 57.54 سيڪڙو شرح کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== اسڪول ===
سنڌ حڪومت جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شڪارپور ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,182 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان 1,054 فعال هئا. انهن اسڪولن ۾ 174,732 شاگرد داخل هئا ۽ 5,958 استاد مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6690; color:white; font-size:115%;&quot; | '''فعال سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''
|- style=&quot;background:#dce9f3;&quot;
! سطح
! فعال اسڪول
|-
| پرائمري
| 912
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| ايليمينٽري
| 19
|-
| مڊل
| 55
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| سيڪنڊري
| 53
|-
| هائير سيڪنڊري
| 15
|-
! ڪل
! '''1,054'''
|}
&lt;small&gt;ذريعو: سنڌ حڪومت، سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع.&lt;ref name=&quot;ASC2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== تعليمي تاريخ ===
شڪارپور شهر اتر سنڌ جي پراڻن تعليمي مرڪزن مان رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي وچ کان جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

[[File:Shikarpur.jpg|thumb|شڪارپور جي پراڻي شهري اڏاوت.]]

شهر جي اهم تاريخي تعليمي ادارن ۾ '''چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج''' شامل آهي، جنهن جي تعمير لاءِ مقامي واپارين مالي مدد ڪئي. موجوده عمارت 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ جي شڪارپوري شهري فن تعمير جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php
 |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شڪارپور ضلعي جو مکيه سرڪاري صحت مرڪز شڪارپور شهر ۾ واقع سول/ضلعي اسپتال آهي. تاريخي طور شهر ۾ راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال، هيرانند گنگاٻائي عورتن جي اسپتال ۽ سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال جهڙا ادارا پڻ قائم رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

ضلعي جي ٻين تعلقن ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعلقا اسپتالون، بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سينٽر ۽ ڊسپينسريون صحت جون بنيادي سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

== معيشت ==
شڪارپور ضلعي جي موجوده معيشت جو وڏو حصو زراعت، مالداري، اناج جي واپار، ننڍي صنعت ۽ شهري واپار تي ٻڌل آهي.

=== زراعت ===
ضلعي جا اهم فصل چانور ۽ ڪڻڪ آهن، جڏهن تہ ڪمند، چڻا، جوئر، تيل وارا ٻج ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

زرعي معيشت جو دارومدار سنڌو درياهه سان ڳنڍيل بيراجي آبپاشي نظام تي آهي.

=== تاريخي واپار ۽ بينڪاري ===
شڪارپور جي اقتصادي تاريخ جو سڀ کان نمايان پاسو ان جي بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ سان تعلق آهي. شڪارپوري واپاري وچ ايشيا جي مختلف شهرن ۾ ڪاروبار ڪندا هئا ۽ ''هنڊي'' ذريعي پئسن جي منتقليءَ جو منظم نظام هلائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Oxus&quot;/&gt;

19هين صديءَ تائين شڪارپور هندستاني سرمائي ۽ وچ ايشيائي واپار وچ ۾ هڪ اهم مالي وچولي مرڪز بڻجي چڪو هو. جديد تحقيق موجب شڪارپوري واپارين جو واپاري نيٽ ورڪ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}&lt;/ref&gt;

== آبپاشي ==
شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن جي وسيع نظام تي دارومدار رکي ٿي. مختلف علائقن کي [[سکر بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] سان لاڳاپيل واهن ۽ شاخن مان پاڻي ملي ٿو.

تاريخي ۽ مقامي حوالن ۾ بيگاري واهه، سنڌ واهه، کيرٿر واهه، رئيس واهه، ميرواهه، همايون شاخ، امروٽ شاخ ۽ ٻين ننڍن واهن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

== آمدرفت ==
شڪارپور اتر سنڌ جي اهم روڊ سنگم مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65]] شڪارپور وٽ هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سان ضلعو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل آهي.

ريلوي ذريعي پڻ شڪارپور جو سکر، جيڪب آباد ۽ بلوچستان طرف تاريخي رابطو رهيو آهي.

== ثقافتي ورثو ==
شڪارپور ضلعو پنهنجي تاريخي مسجدن، درگاهن، مندرن، حويلين، بازارن ۽ نوآبادياتي دور جي عمارتن سبب سنڌ جي اهم ثقافتي ورثي وارن ضلعن مان آهي.

سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ شڪارپور ضلعي اندر مسجدون، مقبرا، قلعا، ٿل، مندر ۽ تاريخي عمارتون دستاويز ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي آثار قديمه وارن ماڳن جو سروي: شڪارپور ۽ اتر سنڌ، 1995ع
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=آثار قديمه ۽ نوادرات کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي فهرست ۾ ضلعي جا گهٽ ۾ گهٽ 24 مڪمل طور دستاويز ڪيل تاريخي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;/&gt;

=== شڪارپور جو تاريخي شهر ===
شڪارپور جو پراڻو شهر ڪڏهن حفاظتي ڀت سان گهيريل هو. شهر جي پراڻي اڏاوت ۾ ڪاٺ جي ڇتين، نقش ٿيل دروازن، بالڪنين ۽ هوادار حويلين جو نمايان استعمال ٿيندو هو.

شڪارپور جي ڪاٺي اڏاوت تي ٿيل علمي تحقيق موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واريون حويليون مقامي سنڌي ڪاريگري ۽ نوآبادياتي اثرن جو منفرد ميلاپ پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Wood&quot;/&gt;

=== شاهي باغ ۽ مير ويدر پويلين ===
[[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|270px|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]] ۾ [[مير ويدر پويلين]]، جيڪو 1871ع ۾ مڪمل ٿيو.]]

شڪارپور جي '''شاهي باغ''' ۾ موجود مير ويدر پويلين 1871ع ۾ تعمير ڪيو ويو. آثار قديمه جي سرڪاري سروي ۾ ان جي ڪاٺي ڪم، چئن پاسن کان کليل اڏاوت ۽ تاريخي لکت جو تفصيل درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه ===
[[File:Shrine in Village Nim Shareef, District Shikarpur, Sindh..jpg|thumb|نم شريف ۾ هڪ درگاهه.]]

[[حاجي فقير الله شاهه علوي]] جي درگاهه شڪارپور شهر جي علوي محلي ۾ هزاري در ۽ هاٿي در جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب حاجي فقير الله 1781ع ۾ وفات ڪئي ۽ موجوده درگاهه جي عمارت 1911–12ع ڌاري تعمير ٿي.&lt;ref name=&quot;Faqirullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=حاجي فقير الله شاهه علوي جي درگاهه
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5426
 |publisher=آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو، پاڪستان
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== امروٽ شريف مسجد ===
[[امروٽ شريف]] جي تاريخي مسجد ضلعي جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي. آثار قديمه جي 1995ع واري سروي موجب مسجد 1904ع ۾ سيد تاج محمد شاهه امروٽيءَ تعمير ڪرائي هئي.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻيا آثار قديمه وارا ماڳ ===
سرڪاري آثار قديمه سروي ضلعي ۾ ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ درج ڪري ٿي، جن ۾:

* اورنگ آباد جو تباهه ٿيل قلعو؛
* پير ڳوٺ جي جامع مسجد؛
* پير فدا محي الدين سرهندي جو مقبرو؛
* بوهي قبا؛
* لکي غلام شاهه جا قديم ٿل؛
* ميران جو ڪوٽ؛
* بختيار خان جو قلعو؛
* ڳڙهي ڊاکو جو قلعو؛
* همايون شريف جي مسجد؛
* منڇر شاهه جو مقبرو؛
* شڪارپور جو قافلا قلعو؛
* شاهي باغ؛
* تاريخي هندو مساڻ؛
* شنڪر آنند ڀارتي مندر؛
* مهر شاهه غازي جو مقبرو؛
* گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 جي تاريخي عمارت؛
* شڪارپور جو تاريخي ٽاور

شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

== 2022ع جي ٻوڏ ==
[[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي سخت متاثر ضلعن مان هو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ الڳ ٻوڏ هيٺ آيل علائقن جا نقشا جاري ڪيا.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=2022ع ٻوڏ جا نقشا
 |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/
 |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري 3 آڪٽوبر 2022ع تي شڪارپور ضلعي لاءِ قدرتي پاڻيءَ جي وهڪري جي رخن جو پڻ الڳ نقشو جاري ڪيو، جيڪو ٻوڏ کان پوءِ پاڻي ڪڍڻ ۽ بحاليءَ جي رٿابنديءَ لاءِ تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood&quot;/&gt;

== عدليه ==
ضلعي جي عدالتي صدر مقام شڪارپور شهر ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون قائم آهن. تعلقائي سطح تي پڻ ماتحت عدالتون ڪم ڪن ٿيون.

ضلعي جي عدالتي ڍانچي ۾ ضلعي ۽ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج ۽ سول جج/جوڊيشل مئجسٽريٽ جون عدالتون شامل آهن. خاص نوعيت جي معاملن لاءِ لاڳاپيل خاص عدالتون پڻ قائم آهن.

== مشهور شخصيتون ==
شڪارپور ضلعو سنڌ جي سياست، ادب، تعليم، تصوف ۽ فن سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو اباڻو يا رهائشي علائقو رهيو آهي.

=== سياست ۽ قانون ===
* [[الله بخش سومرو]] — سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[سر غلام حسين هدايت الله]] — سنڌ جو سياستدان
* [[اي ڪي بروهي]] — قانوندان ۽ سياستدان
* [[الاهي بخش سومرو]] — اڳوڻو اسپيڪر، قومي اسيمبلي
* [[آغا سراج دراني]] — سياستدان
* [[غوث بخش مهر]] — سياستدان
* [[امتياز احمد شيخ]] — سياستدان

=== ادب ۽ علم ===
* [[شيخ اياز]] — شاعر ۽ اديب
* [[آغا سليم]] — اديب ۽ ناول نگار
* [[نياز همايوني]] — شاعر
* [[مولانا دين محمد وفائي]] — عالم، صحافي ۽ ليکڪ
* [[لطف الله بدوي]] — عالم ۽ اديب
* [[عثمان علي انصاري]] — اديب ۽ تعليمي ماهر
* [[تاج صحرائي]] — محقق ۽ اديب
* [[بادام ناتوان]] — شاعره ۽ ليکڪا

=== مذهبي ۽ صوفي شخصيتون ===
* [[حاجي فقير الله شاهه علوي]]
* [[مولانا تاج محمد امروٽي]]

=== موسيقي ۽ فن ===
* [[بيدل مسرور]]
* [[شمن ميرالي]]

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]، سنڌ
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[سنڌ جا ضلعا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]]

== نوٽ ==
{{حوالا|group=lower-alpha}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{Cite book
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |location=اسلام آباد
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |series=Census Publication
 |volume=13
 |year=1999
}}
* {{Cite book
 |last=منگي
 |first=نقش ناياب
 |author2=حسيب ناياب منگي
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
}}
* {{Cite book
 |last=مارڪووٽس
 |first=ڪلاڊ
 |title=دي گلوبل ورلڊ آف انڊين مرچنٽس، 1750–1947
 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
 |year=2000
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur.php شڪارپور ضلعي جا ثقافتي ورثي وارا ماڳ]
* [https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ شڪارپور ضلعي جو آثار قديمه سروي]
* [https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ سنڌ جا 2022ع ٻوڏ جا نقشا]

{{Shikarpur District}}
{{Districts of Sindh}}
{{Authority control}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو| ]]
[[زمرو:سنڌ جا ضلعا]]
[[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]]</text>
      <sha1>s4vy5rbtxgrrudqhmljiacuxtb8i79k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شڪارپور تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10061</id>
    <revision>
      <id>411605</id>
      <parentid>393031</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19307" sha1="dht9d5eko8qfmty4vmh07t39p6feqop" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور تعلقو
| native_name             = تعلقو شڪارپور
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_map               = Shikarpur_Taluka.jpg
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|38|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[شڪارپور]]

&lt;!-- ايراضي --&gt;
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 561

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 421332
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهريلو سائيز ۽ سالياني واڌ جي شرح، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 751.04
| population_urban        = 204938
| population_rural        = 216394

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''شڪارپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو صدر مقام تاريخي [[شڪارپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''421,332''' هئي، جنهن مان 216,394 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 204,938 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''561 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 751.04 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

شڪارپور شهر تعلقي جي سڀ کان وڏي ۽ واحد وڏي شهري آبادي آهي، جڏهن تہ [[سلطان ڪوٽ]]، [[همايون شريف]]، [[جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[علي بهار]]، [[لوڊرا]]، [[ڪرن شريف]]، [[مريد سيٺار]]، [[شاهل]]، [[ماڇي]]، [[جنو]] ۽ ٻين ڳوٺن تي مشتمل وسيع زرعي ٻهراڙي تعلقي جو ٻيو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جي مڪاني ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=مڪاني حڪومت، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
1843ع ۾ [[سنڌ تي برطانوي فتح]] کان پوءِ برطانوي حڪومت سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ نئين سر ترتيب ڏني ۽ شڪارپور کي اتر سنڌ جي وڏي انتظامي مرڪز جي حيثيت ڏني. ان وقت قائم ٿيل وسيع شڪارپور ضلعي ۾ اڄوڪي اتر سنڌ جا ڪيترائي علائقا شامل هئا. شڪارپور تعلقو انهيءَ برطانوي انتظامي جوڙجڪ جي بنيادي اڪائين مان هڪ هو.

20هين صديءَ جي شروعات واري سرڪاري سنڌ گزيٽيئر ۾ شڪارپور، سکر ۽ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور انتظامي ڊويزن جا تعلقا ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |publisher=برطانوي هندستان جي حڪومت
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جي انتظامي ورهاست کان پوءِ سکر کي نئين ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو، پر شڪارپور تعلقي جي حيثيت برقرار رهي. 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعي جي حيثيت ڏيڻ کان پوءِ شڪارپور تعلقو نئين ضلعي جي بنيادي انتظامي حصن مان هڪ بڻيو.

== جاگرافي ==
شڪارپور تعلقو ضلعي جي اتر ۽ وچ واري حصي ۾ واقع آهي. علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي گزيٽيئر موجب تاريخي شڪارپور تعلقي کي آبپاشيءَ جي لحاظ کان ٽن وڏن پٽن ۾ ورهائي سگهجي پيو: اترين حصو [[بيگاري واهه]]، وچ وارو حصو چوئي واهه ۽ هيٺيون حصو سنڌ واهه جي نظام سان سيراب ٿيندو هو. ان دور ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پوک وهڪري واري آبپاشيءَ تي ٻڌل هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ اهو پڻ ڄاڻايل آهي تہ اولهه ۽ اتر-اولهه جا ڪجهه علائقا، جن ۾ سلطان ڪوٽ جا ٻيلا شامل هئا، نسبتاً گهٽ آبپاشي حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب شڪارپور تعلقي جي ڪل آبادي 421,332 هئي، جنهن ۾ 211,882 مرد، 209,436 عورتون ۽ 14 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب 101.17 هو، جڏهن تہ سراسري گهريلو سائيز 6.1 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ ساڳين انتظامي حدن اندر تعلقي جي آبادي 392,291 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 1.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f7d; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
| 2017ع
| 392,291
| 196,158
| 196,133
|-
! 2023ع
! 421,332
! 204,938
! 216,394
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي '''48.64٪''' آبادي شهري ۽ '''51.36٪''' ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ٻهراڙيءَ جون آباديون ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول ۾ سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي ڪل آبادي '''77,923''' درج ٿيل آهي، جڏهن تہ همايون تپيدار سرڪل جي آبادي '''17,282''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 31: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊ آبادي انگ، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سلطان ڪوٽ، همايون، جاڳڻ، جهان واهه، لوڊرا، ڪرن ۽ ٻين وسندين جو معاشي دارومدار وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ شڪارپور شهر سان ٿيندڙ واپار تي آهي.

== انتظامي ورهاست ==

=== مڪاني حڪومت ===
سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي لاءِ هيٺيون '''11 يونين ڪائونسلون''' قائم آهن:&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f5b; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 1
| [[جهان واھ]]
| 7
| [[لوڊرا]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 2
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| 8
| [[جنو]]
|-
| 3
| [[جاڳڻ]]
| 9
| [[مريد سيٺار]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 4
| [[همايون شريف]]
| 10
| [[ڪرن شريف]]
|-
| 5
| [[سلطان ڪوٽ]]
| 11
| [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 6
| [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
| colspan=&quot;2&quot; | —
|}

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن پڻ شڪارپور تعلقي اندر يونين ڪائونسل نمبر 7 ۽ نمبر 9 جهڙين ڪائونسلن جي الڳ مڪاني چونڊ اڪائين هجڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ مڪاني چونڊن لاءِ چونڊ عملدارن جو نوٽيفڪيشن
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6tsBIJ2fRlvjaSi6KV6gSC02HkI8Q56i8uk9f31v.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور شهر ٻهراڙيءَ وارين يونين ڪائونسلن کان الڳ '''ميونسپل ڪاميٽي شڪارپور''' جي انتظام هيٺ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ''سنڌ جي ديهن جي فهرست'' موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل '''49 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#714f33; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون 49 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#eadccd;&quot; | #
! style=&quot;background:#f5ece4;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#d8e7f1;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf5fa;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#e3ead6;&quot; | #
! style=&quot;background:#f2f6ec;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[ابدال]]
| 18 || [[جاڳڻ]]
| 35 || [[نمر ٿرڙي]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 2 || [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| 19 || [[جهان واهه]]
| 36 || [[نظام ٿرڙي]]
|-
| 3 || [[بيد، شڪارپور|بيد]]
| 20 || [[جنو]]
| 37 || [[ڦلپوٽا، شڪارپور|ڦلپوٽا]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 4 || [[ٻاڙي]]
| 21 || [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 38 || [[پير جليل]]
|-
| 5 || [[بيکاري]]
| 22 || [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور|ڪاڪيپوٽا]]
| 39 || [[قاضي واهه]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 6 || [[ٻيلو ماڇي]]
| 23 || [[ڪرن، شڪارپور|ڪرن]]
| 40 || [[راهوجا]]
|-
| 7 || [[ٻيلو سلطان ڪوٽ]]
| 24 || [[خانواهه، شڪارپور|خانواهه]]
| 41 || [[رئيس واهه]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 8 || [[چڪ چانڊيو جاگير]]
| 25 || [[کوهه ٻيڙو]]
| 42 || [[راڄ واهه]]
|-
| 9 || [[چڪ جنو]]
| 26 || [[لاليون نئين]]
| 43 || [[رپ، شڪارپور|رپ]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 10 || [[چانڊيو سڌايو جاگير]]
| 27 || [[لاليون پراڻي]]
| 44 || [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
|-
| 11 || [[ڊکڻ، شڪارپور|ڊکڻ]]
| 28 || [[لاڙ واهه]]
| 45 || [[شهواڻي، شڪارپور|شهواڻي]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 12 || [[دڙو سونو]]
| 29 || [[لوڊرا]]
| 46 || [[شڪارپور ديھ|شڪارپور]]
|-
| 13 || [[دستي، شڪارپور|دستي]]
| 30 || [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
| 47 || [[سلطان ڪوٽ]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 14 || [[دوست واهه]]
| 31 || [[مير ڏاهو جاگير]]
| 48 || [[ٿهيم واهه]]
|-
| 15 || [[گھلو، شڪارپور|گھلو]]
| 32 || [[محمد رحيم، شڪارپور|محمد رحيم]]
| 49 || [[وڪڙو جاگير]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 16 || [[همايون، شڪارپور|همايون]]
| 33 || [[محبت فقير جاگير]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | —
|-
| 17 || [[شڪارپور]]
| 34 || [[منڍو واهه]]
|}

{{small|'''نوٽ:''' بورڊ آف روينيو جي اصل فهرست ۾ شڪارپور ديھ ۽ شهري/روينيو نالن جون املا صورتون انگريزي رومن صورت ۾ ڏنل آهن؛ مٿين جدول ۾ انهن کي سنڌي صورت ۾ مقامي ڪيو ويو آهي.}}&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== معيشت ==
شڪارپور تعلقي جي معيشت شهري ۽ زرعي ٻنهي نوعيتن تي مشتمل آهي. [[شڪارپور]] شهر واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ، خوراڪي واپار ۽ ننڍين صنعتن جو مرڪز آهي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي وڏي حصي جو دارومدار زراعت ۽ مال پالڻ تي آهي.

تاريخي طور تعلقي ۾ واهن ذريعي آبپاشي اهم رهي آهي. برطانوي گزيٽيئر موجب شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو بيگاري، چوئي ۽ سنڌ واهن ذريعي سيراب ٿيندو هو ۽ تقريباً 90 سيڪڙو پوک وهڪري واري آبپاشي هيٺ هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

مکيه زرعي پيداوار ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]]، چارا، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل شامل آهن. شڪارپور شهر ۽ سلطان ڪوٽ جهڙا مرڪز زرعي جنسن جي مارڪيٽنگ ۽ ڳوٺاڻين آبادين لاءِ خريد وڪري جا مرڪز آهن.

== تعليم ==
سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2014–15ع واري سروي موجب شڪارپور تعلقي ۾ '''310 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن مان 165 ڇوڪرن، 62 ڇوڪرين ۽ 83 گڏيل تعليم وارا اسڪول هئا. انهن اسڪولن ۾ 48,885 شاگرد داخل هئا، جن ۾ 30,374 ڇوڪرا ۽ 18,511 ڇوڪريون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ 1,749 استاد هئا، جن مان 1,239 مرد ۽ 510 عورتون هيون. 229 اسڪول فعال ۽ 81 بند ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;/&gt;

2023–24ع جي سالياني اسڪول شماري موجب شڪارپور ضلعو تعليم جي حوالي سان اڃا به وڏي سرڪاري اسڪولي نظام تي مشتمل آهي، ۽ تعلقي سطح تي شڪارپور استادن ۽ شاگردن جي وڏي مرڪز طور برقرار آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول شماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو پروفائيل
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
تعلقي جو صدر مقام شڪارپور سنڌ جي اهم روڊ سنگمن مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه]] شهر ڀرسان هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سبب تعلقو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]] ۽ بلوچستان طرف ويندڙ رستن سان ڳنڍيل آهي.

ٻهراڙيءَ جا اهم روڊ شڪارپور کي سلطان ڪوٽ، جاڳڻ، همايون شريف، لوڊرا، علي بهار ۽ ٻين آبادين سان ملائن ٿا.

شڪارپور–جيڪب آباد ريلوي پٽي پڻ تاريخي طور تعلقي جي آمدرفت لاءِ اهم رهي آهي ۽ سلطان ڪوٽ سميت مختلف آبادين کي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيندي رهي آهي.

== اهم آباديون ==
تعلقي جي اهم شهرن ۽ ڳوٺن ۾ هي شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#75507b; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون اهم آباديون'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | اهميت
|-
| [[شڪارپور]]
| شهر
| ضلعي ۽ تعلقي جو صدر مقام
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[سلطان ڪوٽ]]
| وڏو ڳوٺ / قصبو
| زرعي ۽ آمدرفت جو مرڪز
|-
| [[همايون شريف]]
| ڳوٺ
| مذهبي ۽ ڳوٺاڻو مرڪز
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[جاڳڻ]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[جهان واهه]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[لوڊرا]]
| ڳوٺ
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[ڪرن شريف]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[مريد سيٺار]]
| ڳوٺ
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>dht9d5eko8qfmty4vmh07t39p6feqop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411694</id>
      <parentid>411605</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اهم آباديون */</comment>
      <origin>411694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19305" sha1="884o0veyb8m92f9vtmzkr1tatbnq5a3" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = شڪارپور تعلقو
| native_name             = تعلقو شڪارپور
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_map               = Shikarpur_Taluka.jpg
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|57|N|68|38|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[شڪارپور]]

&lt;!-- ايراضي --&gt;
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 561

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 421332
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي، گهريلو سائيز ۽ سالياني واڌ جي شرح، آدمشماري 2023ع، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = 751.04
| population_urban        = 204938
| population_rural        = 216394

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''شڪارپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو صدر مقام تاريخي [[شڪارپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''421,332''' هئي، جنهن مان 216,394 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 204,938 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''561 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 751.04 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

شڪارپور شهر تعلقي جي سڀ کان وڏي ۽ واحد وڏي شهري آبادي آهي، جڏهن تہ [[سلطان ڪوٽ]]، [[همايون شريف]]، [[جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[علي بهار]]، [[لوڊرا]]، [[ڪرن شريف]]، [[مريد سيٺار]]، [[شاهل]]، [[ماڇي]]، [[جنو]] ۽ ٻين ڳوٺن تي مشتمل وسيع زرعي ٻهراڙي تعلقي جو ٻيو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جي مڪاني ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=مڪاني حڪومت، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
1843ع ۾ [[سنڌ تي برطانوي فتح]] کان پوءِ برطانوي حڪومت سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ نئين سر ترتيب ڏني ۽ شڪارپور کي اتر سنڌ جي وڏي انتظامي مرڪز جي حيثيت ڏني. ان وقت قائم ٿيل وسيع شڪارپور ضلعي ۾ اڄوڪي اتر سنڌ جا ڪيترائي علائقا شامل هئا. شڪارپور تعلقو انهيءَ برطانوي انتظامي جوڙجڪ جي بنيادي اڪائين مان هڪ هو.

20هين صديءَ جي شروعات واري سرڪاري سنڌ گزيٽيئر ۾ شڪارپور، سکر ۽ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور انتظامي ڊويزن جا تعلقا ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر، جلد ٽيون: سکر ضلعو
 |publisher=برطانوي هندستان جي حڪومت
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جي انتظامي ورهاست کان پوءِ سکر کي نئين ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو، پر شڪارپور تعلقي جي حيثيت برقرار رهي. 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعي جي حيثيت ڏيڻ کان پوءِ شڪارپور تعلقو نئين ضلعي جي بنيادي انتظامي حصن مان هڪ بڻيو.

== جاگرافي ==
شڪارپور تعلقو ضلعي جي اتر ۽ وچ واري حصي ۾ واقع آهي. علائقو گهڻو ڪري سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان تي مشتمل آهي. برطانوي دور جي گزيٽيئر موجب تاريخي شڪارپور تعلقي کي آبپاشيءَ جي لحاظ کان ٽن وڏن پٽن ۾ ورهائي سگهجي پيو: اترين حصو [[بيگاري واهه]]، وچ وارو حصو چوئي واهه ۽ هيٺيون حصو سنڌ واهه جي نظام سان سيراب ٿيندو هو. ان دور ۾ تعلقي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پوک وهڪري واري آبپاشيءَ تي ٻڌل هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

گزيٽيئر ۾ اهو پڻ ڄاڻايل آهي تہ اولهه ۽ اتر-اولهه جا ڪجهه علائقا، جن ۾ سلطان ڪوٽ جا ٻيلا شامل هئا، نسبتاً گهٽ آبپاشي حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب شڪارپور تعلقي جي ڪل آبادي 421,332 هئي، جنهن ۾ 211,882 مرد، 209,436 عورتون ۽ 14 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب 101.17 هو، جڏهن تہ سراسري گهريلو سائيز 6.1 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2017ع ۾ ساڳين انتظامي حدن اندر تعلقي جي آبادي 392,291 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 1.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f7d; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | شهري آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | ٻهراڙيءَ جي آبادي
|-
| 2017ع
| 392,291
| 196,158
| 196,133
|-
! 2023ع
! 421,332
! 204,938
! 216,394
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي '''48.64٪''' آبادي شهري ۽ '''51.36٪''' ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ٻهراڙيءَ جون آباديون ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول ۾ سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي ڪل آبادي '''77,923''' درج ٿيل آهي، جڏهن تہ همايون تپيدار سرڪل جي آبادي '''17,282''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural&quot;&gt;{{cite web
 |title=جدول 31: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊ آبادي انگ، آدمشماري 2023ع
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سلطان ڪوٽ، همايون، جاڳڻ، جهان واهه، لوڊرا، ڪرن ۽ ٻين وسندين جو معاشي دارومدار وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ شڪارپور شهر سان ٿيندڙ واپار تي آهي.

== انتظامي ورهاست ==

=== مڪاني حڪومت ===
سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي لاءِ هيٺيون '''11 يونين ڪائونسلون''' قائم آهن:&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f5b; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون يونين ڪائونسلون'''
|-
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | يونين ڪائونسل
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#d8ebe5;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| 1
| [[جهان واھ]]
| 7
| [[لوڊرا]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 2
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| 8
| [[جنو]]
|-
| 3
| [[جاڳڻ]]
| 9
| [[مريد سيٺار]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 4
| [[همايون شريف]]
| 10
| [[ڪرن شريف]]
|-
| 5
| [[سلطان ڪوٽ]]
| 11
| [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
|- style=&quot;background:#f6fbf9;&quot;
| 6
| [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
| colspan=&quot;2&quot; | —
|}

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن پڻ شڪارپور تعلقي اندر يونين ڪائونسل نمبر 7 ۽ نمبر 9 جهڙين ڪائونسلن جي الڳ مڪاني چونڊ اڪائين هجڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ مڪاني چونڊن لاءِ چونڊ عملدارن جو نوٽيفڪيشن
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6tsBIJ2fRlvjaSi6KV6gSC02HkI8Q56i8uk9f31v.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور شهر ٻهراڙيءَ وارين يونين ڪائونسلن کان الڳ '''ميونسپل ڪاميٽي شڪارپور''' جي انتظام هيٺ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ''سنڌ جي ديهن جي فهرست'' موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل '''49 ديهون''' آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#714f33; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون 49 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#eadccd;&quot; | #
! style=&quot;background:#f5ece4;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#d8e7f1;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf5fa;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#e3ead6;&quot; | #
! style=&quot;background:#f2f6ec;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[ابدال]]
| 18 || [[جاڳڻ]]
| 35 || [[نمر ٿرڙي]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 2 || [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| 19 || [[جهان واهه]]
| 36 || [[نظام ٿرڙي]]
|-
| 3 || [[بيد، شڪارپور|بيد]]
| 20 || [[جنو]]
| 37 || [[ڦلپوٽا، شڪارپور|ڦلپوٽا]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 4 || [[ٻاڙي]]
| 21 || [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 38 || [[پير جليل]]
|-
| 5 || [[بيکاري]]
| 22 || [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور|ڪاڪيپوٽا]]
| 39 || [[قاضي واهه]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 6 || [[ٻيلو ماڇي]]
| 23 || [[ڪرن، شڪارپور|ڪرن]]
| 40 || [[راهوجا]]
|-
| 7 || [[ٻيلو سلطان ڪوٽ]]
| 24 || [[خانواهه، شڪارپور|خانواهه]]
| 41 || [[رئيس واهه]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 8 || [[چڪ چانڊيو جاگير]]
| 25 || [[کوهه ٻيڙو]]
| 42 || [[راڄ واهه]]
|-
| 9 || [[چڪ جنو]]
| 26 || [[لاليون نئين]]
| 43 || [[رپ، شڪارپور|رپ]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 10 || [[چانڊيو سڌايو جاگير]]
| 27 || [[لاليون پراڻي]]
| 44 || [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
|-
| 11 || [[ڊکڻ، شڪارپور|ڊکڻ]]
| 28 || [[لاڙ واهه]]
| 45 || [[شهواڻي، شڪارپور|شهواڻي]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 12 || [[دڙو سونو]]
| 29 || [[لوڊرا]]
| 46 || [[شڪارپور ديھ|شڪارپور]]
|-
| 13 || [[دستي، شڪارپور|دستي]]
| 30 || [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
| 47 || [[سلطان ڪوٽ]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 14 || [[دوست واهه]]
| 31 || [[مير ڏاهو جاگير]]
| 48 || [[ٿهيم واهه]]
|-
| 15 || [[گھلو، شڪارپور|گھلو]]
| 32 || [[محمد رحيم، شڪارپور|محمد رحيم]]
| 49 || [[وڪڙو جاگير]]
|- style=&quot;background:#fafcfd;&quot;
| 16 || [[همايون، شڪارپور|همايون]]
| 33 || [[محبت فقير جاگير]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | —
|-
| 17 || [[شڪارپور]]
| 34 || [[منڍو واهه]]
|}

{{small|'''نوٽ:''' بورڊ آف روينيو جي اصل فهرست ۾ شڪارپور ديھ ۽ شهري/روينيو نالن جون املا صورتون انگريزي رومن صورت ۾ ڏنل آهن؛ مٿين جدول ۾ انهن کي سنڌي صورت ۾ مقامي ڪيو ويو آهي.}}&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== معيشت ==
شڪارپور تعلقي جي معيشت شهري ۽ زرعي ٻنهي نوعيتن تي مشتمل آهي. [[شڪارپور]] شهر واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ، خوراڪي واپار ۽ ننڍين صنعتن جو مرڪز آهي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي وڏي حصي جو دارومدار زراعت ۽ مال پالڻ تي آهي.

تاريخي طور تعلقي ۾ واهن ذريعي آبپاشي اهم رهي آهي. برطانوي گزيٽيئر موجب شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو بيگاري، چوئي ۽ سنڌ واهن ذريعي سيراب ٿيندو هو ۽ تقريباً 90 سيڪڙو پوک وهڪري واري آبپاشي هيٺ هئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

مکيه زرعي پيداوار ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]]، چارا، ڀاڄيون ۽ ٻيا موسمي فصل شامل آهن. شڪارپور شهر ۽ سلطان ڪوٽ جهڙا مرڪز زرعي جنسن جي مارڪيٽنگ ۽ ڳوٺاڻين آبادين لاءِ خريد وڪري جا مرڪز آهن.

== تعليم ==
سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2014–15ع واري سروي موجب شڪارپور تعلقي ۾ '''310 سرڪاري اسڪول''' هئا، جن مان 165 ڇوڪرن، 62 ڇوڪرين ۽ 83 گڏيل تعليم وارا اسڪول هئا. انهن اسڪولن ۾ 48,885 شاگرد داخل هئا، جن ۾ 30,374 ڇوڪرا ۽ 18,511 ڇوڪريون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ 1,749 استاد هئا، جن مان 1,239 مرد ۽ 510 عورتون هيون. 229 اسڪول فعال ۽ 81 بند ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;/&gt;

2023–24ع جي سالياني اسڪول شماري موجب شڪارپور ضلعو تعليم جي حوالي سان اڃا به وڏي سرڪاري اسڪولي نظام تي مشتمل آهي، ۽ تعلقي سطح تي شڪارپور استادن ۽ شاگردن جي وڏي مرڪز طور برقرار آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول شماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو پروفائيل
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت
 |access-date=12 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
تعلقي جو صدر مقام شڪارپور سنڌ جي اهم روڊ سنگمن مان هڪ آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه]] ۽ [[اين-65 قومي شاهراهه]] شهر ڀرسان هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، جنهن سبب تعلقو [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[جيڪب آباد]] ۽ بلوچستان طرف ويندڙ رستن سان ڳنڍيل آهي.

ٻهراڙيءَ جا اهم روڊ شڪارپور کي سلطان ڪوٽ، جاڳڻ، همايون شريف، لوڊرا، علي بهار ۽ ٻين آبادين سان ملائن ٿا.

شڪارپور–جيڪب آباد ريلوي پٽي پڻ تاريخي طور تعلقي جي آمدرفت لاءِ اهم رهي آهي ۽ سلطان ڪوٽ سميت مختلف آبادين کي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيندي رهي آهي.

== اهم آباديون ==
تعلقي جي اهم شهرن ۽ ڳوٺن ۾ هي شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#75507b; color:white; font-size:120%;&quot; | '''شڪارپور تعلقي جون اهم آباديون'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | اهميت
|-
| [[شڪارپور]]
| شهر
| ضلعي ۽ تعلقي جو صدر مقام
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[سلطان ڪوٽ]]
| وڏو ڳوٺ / قصبو
| زرعي ۽ آمدرفت جو مرڪز
|-
| [[همايون شريف]]
| ڳوٺ
| مذهبي ۽ ڳوٺاڻو مرڪز
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[جاڳڻ]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[جهان واھ]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[لوڊرا]]
| ڳوٺ
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[ڪرن شريف]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[مريد سيٺار]]
| ڳوٺ
| زرعي آبادي
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| [[شاهل، شڪارپور|شاهل]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|-
| [[ماڇي، شڪارپور|ماڇي]]
| ڳوٺ
| يونين ڪائونسل جو مرڪز
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>884o0veyb8m92f9vtmzkr1tatbnq5a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙهي ياسين تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10062</id>
    <revision>
      <id>411728</id>
      <parentid>393025</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27723" sha1="brv5lyge2a6rigwn339xltxjx9r33sj" xml:space="preserve">
{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو انتظامي تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين تعلقو
| official_name           = تعلقو ڳڙهي ياسين
| native_name             = ڳڙهي ياسين
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Garhi Yaseen Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو نمايان
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|30|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]

| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[ڳڙهي ياسين]]

| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 971
| area_footnotes          = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_total        = 333289
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
| population_density_km2  = 343.24
| population_urban        = 36685
| population_rural        = 296604

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 42.76٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 51.40٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 34.03٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳڙهي ياسين تعلقو''' ({{lang-en|Garhi Yasin Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[ڳڙهي ياسين]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''333,289''' هئي، جنهن مان 166,220 مرد، 167,059 عورتون ۽ 10 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. تعلقي جي ايراضي '''971 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 343.24 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي 296,604 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 36,685 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي؛ اهڙي طرح شهري آبادي جو تناسب 11.01 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ۽ [[مديجي]] تعلقي جون ٻه سرڪاري طور ڳڻپيل شهري آباديون آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڳڙهي ياسين وارو علائقو برطانوي دور کان اڳ به سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ وارن اهم ميداني حصن مان هو، پر موجوده انتظامي تعلقي جي واضح سرڪاري تاريخ برطانوي راڄ واري دور ۾ ملي ٿي.

1919ع جي سرڪاري ''گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: سکر ڊسٽرڪٽ'' موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. ان سال تعلقي جو نالو تبديل ڪري ڳڙهي ياسين رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام اڳ ئي [[ڳڙهي ياسين]] جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر موجب ان وقت سکر ضلعو ٽن انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايل هو، جن مان شڪارپور ڊويزن ۾ شڪارپور، سکر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

1901ع کان اڳ هي علائقو پراڻي شڪارپور ضلعي ۾ شامل هو. جڏهن 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] ڌار ڪري قائم ڪيو ويو تہ پراڻي شڪارپور ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو، جڏهن تہ ڳڙهي ياسين وارو تعلقو ان سکر ضلعي ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب 1881ع ۾ ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي 5,541 هئي ۽ اهو ان وقت ميونسپل شهر هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India, Volume XII
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_12_%282nd_edition%29.pdf
 |publisher=Oxford University Press
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏکڻ-اولهه ۽ وچولي حصي ۾ پکڙيل آهي. ان جي ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; علائقو [[سنڌو ماٿري]] جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ اچي ٿو.

1919ع جي سکر ضلعي گزيٽيئر موجب تعلقي جو اتر وارو حصو، جيڪو شڪارپور تعلقي ۽ شڪارپور–ڳڙهي خيرو رستي جي وچ ۾ هو، نسبتاً مٿاهون ۽ خشڪ هو، جڏهن تہ مرڪزي ۽ ڏاکڻا حصا وڌيڪ زرخيز هئا.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب تاريخي طور تعلقي جي آبپاشي سنڌ ۽ سکر واهن مان ٿيندي هئي ۽ ان وقت لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو پوک آبپاشيءَ جي وهڪري تي دارومدار رکندي هئي.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڪل آبادي 333,289 هئي، جيڪا 2017ع جي 316,573 آباديءَ کان وڌي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.86 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | ذريعو
|-
| 1998ع
| 227,966
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| 2017ع
| 316,573
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2023ع
! 333,289
! &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
|}

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ 296,604 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 36,685 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a5b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳوٺاڻي ۽ شهري آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سيڪڙو
|-
| ٻهراڙي
| 296,604
| 88.99٪
|- style=&quot;background:#f3f8f3;&quot;
| شهري
| 36,685
| 11.01٪
|-
! ڪل
! 333,289
! 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===
2023ع جي مردم شماري ۾ تعلقي جون ٻه آباديون شهري علائقا طور درج آهن: [[ڳڙهي ياسين]] ۽ [[مديجي]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ڳڙهي ياسين]]
| 16,120
| 16,155
| 0.04٪
|- style=&quot;background:#fcf8f6;&quot;
| [[مديجي]]
| 19,817
| 20,530
| 0.59٪
|-
! ڪل
! 35,937
! 36,685
! —
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[ڊکڻ]] تعلقي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي الڳ شهري ٽائون ڪاميٽي طور شمار نه ڪيو ويو آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي غالب مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 333,289 رهواسين مان 323,744 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪا لڳ ڀڳ 97.13 سيڪڙو آبادي بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کانپوءِ 5,649 ماڻهن براهوي ۽ 2,295 ماڻهن بلوچي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن تہ اردو، پنجابي، سرائڪي، پشتو ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ ننڍي تعداد ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4f6d7a; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 323,744
| 97.13٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 5,649
| 1.70٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 2,295
| 0.69٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| ٻيون
| 1,601
| 0.48٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي 333,289 آبادي مان 330,322 ماڻهو مسلمان هئا. 1,960 هندو، 794 عيسائي، 136 درج فهرست ذاتين سان تعلق رکندڙ، 54 سک، 6 احمدي ۽ 17 ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b5b3e; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 330,322
| 99.11٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| [[هندو ڌرم]]
| 1,960
| 0.59٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 794
| 0.24٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| درج فهرست ذاتيون
| 136
| 0.04٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 54
| 0.02٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| ٻيا
| 23
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;/&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''42.76٪''' هئي. مردن ۾ اها 51.40٪ ۽ عورتن ۾ 34.03٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 39.14٪ هئي، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ اها 68.25٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#665191; color:white;&quot; | '''خواندگي جي شرح، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 42.76٪
| 51.40٪
| 34.03٪
|- style=&quot;background:#faf8fc;&quot;
| ٻهراڙي
| 39.14٪
| 47.73٪
| 30.42٪
|-
| شهري
| 68.25٪
| 77.79٪
| 58.93٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي ياسين ۽ مديجي سميت تعلقي جي مختلف آبادين ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، هاءِ ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج ٿيل آهن. مثال طور ڳڙهي ياسين شهر ۾ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ۽ آغا بدرالدين خان دراني گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول، جڏهن تہ مديجي ۾ سرڪاري بوائز ۽ گرلس پرائمري اسڪول موجود آهن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
ڳڙهي ياسين تعلقو روينيو لحاظ کان ڪيترن سپروائيزري تپيدار سرڪلن، تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب تعلقي ۾ '''88 ديهون''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري ۾ پڻ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر '''88 ڳوٺاڻيون مردم شماري آباديون''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 296,604 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بلدياتي جوڙجڪ ===
سنڌ جي 2022ع واري بلدياتي چونڊن ۾ تعلقي اندر '''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي مديجي''' الڳ شهري ڪائونسلن طور موجود هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |date=13 April 2022
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]] جي 2022ع واري شڪارپور ضلعي جي انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڳوٺاڻين يونين ڪائونسلن ۾ ميرزاپور، امروٽ، نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين، ڳاهيجا، جنڊو ديرو، مديجي، ڇتو منگي، ڊکڻ، ٻانڀيهر، نم ۽ وارياسو جا نالا ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون بلدياتي اڪايون'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | نالا
|-
| ٽائون ڪاميٽيون
| [[ڳڙهي ياسين]]، [[مديجي]]
|- style=&quot;background:#f7fbfd;&quot;
| ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون
| [[ميرزاپور]]، [[امروٽ شريف|امروٽ]]، [[نوشهرو ابڙو]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[ڳاهيجا]]، [[جنڊو ديرو]]، [[مديجي]]، [[ڇتو منگي]]، [[ڊکڻ]]، [[ٻانڀيهر]]، [[نم]]، [[وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب 88 ديهون آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b7f5c; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون 88 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | #
! style=&quot;background:#eaf5ee;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#dbe9f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#f5e1d6;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf0ea;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#ece2f5;&quot; | #
! style=&quot;background:#f6f0fa;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالرحيم ڊکڻ]]
| 23 || [[فضل جوش]]
| 45 || [[ڪٽي پانڌي]]
| 67 || [[پليو ڪلهوڙو]]
|-
| 2 || [[عابد مرکياڻي]]
| 24 || [[فضل آباد]]
| 46 || [[خان ڪلهوڙو]]
| 68 || [[ڦوياري]]
|-
| 3 || [[آچر سڌايو]]
| 25 || [[ڳاهيجا]]
| 47 || [[کوهياري]]
| 69 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 4 || [[آچر سڌايو جاگير]]
| 26 || [[ڳهڻو واهه]]
| 48 || [[ڪوٽ حبيب جاگير]]
| 70 || [[قبالو]]
|-
| 5 || [[آدمجي]]
| 27 || [[ڳڙهي جيها]]
| 49 || [[ڪوٽ حبيب ريئتي]]
| 71 || [[قاضڪي مري]]
|-
| 6 || [[احسان جوڻيجو]]
| 28 || [[ڳڙهي ياسين]]
| 50 || [[لال اوڍو]]
| 72 || [[رحيم شاهه]]
|-
| 7 || [[احسان واهه]]
| 29 || [[غلام قادر ڊکڻ]]
| 51 || [[مديجي]]
| 73 || [[سائينداد وڳڻ]]
|-
| 8 || [[علي خان ککراڻي]]
| 30 || [[گودو ڏيٿو جاگير]]
| 52 || [[مڱريا]]
| 74 || [[سليم شاهه]]
|-
| 9 || [[عامر شاهه]]
| 31 || [[گودو ڏيٿو ريئتي]]
| 53 || [[مياڻي]]
| 75 || [[سمند ڪوٽ]]
|-
| 10 || [[امروٽ، ڳڙهي ياسين|امروٽ]]
| 32 || [[گوواز]]
| 54 || [[مرزاپور]]
| 76 || [[سانگي، ڳڙهي ياسين|سانگي]]
|-
| 11 || [[ٻانڀيهر]]
| 33 || [[حبيب جکرو]]
| 55 || [[محمد حسن ڊکڻ]]
| 77 || [[سانگي جاگير]]
|-
| 12 || [[ٻيلو آندل شاهه]]
| 34 || [[حميد جاگير]]
| 56 || [[محمد وارث ڪيهر]]
| 78 || [[شاهپور جکرو]]
|-
| 13 || [[ٻيلو سالار]]
| 35 || [[حسن وڳڻ]]
| 57 || [[منام آباد]]
| 79 || [[تڳيو داروڌو]]
|-
| 14 || [[ٻوڦو]]
| 36 || [[حسن جوڻيجو]]
| 58 || [[منڌو ڪلهوڙو]]
| 80 || [[تاجوديرو]]
|-
| 15 || [[بخشو اڄڻ]]
| 37 || [[هزارو، ڳڙهي ياسين|هزارو]]
| 59 || [[مراد انڙ]]
| 81 || [[ٽنڊو بهار]]
|-
| 16 || [[ڇتو منگي سڌايو]]
| 38 || [[هوواڻي]]
| 60 || [[مستي خان دل]]
| 82 || [[ترائي]]
|-
| 17 || [[ڇانگو راهوجا]]
| 39 || [[حسين حجم]]
| 61 || [[نم، ڳڙهي ياسين|نم]]
| 83 || [[اوڍا، ڳڙهي ياسين|اوڍا]]
|-
| 18 || [[چوئي ٻيلو]]
| 40 || [[جلال جکرو]]
| 62 || [[نئون آباد، ڳڙهي ياسين|نئون آباد]]
| 84 || [[عمر مرکياڻي]]
|-
| 19 || [[ڊينگارو]]
| 41 || [[ڄام پريو]]
| 63 || [[نورگاهه انڙ]]
| 85 || [[واهڻي]]
|-
| 20 || [[ڍورو غلام علي]]
| 42 || [[جنڊو ديرو]]
| 64 || [[نوشهرو ابڙو]]
| 86 || [[وقار جرام]]
|-
| 21 || [[دودو ڏيٿو]]
| 43 || [[ڪاڪيپوٽا، ڳڙهي ياسين|ڪاڪيپوٽا]]
| 65 || [[اورنگ آباد، ڳڙهي ياسين|اورنگ آباد]]
| 87 || [[والس آباد]]
|-
| 22 || [[فيض محمد جوڻيجو]]
| 44 || [[ڪنڍڙ]]
| 66 || [[پليجا، ڳڙهي ياسين|پليجا]]
| 88 || [[وارياسو، ڳڙهي ياسين|وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳڙهي ياسين تعلقي جي معيشت تاريخي طور زراعت سان ڳنڍيل رهي آهي. 1919ع جي گزيٽيئر ۾ مرڪزي ۽ ڏاکڻي حصن کي زرخيز ڄاڻايو ويو ۽ آبپاشي نظام کي تعلقي جي پوکيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

موجوده ٻهراڙيءَ واري آبادي جي تمام وڏي تناسب—تقريباً 89 سيڪڙو—مان به تعلقي جي زرعي نوعيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; سنڌ جي اترئين زرعي پٽيءَ جي ٻين علائقن وانگر چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون، چارا ۽ مال پالڻ مقامي روزگار جا اهم وسيلا آهن.

2011ع ۾ ڳڙهي ياسين ويجهو کيرٿر ڪئنال ۾ وڏي گهاري سبب اٺ ڳوٺ پاڻي هيٺ آيا ۽ سوين ايڪڙن تي بيٺل سارين جي فصل کي نقصان پهتو، جيڪو علائقي جي زراعت جي آبپاشي نظام تي ڀاڙڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Khirthar Canal develops breach
 |url=https://www.dawn.com/news/642513/khirthar-canal-develops-breach
 |work=[[ڊان]]
 |date=8 July 2011
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ==
=== بوهي جا قبا ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|بوهي جا قبا، [[ڊکڻ]] ڀرسان]]

'''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمن جا قبا''' [[ڊکڻ]] کان لڳ ڀڳ 3.5 ڪلوميٽر اولهه طرف ڳڙهي ياسين تعلقي اندر واقع آهن. اهي ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل تاريخي مقبرا آهن.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur/thaheeman-ja-quba.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ورثي جي رڪارڊ موجب قبرستان ۾ شاهه صاحب خان ٿهيم، جلال خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم سان منسوب قبا شامل آهن ۽ انهن جي تعمير 1781ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;/&gt;

=== امروٽ شريف ===
[[امروٽ شريف]] ڳڙهي ياسين تعلقي جي تاريخي ۽ مذهبي آبادين مان هڪ آهي. اهو سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ نوآبادياتي مخالف تحريڪن جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. امروٽ ۾ موجود تاريخي مسجدن ۽ مذهبي عمارتن مان ڪجهه 19هين صديءَ جي آخري دور سان تعلق رکن ٿيون.

== چونڊ تڪ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حتمي تڪبندي موجب سڄو ڳڙهي ياسين تعلقو قومي اسيمبليءَ جي '''[[اين اي-193 شڪارپور]]''' تڪ ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |date=30 November 2023
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
تعلقي جا اهم رستا ڳڙهي ياسين کي [[شڪارپور]]، [[مديجي]]، [[ڊکڻ]]، [[رتوديرو]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان ملائين ٿا. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ڊويزن جي اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Garhi Yaseen Taluka.jpg|شڪارپور ضلعي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|[[ڊکڻ]] ڀرسان بوهي جا تاريخي قبا
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مديجي]]
* [[ڊکڻ]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Garhi Yasin Taluka}}

{{Shikarpur District}}
{{Tehsils of Sindh}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>brv5lyge2a6rigwn339xltxjx9r33sj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411729</id>
      <parentid>411728</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27745" sha1="faxsps2x6rre8cy5zmc2ol4sikfdiwt" xml:space="preserve">
{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو انتظامي تعلقو}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين تعلقو
| official_name           = تعلقو ڳڙهي ياسين
| native_name             = ڳڙهي ياسين
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline           = Garhi Yaseen Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو نمايان
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|30|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]

| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = [[ڳڙهي ياسين]]

| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 971
| area_footnotes          = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_total        = 333289
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
| population_density_km2  = 343.24
| population_urban        = 36685
| population_rural        = 296604

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 42.76٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 51.40٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 34.03٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳڙهي ياسين تعلقو''' ({{lang-en|Garhi Yasin Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[ڳڙهي ياسين]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''333,289''' هئي، جنهن مان 166,220 مرد، 167,059 عورتون ۽ 10 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. تعلقي جي ايراضي '''971 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 343.24 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع ۾ تعلقي جي 296,604 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 36,685 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي؛ اهڙي طرح شهري آبادي جو تناسب 11.01 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ۽ [[مديجي]] تعلقي جون ٻه سرڪاري طور ڳڻپيل شهري آباديون آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڳڙهي ياسين وارو علائقو برطانوي دور کان اڳ به سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ وارن اهم ميداني حصن مان هو، پر موجوده انتظامي تعلقي جي واضح سرڪاري تاريخ برطانوي راڄ واري دور ۾ ملي ٿي.

1919ع جي سرڪاري ''گزيٽيئر آف دي پروونس آف سنڌ: سکر ڊسٽرڪٽ'' موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. ان سال تعلقي جو نالو تبديل ڪري ڳڙهي ياسين رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام اڳ ئي [[ڳڙهي ياسين]] جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي گزيٽيئر موجب ان وقت سکر ضلعو ٽن انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايل هو، جن مان شڪارپور ڊويزن ۾ شڪارپور، سکر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

1901ع کان اڳ هي علائقو پراڻي شڪارپور ضلعي ۾ شامل هو. جڏهن 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] ڌار ڪري قائم ڪيو ويو تہ پراڻي شڪارپور ضلعي جو نالو سکر ضلعو رکيو ويو، جڏهن تہ ڳڙهي ياسين وارو تعلقو ان سکر ضلعي ۾ برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

19هين صديءَ جي ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب 1881ع ۾ ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي 5,541 هئي ۽ اهو ان وقت ميونسپل شهر هو.&lt;ref name=&quot;ImperialGaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India, Volume XII
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_12_%282nd_edition%29.pdf
 |publisher=Oxford University Press
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏکڻ-اولهه ۽ وچولي حصي ۾ پکڙيل آهي. ان جي ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; علائقو [[سنڌو ماٿري]] جي ميداني زرعي پٽيءَ ۾ اچي ٿو.

1919ع جي سکر ضلعي گزيٽيئر موجب تعلقي جو اتر وارو حصو، جيڪو شڪارپور تعلقي ۽ شڪارپور–ڳڙهي خيرو رستي جي وچ ۾ هو، نسبتاً مٿاهون ۽ خشڪ هو، جڏهن تہ مرڪزي ۽ ڏاکڻا حصا وڌيڪ زرخيز هئا.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

گزيٽيئر موجب تاريخي طور تعلقي جي آبپاشي سنڌ ۽ سکر واهن مان ٿيندي هئي ۽ ان وقت لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو پوک آبپاشيءَ جي وهڪري تي دارومدار رکندي هئي.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڪل آبادي 333,289 هئي، جيڪا 2017ع جي 316,573 آباديءَ کان وڌي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.86 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | ذريعو
|-
| 1998ع
| 227,966
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| 2017ع
| 316,573
| [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2023ع
! 333,289
! &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;
|}

=== شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي ===
2023ع ۾ 296,604 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 36,685 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a5b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳوٺاڻي ۽ شهري آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سيڪڙو
|-
| ٻهراڙي
| 296,604
| 88.99٪
|- style=&quot;background:#f3f8f3;&quot;
| شهري
| 36,685
| 11.01٪
|-
! ڪل
! 333,289
! 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== شهري آباديون ===
2023ع جي مردم شماري ۾ تعلقي جون ٻه آباديون شهري علائقا طور درج آهن: [[ڳڙهي ياسين]] ۽ [[مديجي]].&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2017ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#efdfd8;&quot; | سالياني واڌ
|-
| [[ڳڙهي ياسين]]
| 16,120
| 16,155
| 0.04٪
|- style=&quot;background:#fcf8f6;&quot;
| [[مديجي]]
| 19,817
| 20,530
| 0.59٪
|-
! ڪل
! 35,937
! 36,685
! —
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

[[ڊکڻ]] تعلقي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي الڳ شهري ٽائون ڪاميٽي طور شمار نه ڪيو ويو آهي.

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي غالب مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. 333,289 رهواسين مان 323,744 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪا لڳ ڀڳ 97.13 سيڪڙو آبادي بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کانپوءِ 5,649 ماڻهن براهوي ۽ 2,295 ماڻهن بلوچي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو، جڏهن تہ اردو، پنجابي، سرائڪي، پشتو ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ ننڍي تعداد ۾ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#4f6d7a; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#dce7eb;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 323,744
| 97.13٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 5,649
| 1.70٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 2,295
| 0.69٪
|- style=&quot;background:#f6f9fa;&quot;
| ٻيون
| 1,601
| 0.48٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي 333,289 آبادي مان 330,322 ماڻهو مسلمان هئا. 1,960 هندو، 794 عيسائي، 136 درج فهرست ذاتين سان تعلق رکندڙ، 54 سک، 6 احمدي ۽ 17 ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b5b3e; color:white;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eee5d4;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 330,322
| 99.11٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| [[هندو ڌرم]]
| 1,960
| 0.59٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 794
| 0.24٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| درج فهرست ذاتيون
| 136
| 0.04٪
|-
| [[سک ڌرم]]
| 54
| 0.02٪
|- style=&quot;background:#fcfaf5;&quot;
| ٻيا
| 23
| 0.01٪ کان گهٽ
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Rel&quot;/&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''42.76٪''' هئي. مردن ۾ اها 51.40٪ ۽ عورتن ۾ 34.03٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 39.14٪ هئي، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ اها 68.25٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#665191; color:white;&quot; | '''خواندگي جي شرح، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#e6def1;&quot; | عورتون
|-
| سڄو تعلقو
| 42.76٪
| 51.40٪
| 34.03٪
|- style=&quot;background:#faf8fc;&quot;
| ٻهراڙي
| 39.14٪
| 47.73٪
| 30.42٪
|-
| شهري
| 68.25٪
| 77.79٪
| 58.93٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Lit&quot;/&gt;

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي ياسين ۽ مديجي سميت تعلقي جي مختلف آبادين ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، هاءِ ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج ٿيل آهن. مثال طور ڳڙهي ياسين شهر ۾ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ۽ آغا بدرالدين خان دراني گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول، جڏهن تہ مديجي ۾ سرڪاري بوائز ۽ گرلس پرائمري اسڪول موجود آهن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
ڳڙهي ياسين تعلقو روينيو لحاظ کان ڪيترن سپروائيزري تپيدار سرڪلن، تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب تعلقي ۾ '''88 ديهون''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماري ۾ پڻ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر '''88 ڳوٺاڻيون مردم شماري آباديون''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 296,604 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSRural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بلدياتي جوڙجڪ ===
سنڌ جي 2022ع واري بلدياتي چونڊن ۾ تعلقي اندر '''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي مديجي''' الڳ شهري ڪائونسلن طور موجود هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf
 |date=13 April 2022
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]] جي 2022ع واري شڪارپور ضلعي جي انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڳوٺاڻين يونين ڪائونسلن ۾ ميرزاپور، امروٽ، نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين، ڳاهيجا، جنڊو ديرو، مديجي، ڇتو منگي، ڊکڻ، ٻانڀيهر، نم ۽ وارياسو جا نالا ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون بلدياتي اڪايون'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | نالا
|-
| ٽائون ڪاميٽيون
| [[ڳڙهي ياسين]]، [[مديجي]]
|- style=&quot;background:#f7fbfd;&quot;
| ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون
| [[ميرزاپور]]، [[امروٽ شريف|امروٽ]]، [[نوشهرو ابڙو]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[ڳاهيجا]]، [[جنڊو ديرو]]، [[مديجي]]، [[ڇتو منگي]]، [[ڊکڻ]]، [[ٻانڀيهر]]، [[نم]]، [[وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;PDMA2022&quot;/&gt;

== ديهون ==
ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست موجب 88 ديهون آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b7f5c; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين تعلقي جون 88 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | #
! style=&quot;background:#eaf5ee;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#dbe9f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#f5e1d6;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf0ea;&quot; | ديهه
! style=&quot;background:#ece2f5;&quot; | #
! style=&quot;background:#f6f0fa;&quot; | ديهه
|-
| 1 || [[عبدالرحيم ڊکڻ]]
| 23 || [[فضل جوش]]
| 45 || [[ڪٽي پانڌي]]
| 67 || [[پليو ڪلهوڙو]]
|-
| 2 || [[عابد مرکياڻي]]
| 24 || [[فضل آباد]]
| 46 || [[خان ڪلهوڙو]]
| 68 || [[ڦوياري]]
|-
| 3 || [[آچر سڌايو]]
| 25 || [[ڳاهيجا]]
| 47 || [[کوهياري]]
| 69 || [[پير بخش ڀٽو]]
|-
| 4 || [[آچر سڌايو جاگير]]
| 26 || [[ڳهڻو واهه]]
| 48 || [[ڪوٽ حبيب جاگير]]
| 70 || [[قبالو]]
|-
| 5 || [[آدمجي]]
| 27 || [[ڳڙهي جيها]]
| 49 || [[ڪوٽ حبيب ريئتي]]
| 71 || [[قاضڪي مري]]
|-
| 6 || [[احسان جوڻيجو]]
| 28 || [[ڳڙهي ياسين]]
| 50 || [[لال اوڍو]]
| 72 || [[رحيم شاهه]]
|-
| 7 || [[احسان واهه]]
| 29 || [[غلام قادر ڊکڻ]]
| 51 || [[مديجي]]
| 73 || [[سائينداد وڳڻ]]
|-
| 8 || [[علي خان ککراڻي]]
| 30 || [[گودو ڏيٿو جاگير]]
| 52 || [[مڱريا]]
| 74 || [[سليم شاهه]]
|-
| 9 || [[عامر شاهه]]
| 31 || [[گودو ڏيٿو ريئتي]]
| 53 || [[مياڻي]]
| 75 || [[سمند ڪوٽ]]
|-
| 10 || [[امروٽ، ڳڙهي ياسين|امروٽ]]
| 32 || [[گوواز]]
| 54 || [[مرزاپور]]
| 76 || [[سانگي، ڳڙهي ياسين|سانگي]]
|-
| 11 || [[ٻانڀيهر]]
| 33 || [[حبيب جکرو]]
| 55 || [[محمد حسن ڊکڻ]]
| 77 || [[سانگي جاگير]]
|-
| 12 || [[ٻيلو آندل شاهه]]
| 34 || [[حميد جاگير]]
| 56 || [[محمد وارث ڪيهر]]
| 78 || [[شاهپور جکرو]]
|-
| 13 || [[ٻيلو سالار]]
| 35 || [[حسن وڳڻ]]
| 57 || [[منام آباد]]
| 79 || [[تڳيو داروڌو]]
|-
| 14 || [[ٻوڦو]]
| 36 || [[حسن جوڻيجو]]
| 58 || [[منڌو ڪلهوڙو]]
| 80 || [[تاجوديرو]]
|-
| 15 || [[بخشو اڄڻ]]
| 37 || [[هزارو، ڳڙهي ياسين|هزارو]]
| 59 || [[مراد انڙ]]
| 81 || [[ٽنڊو بهار]]
|-
| 16 || [[ڇتو منگي سڌايو]]
| 38 || [[هوواڻي]]
| 60 || [[مستي خان دل]]
| 82 || [[ترائي]]
|-
| 17 || [[ڇانگو راهوجا]]
| 39 || [[حسين حجم]]
| 61 || [[نم، ڳڙهي ياسين|نم]]
| 83 || [[اوڍا، ڳڙهي ياسين|اوڍا]]
|-
| 18 || [[چوئي ٻيلو]]
| 40 || [[جلال جکرو]]
| 62 || [[نئون آباد، ڳڙهي ياسين|نئون آباد]]
| 84 || [[عمر مرکياڻي]]
|-
| 19 || [[ڊينگارو]]
| 41 || [[ڄام پريو]]
| 63 || [[نورگاهه انڙ]]
| 85 || [[واهڻي]]
|-
| 20 || [[ڍورو غلام علي]]
| 42 || [[جنڊو ديرو]]
| 64 || [[نوشهرو ابڙو]]
| 86 || [[وقار جرام]]
|-
| 21 || [[دودو ڏيٿو]]
| 43 || [[ڪاڪيپوٽا، ڳڙهي ياسين|ڪاڪيپوٽا]]
| 65 || [[اورنگ آباد، ڳڙهي ياسين|اورنگ آباد]]
| 87 || [[والس آباد]]
|-
| 22 || [[فيض محمد جوڻيجو]]
| 44 || [[ڪنڍڙ]]
| 66 || [[پليجا، ڳڙهي ياسين|پليجا]]
| 88 || [[وارياسو، ڳڙهي ياسين|وارياسو]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

== معيشت ==
ڳڙهي ياسين تعلقي جي معيشت تاريخي طور زراعت سان ڳنڍيل رهي آهي. 1919ع جي گزيٽيئر ۾ مرڪزي ۽ ڏاکڻي حصن کي زرخيز ڄاڻايو ويو ۽ آبپاشي نظام کي تعلقي جي پوکيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;GazetteerGeog&quot;/&gt;

موجوده ٻهراڙيءَ واري آبادي جي تمام وڏي تناسب—تقريباً 89 سيڪڙو—مان به تعلقي جي زرعي نوعيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; سنڌ جي اترئين زرعي پٽيءَ جي ٻين علائقن وانگر چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون، چارا ۽ مال پالڻ مقامي روزگار جا اهم وسيلا آهن.

2011ع ۾ ڳڙهي ياسين ويجهو کيرٿر ڪئنال ۾ وڏي گهاري سبب اٺ ڳوٺ پاڻي هيٺ آيا ۽ سوين ايڪڙن تي بيٺل سارين جي فصل کي نقصان پهتو، جيڪو علائقي جي زراعت جي آبپاشي نظام تي ڀاڙڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Khirthar Canal develops breach
 |url=https://www.dawn.com/news/642513/khirthar-canal-develops-breach
 |work=[[ڊان]]
 |date=8 July 2011
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ==
=== بوهي جا قبا ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|بوهي جا قبا، [[ڊکڻ]] ڀرسان]]

'''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمن جا قبا''' [[ڊکڻ]] کان لڳ ڀڳ 3.5 ڪلوميٽر اولهه طرف ڳڙهي ياسين تعلقي اندر واقع آهن. اهي ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل تاريخي مقبرا آهن.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/shikarpur/thaheeman-ja-quba.php
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ورثي جي رڪارڊ موجب قبرستان ۾ شاهه صاحب خان ٿهيم، جلال خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم سان منسوب قبا شامل آهن ۽ انهن جي تعمير 1781ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Bohi&quot;/&gt;

=== امروٽ شريف ===
[[امروٽ شريف]] ڳڙهي ياسين تعلقي جي تاريخي ۽ مذهبي آبادين مان هڪ آهي. اهو سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ نوآبادياتي مخالف تحريڪن جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. امروٽ ۾ موجود تاريخي مسجدن ۽ مذهبي عمارتن مان ڪجهه 19هين صديءَ جي آخري دور سان تعلق رکن ٿيون.

== چونڊ تڪ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حتمي تڪبندي موجب سڄو ڳڙهي ياسين تعلقو قومي اسيمبليءَ جي '''[[اين اي-193 شڪارپور]]''' تڪ ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |date=30 November 2023
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
تعلقي جا اهم رستا ڳڙهي ياسين کي [[شڪارپور]]، [[مديجي]]، [[ڊکڻ]]، [[رتوديرو]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان ملائين ٿا. تاريخي گزيٽيئرن ۾ پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ڊويزن جي اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer1919&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Garhi Yaseen Taluka.jpg|شڪارپور ضلعي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|[[ڊکڻ]] ڀرسان بوهي جا تاريخي قبا
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مديجي]]
* [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Smyth
 |first=J. W.
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |year=1919
 |publisher=Government of Bombay
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Garhi Yasin Taluka}}

{{Shikarpur District}}
{{Tehsils of Sindh}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>faxsps2x6rre8cy5zmc2ol4sikfdiwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خانپور تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10063</id>
    <revision>
      <id>411761</id>
      <parentid>393029</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23490" sha1="ce1q1ggf2xk6fju441rb9zubxa07w5i" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = خانپور تعلقو
| native_name            = خانپور
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Khanpur Taluka.jpg
| imagesize              = 250px
| image_caption          = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|28|00|N|68|43|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{PAK}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type              = صدر مقام
| seat                   = [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 629
| population_total       = 331219
| population_as_of       = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_urban       = 18052
| population_rural       = 313167
| population_density_km2 = 526.58
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: ايراضي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ واڌ جي شرح
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 29.41٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 36.64٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 21.92٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''خانپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''331,219''' ۽ ايراضي '''629 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن مطابق آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''526.58 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

خانپور تعلقو گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ تي مشتمل زرعي علائقو آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي '''313,167''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''18,052''' ماڻهو شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا؛ يعني رڳو لڳ ڀڳ '''5.45 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]]، [[ميان صاحب]] ۽ مختلف زرعي ڳوٺ ۽ وسنديون شامل آهن.

[[File:Khanpur Taluka.jpg|thumb|left|250px|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جي انتظامي بيهڪ]]

== جاگرافي ==
خانپور تعلقو اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي ۽ آبپاشيءَ لاءِ واهن، شاخن ۽ مقامي پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام تي ڀاڙي ٿي. شڪارپور ضلعو مجموعي طور سکر ۽ گڊو بئراج سان لاڳاپيل آبپاشي نظامن جي اثر هيٺ اچي ٿو؛ گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر واري نظام ۾ مکيه واهه، برانچون ۽ وڏي تعداد ۾ ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=گڊو بئراج علائقو ۽ آبپاشي نظام
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو منظرنامو گهڻو ڪري زرعي زمينن، ڳوٺن، واهن، ڊرينيج لائينن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي اونهارو تمام گرم ۽ سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سانوڻي برساتن دوران هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي گڏ ٿيڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

== انتظامي تاريخ ==
خانپور موجوده شڪارپور ضلعي جي پراڻن انتظامي تعلقن مان آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ پڻ خانپور کي شڪارپور ضلعي جي الڳ تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت تعلقي جي ڪل آبادي '''191,681''' هئي، جنهن مان '''173,075''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''18,606''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998ع شڪارپور ضلعي جي آدمشماري رپورٽ
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF
 |publisher=آبادي آدمشماري تنظيم، حڪومت پاڪستان
 |year=1999
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين تعلقي جي آبادي وڌي '''276,140''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''331,219''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''3.09 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ آباديءَ جي تبديلي'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#fbe9d7;&quot; | شهري
|-
| 1998ع
| 191,681
| 173,075
| 18,606
|-
| 2017ع
| 276,140
| 251,221
| 24,919
|-
| 2023ع
| '''331,219'''
| '''313,167'''
| '''18,052'''
|}
&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري انگن ۾ شهري آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏيکاريل آهي. پاڪستان شماريات بيورو موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2017ع واري هم آهنگ حدن مطابق 24,919 هئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها 18,052 ڄاڻائي وئي؛ ان عرصي لاءِ شهري آباديءَ جي سالياني تبديلي منفي 5.25 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ خانپور تعلقي جي 331,219 ماڻهن مان '''174,013 مرد'''، '''157,200 عورتون''' ۽ '''6 ٽرانسجينڊر ماڻهو''' هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب '''110.70''' هو. تعلقي جي سراسري گهريلو سائيز 7.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مردن جو تناسب نسبتاً وڌيڪ هو؛ 313,167 ڳوٺاڻن مان 165,095 مرد ۽ 148,067 عورتون هيون. ان جي ابتڙ خانپور جي شهري آباديءَ ۾ 8,918 مرد ۽ 9,133 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
[[سنڌي ٻولي]] خانپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 331,219 ماڻهن مان '''314,777''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''95.03 سيڪڙو''' آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٻين مادري ٻولين سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. 1998ع ۾ پڻ سنڌي تعلقي جي غالب مادري ٻولي هئي؛ ان وقت 191,681 مان 184,223 ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي آباديءَ ۾ [[اسلام]] غالب مذهب هو. 331,219 ماڻهن مان '''325,757 مسلمان''' هئا، جيڪي لڳ ڀڳ '''98.35 سيڪڙو''' ٿين ٿا. ان کان سواءِ 3,704 هندو، 744 عيسائي، 475 احمدي، 305 درج فهرست ذاتين سان لاڳاپيل ماڻهو ۽ ننڍي تعداد ۾ ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مذهب موجب آبادي
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725438; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 325,757
| 98.35٪
|-
| [[هندومت]]
| 3,704
| 1.12٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 744
| 0.22٪
|-
| احمديت
| 475
| 0.14٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 305
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 234
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''36.64 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''21.92 سيڪڙو''' هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مجموعي خواندگي 27.21 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقي ۾ اها شرح 60.75 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجن کان سورهن سالن جي عمر جي '''68,010''' ٻارن کي 2023ع ۾ اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 30,576 ڇوڪرا ۽ 37,430 ڇوڪريون هيون. انهن مان 65,251 اسڪول کان ٻاهر ٻار ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي داخلا '''25,214''' شاگرد هئي. انهن مان لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 35 سيڪڙو ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي سطح تي سرڪاري تعليم جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. 2014–15ع جي اسڪول آدمشماريءَ ۾ شڪارپور ضلعي اندر 1,300 سرڪاري اسڪول، 140,971 شاگرد ۽ 4,821 استاد درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS201415&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
خانپور تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج ۽ زرعي پيداوار جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن ۾ [[چانور]] اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] سياري جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ تيلدار ٻج، ڀاڄيون ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ ٿيندي آهي.

شڪارپور ضلعي جي زرعي معيشت بابت رپورٽن ۾ چانورن جي پوک ۽ رائس ملنگ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. پاڻيءَ جي غير مستقل فراهمي ۽ زرعي جنسن جي اگهن کي هارين لاءِ اهم معاشي مسئلن طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور ۾ متنوع زراعت جي صلاحيت
 |url=https://www.dawn.com/news/1659547/shikarpurs-potential-for-diversified-agriculture
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ٻين آبپاشي وارن ميداني علائقن وانگر خانپور ۾ به هارين جو دارومدار واهن جي پاڻي، زرعي مشينري، زمين جي ملڪيت ۽ مقامي زرعي مارڪيٽن تي آهي. زرعي زمينن جي چوڌاري ننڍيون آبادگيون ۽ ڳوٺ تعلقي جي آباديءَ جي بنيادي جوڙجڪ ٺاهين ٿا.

== آبپاشي ==
خانپور ۽ شڪارپور ضلعي جي اتر ۽ اوڀر وارا علائقا گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام سان لاڳاپيل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي ڪل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 0.981 ملين ايڪڙ ۽ پوکي لائق ڪمانڊ ايراضي 0.935 ملين ايڪڙ آهي؛ هن نظام ۾ ڪيترائي مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;/&gt;

[[ميان صاحب]] ۽ تعلقي جي اترين حصن وٽ بيگاري آبپاشي نظام زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ موسمي تبديلي ۽ واهن جي سار سنڀال زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
خانپور تعلقو شڪارپور ضلعي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي شديد سانوڻي برسات ۽ درياهي يا آبپاشي پاڻيءَ جي ٻوڏن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. سنڌ جي صوبائي آفتن جي انتظامي اداري شڪارپور ضلعي ۾ ٻوڏ کي '''وڏي خطري''' واري قدرتي آفت قرار ڏنو آهي ۽ 2003ع، 2005ع، 2010ع کان 2012ع ۽ 2022ع ۾ اهم ٻوڏن جو رڪارڊ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMAProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو صوبائي آفتن وارو پروفائيل
 |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي شديد ٻوڏ دوران پي ڊي ايم اي جي سيٽلائيٽ بنيادن تي ڪيل جائزي موجب شڪارپور ضلعي جي لڳ ڀڳ '''55.16 سيڪڙو''' ايراضي ۽ '''54.80 سيڪڙو''' زرعي زمين پاڻي هيٺ آئي. ضلعي جون سڀ 54 يونين ڪائونسلون ڪنهن نه ڪنهن حد تائين متاثر درج ڪيون ويون ۽ خانپور پڻ متاثر شهرن ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن جو نقشو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ خانپور، ڳڙهي ياسين، لکي ۽ شڪارپور کي ضلعي جون چار بنيادي انتظامي اڪائيون ڄاڻايو ويو آهي ۽ ٻوڏ، شديد برساتن، گرمي ۽ ٻين قدرتي خطرن لاءِ ضلعي سطح تي تياريءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMADMP&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام جو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ۽ رابطا ==
خانپور شهر ۽ تعلقي جون وڏيون آبادگيون پڪن روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهن. قومي ۽ ضلعي روڊن جي موجودگي زرعي جنس جي مقامي مارڪيٽن تائين رسائي ۽ ماڻهن جي آمدورفت لاءِ اهم آهي.

ايشيائي ترقياتي بئنڪ سان لاڳاپيل روڊ منصوبي جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاري واري مطالعي ۾ خانپور شهر، خانپور يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جي ٻين آبادين ۾ مقامي ماڻهن سان صلاح مشورا پڻ درج ڪيا ويا آهن، جيڪو هن علائقي مان اهم بين الاضلاعي روڊ رستي جي گذرڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBTransport&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ روڊ منصوبي لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جو منصوبو
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/04/ADB-48404-004_LGDnUqf.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم آباديون ==
تعلقي جي انتظامي ۽ سماجي لحاظ کان اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] ۽ [[ميان صاحب]] شامل آهن. ميان صاحب هڪ تاريخي وسندي آهي ۽ اتي پراڻيون عمارتون، مسجدون ۽ روايتي شهري اڏاوت جا نمونا موجود آهن.

[[File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب جو داخلي دروازو، خانپور تعلقو]]

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|left|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|ميان صاحب جي تاريخي مسجد]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن، مسجد ۽ داخلي دروازي جون تصويرون موجود آهن، جيڪي خانپور تعلقي جي اڏاوتي ۽ ثقافتي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== انتظامي ورهاست ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب خانپور تعلقي ۾ ڪل '''52 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#356859; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''خانپور تعلقي جون 52 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eee6;&quot; | #
! style=&quot;background:#e8f5f0;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#dce8f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf4fb;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#f4e2d8;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf2ed;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#eee1f3;&quot; | #
! style=&quot;background:#f7effa;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[علي مراد ڪلھوڙو]]
| 14 || [[دڙي]]
| 27 || [[محمودو]]
| 40 || [[پير بخش شجراع]]
|-
| 2 || [[آريجا، خانپور|آريجا]]
| 15 || [[ڍونگ]]
| 28 || [[ميان صاحب]]
| 41 || [[قطب ڪٽو]]
|-
| 3 || [[ارسلاہ]]
| 16 || [[ڳڙھي ٻڍل]]
| 29 || [[مير محمد پھوڙ]]
| 42 || [[ريڍو]]
|-
| 4 || [[بيگاري]]
| 17 || [[ڳڙھي ڊاکو]]
| 30 || [[مرزا واھ]]
| 43 || [[صالحپور]]
|-
| 5 || [[ٻيلو مھرو مري]]
| 18 || [[ڳڙھي تيغو]]
| 31 || [[مھرو مري]]
| 44 || [[شاھ واھ]]
|-
| 6 || [[ڀٽي، خانپور|ڀٽي]]
| 19 || [[جتوئي، خانپور|جتوئي]]
| 32 || [[نيپيئر آباد]]
| 45 || [[شاھپور، خانپور|شاھپور]]
|-
| 7 || [[بجراڻي، خانپور|بجراڻي]]
| 20 || [[ڪچو ڪوٽ شاھو]]
| 33 || [[نون]]
| 46 || [[ترائي، خانپور|ترائي]]
|-
| 8 || [[بندي شاھپور]]
| 21 || [[ڪچو لوئي]]
| 34 || [[نور محمد شجراع]]
| 47 || [[ٿانھڙيو]]
|-
| 9 || [[ٻرڙا، خانپور|ٻرڙا]]
| 22 || [[خانپور ديھ|خانپور]]
| 35 || [[پڪو لوء]]
| 48 || [[تونگ]]
|-
| 10 || [[چمن سکپور]]
| 23 || [[کوھارا، خانپور|کوھارا]]
| 36 || [[پڪو ڪوٽ شاھو]]
| 49 || [[واس ۽ ڪلھوڙو]]
|-
| 11 || [[ڇوئي]]
| 24 || [[ڪمب رانوتي]]
| 37 || [[پھوڙ]]
| 50 || [[زري ٻيلو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو لوء]]
| 25 || [[لودڪي]]
| 38 || [[پناھ شجراع]]
| 51 || [[زرخيل نئون]]
|-
| 13 || [[دارانپور]]
| 26 || [[محمودہ باغ]]
| 39 || [[پنھور، خانپور|پنھور]]
| 52 || [[زرخيل پراڻو]]
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[ميان صاحب]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ce1q1ggf2xk6fju441rb9zubxa07w5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411764</id>
      <parentid>411761</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23466" sha1="ma9bkaam4d4u4aexrluzax53m5g8u4k" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = خانپور تعلقو
| native_name            = خانپور
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Khanpur Taluka.jpg
| imagesize              = 250px
| image_caption          = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|28|00|N|68|43|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{PAK}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type              = صدر مقام
| seat                   = [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 629
| population_total       = 331219
| population_as_of       = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_urban       = 18052
| population_rural       = 313167
| population_density_km2 = 526.58
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: ايراضي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ واڌ جي شرح
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 29.41٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 36.64٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 21.92٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''خانپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خانپور، سنڌ|خانپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''331,219''' ۽ ايراضي '''629 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن مطابق آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''526.58 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

خانپور تعلقو گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ تي مشتمل زرعي علائقو آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي '''313,167''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''18,052''' ماڻهو شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا؛ يعني رڳو لڳ ڀڳ '''5.45 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خانپور، سنڌ|خانپور]]، [[ميان صاحب]] ۽ مختلف زرعي ڳوٺ ۽ وسنديون شامل آهن.

[[File:Khanpur Taluka.jpg|thumb|left|250px|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جي انتظامي بيهڪ]]

== جاگرافي ==
خانپور تعلقو اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي ۽ آبپاشيءَ لاءِ واهن، شاخن ۽ مقامي پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام تي ڀاڙي ٿي. شڪارپور ضلعو مجموعي طور سکر ۽ گڊو بئراج سان لاڳاپيل آبپاشي نظامن جي اثر هيٺ اچي ٿو؛ گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر واري نظام ۾ مکيه واهه، برانچون ۽ وڏي تعداد ۾ ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=گڊو بئراج علائقو ۽ آبپاشي نظام
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو منظرنامو گهڻو ڪري زرعي زمينن، ڳوٺن، واهن، ڊرينيج لائينن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي اونهارو تمام گرم ۽ سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سانوڻي برساتن دوران هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي گڏ ٿيڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

== انتظامي تاريخ ==
خانپور موجوده شڪارپور ضلعي جي پراڻن انتظامي تعلقن مان آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ پڻ خانپور کي شڪارپور ضلعي جي الڳ تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت تعلقي جي ڪل آبادي '''191,681''' هئي، جنهن مان '''173,075''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''18,606''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998ع شڪارپور ضلعي جي آدمشماري رپورٽ
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF
 |publisher=آبادي آدمشماري تنظيم، حڪومت پاڪستان
 |year=1999
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين تعلقي جي آبادي وڌي '''276,140''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''331,219''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''3.09 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ آباديءَ جي تبديلي'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#fbe9d7;&quot; | شهري
|-
| 1998ع
| 191,681
| 173,075
| 18,606
|-
| 2017ع
| 276,140
| 251,221
| 24,919
|-
| 2023ع
| '''331,219'''
| '''313,167'''
| '''18,052'''
|}
&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري انگن ۾ شهري آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏيکاريل آهي. پاڪستان شماريات بيورو موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2017ع واري هم آهنگ حدن مطابق 24,919 هئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها 18,052 ڄاڻائي وئي؛ ان عرصي لاءِ شهري آباديءَ جي سالياني تبديلي منفي 5.25 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ خانپور تعلقي جي 331,219 ماڻهن مان '''174,013 مرد'''، '''157,200 عورتون''' ۽ '''6 ٽرانسجينڊر ماڻهو''' هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب '''110.70''' هو. تعلقي جي سراسري گهريلو سائيز 7.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مردن جو تناسب نسبتاً وڌيڪ هو؛ 313,167 ڳوٺاڻن مان 165,095 مرد ۽ 148,067 عورتون هيون. ان جي ابتڙ خانپور جي شهري آباديءَ ۾ 8,918 مرد ۽ 9,133 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
[[سنڌي ٻولي]] خانپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 331,219 ماڻهن مان '''314,777''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''95.03 سيڪڙو''' آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٻين مادري ٻولين سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. 1998ع ۾ پڻ سنڌي تعلقي جي غالب مادري ٻولي هئي؛ ان وقت 191,681 مان 184,223 ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي آباديءَ ۾ [[اسلام]] غالب مذهب هو. 331,219 ماڻهن مان '''325,757 مسلمان''' هئا، جيڪي لڳ ڀڳ '''98.35 سيڪڙو''' ٿين ٿا. ان کان سواءِ 3,704 هندو، 744 عيسائي، 475 احمدي، 305 درج فهرست ذاتين سان لاڳاپيل ماڻهو ۽ ننڍي تعداد ۾ ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مذهب موجب آبادي
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725438; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 325,757
| 98.35٪
|-
| [[هندومت]]
| 3,704
| 1.12٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 744
| 0.22٪
|-
| احمديت
| 475
| 0.14٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 305
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 234
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''36.64 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''21.92 سيڪڙو''' هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مجموعي خواندگي 27.21 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقي ۾ اها شرح 60.75 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجن کان سورهن سالن جي عمر جي '''68,010''' ٻارن کي 2023ع ۾ اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 30,576 ڇوڪرا ۽ 37,430 ڇوڪريون هيون. انهن مان 65,251 اسڪول کان ٻاهر ٻار ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي داخلا '''25,214''' شاگرد هئي. انهن مان لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 35 سيڪڙو ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي سطح تي سرڪاري تعليم جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. 2014–15ع جي اسڪول آدمشماريءَ ۾ شڪارپور ضلعي اندر 1,300 سرڪاري اسڪول، 140,971 شاگرد ۽ 4,821 استاد درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS201415&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
خانپور تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج ۽ زرعي پيداوار جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن ۾ [[چانور]] اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] سياري جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ تيلدار ٻج، ڀاڄيون ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ ٿيندي آهي.

شڪارپور ضلعي جي زرعي معيشت بابت رپورٽن ۾ چانورن جي پوک ۽ رائس ملنگ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. پاڻيءَ جي غير مستقل فراهمي ۽ زرعي جنسن جي اگهن کي هارين لاءِ اهم معاشي مسئلن طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور ۾ متنوع زراعت جي صلاحيت
 |url=https://www.dawn.com/news/1659547/shikarpurs-potential-for-diversified-agriculture
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ٻين آبپاشي وارن ميداني علائقن وانگر خانپور ۾ به هارين جو دارومدار واهن جي پاڻي، زرعي مشينري، زمين جي ملڪيت ۽ مقامي زرعي مارڪيٽن تي آهي. زرعي زمينن جي چوڌاري ننڍيون آبادگيون ۽ ڳوٺ تعلقي جي آباديءَ جي بنيادي جوڙجڪ ٺاهين ٿا.

== آبپاشي ==
خانپور ۽ شڪارپور ضلعي جي اتر ۽ اوڀر وارا علائقا گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام سان لاڳاپيل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي ڪل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 0.981 ملين ايڪڙ ۽ پوکي لائق ڪمانڊ ايراضي 0.935 ملين ايڪڙ آهي؛ هن نظام ۾ ڪيترائي مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;/&gt;

[[ميان صاحب]] ۽ تعلقي جي اترين حصن وٽ بيگاري آبپاشي نظام زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ موسمي تبديلي ۽ واهن جي سار سنڀال زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
خانپور تعلقو شڪارپور ضلعي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي شديد سانوڻي برسات ۽ درياهي يا آبپاشي پاڻيءَ جي ٻوڏن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. سنڌ جي صوبائي آفتن جي انتظامي اداري شڪارپور ضلعي ۾ ٻوڏ کي '''وڏي خطري''' واري قدرتي آفت قرار ڏنو آهي ۽ 2003ع، 2005ع، 2010ع کان 2012ع ۽ 2022ع ۾ اهم ٻوڏن جو رڪارڊ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMAProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو صوبائي آفتن وارو پروفائيل
 |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي شديد ٻوڏ دوران پي ڊي ايم اي جي سيٽلائيٽ بنيادن تي ڪيل جائزي موجب شڪارپور ضلعي جي لڳ ڀڳ '''55.16 سيڪڙو''' ايراضي ۽ '''54.80 سيڪڙو''' زرعي زمين پاڻي هيٺ آئي. ضلعي جون سڀ 54 يونين ڪائونسلون ڪنهن نه ڪنهن حد تائين متاثر درج ڪيون ويون ۽ خانپور پڻ متاثر شهرن ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن جو نقشو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ خانپور، ڳڙهي ياسين، لکي ۽ شڪارپور کي ضلعي جون چار بنيادي انتظامي اڪائيون ڄاڻايو ويو آهي ۽ ٻوڏ، شديد برساتن، گرمي ۽ ٻين قدرتي خطرن لاءِ ضلعي سطح تي تياريءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMADMP&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام جو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ۽ رابطا ==
خانپور شهر ۽ تعلقي جون وڏيون آبادگيون پڪن روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهن. قومي ۽ ضلعي روڊن جي موجودگي زرعي جنس جي مقامي مارڪيٽن تائين رسائي ۽ ماڻهن جي آمدورفت لاءِ اهم آهي.

ايشيائي ترقياتي بئنڪ سان لاڳاپيل روڊ منصوبي جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاري واري مطالعي ۾ خانپور شهر، خانپور يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جي ٻين آبادين ۾ مقامي ماڻهن سان صلاح مشورا پڻ درج ڪيا ويا آهن، جيڪو هن علائقي مان اهم بين الاضلاعي روڊ رستي جي گذرڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBTransport&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ روڊ منصوبي لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جو منصوبو
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/04/ADB-48404-004_LGDnUqf.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم آباديون ==
تعلقي جي انتظامي ۽ سماجي لحاظ کان اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] ۽ [[ميان صاحب]] شامل آهن. ميان صاحب هڪ تاريخي وسندي آهي ۽ اتي پراڻيون عمارتون، مسجدون ۽ روايتي شهري اڏاوت جا نمونا موجود آهن.

[[File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب جو داخلي دروازو، خانپور تعلقو]]

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|left|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|ميان صاحب جي تاريخي مسجد]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن، مسجد ۽ داخلي دروازي جون تصويرون موجود آهن، جيڪي خانپور تعلقي جي اڏاوتي ۽ ثقافتي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== انتظامي ورهاست ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب خانپور تعلقي ۾ ڪل '''52 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#356859; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''خانپور تعلقي جون 52 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eee6;&quot; | #
! style=&quot;background:#e8f5f0;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#dce8f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf4fb;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#f4e2d8;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf2ed;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#eee1f3;&quot; | #
! style=&quot;background:#f7effa;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[علي مراد ڪلھوڙو]]
| 14 || [[دڙي]]
| 27 || [[محمودو]]
| 40 || [[پير بخش شجراع]]
|-
| 2 || [[آريجا، خانپور|آريجا]]
| 15 || [[ڍونگ]]
| 28 || [[ميان صاحب]]
| 41 || [[قطب ڪٽو]]
|-
| 3 || [[ارسلاہ]]
| 16 || [[ڳڙھي ٻڍل]]
| 29 || [[مير محمد پھوڙ]]
| 42 || [[ريڍو]]
|-
| 4 || [[بيگاري]]
| 17 || [[ڳڙھي ڊاکو]]
| 30 || [[مرزا واھ]]
| 43 || [[صالحپور]]
|-
| 5 || [[ٻيلو مھرو مري]]
| 18 || [[ڳڙھي تيغو]]
| 31 || [[مھرو مري]]
| 44 || [[شاھ واھ]]
|-
| 6 || [[ڀٽي، خانپور|ڀٽي]]
| 19 || [[جتوئي، خانپور|جتوئي]]
| 32 || [[نيپيئر آباد]]
| 45 || [[شاھپور، خانپور|شاھپور]]
|-
| 7 || [[بجراڻي، خانپور|بجراڻي]]
| 20 || [[ڪچو ڪوٽ شاھو]]
| 33 || [[نون]]
| 46 || [[ترائي، خانپور|ترائي]]
|-
| 8 || [[بندي شاھپور]]
| 21 || [[ڪچو لوئي]]
| 34 || [[نور محمد شجراع]]
| 47 || [[ٿانھڙيو]]
|-
| 9 || [[ٻرڙا، خانپور|ٻرڙا]]
| 22 || [[خانپور ديھ|خانپور]]
| 35 || [[پڪو لوء]]
| 48 || [[تونگ]]
|-
| 10 || [[چمن سکپور]]
| 23 || [[کوھارا، خانپور|کوھارا]]
| 36 || [[پڪو ڪوٽ شاھو]]
| 49 || [[واس ۽ ڪلھوڙو]]
|-
| 11 || [[ڇوئي]]
| 24 || [[ڪمب رانوتي]]
| 37 || [[پھوڙ]]
| 50 || [[زري ٻيلو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو لوء]]
| 25 || [[لودڪي]]
| 38 || [[پناھ شجراع]]
| 51 || [[زرخيل نئون]]
|-
| 13 || [[دارانپور]]
| 26 || [[محمودہ باغ]]
| 39 || [[پنھور، خانپور|پنھور]]
| 52 || [[زرخيل پراڻو]]
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[ميان صاحب]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ma9bkaam4d4u4aexrluzax53m5g8u4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411765</id>
      <parentid>411764</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23471" sha1="ciqmedwu7816k9737zzkslfjy9kysub" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = خانپور تعلقو
| native_name            = خانپور
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Khanpur Taluka.jpg
| imagesize              = 250px
| image_caption          = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|28|00|N|68|43|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{PAK}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type              = صدر مقام
| seat                   = [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 629
| population_total       = 331219
| population_as_of       = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_urban       = 18052
| population_rural       = 313167
| population_density_km2 = 526.58
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: ايراضي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ واڌ جي شرح
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 29.41٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 36.64٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 21.92٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''خانپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خانپور، سنڌ|خانپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''331,219''' ۽ ايراضي '''629 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن مطابق آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''526.58 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

خانپور تعلقو گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ تي مشتمل زرعي علائقو آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي '''313,167''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''18,052''' ماڻهو شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا؛ يعني رڳو لڳ ڀڳ '''5.45 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خانپور، سنڌ|خانپور]]، [[ميان صاحب]] ۽ مختلف زرعي ڳوٺ ۽ وسنديون شامل آهن.

[[File:Khanpur Taluka.jpg|thumb|left|250px|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جي انتظامي بيهڪ]]

== جاگرافي ==
خانپور تعلقو اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي ۽ آبپاشيءَ لاءِ واهن، شاخن ۽ مقامي پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام تي ڀاڙي ٿي. شڪارپور ضلعو مجموعي طور سکر ۽ گڊو بئراج سان لاڳاپيل آبپاشي نظامن جي اثر هيٺ اچي ٿو؛ گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر واري نظام ۾ مکيه واهه، برانچون ۽ وڏي تعداد ۾ ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=گڊو بئراج علائقو ۽ آبپاشي نظام
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو منظرنامو گهڻو ڪري زرعي زمينن، ڳوٺن، واهن، ڊرينيج لائينن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي اونهارو تمام گرم ۽ سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سانوڻي برساتن دوران هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي گڏ ٿيڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

== انتظامي تاريخ ==
خانپور موجوده شڪارپور ضلعي جي پراڻن انتظامي تعلقن مان آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ پڻ خانپور کي شڪارپور ضلعي جي الڳ تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت تعلقي جي ڪل آبادي '''191,681''' هئي، جنهن مان '''173,075''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''18,606''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998ع شڪارپور ضلعي جي آدمشماري رپورٽ
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF
 |publisher=آبادي آدمشماري تنظيم، حڪومت پاڪستان
 |year=1999
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين تعلقي جي آبادي وڌي '''276,140''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''331,219''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''3.09 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ آباديءَ جي تبديلي'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#fbe9d7;&quot; | شهري
|-
| 1998ع
| 191,681
| 173,075
| 18,606
|-
| 2017ع
| 276,140
| 251,221
| 24,919
|-
| 2023ع
| '''331,219'''
| '''313,167'''
| '''18,052'''
|}
&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري انگن ۾ شهري آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏيکاريل آهي. پاڪستان شماريات بيورو موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2017ع واري هم آهنگ حدن مطابق 24,919 هئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها 18,052 ڄاڻائي وئي؛ ان عرصي لاءِ شهري آباديءَ جي سالياني تبديلي منفي 5.25 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ خانپور تعلقي جي 331,219 ماڻهن مان '''174,013 مرد'''، '''157,200 عورتون''' ۽ '''6 ٽرانسجينڊر ماڻهو''' هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب '''110.70''' هو. تعلقي جي سراسري گهريلو سائيز 7.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مردن جو تناسب نسبتاً وڌيڪ هو؛ 313,167 ڳوٺاڻن مان 165,095 مرد ۽ 148,067 عورتون هيون. ان جي ابتڙ خانپور جي شهري آباديءَ ۾ 8,918 مرد ۽ 9,133 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
[[سنڌي ٻولي]] خانپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 331,219 ماڻهن مان '''314,777''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''95.03 سيڪڙو''' آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٻين مادري ٻولين سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. 1998ع ۾ پڻ سنڌي تعلقي جي غالب مادري ٻولي هئي؛ ان وقت 191,681 مان 184,223 ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي آباديءَ ۾ [[اسلام]] غالب مذهب هو. 331,219 ماڻهن مان '''325,757 مسلمان''' هئا، جيڪي لڳ ڀڳ '''98.35 سيڪڙو''' ٿين ٿا. ان کان سواءِ 3,704 هندو، 744 عيسائي، 475 احمدي، 305 درج فهرست ذاتين سان لاڳاپيل ماڻهو ۽ ننڍي تعداد ۾ ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مذهب موجب آبادي
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725438; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 325,757
| 98.35٪
|-
| [[هندومت]]
| 3,704
| 1.12٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 744
| 0.22٪
|-
| احمديت
| 475
| 0.14٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 305
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 234
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''36.64 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''21.92 سيڪڙو''' هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مجموعي خواندگي 27.21 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقي ۾ اها شرح 60.75 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجن کان سورهن سالن جي عمر جي '''68,010''' ٻارن کي 2023ع ۾ اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 30,576 ڇوڪرا ۽ 37,430 ڇوڪريون هيون. انهن مان 65,251 اسڪول کان ٻاهر ٻار ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي داخلا '''25,214''' شاگرد هئي. انهن مان لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 35 سيڪڙو ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي سطح تي سرڪاري تعليم جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. 2014–15ع جي اسڪول آدمشماريءَ ۾ شڪارپور ضلعي اندر 1,300 سرڪاري اسڪول، 140,971 شاگرد ۽ 4,821 استاد درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS201415&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
خانپور تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج ۽ زرعي پيداوار جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن ۾ [[چانور]] اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] سياري جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ تيلدار ٻج، ڀاڄيون ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ ٿيندي آهي.

شڪارپور ضلعي جي زرعي معيشت بابت رپورٽن ۾ چانورن جي پوک ۽ رائس ملنگ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. پاڻيءَ جي غير مستقل فراهمي ۽ زرعي جنسن جي اگهن کي هارين لاءِ اهم معاشي مسئلن طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور ۾ متنوع زراعت جي صلاحيت
 |url=https://www.dawn.com/news/1659547/shikarpurs-potential-for-diversified-agriculture
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ٻين آبپاشي وارن ميداني علائقن وانگر خانپور ۾ به هارين جو دارومدار واهن جي پاڻي، زرعي مشينري، زمين جي ملڪيت ۽ مقامي زرعي مارڪيٽن تي آهي. زرعي زمينن جي چوڌاري ننڍيون آبادگيون ۽ ڳوٺ تعلقي جي آباديءَ جي بنيادي جوڙجڪ ٺاهين ٿا.

== آبپاشي ==
خانپور ۽ شڪارپور ضلعي جي اتر ۽ اوڀر وارا علائقا گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام سان لاڳاپيل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي ڪل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 0.981 ملين ايڪڙ ۽ پوکي لائق ڪمانڊ ايراضي 0.935 ملين ايڪڙ آهي؛ هن نظام ۾ ڪيترائي مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;/&gt;

[[ميان صاحب]] ۽ تعلقي جي اترين حصن وٽ بيگاري آبپاشي نظام زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ موسمي تبديلي ۽ واهن جي سار سنڀال زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
خانپور تعلقو شڪارپور ضلعي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي شديد سانوڻي برسات ۽ درياهي يا آبپاشي پاڻيءَ جي ٻوڏن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. سنڌ جي صوبائي آفتن جي انتظامي اداري شڪارپور ضلعي ۾ ٻوڏ کي '''وڏي خطري''' واري قدرتي آفت قرار ڏنو آهي ۽ 2003ع، 2005ع، 2010ع کان 2012ع ۽ 2022ع ۾ اهم ٻوڏن جو رڪارڊ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMAProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو صوبائي آفتن وارو پروفائيل
 |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي شديد ٻوڏ دوران پي ڊي ايم اي جي سيٽلائيٽ بنيادن تي ڪيل جائزي موجب شڪارپور ضلعي جي لڳ ڀڳ '''55.16 سيڪڙو''' ايراضي ۽ '''54.80 سيڪڙو''' زرعي زمين پاڻي هيٺ آئي. ضلعي جون سڀ 54 يونين ڪائونسلون ڪنهن نه ڪنهن حد تائين متاثر درج ڪيون ويون ۽ خانپور پڻ متاثر شهرن ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن جو نقشو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ خانپور، ڳڙهي ياسين، لکي ۽ شڪارپور کي ضلعي جون چار بنيادي انتظامي اڪائيون ڄاڻايو ويو آهي ۽ ٻوڏ، شديد برساتن، گرمي ۽ ٻين قدرتي خطرن لاءِ ضلعي سطح تي تياريءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMADMP&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام جو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ۽ رابطا ==
خانپور شهر ۽ تعلقي جون وڏيون آبادگيون پڪن روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهن. قومي ۽ ضلعي روڊن جي موجودگي زرعي جنس جي مقامي مارڪيٽن تائين رسائي ۽ ماڻهن جي آمدورفت لاءِ اهم آهي.

ايشيائي ترقياتي بئنڪ سان لاڳاپيل روڊ منصوبي جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاري واري مطالعي ۾ خانپور شهر، خانپور يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جي ٻين آبادين ۾ مقامي ماڻهن سان صلاح مشورا پڻ درج ڪيا ويا آهن، جيڪو هن علائقي مان اهم بين الاضلاعي روڊ رستي جي گذرڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBTransport&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ روڊ منصوبي لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جو منصوبو
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/04/ADB-48404-004_LGDnUqf.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم آباديون ==
تعلقي جي انتظامي ۽ سماجي لحاظ کان اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] ۽ [[ميان صاحب]] شامل آهن. ميان صاحب هڪ تاريخي وسندي آهي ۽ اتي پراڻيون عمارتون، مسجدون ۽ روايتي شهري اڏاوت جا نمونا موجود آهن.

[[File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب جو داخلي دروازو، خانپور تعلقو]]

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|left|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|ميان صاحب جي تاريخي مسجد]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن، مسجد ۽ داخلي دروازي جون تصويرون موجود آهن، جيڪي خانپور تعلقي جي اڏاوتي ۽ ثقافتي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== انتظامي ورهاست ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب خانپور تعلقي ۾ ڪل '''52 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#356859; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''خانپور تعلقي جون 52 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eee6;&quot; | #
! style=&quot;background:#e8f5f0;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#dce8f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf4fb;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#f4e2d8;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf2ed;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#eee1f3;&quot; | #
! style=&quot;background:#f7effa;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[علي مراد ڪلھوڙو]]
| 14 || [[دڙي]]
| 27 || [[محمودو]]
| 40 || [[پير بخش شجراع]]
|-
| 2 || [[آريجا، خانپور|آريجا]]
| 15 || [[ڍونگ]]
| 28 || [[ميان صاحب]]
| 41 || [[قطب ڪٽو]]
|-
| 3 || [[ارسلاہ]]
| 16 || [[ڳڙھي ٻڍل]]
| 29 || [[مير محمد پھوڙ]]
| 42 || [[ريڍو]]
|-
| 4 || [[بيگاري]]
| 17 || [[ڳڙھي ڊاکو]]
| 30 || [[مرزا واھ]]
| 43 || [[صالحپور]]
|-
| 5 || [[ٻيلو مھرو مري]]
| 18 || [[ڳڙھي تيغو]]
| 31 || [[مھرو مري]]
| 44 || [[شاھ واھ]]
|-
| 6 || [[ڀٽي، خانپور|ڀٽي]]
| 19 || [[جتوئي، خانپور|جتوئي]]
| 32 || [[نيپيئر آباد]]
| 45 || [[شاھپور، خانپور|شاھپور]]
|-
| 7 || [[بجراڻي، خانپور|بجراڻي]]
| 20 || [[ڪچو ڪوٽ شاھو]]
| 33 || [[نون]]
| 46 || [[ترائي، خانپور|ترائي]]
|-
| 8 || [[بندي شاھپور]]
| 21 || [[ڪچو لوئي]]
| 34 || [[نور محمد شجراع]]
| 47 || [[ٿانھڙيو]]
|-
| 9 || [[ٻرڙا، خانپور|ٻرڙا]]
| 22 || [[خانپور ديھ|خانپور]]
| 35 || [[پڪو لوء]]
| 48 || [[تونگ]]
|-
| 10 || [[چمن سکپور]]
| 23 || [[کوھارا، خانپور|کوھارا]]
| 36 || [[پڪو ڪوٽ شاھو]]
| 49 || [[واس ۽ ڪلھوڙو]]
|-
| 11 || [[ڇوئي]]
| 24 || [[ڪمب رانوتي]]
| 37 || [[پھوڙ]]
| 50 || [[زري ٻيلو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو لوء]]
| 25 || [[لودڪي]]
| 38 || [[پناھ شجراع]]
| 51 || [[زرخيل نئون]]
|-
| 13 || [[دارانپور]]
| 26 || [[محمودہ باغ]]
| 39 || [[پنھور، خانپور|پنھور]]
| 52 || [[زرخيل پراڻو]]
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
* [[ميان صاحب]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ciqmedwu7816k9737zzkslfjy9kysub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411766</id>
      <parentid>411765</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23504" sha1="bcihhplipjn2cv5pwmeajcnvpinjsmm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = خانپور تعلقو
| native_name            = خانپور
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Khanpur Taluka.jpg
| imagesize              = 250px
| image_caption          = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|28|00|N|68|43|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{PAK}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type              = صدر مقام
| seat                   = [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 629
| population_total       = 331219
| population_as_of       = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_urban       = 18052
| population_rural       = 313167
| population_density_km2 = 526.58
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: ايراضي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ واڌ جي شرح
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 29.41٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 36.64٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 21.92٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''خانپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خانپور، سنڌ|خانپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''331,219''' ۽ ايراضي '''629 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن مطابق آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''526.58 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

خانپور تعلقو گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ تي مشتمل زرعي علائقو آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي '''313,167''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''18,052''' ماڻهو شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا؛ يعني رڳو لڳ ڀڳ '''5.45 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خانپور، سنڌ|خانپور]]، [[ميان صاحب]] ۽ مختلف زرعي ڳوٺ ۽ وسنديون شامل آهن.

[[File:Khanpur Taluka.jpg|thumb|left|250px|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جي انتظامي بيهڪ]]

== جاگرافي ==
خانپور تعلقو اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي ۽ آبپاشيءَ لاءِ واهن، شاخن ۽ مقامي پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام تي ڀاڙي ٿي. شڪارپور ضلعو مجموعي طور سکر ۽ گڊو بئراج سان لاڳاپيل آبپاشي نظامن جي اثر هيٺ اچي ٿو؛ گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر واري نظام ۾ مکيه واهه، برانچون ۽ وڏي تعداد ۾ ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=گڊو بئراج علائقو ۽ آبپاشي نظام
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو منظرنامو گهڻو ڪري زرعي زمينن، ڳوٺن، واهن، ڊرينيج لائينن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي اونهارو تمام گرم ۽ سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سانوڻي برساتن دوران هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي گڏ ٿيڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

== انتظامي تاريخ ==
خانپور موجوده شڪارپور ضلعي جي پراڻن انتظامي تعلقن مان آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ پڻ خانپور کي شڪارپور ضلعي جي الڳ تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت تعلقي جي ڪل آبادي '''191,681''' هئي، جنهن مان '''173,075''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''18,606''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998ع شڪارپور ضلعي جي آدمشماري رپورٽ
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF
 |publisher=آبادي آدمشماري تنظيم، حڪومت پاڪستان
 |year=1999
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين تعلقي جي آبادي وڌي '''276,140''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''331,219''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''3.09 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ آباديءَ جي تبديلي'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#fbe9d7;&quot; | شهري
|-
| 1998ع
| 191,681
| 173,075
| 18,606
|-
| 2017ع
| 276,140
| 251,221
| 24,919
|-
| 2023ع
| '''331,219'''
| '''313,167'''
| '''18,052'''
|}
&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري انگن ۾ شهري آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏيکاريل آهي. پاڪستان شماريات بيورو موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2017ع واري هم آهنگ حدن مطابق 24,919 هئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها 18,052 ڄاڻائي وئي؛ ان عرصي لاءِ شهري آباديءَ جي سالياني تبديلي منفي 5.25 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ خانپور تعلقي جي 331,219 ماڻهن مان '''174,013 مرد'''، '''157,200 عورتون''' ۽ '''6 ٽرانسجينڊر ماڻهو''' هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب '''110.70''' هو. تعلقي جي سراسري گهريلو سائيز 7.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مردن جو تناسب نسبتاً وڌيڪ هو؛ 313,167 ڳوٺاڻن مان 165,095 مرد ۽ 148,067 عورتون هيون. ان جي ابتڙ خانپور جي شهري آباديءَ ۾ 8,918 مرد ۽ 9,133 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
[[سنڌي ٻولي]] خانپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 331,219 ماڻهن مان '''314,777''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''95.03 سيڪڙو''' آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٻين مادري ٻولين سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. 1998ع ۾ پڻ سنڌي تعلقي جي غالب مادري ٻولي هئي؛ ان وقت 191,681 مان 184,223 ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي آباديءَ ۾ [[اسلام]] غالب مذهب هو. 331,219 ماڻهن مان '''325,757 مسلمان''' هئا، جيڪي لڳ ڀڳ '''98.35 سيڪڙو''' ٿين ٿا. ان کان سواءِ 3,704 هندو، 744 عيسائي، 475 احمدي، 305 درج فهرست ذاتين سان لاڳاپيل ماڻهو ۽ ننڍي تعداد ۾ ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مذهب موجب آبادي
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725438; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 325,757
| 98.35٪
|-
| [[هندومت]]
| 3,704
| 1.12٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 744
| 0.22٪
|-
| احمديت
| 475
| 0.14٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 305
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 234
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''36.64 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''21.92 سيڪڙو''' هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مجموعي خواندگي 27.21 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقي ۾ اها شرح 60.75 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجن کان سورهن سالن جي عمر جي '''68,010''' ٻارن کي 2023ع ۾ اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 30,576 ڇوڪرا ۽ 37,430 ڇوڪريون هيون. انهن مان 65,251 اسڪول کان ٻاهر ٻار ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي داخلا '''25,214''' شاگرد هئي. انهن مان لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 35 سيڪڙو ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي سطح تي سرڪاري تعليم جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. 2014–15ع جي اسڪول آدمشماريءَ ۾ شڪارپور ضلعي اندر 1,300 سرڪاري اسڪول، 140,971 شاگرد ۽ 4,821 استاد درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS201415&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
خانپور تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج ۽ زرعي پيداوار جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن ۾ [[چانور]] اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] سياري جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ تيلدار ٻج، ڀاڄيون ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ ٿيندي آهي.

شڪارپور ضلعي جي زرعي معيشت بابت رپورٽن ۾ چانورن جي پوک ۽ رائس ملنگ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. پاڻيءَ جي غير مستقل فراهمي ۽ زرعي جنسن جي اگهن کي هارين لاءِ اهم معاشي مسئلن طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور ۾ متنوع زراعت جي صلاحيت
 |url=https://www.dawn.com/news/1659547/shikarpurs-potential-for-diversified-agriculture
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ٻين آبپاشي وارن ميداني علائقن وانگر خانپور ۾ به هارين جو دارومدار واهن جي پاڻي، زرعي مشينري، زمين جي ملڪيت ۽ مقامي زرعي مارڪيٽن تي آهي. زرعي زمينن جي چوڌاري ننڍيون آبادگيون ۽ ڳوٺ تعلقي جي آباديءَ جي بنيادي جوڙجڪ ٺاهين ٿا.

== آبپاشي ==
خانپور ۽ شڪارپور ضلعي جي اتر ۽ اوڀر وارا علائقا گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام سان لاڳاپيل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي ڪل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 0.981 ملين ايڪڙ ۽ پوکي لائق ڪمانڊ ايراضي 0.935 ملين ايڪڙ آهي؛ هن نظام ۾ ڪيترائي مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;/&gt;

[[ميان صاحب]] ۽ تعلقي جي اترين حصن وٽ بيگاري آبپاشي نظام زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ موسمي تبديلي ۽ واهن جي سار سنڀال زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
خانپور تعلقو شڪارپور ضلعي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي شديد سانوڻي برسات ۽ درياهي يا آبپاشي پاڻيءَ جي ٻوڏن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. سنڌ جي صوبائي آفتن جي انتظامي اداري شڪارپور ضلعي ۾ ٻوڏ کي '''وڏي خطري''' واري قدرتي آفت قرار ڏنو آهي ۽ 2003ع، 2005ع، 2010ع کان 2012ع ۽ 2022ع ۾ اهم ٻوڏن جو رڪارڊ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMAProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو صوبائي آفتن وارو پروفائيل
 |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي شديد ٻوڏ دوران پي ڊي ايم اي جي سيٽلائيٽ بنيادن تي ڪيل جائزي موجب شڪارپور ضلعي جي لڳ ڀڳ '''55.16 سيڪڙو''' ايراضي ۽ '''54.80 سيڪڙو''' زرعي زمين پاڻي هيٺ آئي. ضلعي جون سڀ 54 يونين ڪائونسلون ڪنهن نه ڪنهن حد تائين متاثر درج ڪيون ويون ۽ خانپور پڻ متاثر شهرن ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن جو نقشو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ خانپور، ڳڙهي ياسين، لکي ۽ شڪارپور کي ضلعي جون چار بنيادي انتظامي اڪائيون ڄاڻايو ويو آهي ۽ ٻوڏ، شديد برساتن، گرمي ۽ ٻين قدرتي خطرن لاءِ ضلعي سطح تي تياريءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMADMP&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام جو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ۽ رابطا ==
خانپور شهر ۽ تعلقي جون وڏيون آبادگيون پڪن روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهن. قومي ۽ ضلعي روڊن جي موجودگي زرعي جنس جي مقامي مارڪيٽن تائين رسائي ۽ ماڻهن جي آمدورفت لاءِ اهم آهي.

ايشيائي ترقياتي بئنڪ سان لاڳاپيل روڊ منصوبي جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاري واري مطالعي ۾ خانپور شهر، خانپور يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جي ٻين آبادين ۾ مقامي ماڻهن سان صلاح مشورا پڻ درج ڪيا ويا آهن، جيڪو هن علائقي مان اهم بين الاضلاعي روڊ رستي جي گذرڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBTransport&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ روڊ منصوبي لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جو منصوبو
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/04/ADB-48404-004_LGDnUqf.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم آباديون ==
تعلقي جي انتظامي ۽ سماجي لحاظ کان اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] ۽ [[ميان صاحب]] شامل آهن. ميان صاحب هڪ تاريخي وسندي آهي ۽ اتي پراڻيون عمارتون، مسجدون ۽ روايتي شهري اڏاوت جا نمونا موجود آهن.

[[File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب جو داخلي دروازو، خانپور تعلقو]]

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|left|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|ميان صاحب جي تاريخي مسجد]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن، مسجد ۽ داخلي دروازي جون تصويرون موجود آهن، جيڪي خانپور تعلقي جي اڏاوتي ۽ ثقافتي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== انتظامي ورهاست ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب خانپور تعلقي ۾ ڪل '''52 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#356859; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''خانپور تعلقي جون 52 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eee6;&quot; | #
! style=&quot;background:#e8f5f0;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#dce8f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf4fb;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#f4e2d8;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf2ed;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#eee1f3;&quot; | #
! style=&quot;background:#f7effa;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[علي مراد ڪلھوڙو]]
| 14 || [[دڙي]]
| 27 || [[محمودو]]
| 40 || [[پير بخش شجراع]]
|-
| 2 || [[آريجا، خانپور|آريجا]]
| 15 || [[ڍونگ]]
| 28 || [[ميان صاحب]]
| 41 || [[قطب ڪٽو]]
|-
| 3 || [[ارسلاہ]]
| 16 || [[ڳڙھي ٻڍل]]
| 29 || [[مير محمد پھوڙ]]
| 42 || [[ريڍو]]
|-
| 4 || [[بيگاري]]
| 17 || [[ڳڙھي ڊاکو]]
| 30 || [[مرزا واھ]]
| 43 || [[صالحپور]]
|-
| 5 || [[ٻيلو مھرو مري]]
| 18 || [[ڳڙھي تيغو]]
| 31 || [[مھرو مري]]
| 44 || [[شاھ واھ]]
|-
| 6 || [[ڀٽي، خانپور|ڀٽي]]
| 19 || [[جتوئي، خانپور|جتوئي]]
| 32 || [[نيپيئر آباد]]
| 45 || [[شاھپور، خانپور|شاھپور]]
|-
| 7 || [[بجراڻي، خانپور|بجراڻي]]
| 20 || [[ڪچو ڪوٽ شاھو]]
| 33 || [[نون]]
| 46 || [[ترائي، خانپور|ترائي]]
|-
| 8 || [[بندي شاھپور]]
| 21 || [[ڪچو لوئي]]
| 34 || [[نور محمد شجراع]]
| 47 || [[ٿانھڙيو]]
|-
| 9 || [[ٻرڙا، خانپور|ٻرڙا]]
| 22 || [[خانپور ديھ|خانپور]]
| 35 || [[پڪو لوء]]
| 48 || [[تونگ]]
|-
| 10 || [[چمن سکپور]]
| 23 || [[کوھارا، خانپور|کوھارا]]
| 36 || [[پڪو ڪوٽ شاھو]]
| 49 || [[واس ۽ ڪلھوڙو]]
|-
| 11 || [[ڇوئي]]
| 24 || [[ڪمب رانوتي]]
| 37 || [[پھوڙ]]
| 50 || [[زري ٻيلو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو لوء]]
| 25 || [[لودڪي]]
| 38 || [[پناھ شجراع]]
| 51 || [[زرخيل نئون]]
|-
| 13 || [[دارانپور]]
| 26 || [[محمودہ باغ]]
| 39 || [[پنھور، خانپور|پنھور]]
| 52 || [[زرخيل پراڻو]]
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
* [[ميان صاحب، خانپور|ميان صاحب]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>bcihhplipjn2cv5pwmeajcnvpinjsmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411767</id>
      <parentid>411766</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23537" sha1="1xloe5x6yb12snpv92tc08lfihtg7gr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = خانپور تعلقو
| native_name            = خانپور
| native_name_lang       = sd
| settlement_type        = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| image_skyline          = Khanpur Taluka.jpg
| imagesize              = 250px
| image_caption          = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map            = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|28|00|N|68|43|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{PAK}}
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2      = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3      = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3      = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type              = صدر مقام
| seat                   = [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 629
| population_total       = 331219
| population_as_of       = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_urban       = 18052
| population_rural       = 313167
| population_density_km2 = 526.58
| population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: ايراضي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ واڌ جي شرح
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1     = خواندگي
| demographics1_title1   = مجموعي
| demographics1_info1    = 29.41٪
| demographics1_title2   = مرد
| demographics1_info2    = 36.64٪
| demographics1_title3   = عورتون
| demographics1_info3    = 21.92٪
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5
}}

'''خانپور تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[خانپور، سنڌ|خانپور]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''331,219''' ۽ ايراضي '''629 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن مطابق آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''526.58 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

خانپور تعلقو گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ تي مشتمل زرعي علائقو آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي '''313,167''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ '''18,052''' ماڻهو شهري آباديءَ ۾ رهندا هئا؛ يعني رڳو لڳ ڀڳ '''5.45 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt; تعلقي جي اهم آبادين ۾ [[خانپور، سنڌ|خانپور]]، [[ميان صاحب، خانپور|ميان صاحب]] ۽ مختلف زرعي ڳوٺ ۽ وسنديون شامل آهن.

[[File:Khanpur Taluka.jpg|thumb|left|250px|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جي انتظامي بيهڪ]]

== جاگرافي ==
خانپور تعلقو اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي ۽ آبپاشيءَ لاءِ واهن، شاخن ۽ مقامي پاڻيءَ جي ورڇ واري نظام تي ڀاڙي ٿي. شڪارپور ضلعو مجموعي طور سکر ۽ گڊو بئراج سان لاڳاپيل آبپاشي نظامن جي اثر هيٺ اچي ٿو؛ گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر واري نظام ۾ مکيه واهه، برانچون ۽ وڏي تعداد ۾ ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;&gt;{{cite web
 |title=گڊو بئراج علائقو ۽ آبپاشي نظام
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جو منظرنامو گهڻو ڪري زرعي زمينن، ڳوٺن، واهن، ڊرينيج لائينن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر هتي اونهارو تمام گرم ۽ سيارو نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ رهي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سانوڻي برساتن دوران هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي گڏ ٿيڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

== انتظامي تاريخ ==
خانپور موجوده شڪارپور ضلعي جي پراڻن انتظامي تعلقن مان آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ پڻ خانپور کي شڪارپور ضلعي جي الڳ تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت تعلقي جي ڪل آبادي '''191,681''' هئي، جنهن مان '''173,075''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''18,606''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite web
 |title=1998ع شڪارپور ضلعي جي آدمشماري رپورٽ
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF
 |publisher=آبادي آدمشماري تنظيم، حڪومت پاڪستان
 |year=1999
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع تائين تعلقي جي آبادي وڌي '''276,140''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها '''331,219''' تائين پهتي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''3.09 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ آباديءَ جي تبديلي'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | ٻهراڙي
! style=&quot;background:#fbe9d7;&quot; | شهري
|-
| 1998ع
| 191,681
| 173,075
| 18,606
|-
| 2017ع
| 276,140
| 251,221
| 24,919
|-
| 2023ع
| '''331,219'''
| '''313,167'''
| '''18,052'''
|}
&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

2023ع جي سرڪاري انگن ۾ شهري آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏيکاريل آهي. پاڪستان شماريات بيورو موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 2017ع واري هم آهنگ حدن مطابق 24,919 هئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اها 18,052 ڄاڻائي وئي؛ ان عرصي لاءِ شهري آباديءَ جي سالياني تبديلي منفي 5.25 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ خانپور تعلقي جي 331,219 ماڻهن مان '''174,013 مرد'''، '''157,200 عورتون''' ۽ '''6 ٽرانسجينڊر ماڻهو''' هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب '''110.70''' هو. تعلقي جي سراسري گهريلو سائيز 7.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن ۾ مردن جو تناسب نسبتاً وڌيڪ هو؛ 313,167 ڳوٺاڻن مان 165,095 مرد ۽ 148,067 عورتون هيون. ان جي ابتڙ خانپور جي شهري آباديءَ ۾ 8,918 مرد ۽ 9,133 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023T1&quot;/&gt;

=== ٻوليون ===
[[سنڌي ٻولي]] خانپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 331,219 ماڻهن مان '''314,777''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''95.03 سيڪڙو''' آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مادري ٻولي موجب آبادي
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٻين مادري ٻولين سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. 1998ع ۾ پڻ سنڌي تعلقي جي غالب مادري ٻولي هئي؛ ان وقت 191,681 مان 184,223 ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

=== مذهب ===
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي آباديءَ ۾ [[اسلام]] غالب مذهب هو. 331,219 ماڻهن مان '''325,757 مسلمان''' هئا، جيڪي لڳ ڀڳ '''98.35 سيڪڙو''' ٿين ٿا. ان کان سواءِ 3,704 هندو، 744 عيسائي، 475 احمدي، 305 درج فهرست ذاتين سان لاڳاپيل ماڻهو ۽ ننڍي تعداد ۾ ٻين مذهبن جا ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: مذهب موجب آبادي
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#725438; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور تعلقي ۾ مذهب، 2023ع'''
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3e8db;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[اسلام]]
| 325,757
| 98.35٪
|-
| [[هندومت]]
| 3,704
| 1.12٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 744
| 0.22٪
|-
| احمديت
| 475
| 0.14٪
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 305
| 0.09٪
|-
| ٻيا
| 234
| 0.08٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''36.64 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''21.92 سيڪڙو''' هئي. ٻهراڙيءَ ۾ مجموعي خواندگي 27.21 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ شهري علائقي ۾ اها شرح 60.75 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجن کان سورهن سالن جي عمر جي '''68,010''' ٻارن کي 2023ع ۾ اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 30,576 ڇوڪرا ۽ 37,430 ڇوڪريون هيون. انهن مان 65,251 اسڪول کان ٻاهر ٻار ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي داخلا '''25,214''' شاگرد هئي. انهن مان لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 35 سيڪڙو ڇوڪريون هيون.&lt;ref name=&quot;ASC202324&quot;&gt;{{cite web
 |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي سطح تي سرڪاري تعليم جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. 2014–15ع جي اسڪول آدمشماريءَ ۾ شڪارپور ضلعي اندر 1,300 سرڪاري اسڪول، 140,971 شاگرد ۽ 4,821 استاد درج ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS201415&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو تعليمي پروفائيل 2014–15ع
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول تعليم ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
خانپور تعلقي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج ۽ زرعي پيداوار جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن ۾ [[چانور]] اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] سياري جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ تيلدار ٻج، ڀاڄيون ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ ٿيندي آهي.

شڪارپور ضلعي جي زرعي معيشت بابت رپورٽن ۾ چانورن جي پوک ۽ رائس ملنگ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. پاڻيءَ جي غير مستقل فراهمي ۽ زرعي جنسن جي اگهن کي هارين لاءِ اهم معاشي مسئلن طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnAgriculture&quot;&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور ۾ متنوع زراعت جي صلاحيت
 |url=https://www.dawn.com/news/1659547/shikarpurs-potential-for-diversified-agriculture
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 November 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ٻين آبپاشي وارن ميداني علائقن وانگر خانپور ۾ به هارين جو دارومدار واهن جي پاڻي، زرعي مشينري، زمين جي ملڪيت ۽ مقامي زرعي مارڪيٽن تي آهي. زرعي زمينن جي چوڌاري ننڍيون آبادگيون ۽ ڳوٺ تعلقي جي آباديءَ جي بنيادي جوڙجڪ ٺاهين ٿا.

== آبپاشي ==
خانپور ۽ شڪارپور ضلعي جي اتر ۽ اوڀر وارا علائقا گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام سان لاڳاپيل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي ڪل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 0.981 ملين ايڪڙ ۽ پوکي لائق ڪمانڊ ايراضي 0.935 ملين ايڪڙ آهي؛ هن نظام ۾ ڪيترائي مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائنر شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IrrigationGuddu&quot;/&gt;

[[ميان صاحب]] ۽ تعلقي جي اترين حصن وٽ بيگاري آبپاشي نظام زرعي زمينن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ موسمي تبديلي ۽ واهن جي سار سنڀال زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
خانپور تعلقو شڪارپور ضلعي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي شديد سانوڻي برسات ۽ درياهي يا آبپاشي پاڻيءَ جي ٻوڏن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. سنڌ جي صوبائي آفتن جي انتظامي اداري شڪارپور ضلعي ۾ ٻوڏ کي '''وڏي خطري''' واري قدرتي آفت قرار ڏنو آهي ۽ 2003ع، 2005ع، 2010ع کان 2012ع ۽ 2022ع ۾ اهم ٻوڏن جو رڪارڊ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMAProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو صوبائي آفتن وارو پروفائيل
 |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي شديد ٻوڏ دوران پي ڊي ايم اي جي سيٽلائيٽ بنيادن تي ڪيل جائزي موجب شڪارپور ضلعي جي لڳ ڀڳ '''55.16 سيڪڙو''' ايراضي ۽ '''54.80 سيڪڙو''' زرعي زمين پاڻي هيٺ آئي. ضلعي جون سڀ 54 يونين ڪائونسلون ڪنهن نه ڪنهن حد تائين متاثر درج ڪيون ويون ۽ خانپور پڻ متاثر شهرن ۾ ڏيکاريو ويو.&lt;ref name=&quot;PDMAFlood2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن جو نقشو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي آفتن واري انتظامي منصوبي ۾ خانپور، ڳڙهي ياسين، لکي ۽ شڪارپور کي ضلعي جون چار بنيادي انتظامي اڪائيون ڄاڻايو ويو آهي ۽ ٻوڏ، شديد برساتن، گرمي ۽ ٻين قدرتي خطرن لاءِ ضلعي سطح تي تياريءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMADMP&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام جو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ۽ رابطا ==
خانپور شهر ۽ تعلقي جون وڏيون آبادگيون پڪن روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ڳنڍيل آهن. قومي ۽ ضلعي روڊن جي موجودگي زرعي جنس جي مقامي مارڪيٽن تائين رسائي ۽ ماڻهن جي آمدورفت لاءِ اهم آهي.

ايشيائي ترقياتي بئنڪ سان لاڳاپيل روڊ منصوبي جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاري واري مطالعي ۾ خانپور شهر، خانپور يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جي ٻين آبادين ۾ مقامي ماڻهن سان صلاح مشورا پڻ درج ڪيا ويا آهن، جيڪو هن علائقي مان اهم بين الاضلاعي روڊ رستي جي گذرڻ جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBTransport&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ ۾ روڊ منصوبي لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جو منصوبو
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/04/ADB-48404-004_LGDnUqf.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم آباديون ==
تعلقي جي انتظامي ۽ سماجي لحاظ کان اهم آبادين ۾ [[خانپور، شڪارپور|خانپور]] ۽ [[ميان صاحب]] شامل آهن. ميان صاحب هڪ تاريخي وسندي آهي ۽ اتي پراڻيون عمارتون، مسجدون ۽ روايتي شهري اڏاوت جا نمونا موجود آهن.

[[File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب جو داخلي دروازو، خانپور تعلقو]]

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|left|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|ميان صاحب جي تاريخي مسجد]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن، مسجد ۽ داخلي دروازي جون تصويرون موجود آهن، جيڪي خانپور تعلقي جي اڏاوتي ۽ ثقافتي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== انتظامي ورهاست ==
[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب خانپور تعلقي ۾ ڪل '''52 ديهون''' درج آهن.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#356859; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''خانپور تعلقي جون 52 ديهون'''
|-
! style=&quot;background:#d8eee6;&quot; | #
! style=&quot;background:#e8f5f0;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#dce8f6;&quot; | #
! style=&quot;background:#edf4fb;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#f4e2d8;&quot; | #
! style=&quot;background:#fcf2ed;&quot; | ديھ
! style=&quot;background:#eee1f3;&quot; | #
! style=&quot;background:#f7effa;&quot; | ديھ
|-
| 1 || [[علي مراد ڪلھوڙو]]
| 14 || [[دڙي]]
| 27 || [[محمودو]]
| 40 || [[پير بخش شجراع]]
|-
| 2 || [[آريجا، خانپور|آريجا]]
| 15 || [[ڍونگ]]
| 28 || [[ميان صاحب]]
| 41 || [[قطب ڪٽو]]
|-
| 3 || [[ارسلاہ]]
| 16 || [[ڳڙھي ٻڍل]]
| 29 || [[مير محمد پھوڙ]]
| 42 || [[ريڍو]]
|-
| 4 || [[بيگاري]]
| 17 || [[ڳڙھي ڊاکو]]
| 30 || [[مرزا واھ]]
| 43 || [[صالحپور]]
|-
| 5 || [[ٻيلو مھرو مري]]
| 18 || [[ڳڙھي تيغو]]
| 31 || [[مھرو مري]]
| 44 || [[شاھ واھ]]
|-
| 6 || [[ڀٽي، خانپور|ڀٽي]]
| 19 || [[جتوئي، خانپور|جتوئي]]
| 32 || [[نيپيئر آباد]]
| 45 || [[شاھپور، خانپور|شاھپور]]
|-
| 7 || [[بجراڻي، خانپور|بجراڻي]]
| 20 || [[ڪچو ڪوٽ شاھو]]
| 33 || [[نون]]
| 46 || [[ترائي، خانپور|ترائي]]
|-
| 8 || [[بندي شاھپور]]
| 21 || [[ڪچو لوئي]]
| 34 || [[نور محمد شجراع]]
| 47 || [[ٿانھڙيو]]
|-
| 9 || [[ٻرڙا، خانپور|ٻرڙا]]
| 22 || [[خانپور ديھ|خانپور]]
| 35 || [[پڪو لوء]]
| 48 || [[تونگ]]
|-
| 10 || [[چمن سکپور]]
| 23 || [[کوھارا، خانپور|کوھارا]]
| 36 || [[پڪو ڪوٽ شاھو]]
| 49 || [[واس ۽ ڪلھوڙو]]
|-
| 11 || [[ڇوئي]]
| 24 || [[ڪمب رانوتي]]
| 37 || [[پھوڙ]]
| 50 || [[زري ٻيلو]]
|-
| 12 || [[ڇٽو لوء]]
| 25 || [[لودڪي]]
| 38 || [[پناھ شجراع]]
| 51 || [[زرخيل نئون]]
|-
| 13 || [[دارانپور]]
| 26 || [[محمودہ باغ]]
| 39 || [[پنھور، خانپور|پنھور]]
| 52 || [[زرخيل پراڻو]]
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
* [[ميان صاحب، خانپور|ميان صاحب]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[لکي تعلقو]]
* [[سنڌ جا تعلقا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>1xloe5x6yb12snpv92tc08lfihtg7gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10064</id>
    <revision>
      <id>411771</id>
      <parentid>393027</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20014" sha1="mub081xofah2kwqq2s6jk7t1xpxl8cb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه تعلقو
| native_name             = لکي تعلقو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Lakhi_Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = شڪارپور ضلعي ۾ لکي غلام شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|51|N|68|22|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[لکي غلام شاھ]]
| established_title       = تعلقي جو درجو
| established_date        = 30 جنوري 1979ع&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2 ڊسمبر 2020}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 300490
| population_as_of        = 2023ع
| population_urban        = 59063
| population_rural        = 241427
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''لکي غلام شاهه تعلقو'''، جنهن کي مختصر طور '''لکي تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لکي غلام شاهه]] شهر آهي. تعلقي ۾ لکي غلام شاهه کان سواءِ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] جهڙا اهم شهري مرڪز پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
موجوده لکي غلام شاهه وارو علائقو تاريخي طور اتر سنڌ جي شڪارپور ۽ سکر واري خطي جو حصو رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب جتوئي قبيلي جي اثر هيٺ اچڻ واري علائقي ۾ لکي هڪ آباد وسندي طور موجود هو ۽ شهر جي نالي کي ''لکو'' نالي هڪ شخص سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شڪارپور کي 1977ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت ملڻ کان پوءِ انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جو درجو ڏئي شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt; موجوده عدالتي انتظام ۾ پڻ لکي غلام شاهه، شڪارپور ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي ۽ هتي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ آباديون ==
لکي غلام شاهه تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. علائقي جون آباديون بنيادي طور سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ آبپاشيءَ وارن زرعي پٽن ۾ پکڙيل آهن. تعلقي جا اهم شهري مرڪز [[لکي غلام شاهه]]، [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] آهن.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ انهن ٽنهي کي شهري آباديءَ طور ڳڻيو ويو. ان آدمشماري موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 33,588، چڪ جي 14,908 ۽ رستم جي 10,567 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699;color:white;padding:7px;&quot; | '''لکي تعلقي جا شهري مرڪز — آدمشماري 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
! شهري آبادي
! آبادي 2023ع
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لکي غلام شاهه]]
| '''33,588'''
| 15,911
| 17,673
| 23,405
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]
| '''14,908'''
| 7,293
| 7,615
| 14,688
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[رستم، شڪارپور|رستم]]
| '''10,567'''
| 5,162
| 5,405
| 9,334
|- style=&quot;background:#eef6fb;font-weight:bold;&quot;
| ڪل شهري آبادي
| 59,063
| —
| —
| —
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== آبادي ==
[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] مطابق لکي تعلقي جي ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt; ان مان 241,427 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 59,063 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

ڳوٺاڻي آباديءَ جي لحاظ کان تعلقي ۾ 51 ڳوٺاڻيون آباديون آدمشماريءَ ۾ ڳڻيون ويون، جن مان 24 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c;color:white;padding:7px;&quot; | '''آباديءَ جي ورڇ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d7eee9;&quot;
! قسم
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو
|-
| ٻهراڙي
| 241,427
| 80.3٪
|-
| شهري
| 59,063
| 19.7٪
|- style=&quot;background:#e8f5e9;font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 300,490
| 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 300,490 رهواسين مان 293,244 مسلمان هئا. آدمشماريءَ ۾ 4,436 هندو، 2,177 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 418 عيسائي، 206 سک ۽ ڪجهه ٻين مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a1b9a;color:white;padding:7px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eadcf0;&quot;
! مذهب/گروهه
! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | مسلمان
| 293,244
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | هندو
| 4,436
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 2,177
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | عيسائي
| 418
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | سک
| 206
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا
| 9
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==
لکي غلام شاهه تعلقو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ واري زرعي خطي ۾ اچي ٿو. شڪارپور ضلعي بابت 1998ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ موجب ضلعي جي آبپاشي [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل واهن وسيلي ٿيندي آهي، جڏهن ته لکي غلام شاهه تعلقي جو هڪ حصو [[کيرٿر ڪئنال]] وسيلي سيراب ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite report
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1999
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور ضلعي جي روايتي معيشت زرعي آهي. سرڪاري ضلعي رپورٽ ۾ چانور اهم خريف فصل طور ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چڻو ۽ ٻيون داليون ربيع جي اهم فصلن ۾ شامل آهن. ڪمند، ڪپهه، جوئر ۽ بصر پڻ ضلعي ۾ پوکيا ويندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي پاران 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل اپر سنڌ جي سروي ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ماڳ درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archaeology2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''لکي غلام شاهه جو ٺل''' خاص اهميت رکي ٿو. آثار قديمه جي سرويءَ ۾ ان کي شهر جي سرڪاري آفيسن ۽ تعلقي اسپتال جي ڀرسان موجود گول شڪل جي اٽڪل ساڍا چار ميٽر اوچي آثار قديمه واري اڏاوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سروي ۾ ان ٺل کي [[سڪندر اعظم]] جي دور سان منسوب ڪندڙ مقامي/تاريخي روايت پڻ درج ڪئي وئي آهي؛ تنهن هوندي به ان نسبت کي قطعي آثار قديمه واري تاريخ بندي سمجهڻ بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Archaeology2&quot;/&gt;

ساڳئي سروي ۾ تعلقي اندر '''ميان جامي جو قبو'''، '''ميرن جو ڪوٽ'''، '''حڪيم علي شاهه جي مسجد''' ۽ '''پير ابراهيم شاهه جي مقبري''' سميت ٻين ماڳن جو به اندراج ڪيو ويو آهي. حڪيم علي شاهه جي مسجد بابت سروي ۾ 1168هه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته پير ابراهيم شاهه جي مقبري کي 19هين صديءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;/&gt;

[[File:Ruk railway station.jpg|thumb|ساڄو|[[رڪ، شڪارپور|رڪ]] واري علائقي ۾ ريلوي آمدرفت لکي تعلقي جي تاريخي مواصلاتي ڍانچي جو حصو رهي آهي.]]

== چڪ جو مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
[[چڪ، شڪارپور|چڪ]] لکي غلام شاهه تعلقي جو اهم تاريخي شهر آهي. شهر ۾ هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي پراڻا مندر، درٻار ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن. انهن ۾ گرو نانڪ درٻار، ماتا جي مڙهي، پريم پرڪاش منڊل، شري پرم هنس ادويت مت، ڀڳت ڪنور رام سان لاڳاپيل آستان ۽ ٻيا مذهبي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ChakHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |date=4 فيبروري 2023
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هي مذهبي ماڳ تعلقي جي ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي سماجي تاريخ جا اهم نشان آهن.

== تعليم ==
سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ لکي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج آهن. انهن ۾ لکي، رڪ، چڪ، رستم، منگراڻي، نمهورو، عظيم آباد ۽ عابدو سميت مختلف ڳوٺن ۽ شهرن جا پرائمري ۽ ٻين درجن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Education&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; تعليم کاتي جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول لکي پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Education2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications — District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=1
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
تعلقي جي صدر مقام ۾ '''تعلقي اسپتال لکي غلام شاهه''' قائم آهي. سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن مئي 2025ع ۾ اسپتال جو معائنو ڪيو ۽ بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي، ماهر ڊاڪٽرن، پيرا ميڊيڪل عملي، دوائن ۽ بنيادي ڍانچي بابت کوٽون رپورٽ ڪيون.&lt;ref name=&quot;SHRC&quot;&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients' Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |publisher=Sindh Human Rights Commission, Government of Sindh
 |date=16 مئي 2025
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ سرڪاري ادارا ==
لکي غلام شاهه ۾ تعلقي سطح جا انتظامي، عدالتي، پوليس ۽ صحت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري رڪارڊ موجب لکي ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;/&gt; سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ لکي غلام شاهه، چڪ، دائم ملڪ ۽ آباد ملاڻي سميت تعلقي جي مختلف پوليس اسٽيشنن جو اندراج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽپال ۽ مواصلات ==
پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ فهرست موجب لکي غلام شاهه جو پوسٽ ڪوڊ '''78060''' آهي ۽ اهو شڪارپور جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

لکي غلام شاهه جو علائقو روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان اتر سنڌ جي وڏن مرڪزن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي. تعلقي ۾ [[رڪ، شڪارپور|رڪ]] ۽ لکي غلام شاهه سان لاڳاپيل ريلوي ڍانچو موجود رهيو آهي.

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي زميني رڪارڊ مطابق لکي تعلقي ۾ هيٺيون ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=Land Record Search
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B4513;color:white;padding:8px;&quot; | '''لکي غلام شاهه تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#f3e5d0;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[عابدو]] || 2 || [[عابدو جاگير]] || 3 || [[ادر تڪيو]] || 4 || [[علي آباد، لکي|علي آباد]]
|-
| 5 || [[عظيم آباد، شڪارپور|عظيم آباد]] || 6 || [[عظمت جاگير]] || 7 || [[بگي]] || 8 || [[ٻيچنجي]]
|-
| 9 || [[ٻيلو آباد مالهاڻي]] || 10 || [[ٻيلو باگيجي]] || 11 || [[ٻيلو باگڙجي]] || 12 || [[ڀيا، لکي|ڀيا]]
|-
| 13 || [[ڀرڪڻ]] || 14 || [[ٻورڙي، لکي|ٻورڙي]] || 15 || [[چڪ، لکي|چڪ]] || 16 || [[چنڊ، لکي|چنڊ]]
|-
| 17 || [[ڏهر جاگير]] || 18 || [[فتح ٽنڊو]] || 19 || [[فتح پور، لکي|فتح پور]] || 20 || [[گاهي آڏو شاهه]]
|-
| 21 || [[ڳڙهي حليم]] || 22 || [[حبيب ڪوٽ، لکي|حبيب ڪوٽ]] || 23 || [[هوٿي]] || 24 || [[ڄامڙا، لکي|ڄامڙا]]
|-
| 25 || [[جهان خان]] || 26 || [[جهلي ڪلوڙي]] || 27 || [[ڪلري، شڪارپور|ڪلري]] || 28 || [[کاهي، شڪارپور|کاهي]]
|-
| 29 || [[لکي، شڪارپور|لکي]] || 30 || [[ماڪا، لکي|ماڪا]] || 31 || [[مري، لکي|مري]] || 32 || [[مياڻي، لکي|مياڻي]]
|-
| 33 || [[مڱراڻي]] || 34 || [[نئون واهه، لکي|نئون واهه]] || 35 || [[نمهورو]] || 36 || [[نورو، شڪارپور|نورو]]
|-
| 37 || [[قاسم، لکي|قاسم]] || 38 || [[قاضي واهڻ]] || 39 || [[رڪ، لکي|رڪ]] || 40 || [[رستم، شڪارپور|رستم]]
|-
| 41 || [[ساديديد جاگير]] || 42 || [[ساهيڪجي]] || 43 || [[سارفو]] || 44 || [[شاهه قليپور]]
|-
| 45 || [[شيرڪوٽ، شڪارپور|شيرڪوٽ]] || 46 || [[سومراڻي، شڪارپور|سومراڻي]] || 47 || [[طئب، لکي|طئب]] || 48 || [[ٺينڊا]]
|-
| 49 || [[اوستو عبدالحق]] || 50 || [[واهي مجيد]] || 51 || [[وزيرآباد، شڪارپور|وزيرآباد]] || 52 || [[آباد مالهاڻي]]
|}

== پڻ ڏسندا ==
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[رستم، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{شڪارپور ضلعو}}
{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:لکي غلام شاهه تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>mub081xofah2kwqq2s6jk7t1xpxl8cb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411797</id>
      <parentid>411771</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20004" sha1="a87ioaq17kma2kwesgmejnuplepoiox" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه تعلقو
| native_name             = لکي تعلقو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Lakhi_Taluka.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = شڪارپور ضلعي ۾ لکي غلام شاهه تعلقو
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|51|N|68|22|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[شڪارپور ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[لکي غلام شاھ]]
| established_title       = تعلقي جو درجو
| established_date        = 30 جنوري 1979ع&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2 ڊسمبر 2020}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 300490
| population_as_of        = 2023ع
| population_urban        = 59063
| population_rural        = 241427
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''لکي غلام شاهه تعلقو'''، جنهن کي مختصر طور '''لکي تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لکي غلام شاهه]] شهر آهي. تعلقي ۾ لکي غلام شاهه کان سواءِ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] جهڙا اهم شهري مرڪز پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
موجوده لکي غلام شاهه وارو علائقو تاريخي طور اتر سنڌ جي شڪارپور ۽ سکر واري خطي جو حصو رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب جتوئي قبيلي جي اثر هيٺ اچڻ واري علائقي ۾ لکي هڪ آباد وسندي طور موجود هو ۽ شهر جي نالي کي ''لکو'' نالي هڪ شخص سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt;

شڪارپور کي 1977ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت ملڻ کان پوءِ انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جو درجو ڏئي شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Mangi&quot;/&gt; موجوده عدالتي انتظام ۾ پڻ لکي غلام شاهه، شڪارپور ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي ۽ هتي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ آباديون ==
لکي غلام شاهه تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. علائقي جون آباديون بنيادي طور سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ آبپاشيءَ وارن زرعي پٽن ۾ پکڙيل آهن. تعلقي جا اهم شهري مرڪز [[لکي غلام شاهه]]، [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] آهن.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ انهن ٽنهي کي شهري آباديءَ طور ڳڻيو ويو. ان آدمشماري موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 33,588، چڪ جي 14,908 ۽ رستم جي 10,567 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:75%; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#336699;color:white;padding:7px;&quot; | '''لکي تعلقي جا شهري مرڪز — آدمشماري 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
! شهري آبادي
! آبادي 2023ع
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[لکي غلام شاهه]]
| '''33,588'''
| 15,911
| 17,673
| 23,405
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]
| '''14,908'''
| 7,293
| 7,615
| 14,688
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[رستم، شڪارپور|رستم]]
| '''10,567'''
| 5,162
| 5,405
| 9,334
|- style=&quot;background:#eef6fb;font-weight:bold;&quot;
| ڪل شهري آبادي
| 59,063
| —
| —
| —
|}
&lt;small&gt;ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBSUrban&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== آبادي ==
[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] مطابق لکي تعلقي جي ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt; ان مان 241,427 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 59,063 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

ڳوٺاڻي آباديءَ جي لحاظ کان تعلقي ۾ 51 ڳوٺاڻيون آباديون آدمشماريءَ ۾ ڳڻيون ويون، جن مان 24 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Rural&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#00695c;color:white;padding:7px;&quot; | '''آباديءَ جي ورڇ، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d7eee9;&quot;
! قسم
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو
|-
| ٻهراڙي
| 241,427
| 80.3٪
|-
| شهري
| 59,063
| 19.7٪
|- style=&quot;background:#e8f5e9;font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 300,490
| 100٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 300,490 رهواسين مان 293,244 مسلمان هئا. آدمشماريءَ ۾ 4,436 هندو، 2,177 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 418 عيسائي، 206 سک ۽ ڪجهه ٻين مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:65%;&quot;
|+ style=&quot;background:#6a1b9a;color:white;padding:7px;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#eadcf0;&quot;
! مذهب/گروهه
! آبادي
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | مسلمان
| 293,244
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | هندو
| 4,436
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 2,177
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | عيسائي
| 418
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | سک
| 206
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ٻيا
| 9
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== آبپاشي ۽ زراعت ==
لکي غلام شاهه تعلقو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ واري زرعي خطي ۾ اچي ٿو. شڪارپور ضلعي بابت 1998ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ موجب ضلعي جي آبپاشي [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل واهن وسيلي ٿيندي آهي، جڏهن ته لکي غلام شاهه تعلقي جو هڪ حصو [[کيرٿر ڪئنال]] وسيلي سيراب ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;&gt;{{cite report
 |title=1998 District Census Report of Shikarpur
 |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1999
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور ضلعي جي روايتي معيشت زرعي آهي. سرڪاري ضلعي رپورٽ ۾ چانور اهم خريف فصل طور ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چڻو ۽ ٻيون داليون ربيع جي اهم فصلن ۾ شامل آهن. ڪمند، ڪپهه، جوئر ۽ بصر پڻ ضلعي ۾ پوکيا ويندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;DCR1998&quot;/&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي پاران 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل اپر سنڌ جي سروي ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ماڳ درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archaeology2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''لکي غلام شاهه جو ٺل''' خاص اهميت رکي ٿو. آثار قديمه جي سرويءَ ۾ ان کي شهر جي سرڪاري آفيسن ۽ تعلقي اسپتال جي ڀرسان موجود گول شڪل جي اٽڪل ساڍا چار ميٽر اوچي آثار قديمه واري اڏاوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سروي ۾ ان ٺل کي [[سڪندر اعظم]] جي دور سان منسوب ڪندڙ مقامي/تاريخي روايت پڻ درج ڪئي وئي آهي؛ تنهن هوندي به ان نسبت کي قطعي آثار قديمه واري تاريخ بندي سمجهڻ بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Archaeology2&quot;/&gt;

ساڳئي سروي ۾ تعلقي اندر '''ميان جامي جو قبو'''، '''ميرن جو ڪوٽ'''، '''حڪيم علي شاهه جي مسجد''' ۽ '''پير ابراهيم شاهه جي مقبري''' سميت ٻين ماڳن جو به اندراج ڪيو ويو آهي. حڪيم علي شاهه جي مسجد بابت سروي ۾ 1168هه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته پير ابراهيم شاهه جي مقبري کي 19هين صديءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology1&quot;/&gt;

[[File:Ruk railway station.jpg|thumb|ساڄو|[[رڪ، شڪارپور|رڪ]] واري علائقي ۾ ريلوي آمدرفت لکي تعلقي جي تاريخي مواصلاتي ڍانچي جو حصو رهي آهي.]]

== چڪ جو مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
[[چڪ، شڪارپور|چڪ]] لکي غلام شاهه تعلقي جو اهم تاريخي شهر آهي. شهر ۾ هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي پراڻا مندر، درٻار ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن. انهن ۾ گرو نانڪ درٻار، ماتا جي مڙهي، پريم پرڪاش منڊل، شري پرم هنس ادويت مت، ڀڳت ڪنور رام سان لاڳاپيل آستان ۽ ٻيا مذهبي ماڳ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ChakHeritage&quot;&gt;{{cite web
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |date=4 فيبروري 2023
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هي مذهبي ماڳ تعلقي جي ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي سماجي تاريخ جا اهم نشان آهن.

== تعليم ==
سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ لکي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج آهن. انهن ۾ لکي، رڪ، چڪ، رستم، منگراڻي، نمهورو، عظيم آباد ۽ عابدو سميت مختلف ڳوٺن ۽ شهرن جا پرائمري ۽ ٻين درجن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Education&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt; تعليم کاتي جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول لکي پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Education2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications — District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=1
 |publisher=School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
تعلقي جي صدر مقام ۾ '''تعلقي اسپتال لکي غلام شاهه''' قائم آهي. سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن مئي 2025ع ۾ اسپتال جو معائنو ڪيو ۽ بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي، ماهر ڊاڪٽرن، پيرا ميڊيڪل عملي، دوائن ۽ بنيادي ڍانچي بابت کوٽون رپورٽ ڪيون.&lt;ref name=&quot;SHRC&quot;&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients' Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |publisher=Sindh Human Rights Commission, Government of Sindh
 |date=16 مئي 2025
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ سرڪاري ادارا ==
لکي غلام شاهه ۾ تعلقي سطح جا انتظامي، عدالتي، پوليس ۽ صحت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري رڪارڊ موجب لکي ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;/&gt; سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ لکي غلام شاهه، چڪ، دائم ملڪ ۽ آباد ملاڻي سميت تعلقي جي مختلف پوليس اسٽيشنن جو اندراج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Police&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽپال ۽ مواصلات ==
پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ فهرست موجب لکي غلام شاهه جو پوسٽ ڪوڊ '''78060''' آهي ۽ اهو شڪارپور جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

لکي غلام شاهه جو علائقو روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان اتر سنڌ جي وڏن مرڪزن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي. تعلقي ۾ [[رڪ، شڪارپور|رڪ]] ۽ لکي غلام شاهه سان لاڳاپيل ريلوي ڍانچو موجود رهيو آهي.

== ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي زميني رڪارڊ مطابق لکي تعلقي ۾ هيٺيون ديهون درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhZameen&quot;&gt;{{cite web
 |title=Land Record Search
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh
 |access-date=13 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8B4513;color:white;padding:8px;&quot; | '''لکي غلام شاهه تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#f3e5d0;&quot;
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
! #
! ديهه
|-
| 1 || [[عابدو]] || 2 || [[عابدو جاگير]] || 3 || [[ادر تڪيو]] || 4 || [[علي آباد، لکي|علي آباد]]
|-
| 5 || [[عظيم آباد، شڪارپور|عظيم آباد]] || 6 || [[عظمت جاگير]] || 7 || [[بگي]] || 8 || [[ٻيچنجي]]
|-
| 9 || [[ٻيلو آباد مالهاڻي]] || 10 || [[ٻيلو باگيجي]] || 11 || [[ٻيلو باگڙجي]] || 12 || [[ڀيا، لکي|ڀيا]]
|-
| 13 || [[ڀرڪڻ]] || 14 || [[ٻورڙي، لکي|ٻورڙي]] || 15 || [[چڪ، لکي|چڪ]] || 16 || [[چنڊ، لکي|چنڊ]]
|-
| 17 || [[ڏهر جاگير]] || 18 || [[فتح ٽنڊو]] || 19 || [[فتح پور، لکي|فتح پور]] || 20 || [[گاهي آڏو شاهه]]
|-
| 21 || [[ڳڙهي حليم]] || 22 || [[حبيب ڪوٽ، لکي|حبيب ڪوٽ]] || 23 || [[هوٿي]] || 24 || [[ڄامڙا، لکي|ڄامڙا]]
|-
| 25 || [[جهان خان]] || 26 || [[جهلي ڪلوڙي]] || 27 || [[ڪلري، شڪارپور|ڪلري]] || 28 || [[کاهي، شڪارپور|کاهي]]
|-
| 29 || [[لکي، شڪارپور|لکي]] || 30 || [[ماڪا، لکي|ماڪا]] || 31 || [[مري، لکي|مري]] || 32 || [[مياڻي، لکي|مياڻي]]
|-
| 33 || [[مڱراڻي]] || 34 || [[نئون واهه، لکي|نئون واهه]] || 35 || [[نمهورو]] || 36 || [[نورو، شڪارپور|نورو]]
|-
| 37 || [[قاسم، لکي|قاسم]] || 38 || [[قاضي واهڻ]] || 39 || [[رڪ، لکي|رڪ]] || 40 || [[رستم، شڪارپور|رستم]]
|-
| 41 || [[ساديديد جاگير]] || 42 || [[ساهيڪجي]] || 43 || [[سارفو]] || 44 || [[شاهه قليپور]]
|-
| 45 || [[شيرڪوٽ، شڪارپور|شيرڪوٽ]] || 46 || [[سومراڻي، شڪارپور|سومراڻي]] || 47 || [[طئب، لکي|طئب]] || 48 || [[ٺينڊا]]
|-
| 49 || [[اوستو عبدالحق]] || 50 || [[واهي مجيد]] || 51 || [[وزيرآباد، شڪارپور|وزيرآباد]] || 52 || [[آباد مالهاڻي]]
|}

== پڻ ڏسندا ==
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[رستم، سنڌ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{شڪارپور ضلعو}}
{{سنڌ جا تعلقا}}

[[زمرو:لکي غلام شاهه تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>a87ioaq17kma2kwesgmejnuplepoiox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امروٽ شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22836</id>
    <revision>
      <id>411734</id>
      <parentid>386751</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19318" sha1="prw4f3kmgsnia1ht746wkjriy6yzvsf" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو تاريخي ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = امروٽ شريف
| native_name             = امروٽ
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.8500|68.5833|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''امروٽ شريف''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ ديني مرڪز آهي. ڳوٺ [[ڳڙهي ياسين]] شهر کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Anti-Colonial Activists, Mosques and Mystics Of Amrot Sharif
 |url=https://sindhcourier.com/anti-colonial-activists-mosques-and-mystics-of-amrot-sharif/
 |work=Sindh Courier
 |date=11 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

امروٽ شريف جي تاريخي اهميت خاص طور تي سنڌ جي مشهور عالم، صوفي، سماجي سڌارڪ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل اڳواڻ [[تاج محمود امروٽي|مولانا سيد تاج محمود امروٽي]] سان وابسته آهي. سندس دور ۾ امروٽ شريف ديني تعليم، روحاني تربيت ۽ برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;TFTAmroti&quot;&gt;{{cite web
 |last=Rasheed
 |first=Shaikh Abdul
 |title=The Legend of Maulana Taj Mahmood Amroti
 |url=https://thefridaytimes.com/19-Jun-2020/the-legend-of-maulana-taj-mahmood-amroti
 |work=The Friday Times
 |date=19 June 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ujan1983&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ujan
 |first=Badruddin
 |title=Maulana Taj Mahmood Amroti 1857–1929
 |journal=Sindh Quarterly
 |volume=11
 |issue=2
 |year=1983
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
امروٽ شريف [[ڳڙهي ياسين تعلقو|تعلقي ڳڙهي ياسين]] جي ديهه امروٽ ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ امروٽ جو مقام لڳ ڀڳ 27.85° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.583° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Amrot Map
 |url=https://mapcarta.com/14714682
 |work=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ديهه ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلر آباد، ساهڙ ۽ ٻيون ننڍيون وسنديون پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=امروٽ شريف
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%BD+%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Maulānā Sayyid Taj Mahmūd Amrōtī.jpg|thumb|left|[[تاج محمود امروٽي|مولانا تاج محمود امروٽي]]، جنهن جي ديني، تعليمي ۽ سياسي سرگرمين سبب امروٽ شريف کي سنڌ جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل ٿيو.]]

امروٽ شريف جي جديد تاريخ [[تاج محمود امروٽي|مولانا سيد تاج محمود امروٽي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ خيرپور واري علائقي جي ديواني ڳوٺ ۾ ڄائو. ديني تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس خاندان امروٽ ڏانهن منتقل ٿيو ۽ اڳتي هلي هن ڳوٺ کي پنهنجي ديني ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;TFTAmroti&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

مولانا امروٽي [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي|حافظ محمد صديق ڀرچونڊيءَ]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. امروٽ ۾ سندس سرگرمين جي نتيجي ۾ ڳوٺ قادري-راشدي روحاني سلسلي جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان طالب علم ۽ مريد هتي اچڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== دارالعلوم قاسميه ==
امروٽ شريف جي تاريخ جو هڪ اهم ادارو هتي قائم ٿيل ديني مدرسو هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مولانا تاج محمود امروٽيءَ 1308هه/1890ع ڌاري مدرسو قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي '''دارالعلوم قاسميه''' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مدرسي جي انتظام ۽ تدريس سان سنڌ جي مشهور عالم ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻ [[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]] جو نالو خاص طور لاڳاپيل آهي. هو ديوبند مان تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ 1891ع ڌاري امروٽ آيو ۽ مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي صحبت ۾ هتي لڳ ڀڳ ست سال رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

[[File:Molana Sindhi.jpg|thumb|[[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]]، جنهن امروٽ شريف ۾ ڪيترائي سال ديني تدريس ۽ فڪري سرگرمين ۾ گذاريا.]]

سنڌيانا موجب مدرسي ۾ سنڌ سان گڏ پنجاب ۽ بلوچستان مان پڻ طالب علم تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا. هتي ديني علمن سان گڏ شاگردن ۾ سماجي شعور ۽ وطن سان وابستگي پيدا ڪرڻ تي پڻ زور ڏنو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن علمي مرڪز سان لاڳاپيل عالمن ۽ شاگردن ۾ [[احمد علي لاهوري|مولانا احمد علي لاهوري]]، مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي، مولوي عبدالرئوف سومرو مرزاپوري، مولوي يار محمد سومرو مرزاپوري ۽ ٻين جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ديني ۽ علمي مرڪز ==
مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي دور ۾ امروٽ شريف جو اثر رڳو مقامي سطح تائين محدود نه رهيو. سندس شاگردن ۽ خليفن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مدرسا ۽ ديني مرڪز قائم ڪيا. جديد تحقيق ۾ امروٽ سان لاڳاپيل علمي سلسلي جو اثر شڪارپور ضلعي جي ٻين ڳوٺن، جهڙوڪ نور محمد شجراه، تائين پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=The scholars who shaped Shikarpur
 |url=https://www.thenews.pk/tns/detail/1404316-the-scholars-who-shaped-shikarpur
 |work=The News International
 |date=15 March 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مولانا امروٽيءَ جي شاگردن ۽ خليفن ۾ مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي، مولانا حمادالله هاليجوي، ميان محمد صالح، سيد دين محمد شاهه، مولانا احمد علي لاهوري ۽ حافظ عبدالعزيز ڪالاباغي جهڙا عالم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار ==
امروٽ شريف جي اهميت ديني تعليم سان گڏ سنڌ جي برطانوي مخالف سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. مولانا تاج محمود امروٽي خلافت تحريڪ، عدم تعاون جي تحريڪ ۽ سنڌ جي ٻين سياسي ۽ مذهبي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;TFTAmroti&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ujan1983&quot;/&gt;

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي امروٽ ۾ رهائش سبب هي ڳوٺ ان فڪري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍجي ويو، جنهن اڳتي هلي برطانوي راڄ خلاف مختلف تحريڪن ۾ ڪردار ادا ڪيو. امروٽ ۾ ديني تدريس ۽ سياسي شعور هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

1920ع ۾ جيڪب آباد ۾ ٿيل خلافت ڪانفرنس ۾ مولانا تاج محمود امروٽيءَ عدم تعاون جي حق ۾ قرارداد پيش ڪئي، جيڪا منظور ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;&gt;{{cite web
 |last=Ahmed
 |first=Naeem
 |title=The prestigious shrine of Amrote Sharif
 |url=https://dailytimes.com.pk/305157/the-prestigious-shrine-of-amrote-sharif/
 |work=Daily Times
 |date=2 October 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مسجدون ۽ درگاهه ==
امروٽ شريف پنهنجي تاريخي مسجدن ۽ مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي درگاهه جي ڪري پڻ مشهور آهي. ڳوٺ جي پراڻين مسجدن مان '''مستي خان جامع مسجد''' جو ذڪر تاريخي تحقيق ۾ ملي ٿو. اها مسجد مقامي زميندار مستي خان دل سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي مريدن ۽ شاگردن جو تعداد وڌڻ کان پوءِ هڪ وڏي مسجد تعمير ڪئي وئي. مقامي تاريخ بابت تحقيق ۾ مشهور شڪارپوري رازي عبدالرحيم سومري کي ان مسجد جي اڏاوت سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

=== پاڻيءَ واري مسجد ===
امروٽ شريف ڀرسان هڪ تاريخي مسجد '''پاڻيءَ واري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن علائقي مان کيرٿر واهه جي اڏاوت ٿي رهي هئي ته واهه جو رستو مسجد واري هنڌ سان ٽڪراءَ ۾ آيو. مقامي روايت موجب مولانا تاج محمود امروٽي مسجد ڊاهڻ جي مخالفت ڪئي.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;/&gt;

ان کان پوءِ انجنيئرنگ حل ذريعي مسجد کي برقرار رکندي واهه جو پاڻي ان جي چوڌاري گذاريو ويو ۽ مسجد تائين پهچ لاءِ ٿنڀن تي رستو ٺاهيو ويو. انهيءَ سبب اها عمارت مقامي طور '''پاڻيءَ واري مسجد''' جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;/&gt;

== ڇاپخانو ۽ علمي سرگرميون ==
مولانا تاج محمود امروٽي امروٽ شريف ۾ هڪ ڇاپخانو پڻ قائم ڪيو، جنهن جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''محمود المطابع''' جي صورت ۾ ملي ٿو. ان ذريعي ديني مواد ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ قرآن سان لاڳاپيل مواد ڇاپيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;/&gt;

مولانا امروٽي سنڌي ٻوليءَ ۾ ديني لکڻين، شاعري ۽ قرآن جي ترجمي ۽ تفسير سان پڻ وابسته رهيو. سندس علمي سرگرمين سبب امروٽ شريف سنڌي ديني ادب جي تاريخ ۾ پڻ اهميت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;TFTAmroti&quot;/&gt;

== تاج محمود امروٽيءَ جي وفات ==
مولانا تاج محمود امروٽي 5 نومبر 1929ع تي وفات ڪئي ۽ کيس امروٽ شريف ۾ دفن ڪيو ويو. سندس مزار اڄ به ڳوٺ جي اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;DailyTimes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ujan1983&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ به خاندان، شاگردن ۽ خليفن ذريعي امروٽ جو ديني سلسلو جاري رهيو. مولانا سيد محمد شاهه امروٽي ۽ ٻين عالمن بابت سنڌيانا ۾ موجود سوانحي مواد مان پڻ امروٽ جي بعد واري علمي سرگرميءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سيد محمد شاهه امروٽي مولانا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%BD%D9%8A+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
امروٽ شريف ۾ روايتي ديني تعليم سان گڏ جديد سرڪاري تعليم جا ادارا پڻ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امروٽ شريف''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Directory: District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول امروٽ شريف''' پڻ قائم آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ هن هاءِ اسڪول کي ڳڙهي ياسين تعلقي، شڪارپور ضلعي جي سرڪاري ثانوي تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhBudgetSecondary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education III — Budget Estimates 2025–2026
 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي پرائمري تعليم واري بجيٽ ۾ پڻ '''GBPS Amrote Sharif Shikarpur''' لاءِ الڳ سرڪاري اسڪيم درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Primary (District Shikarpur) — Budget Estimates 2025–2026
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21188-Primary+%28District+Shikarpur%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
امروٽ شريف ۾ '''بنيادي صحت مرڪز امروٽ شريف''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي صحت مرڪزن واري سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو صحت سهولت ڪوڊ 233003 ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، صحت کاتو
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
امروٽ شريف ڳڙهي ياسين تعلقي جي مقامي انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ ۽ شڪارپور جي ضلعي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ '''امروٽ''' کي ڳڙهي ياسين واري عدالتي حد سان لاڳاپيل علائقي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations and Judicial Jurisdiction
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم تاريخي شخصيتون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b3e26; color:white; padding:8px;&quot; | '''امروٽ شريف سان لاڳاپيل اهم شخصيتون'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! وابستگي
! اهميت
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | '''[[تاج محمود امروٽي]]'''
| امروٽ شريف جو عالم ۽ روحاني اڳواڻ
| ديني تعليم، سماجي سڌارا ۽ برطانوي مخالف سياسي سرگرميون
|-
| style=&quot;background:#eef6ff;&quot; | '''[[عبيدالله سنڌي]]'''
| امروٽ ۾ لڳ ڀڳ ست سال تدريس ۽ تربيت
| عالم، مفڪر ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | '''[[احمد علي لاهوري]]'''
| امروٽ جي علمي سلسلي سان وابسته
| مشهور عالم ۽ خطيب
|-
| style=&quot;background:#eef6ff;&quot; | '''مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي'''
| تاج محمود امروٽيءَ جو شاگرد ۽ خليفو
| ديني تعليم ۽ تبليغ
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | '''سيد محمد شاهه امروٽي'''
| امروٽي خاندان سان تعلق
| عالم ۽ ديني شخصيت
|}

== تاريخي اهميت ==
امروٽ شريف جي اهميت ڪنهن وڏي شهري مرڪز جي حيثيت سبب نه، پر ان جي '''ديني، علمي، روحاني ۽ سياسي تاريخ''' سبب آهي. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ هتي قائم ٿيل مدرسي، مولانا تاج محمود امروٽي ۽ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سرگرمين امروٽ کي سنڌ جي ديني تعليم ۽ برطانوي مخالف فڪري تحريڪن جي اهم مقامي مرڪزن مان هڪ بڻايو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ujan1983&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Maulānā Sayyid Taj Mahmūd Amrōtī.jpg|مولانا سيد تاج محمود امروٽي
File:Molana Sindhi.jpg|مولانا عبيدالله سنڌي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[عبيدالله سنڌي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[احمد علي لاهوري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Badruddin Ujan, “Maulana Taj Mahmood Amroti 1857–1929”, ''Sindh Quarterly'', جلد 11، شمارو 2، 1983ع.
* Syed Mahmood Shah Bukhari, ''Azadi Jo Imam: Maulana Taj Muhammad Amroti''.
* [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، ”امروٽ شريف“.
* Zulfiqar Ali Kalhoro, “Anti-Colonial Activists, Mosques and Mystics of Amrot Sharif”, 2023ع.

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>prw4f3kmgsnia1ht746wkjriy6yzvsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انباھ شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22919</id>
    <revision>
      <id>411785</id>
      <parentid>363288</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24265" sha1="jibs441sqsnjiua8wyxbe9qrr1wmefd" xml:space="preserve">{{Short description|لکي غلام شاهه تعلقي، شڪارپور ضلعي ۾ صوفي درگاهه ۽ ڳوٺ}}

{{Infobox settlement
| name                    = انباھ شريف
| other_name              = هنباھ، هنباهه شريف
| native_name             = Anbah Shareef
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ صوفي درگاهه
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = انباھ شريف
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو|لکي غلام شاھ تعلقو]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| blank_name_sec1         = مشهور ماڳ
| blank_info_sec1         = [[داتا فيض درياهه شاهه]] جي درگاهه
}}

'''انباهه شريف'''، جنهن کي '''هنباهه''' يا '''هنباهه شريف''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر طرف واقع هڪ ڳوٺ ۽ صوفي مرڪز آهي. هي ڳوٺ خاص طور سنڌ جي صوفي شاعر ۽ درويش '''[[داتا فيض درياهه شاهه|سيد فيض محمد شاهه جيلاني، داتا فيض درياهه شاهه]]''' جي درگاهه سبب مشهور آهي. جديد تحقيق موجب انباهه شريف چڪ شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي ۽ هتي مختلف صوفي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي روحاني ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=ڪلهوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=دي نيوز آن سنڊي
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انباهه شريف ۾ سڀ کان نمايان صوفي ماڳن ۾ داتا فيض درياهه شاهه جو درگاهي مجموعو ۽ محمد شاهه مست جيلاني سان لاڳاپيل درگاهه شامل آهن. داتا فيض درياھ جي درگاھ سنڌ جي انهن صوفي مرڪزن مان شمار ڪئي وئي آهي، جتي تاريخي طور مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمند پڻ حاضري ڀريندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== نالو ==
ڳوٺ جي نالي جي اصل بابت ڪا حتمي دستاويزي شاهدي نه ملي آهي، البت مقامي روايت موجب پراڻي زماني ۾ جڏهن [[سنڌو درياھ]] ۾ چاڙهه ايندو هو ۽ ڪچي جا علائقا ٻڏي ويندا هئا، تڏهن مالوند ماڻهو پنهنجو چوپايو مال ڪاهي هن نسبتاً محفوظ هنڌ تي اچي گڏ ٿيندا هئا. مال ۽ ماڻهن جي وڏي ميڙ يا '''انبوھ''' سبب هن هنڌ کي پهرين ''انبوهه'' سڏيو ويو ۽ وقت سان لفظ جي اچار ۾ تبديلي اچي ''هنباھ'' يا ''انباهه'' جي صورت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڳوٺ هنباهه جو مختصر تاريخي پسمنظر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/864/read/45931
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هن روايت جو ذڪر سيد مهدي شاهه فياضيءَ جي ڪتاب ''انباهه ۾ آڙاهه'' سان لاڳاپيل مواد ۾ پڻ ملي ٿو. ان ڪري نالي جي اها تشريح مقامي روايت طور بيان ڪئي وڃي ٿي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل لساني اصل طور.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
انباهه شريف [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر پاسي ۽ سنڌو درياهه جي بچاءَ واري بند جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخي مواد موجب ڳوٺ جي اوڀر طرف سکر-بيگاري بند، اتر طرف آندلاڻي، اولهه طرف علي شاهه پير ۽ چڪ جو ڳوٺاڻو صحت مرڪز، جڏهن تہ ڏکڻ طرف يوسف علي شاهه پير ۽ چڪ جا رهائشي علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;

ڳوٺ خشڪيءَ جي رستن وسيلي چڪ، [[شڪارپور]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌوءَ جي ڪچي سان ويجهڙائي انباهه جي آبادڪاريءَ، مقامي معيشت ۽ نالي بابت روايتن تي پڻ اثر وڌو آهي.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;

== تاريخ ==
انباهه جي باقاعده آبادڪاريءَ جي شروعات بابت مڪمل سرڪاري يا قديم دستاويز موجود ناهن. مقامي تحقيق ۾ اندازو ڏنو ويو آهي تہ موجوده ڳوٺ جي آبادڪاري شايد [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي آخري دور ۾ وڌي. حاجي پير شاهه ۽ ٻين مقامي خاندانن کي هتي جي پراڻين آبادڪار گهراڻن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;

انباھ يا ''هنباھ'' نالي ڳوٺ جو هڪ اهم پراڻو لکيل حوالو ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. 1903ع ۾ ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال'' ۾ ڇپيل ديارام گدومل جي لکڻي ۾ چڪ ڀرسان '''هنباھ''' ڳوٺ جو ذڪر موجود آهي. بيان ۾ ڳوٺ ۾ ميلي، صوفين جي مڪان ۽ '''فيض محمد جيلاني''' جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اهو حوالو ثابت ڪري ٿو تہ انباھ ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڳ ئي هڪ سڃاتل صوفي مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Gidumal1903&quot;&gt;{{cite journal
 |last=گدومل
 |first=ديارام
 |title=حضوري جي ڪهاڻي
 |journal=جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال
 |year=1903
 |url=https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068%2C%2069%20and%2070%20s.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== داتا فيض درياھ شاھ ==
{{Main|داتا فيض درياھ شاھ}}

[[داتا فيض درياھ شاھ]] جو اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني''' هو. هو سيد پير شاهه جيلاني جو پٽ هو ۽ لڳ ڀڳ 1280هه/1863ع ۾ انباهه ۾ پيدا ٿيو. ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ هجري ۽ عيسوي سن جي تبديليءَ ۾ اختلاف ملي ٿو، پر 1280هه لڳ ڀڳ 1863ع سان ٺهڪي اچي ٿو ۽ سنڌيانا پڻ سندس ڄمڻ جو سال 1863ع ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFaiz&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChakChandan&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس والد [[نوشھرو فيروز]] جي معروف صوفي شاعر '''شاھ نصير''' جو معتقد هو. فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ شاهه نصير جي درگاهه تي ويندو هو. سندس ظاهري تعليم سيد ڌنل شاهه وٽ ٿي، جتي هن سنڌي، عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم ورتي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChakChandan&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه سنڌي، سرائڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي. پنهنجي ڪلام ۾ هن ڪيترن هنڌن تي پنهنجي محبوب طالب '''بابا ميرل فقير جاگيراڻي''' جو نالو تخلص طور استعمال ڪيو، جيڪو سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ هڪ منفرد روايت سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

هو 11 شوال 1325هه، مطابق 18 نومبر 1907ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار انباهه شريف ۾ آهي ۽ سنڌيانا موجب هر سال 11 ۽ 12 شوال تي سندس عرس ۽ ميلو منعقد ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFaiz&quot;/&gt;

== صوفي سلسلو ۽ فڪري روايت ==
داتا فيض درياهه جي خاندان جو روحاني لاڳاپو نوشهري فيروز جي شاهه نصير سان هو. دستياب مواد موجب انباهه جي بزرگن وٽ [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ٻنهي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب فيض درياهه پنهنجي هڪ فارسي شعر ۾ پاڻ کي قادري روايت سان وابسته ڪري ٿو، جڏهن تہ داتا ولايت شاهه جي ڪلام ۽ خاندان بابت ماخذن مان نقشبندي ۽ قادري ٻنهي روايتن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

درگاهه جي تاريخي فڪر ۾ مذهبن وچ ۾ رواداري به نمايان رهي آهي. شاهه نصير مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ هم آهنگيءَ جي تبليغ لاءِ مشهور هو ۽ انباهه جي صوفي روايت ۾ پڻ اهو عنصر برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه انباهه شريف جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ تعميراتي ماڳ آهي. موجوده درگاهي مجموعي ۾ مکيه مقبرو، ورانڊا، ويهڪون، مريدن جون قبرون ۽ '''فيض محل''' نالي عمارت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

مکيه مقبرو پنج قبن واري اڏاوت آهي. ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۾ محفوظ روايت موجب هي مقبرو امرتسر سان تعلق رکندڙ '''چرن سنگھ''' تعمير ڪيو، جيڪو داتا ولايت شاھ جو عقيدتمند ۽ عمارت ساز هو. بعد ۾ هن اسلام قبول ڪري '''محمد صالح شيخ''' نالو اختيار ڪيو. هن مقبري ۽ ورانڊي جي ڇتين تي مقدس ماڳن ۽ درگاهن جون تصويري سجاوٽون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

درگاھ جي رنگين ٽائلس، چٽسالي، قبن، محرابي دروازن ۽ مينارن سبب هي عمارت اتر سنڌ جي صوفي تعميراتي ورثي جو هڪ نمايان مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== فيض محل ==
درگاھ جي احاطي ۾ '''داتا فيض درياھ محل''' يا مختصر '''فيض محل''' پڻ واقع آهي. هي عمارت داتا فيض درياھ جي هندو طالب '''هرگوبند رام''' ٺهرائي هئي. هو اڳ [[خيرپور رياست]] جي حڪمران [[مير علي مراد خان ٽالپر]] وٽ ملازمت ڪندو هو، پر بعد ۾ نوڪري ڇڏي داتا فيض درياهه جو طالب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

عمارت شروعات ۾ هڪ ڪمري تي مشتمل هئي. بعد ۾ داتا ولايت شاھ ان ۾ ورانڊو شامل ڪرايو ۽ پوءِ بگن شاهه ثاني ان ورانڊي جي ٻيهر تعمير ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

فيض محل جي تاريخ ۽ داتا فيض درياهه جي هندو مريدن جي موجودگي انباھ شريف جي صوفي روايت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جو اهم مثال آهي.

== هندو ۽ سک عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه جي عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ ڪيترائي هندو به شامل هئا. تاريخي مواد ۾ '''هرگوبند رام'''، '''ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' جا نالا ملي ٿا. ڀائي هاسا رام جو تعلق [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان ۽ ڀائي گرڏنو جو تعلق [[باقراڻي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند چرن سنگهه سک خاندان سان تعلق رکندو هو. هن درگاهه جي موجوده پنج قبن واري مقبري جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي پسمنظر سبب انباهه شريف جي درگاهه کي سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت ۽ مذهبي رواداريءَ جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== گادي نشين ==
داتا فيض درياھ شاھ شادي نه ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاھ ثاني، مشهور بگن شاھ اول''' درگاھ جي سنڀال سنڀالي. ان کان پوءِ خاندان اندر گادي نشينيءَ جو سلسلو جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BegumBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا بگن شاهه ۽ درگاهه هنباهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#754c78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''انباھ شريف جي درگاھ جا گادي نشين'''
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | ترتيب
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | لاڳاپو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | وفات
|-
| 1
| '''[[بگن شاھ اول]]'''
| داتا فيض درياھ جو ڀائٽو
| 1930ع ڌاري&lt;ref name=&quot;BegumBiography&quot;/&gt;
|-
| 2
| '''[[داتا ولايت علي شاھ]]'''
| بگن شاهه اول جو پٽ
| 17 مارچ 1982ع&lt;ref name=&quot;Vilayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا ولايت شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34381
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3
| '''[[بگن شاھ ثاني]]'''
| داتا ولايت شاھ جو پٽ
| 2003ع/2004ع ڌاري&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BegumBiography&quot;/&gt;
|-
| 4
| '''سيد جان محمد شاھ'''
| بگن شاھ ثاني جو پٽ
| موجوده گادي نشين&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;
|}

مختلف مقامي ماخذن ۾ وفات جي ڪجهه سالن يا گادي نشينن جي ترتيب بابت معمولي اختلاف ملن ٿا؛ مٿين ترتيب جديد ميداني تحقيق ۽ خاندان بابت ڇپيل مواد جي ڀيٽ تي ٻڌل آهي.

== داتا ولايت شاھ ==
داتا ولايت علي شاهه انباهه شريف جي اهم صوفي شاعرن مان هو. هن سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ ڪافي شاعري ڪئي. سندس چونڊ ڪلام '''''انباھ ۾ آڙاھ''''' جي نالي سان سيد مهدي شاهه فياضيءَ 1990ع ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaArah&quot;&gt;{{cite web
 |title=انباهه ۾ آڙاهه
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%81+%DB%BE+%D8%A2%DA%99%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ڇپيل ڪتاب ۾ 100 ڪافيون شامل آهن، جڏهن تہ سنڌيانا موجب درگاھ تي محفوظ قلمي نسخي ۾ 371 ڪافيون، 48 بيت ۽ سه حرفيون شامل هيون. ڪلام کي راڳن ۽ انهن جي ڳائڻ جي روايتي وقتن مطابق ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaArah&quot;/&gt;

داتا ولايت شاھ 17 مارچ 1982ع تي وفات ڪئي ۽ سندس مزار پڻ درگاهه جي احاطي ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;Vilayat&quot;/&gt;

== صوفي شاعري ۽ راڳ ==
انباھ شريف جي درگاھ سان صوفي ڪافي ڳائڻ ۽ يڪتاري واري راڳ جي مضبوط روايت لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياھ جي ڪلام کي سندس طالب بابا ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري ۽ بهاول فقير لاشاري ڳائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

بعد ۾ درگاهه سان لاڳاپيل مختلف فقيرن ۽ ڳائڻن هن روايت کي اڳتي وڌايو. هارون ميربحر، جيڪو بگن شاهه اول جو طالب ٿيو، پڻ صوفي ڪلام ڳائڻ سان مشهور ٿيو. سندس خاندان مان اڳتي هلي صوفي راڳ جي روايت سان لاڳاپيل شخصيتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;BegumBiography&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثاني پاڻ پڻ شاعر هئا، جنهن ڪري درگاهه رڳو زيارتگاهه نه پر سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جو هڪ مقامي ادبي مرڪز به رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaArah&quot;/&gt;

== عرس ۽ ميلو ==
داتا فيض درياهه شاهه جو ساليانو عرس هجري مهيني [[شوال]] ۾ منعقد ٿئي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مکيه تقريبون 11 ۽ 12 شوال تي ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaFaiz&quot;/&gt;

عرس دوران سنڌ جي مختلف حصن مان عقيدتمند انباهه شريف اچن ٿا. درگاهه تي صوفي ڪلام، راڳ، فاتحه، اجتماعي دعا ۽ لنگر جون روايتون رهن ٿيون. پراڻن لکيل حوالن مان معلوم ٿئي ٿو تہ انباهه ۾ ميلو ويهين صديءَ جي شروعات کان به اڳ قائم هو؛ 1903ع ۾ ڇپيل هڪ بيان ۾ هنباهه پهچڻ وقت ميلي جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Gidumal1903&quot;/&gt;

== مذهبي رواداري ==
انباهه شريف جي تاريخ جو نمايان پهلو مختلف مذهبي برادرين جي ماڻهن جو صوفي درگاهه سان لاڳاپو رهيو آهي. هندو طالب هرگوبند رام طرفان فيض محل جي اڏاوت، ٻين هندو عقيدتمندن جا نالا ۽ سک عقيدتمند چرن سنگهه جو مقبري جي تعمير ۾ حصو هن روايت جا دستاويزي مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

ان ڪري محققن انباهه شريف کي سنڌ جي ان صوفي ثقافت سان ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ عقيدت، موسيقي، شاعري ۽ درگاهي روايت ذات ۽ مذهب جي حدن کان مٿي سماجي ميل جول جو ذريعو بڻجنديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
انباهه شريف سان ڪيترائي شاعر، اديب ۽ سماجي ڪارڪن پڻ وابسته رهيا آهن. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه سان گڏ ڪامريڊ ۽ شاعر '''ابو شوڪت حمزو''' جي جنم ڀومي طور پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;

درگاهه سان لاڳاپيل ادبي ورثي ۾ داتا فيض درياهه جو سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ڪلام، داتا ولايت شاهه جو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ بگن شاهه ثاني جو صوفي ڪلام اهم آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaArah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذن ۾ انباهه ==
انباهه بابت دستياب مواد کي مجموعي طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#356b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''انباهه شريف بابت اهم ماخذ'''
! style=&quot;background:#dcebee;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#dcebee;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebee;&quot; | اهميت
|-
| ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال''
| 1903ع
| هنباهه، ميلي، صوفي مڪان ۽ فيض محمد جيلانيءَ جو شروعاتي لکيل حوالو&lt;ref name=&quot;Gidumal1903&quot;/&gt;
|-
| ''قلندر خطاب''
| 1934ع
| داتا فيض درياهه ۽ خاندان بابت پراڻو سوانحي ماخذ؛ جديد تحقيق ۾ حوالو ڏنل&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;
|-
| ''انباهه ۾ آڙاهه''
| 1990ع
| داتا ولايت شاهه جو ڪلام ۽ درگاهه جي روايتن بابت اهم ڪتاب&lt;ref name=&quot;SindhianaArah&quot;/&gt;
|-
| ''چڪ جا چندن هار''
| جديد ڇاپو
| چڪ ۽ هنباهه جي صوفي، علمي ۽ سماجي شخصيتن بابت مواد&lt;ref name=&quot;ChakChandan&quot;/&gt;
|-
| ''جهڄيو جهانگين ڪاڻ''
| جديد تحقيق
| ڳوٺ هنباهه جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ سماجي تاريخ بابت مواد&lt;ref name=&quot;BukhariVillage&quot;/&gt;
|-
| ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي ميداني تحقيق
| 2023ع
| درگاهه جي فن تعمير، گادي نشيني، هندو ۽ سک عقيدتمندن ۽ صوفي سلسلن بابت تفصيلي جديد مطالعو&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;
|}

== تصويرن بابت ==
هن وقت [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي انباهه شريف يا داتا فيض درياهه جي درگاهه جي اهڙي تصديق ٿيل آزاد تصوير آسانيءَ سان دستياب نظر نٿي اچي، جنهن جو فائل نالو محفوظ نموني هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجي. درگاهه جون تصويرون ٻين ويب ماخذن تي موجود آهن، پر اهي لازمي طور وڪيميڊيا ڪامنز جي آزاد لائسنس هيٺ ناهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

درگاهه يا فيض محل جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿيڻ کان پوءِ هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[داتا فيض درياھ شاھ]]
* [[داتا ولايت علي شاھ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[نوشھرو فيروز]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* مهدي شاهه فياضي، مرتب، ''انباهه ۾ آڙاهه''، داتا فيض درياهه اڪيڊمي، 1990ع.
* آزاد بخاري، ''چڪ جا چندن هار''.
* ''قلندر خطاب''، مرتب علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ؛ اصل ترتيب 1934ع، بعد وارو ڇاپو 2002ع.
* ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ”انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو“، 2023ع.

[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:لکي غلام شاھ تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون درگاهون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ثقافت]]</text>
      <sha1>jibs441sqsnjiua8wyxbe9qrr1wmefd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کيرٿر جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31256</id>
    <revision>
      <id>411745</id>
      <parentid>276170</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30642" sha1="4o309ksplpz05ogaxygdb9la873olbz" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۽ بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع جابلو سلسلو}}
{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جبل
| native_name       = کيرٿر جابلو سلسلو
| photo             = Kirthar park.jpg
| photo_size        = 280
| photo_caption     = [[کيرٿر قومي پارڪ]] ۾ کيرٿر جبلن جو منظر
| map               = Pakistan
| map_caption       = پاڪستان ۾ کيرٿر جبلن جو مقام
| map_relief        = yes
| location          = [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]]
| highest           = [[زرڊڪ چوٽي]]
| elevation_m       = 2260
| elevation_ref     = &lt;ref name=&quot;PhysicalGeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction and Physical Geology
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/16981.pdf
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| coordinates       = {{coord|27|00|00|N|67|09|20|E|region:PK_type:mountain|display=inline,title}}
}}

'''کيرٿر جبل''' يا '''کيرٿر جابلو سلسلو''' [[پاڪستان]] جي اولهه [[سنڌ]] ۽ اوڀر [[بلوچستان]] ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kīrthar Range
 |url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range
 |website=Encyclopædia Britannica
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي [[مولا ندي]] واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي [[ڪيپ مونز]] ۽ [[عربي سمنڊ]] جي ويجهو پهچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر، سنڌ جي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Man and Environment
 |volume=24
 |publisher=Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies
 |year=1999
 |page=36
 |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.06855/page/36/mode/1up
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو.

[[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|thumb|left|کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر]]

== نالو ==
''کيرٿر'' نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب ''کير'' يا ''ڪير'' جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ''ٿر'' جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي.

قديم جاگرافيءَ بابت [[ايم ايڇ پنهور]] مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PanhwarAncient&quot;&gt;{{cite web
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |url=https://www.panhwar.com/ancientgeogriphal.html
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون [[ڪراچي]] جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي [[کاسا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]] کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;/&gt;

کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي [[ڪيپ مونز]] تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان [[سوناري]] نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;AntiquitySonari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan)
 |url=https://www.antiquity.ac.uk/projgall/biagi341
 |website=Antiquity
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا ===
کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ [[گاج نئي]]، [[نئي نلي]]، [[نئي نئنگ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[حب ندي]] سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن.

[[گاج نئي]] اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Special report: Wasteland foretold
 |url=https://www.dawn.com/
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ارضيات ==
ارضياتي طور کيرٿر، '''سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي''' جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف [[سليمان جبل]] تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Wandrey |first1=C. J.
 |last2=Law |first2=B. E.
 |last3=Shah |first3=Haider Ali
 |title=Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India
 |url=https://www.usgs.gov/publications/sembar-gorughazij-composite-total-petroleum-system-indus-and-sulaiman-kirthar-geologic
 |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]]
 |year=2004
 |doi=10.3133/b2208C
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirthar Range
 |url=https://www.stratigraphy.pk/province/kirthar-range/
 |website=Pakistan Stratigraphy
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; علائقي ۾ [[ائوسين]] دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;/&gt;

[[File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو]]

== اهم چوٽيون ==
کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ '''7,430 فٽ (2,260 ميٽر)''' آهي.&lt;ref name=&quot;PhysicalGeology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Provincial Series: Baluchistan
 |last=Hughes-Buller
 |first=Ralph
 |publisher=Superintendent of Government Printing
 |year=1908
 |page=93
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105552/page/n123
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#476b43; color:white; font-size:115%;&quot; | '''کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | لڳ ڀڳ بلندي
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | اهميت
|-
| '''[[زرڊڪ چوٽي]]'''
| 2,260 ميٽر&lt;br&gt;7,430 فٽ
| کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي
|-
| '''[[ڪتي جي قبر]]'''
| لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر&lt;br&gt;6,878 فٽ
| سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ
|-
| '''باروغ'''
| لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر
| سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ
|-
| '''[[گورک هل اسٽيشن|گورک]]'''
| لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر&lt;br&gt;5,688 فٽ
| سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ
|}

[[File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|left|کيرٿر ۾ [[ڪتي جي قبر]] واري چوٽي]]

=== ڪتي جي قبر ===
'''[[ڪتي جي قبر]]''' کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Tourism potential
 |url=https://www.dawn.com/news/1870002/tourism-potential
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 November 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ''ڪتي جي قبر'' نالو مليو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty
 |url=https://dailytimes.com.pk/413903/kutte-ji-kabar-a-celebration-of-loyalty/
 |website=Daily Times
 |date=17 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گورک ===
[[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[گورک هل اسٽيشن]] جو منظر]]

'''[[گورک هل اسٽيشن]]''' دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو.

== قدرتي ماحول ==
کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا.

اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي.

== کيرٿر قومي پارڪ ==
[[File:Kirthar park view 2.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر]]

{{Main|کيرٿر قومي پارڪ}}

'''[[کيرٿر قومي پارڪ]]''' 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khirthar National Park
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/18-06-2019/khirthar-national-park
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=18 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Report of the 6th Session of the World Heritage Committee
 |url=https://whc.unesco.org/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |year=1982
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
[[File:Kirthar park gazelle.jpg|thumb|[[چنڪارا]]، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ]]

کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن:

* [[سنڌي جهنگلي ٻڪري|سنڌ آئيبيڪس]]
* [[اوريال]]
* [[چنڪارا]]
* [[ڌاري دار بگهڙ]]
* [[ڀورو بگهڙ]]
* [[سونھري گدڙ]]
* [[جهنگلي ٻلي]]
* [[ڪارڪل]]
* [[ماکي خور بجو]]
* [[هندستاني لومڙ]]
* [[هندستاني سيهڙ]]

کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=اقبال
 |first1=ايم. اي.
 |last2=خان
 |first2=ايم. زي.
 |last3=گاچل
 |first3=جي. ايس.
 |last4=زبير
 |first4=ايس.
 |title=Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh
 |journal=Sindh University Research Journal
 |volume=50
 |issue=2
 |pages=287–294
 |year=2018
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان مطالعي ۾ [[محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]] مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt; مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ==
کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي.

جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان [[هاڪڙا ثقافت]]، [[نال ثقافت]]، [[آمري ثقافت]]، [[ڪوٽڏيجي ثقافت]] ۽ پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ابڙو
 |first1=تسليم عالم
 |last2=چانڊيو
 |first2=محمد امين
 |last3=ناز
 |first3=نويده
 |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal for Social Science Archives
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=2584–2596
 |year=2026
 |doi=10.59075/jssa.v4i1.692
 |url=https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

=== جبلن تي چٽسالي ===
کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

=== تونگ جا مقبرا ===
[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تونگ جا مقبرا]]]]

'''[[تونگ جا مقبرا]]''' کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ [[ٿاڻو بولا خان]] ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |website=Heritage of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي قبرستان خاص طور [[برفت]] قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;/&gt;

== قديم وسنديون ==
کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران '''ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو''' جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

[[حمل ڍنڍ]] جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

== انساني آبادي ==
کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾:
* مال پالڻ؛
* برساتي ۽ محدود زراعت؛
* ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛
* مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛
شامل آهن.

علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور [[برفت]]، [[ڇٽو]]، [[گبول]]، [[لاشاري]]، [[چانڊيو]]، [[مري]]، [[بوزدار]] ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

== سياحت ==
کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾:
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* قدرتي چشما
* جابلو واديون
* آثار قديمه جا ماڳ
شامل آهن.

کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt; جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

== ماحولياتي اهميت ۽ خطرا ==
کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو.

علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن:
* غيرقانوني شڪار؛
* چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛
* معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛
* روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛
* ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛
* قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي.

حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Kirthar park.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر
File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|کيرٿر جون خشڪ پهاڙي سطحون
File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر ۾ قدرتي ٿڌي پاڻيءَ جو چشمو
File:Kirthar park gazelle.jpg|کيرٿر ۾ چنڪارا
File:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جي جابلو زمين
File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تونگ جا تاريخي مقبرا
File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|ڪتي جي قبر واري چوٽي
File:Gorakh Hill.JPG|گورک هل اسٽيشن
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[زرڊڪ چوٽي]]
* [[گاج نئي]]
* [[نئي نئنگ]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* [[ڪاڇو]]
* [[ڪوهستان، سنڌ]]
* [[سنڌ جا جبل]]
* [[پاڪستان جا جابلو سلسلا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |publisher=Sindh Study Centre, University of Sindh
 |year=2004
 |language=en}}
* {{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Kirthar Mountains}}

[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:بلوچستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:بلوچستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:کيرٿر]]


{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جابلو سلسلو&lt;br&gt; کيرٿر جبل جون قطارون&lt;br&gt; (وڏي ۾ وڏي چوٽي:ڪتي جي قبر)
| other_name        = ''Arbiti Mountains''&lt;ref&gt;Arbita or Arbitani according to [[Ptolemy]], named after a local tribe, the Arabitae&lt;/ref&gt;
| native_name       = کير ٿر جبل جو سلسلو&lt;BR&gt;سلسلہ كوه کیر تھر
| native_name_lang  = Sindhi&lt;BR&gt;Urdu
|photo=Kirthar park.jpg
| photo_size        = 
| photo_alt         = 
| photo_caption     = کيرٿر نئشنل پارڪ جو منظر جيڪو سنڌ جي جھنگلي جيوت جو ھڪ وڏو علائقو آهي.
| country1         =
 {{PAK}}
| map               = Pakistan
| map_alt           = 
| map_caption       = سليمان جبل جي ڏکڻ م سنڌ بلوچستان سرحد تي
| map_relief        = 
| map_size          = 
| country2         =
| country3         = 
| country4         = 
| country5          =
| region_type      =
| region           = ايشيا
| border           =
| highest          = [[ڪتي جي قبر]]
| coordinates      = {{coord|27|00|00|N|67|15|56|E|source:wikidata|display=inline,title}}
| location          = ڪرخ، بلوچستان
| label             = 
| label_position    = 
| elevation_m       = 2151
| elevation_ref     = 
| prominence_m      = 
| prominence_ref    = 
| isolation_km      =
| isolation_ref     =
| parent_peak       = 
| listing           = 
| translation       =
| language          =
| pronunciation     =
| range             = 
| coordinates_ref   = 
| topo              = 
| type              = 
| age               = 
| volcanic_arc      =
| volcanic_belt     =
| volcanic_field    =
| volcanic_arc/belt =
| last_eruption     = 
| first_ascent      = 
| easiest_route     = 
| normal_route      =
| access            =
}}
'''کيرٿر جبلن جو سلسلو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Kirthar Mountains Range}} ({{lang-ur|سلسلہ كوه کھیرتھر}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] ۽ [[سنڌ]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wildlife.pk/index.php?cmd=mountain&amp;action=pakistan|title=.:: Wildlife of Pakistan ::.|website=www.wildlife.pk}}&lt;/ref&gt; ھي جبل سنڌو ندي جي ھيٺين حصي ۽ بلوچستان جي اوڀر پاسي واري ميداني علائقي جي وچ ۾ جبلن جو کوڙ ننڍين وڏين قطارن تي مشتمل آھي جيڪي اتر کان ڏکڻ طرف عربي سمنڊ تائين سنڌ بلوچستان سرحدن جي ٻنھي پاسن تي ڦھليل آھن. اتر ۾ انھن جي بلندي 8000 فٽن تائين ۽ ڏکڻ پاسي 4000 فٽن تائين آھي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range|title=Kirthar Range - mountain region, Pakistan|publisher=}}&lt;/ref&gt; 

ھن جبل جي سڀ کان اوچي چوٽي &quot;ڪتي جي قبر&quot; آھي جيڪا ڏاڙھيارو ۾ واقع آهي، ٻيون چوٽيون باروغ ۽ گورک آھن. باروغ بروهي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني وڏو موٽو جبل آھي. اتي اڄ بہ ساسولي بروھي رھندڙ آھن ۔ ھيءُ 190 ميل (310 ڪلوميٽر) ڊگھي جابلو قطار آھي ۽ بلوچستان ۾ مولا درياھ (مولا ندی) کان وٺي ڪري ڏکڻ ۾ ڪراچي جي ڪيپ مواري وٽان عربي سمنڊ تائين وڃي ٿو.

== ٿڌيون چوٽيون ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ [[مولا ندي]] کان ڏکڻ طرف [[گاج ندي]] تائين اوچيون چوٽيون آهن جيڪي سمنڊ جي سطح کان مٿي هجڻ ڪري نهايت ٿڌيون آهن. اهي چوٽيون سنڌ جي سرحدن ۾اچي وڃن ٿيون. انهن ۾ “[[ڪتي جي قبر]]“ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 7000 فوٽ مٿي آهي. “[[ڪچرڪ]]“ چوٽي بہ ايتري ئي مٿانهين آهي. [[گورک هل اسٽيشن]] 5688 فوٽ اوچي چوٽي آهي جتي جون جولاءِ ۾ گرمي پد 17 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي.

== قديم تهذيبي آثار ==
گيرٿر جابلو سلسلي ۾ ٽڪرين جو سلسلو هيٺ مٿانهين نموني سان آهي جيڪي ڀونءِ وگيانيءَ جي علم موجب مختلف قسم جون جابلو ٽڪريون آهن. کيرٿر جي ڄمار تمام وڏي ڪٿي وئي آهي. کيرٿر ۾ برساتن ۾ نئيون وهن ٿيون جن جي ڍورن ۾ پاڻي گڏ ٿئي ٿو سو ڪافي عرصي تائين بيهي ٿو. ان کان علاوه پاڻي جا قدرتي چشما به جام آهن. انهن چشمن ۽ ڍورن جي ڪناري سنڌ توڙي بلوچستان جي سرحدن ۾ قديم تهذيبي آثار تمام گهڻا آهن. سالاري نئي، گاج نئي، نلي نئي، ڪڪڙاني نئي، انگئي نئي، نئيگ نئي، نغاول نئي کان علاوه ٻيين نئين جي ڍورن ڪناري قبل مسيح کان عيسوي سن جي دورن جي جبلن تي چٽسالي (Rock Carving) موجود آهي. ان کان سواءِ سالاري ويجهو هراڙ وادي ۾ بستي، گاج ڪناري ڪيتريون ئي قديم بستيون، نئي نري يا نلي وٽ کانئونٿي بستي، ڪارو ڪوٽ، ميان جو ڪوٽ، غازي شاھ يا گاجي شاھ دڙو، نئيگ ۾ لکمير جي ماڙي، گورنڊي جا دڙا ۽ ٻين بستين جا آثار آهن جيڪي اين جي مجمدار موجب آمري، نال، قلي تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا همعصر آهن ته ڪي ڪنجهي جي دور جون بستيون آهن. هن سلسلي ۾ نلي ۽ ڪائي وارويون غارون به آهن تہ لڪي جبلن ۾ رنيڪوٽ به آهي. فاسلس ته لاتعداد مليا آهن.

== رهندڙ ماڻهو ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ سنڌي، بلوچ ۽ بروهي رهن ٿا جن جو ميل جول به پاڻ ۾ رهي ٿو.

== گئلري ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;
فائل:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ ۾ پاڻي جو ٿڌو چشمو
فائل:Kirthar park gazelle.jpg|
[[چنڪارا]] ھرڻي کيرٿر جبل ۾
فائل:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ جو ھڪ ٻيو منظر
فائل:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تؤنگ وارا مقبرا
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل ۽ ٽڪريون]]</text>
      <sha1>4o309ksplpz05ogaxygdb9la873olbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411746</id>
      <parentid>411745</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30614" sha1="4yjhrhc6px33jxld3wnvvag8s89hd9v" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۽ بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع جابلو سلسلو}}
{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جبل
| native_name       = کيرٿر جابلو سلسلو
| photo             = Kirthar park.jpg
| photo_size        = 280
| photo_caption     = [[کيرٿر قومي پارڪ]] ۾ کيرٿر جبلن جو منظر
| map               = Pakistan
| map_caption       = پاڪستان ۾ کيرٿر جبلن جو مقام
| map_relief        = yes
| location          = [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]]
| highest           = [[زرڊڪ چوٽي]]
| elevation_m       = 2260
| elevation_ref     = &lt;ref name=&quot;PhysicalGeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction and Physical Geology
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/16981.pdf
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| coordinates       = {{coord|27|00|00|N|67|09|20|E|region:PK_type:mountain|display=inline,title}}
}}

'''کيرٿر جبل''' يا '''کيرٿر جابلو سلسلو''' [[پاڪستان]] جي اولهه [[سنڌ]] ۽ اوڀر [[بلوچستان]] ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kīrthar Range
 |url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range
 |website=Encyclopædia Britannica
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي [[مولا ندي]] واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي [[ڪيپ مونز]] ۽ [[عربي سمنڊ]] جي ويجهو پهچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر، سنڌ جي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Man and Environment
 |volume=24
 |publisher=Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies
 |year=1999
 |page=36
 |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.06855/page/36/mode/1up
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو.

[[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|thumb|left|کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر]]

== نالو ==
''کيرٿر'' نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب ''کير'' يا ''ڪير'' جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ''ٿر'' جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي.

قديم جاگرافيءَ بابت [[ايم ايڇ پنهور]] مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PanhwarAncient&quot;&gt;{{cite web
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |url=https://www.panhwar.com/ancientgeogriphal.html
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون [[ڪراچي]] جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي [[کاسا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]] کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;/&gt;

کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي [[ڪيپ مونز]] تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان [[سوناري]] نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;AntiquitySonari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan)
 |url=https://www.antiquity.ac.uk/projgall/biagi341
 |website=Antiquity
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا ===
کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ [[گاج نئي]]، [[نئي نلي]]، [[نئي نئنگ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[حب ندي]] سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن.

[[گاج نئي]] اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Special report: Wasteland foretold
 |url=https://www.dawn.com/
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ارضيات ==
ارضياتي طور کيرٿر، '''سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي''' جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف [[سليمان جبل]] تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Wandrey |first1=C. J.
 |last2=Law |first2=B. E.
 |last3=Shah |first3=Haider Ali
 |title=Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India
 |url=https://www.usgs.gov/publications/sembar-gorughazij-composite-total-petroleum-system-indus-and-sulaiman-kirthar-geologic
 |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]]
 |year=2004
 |doi=10.3133/b2208C
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirthar Range
 |url=https://www.stratigraphy.pk/province/kirthar-range/
 |website=Pakistan Stratigraphy
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; علائقي ۾ [[ائوسين]] دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;/&gt;

[[File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو]]

== اهم چوٽيون ==
کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ '''7,430 فٽ (2,260 ميٽر)''' آهي.
&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Provincial Series: Baluchistan
 |last=Hughes-Buller
 |first=Ralph
 |publisher=Superintendent of Government Printing
 |year=1908
 |page=93
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105552/page/n123
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#476b43; color:white; font-size:115%;&quot; | '''کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | لڳ ڀڳ بلندي
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | اهميت
|-
| '''[[زرڊڪ چوٽي]]'''
| 2,260 ميٽر&lt;br&gt;7,430 فٽ
| کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي
|-
| '''[[ڪتي جي قبر]]'''
| لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر&lt;br&gt;6,878 فٽ
| سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ
|-
| '''باروغ'''
| لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر
| سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ
|-
| '''[[گورک هل اسٽيشن|گورک]]'''
| لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر&lt;br&gt;5,688 فٽ
| سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ
|}

[[File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|left|کيرٿر ۾ [[ڪتي جي قبر]] واري چوٽي]]

=== ڪتي جي قبر ===
'''[[ڪتي جي قبر]]''' کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Tourism potential
 |url=https://www.dawn.com/news/1870002/tourism-potential
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 November 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ''ڪتي جي قبر'' نالو مليو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty
 |url=https://dailytimes.com.pk/413903/kutte-ji-kabar-a-celebration-of-loyalty/
 |website=Daily Times
 |date=17 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گورک ===
[[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[گورک هل اسٽيشن]] جو منظر]]

'''[[گورک هل اسٽيشن]]''' دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو.

== قدرتي ماحول ==
کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا.

اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي.

== کيرٿر قومي پارڪ ==
[[File:Kirthar park view 2.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر]]

{{Main|کيرٿر قومي پارڪ}}

'''[[کيرٿر قومي پارڪ]]''' 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khirthar National Park
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/18-06-2019/khirthar-national-park
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=18 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Report of the 6th Session of the World Heritage Committee
 |url=https://whc.unesco.org/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |year=1982
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
[[File:Kirthar park gazelle.jpg|thumb|[[چنڪارا]]، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ]]

کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن:

* [[سنڌي جهنگلي ٻڪري|سنڌ آئيبيڪس]]
* [[اوريال]]
* [[چنڪارا]]
* [[ڌاري دار بگهڙ]]
* [[ڀورو بگهڙ]]
* [[سونھري گدڙ]]
* [[جهنگلي ٻلي]]
* [[ڪارڪل]]
* [[ماکي خور بجو]]
* [[هندستاني لومڙ]]
* [[هندستاني سيهڙ]]

کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=اقبال
 |first1=ايم. اي.
 |last2=خان
 |first2=ايم. زي.
 |last3=گاچل
 |first3=جي. ايس.
 |last4=زبير
 |first4=ايس.
 |title=Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh
 |journal=Sindh University Research Journal
 |volume=50
 |issue=2
 |pages=287–294
 |year=2018
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان مطالعي ۾ [[محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]] مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt; مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ==
کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي.

جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان [[هاڪڙا ثقافت]]، [[نال ثقافت]]، [[آمري ثقافت]]، [[ڪوٽڏيجي ثقافت]] ۽ پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ابڙو
 |first1=تسليم عالم
 |last2=چانڊيو
 |first2=محمد امين
 |last3=ناز
 |first3=نويده
 |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal for Social Science Archives
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=2584–2596
 |year=2026
 |doi=10.59075/jssa.v4i1.692
 |url=https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

=== جبلن تي چٽسالي ===
کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

=== تونگ جا مقبرا ===
[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تونگ جا مقبرا]]]]

'''[[تونگ جا مقبرا]]''' کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ [[ٿاڻو بولا خان]] ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |website=Heritage of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي قبرستان خاص طور [[برفت]] قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;/&gt;

== قديم وسنديون ==
کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران '''ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو''' جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

[[حمل ڍنڍ]] جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

== انساني آبادي ==
کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾:
* مال پالڻ؛
* برساتي ۽ محدود زراعت؛
* ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛
* مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛
شامل آهن.

علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور [[برفت]]، [[ڇٽو]]، [[گبول]]، [[لاشاري]]، [[چانڊيو]]، [[مري]]، [[بوزدار]] ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

== سياحت ==
کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾:
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* قدرتي چشما
* جابلو واديون
* آثار قديمه جا ماڳ
شامل آهن.

کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt; جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

== ماحولياتي اهميت ۽ خطرا ==
کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو.

علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن:
* غيرقانوني شڪار؛
* چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛
* معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛
* روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛
* ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛
* قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي.

حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Kirthar park.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر
File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|کيرٿر جون خشڪ پهاڙي سطحون
File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر ۾ قدرتي ٿڌي پاڻيءَ جو چشمو
File:Kirthar park gazelle.jpg|کيرٿر ۾ چنڪارا
File:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جي جابلو زمين
File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تونگ جا تاريخي مقبرا
File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|ڪتي جي قبر واري چوٽي
File:Gorakh Hill.JPG|گورک هل اسٽيشن
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[زرڊڪ چوٽي]]
* [[گاج نئي]]
* [[نئي نئنگ]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* [[ڪاڇو]]
* [[ڪوهستان، سنڌ]]
* [[سنڌ جا جبل]]
* [[پاڪستان جا جابلو سلسلا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |publisher=Sindh Study Centre, University of Sindh
 |year=2004
 |language=en}}
* {{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Kirthar Mountains}}

[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:بلوچستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:بلوچستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:کيرٿر]]


{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جابلو سلسلو&lt;br&gt; کيرٿر جبل جون قطارون&lt;br&gt; (وڏي ۾ وڏي چوٽي:ڪتي جي قبر)
| other_name        = ''Arbiti Mountains''&lt;ref&gt;Arbita or Arbitani according to [[Ptolemy]], named after a local tribe, the Arabitae&lt;/ref&gt;
| native_name       = کير ٿر جبل جو سلسلو&lt;BR&gt;سلسلہ كوه کیر تھر
| native_name_lang  = Sindhi&lt;BR&gt;Urdu
|photo=Kirthar park.jpg
| photo_size        = 
| photo_alt         = 
| photo_caption     = کيرٿر نئشنل پارڪ جو منظر جيڪو سنڌ جي جھنگلي جيوت جو ھڪ وڏو علائقو آهي.
| country1         =
 {{PAK}}
| map               = Pakistan
| map_alt           = 
| map_caption       = سليمان جبل جي ڏکڻ م سنڌ بلوچستان سرحد تي
| map_relief        = 
| map_size          = 
| country2         =
| country3         = 
| country4         = 
| country5          =
| region_type      =
| region           = ايشيا
| border           =
| highest          = [[ڪتي جي قبر]]
| coordinates      = {{coord|27|00|00|N|67|15|56|E|source:wikidata|display=inline,title}}
| location          = ڪرخ، بلوچستان
| label             = 
| label_position    = 
| elevation_m       = 2151
| elevation_ref     = 
| prominence_m      = 
| prominence_ref    = 
| isolation_km      =
| isolation_ref     =
| parent_peak       = 
| listing           = 
| translation       =
| language          =
| pronunciation     =
| range             = 
| coordinates_ref   = 
| topo              = 
| type              = 
| age               = 
| volcanic_arc      =
| volcanic_belt     =
| volcanic_field    =
| volcanic_arc/belt =
| last_eruption     = 
| first_ascent      = 
| easiest_route     = 
| normal_route      =
| access            =
}}
'''کيرٿر جبلن جو سلسلو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Kirthar Mountains Range}} ({{lang-ur|سلسلہ كوه کھیرتھر}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] ۽ [[سنڌ]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wildlife.pk/index.php?cmd=mountain&amp;action=pakistan|title=.:: Wildlife of Pakistan ::.|website=www.wildlife.pk}}&lt;/ref&gt; ھي جبل سنڌو ندي جي ھيٺين حصي ۽ بلوچستان جي اوڀر پاسي واري ميداني علائقي جي وچ ۾ جبلن جو کوڙ ننڍين وڏين قطارن تي مشتمل آھي جيڪي اتر کان ڏکڻ طرف عربي سمنڊ تائين سنڌ بلوچستان سرحدن جي ٻنھي پاسن تي ڦھليل آھن. اتر ۾ انھن جي بلندي 8000 فٽن تائين ۽ ڏکڻ پاسي 4000 فٽن تائين آھي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range|title=Kirthar Range - mountain region, Pakistan|publisher=}}&lt;/ref&gt; 

ھن جبل جي سڀ کان اوچي چوٽي &quot;ڪتي جي قبر&quot; آھي جيڪا ڏاڙھيارو ۾ واقع آهي، ٻيون چوٽيون باروغ ۽ گورک آھن. باروغ بروهي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني وڏو موٽو جبل آھي. اتي اڄ بہ ساسولي بروھي رھندڙ آھن ۔ ھيءُ 190 ميل (310 ڪلوميٽر) ڊگھي جابلو قطار آھي ۽ بلوچستان ۾ مولا درياھ (مولا ندی) کان وٺي ڪري ڏکڻ ۾ ڪراچي جي ڪيپ مواري وٽان عربي سمنڊ تائين وڃي ٿو.

== ٿڌيون چوٽيون ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ [[مولا ندي]] کان ڏکڻ طرف [[گاج ندي]] تائين اوچيون چوٽيون آهن جيڪي سمنڊ جي سطح کان مٿي هجڻ ڪري نهايت ٿڌيون آهن. اهي چوٽيون سنڌ جي سرحدن ۾اچي وڃن ٿيون. انهن ۾ “[[ڪتي جي قبر]]“ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 7000 فوٽ مٿي آهي. “[[ڪچرڪ]]“ چوٽي بہ ايتري ئي مٿانهين آهي. [[گورک هل اسٽيشن]] 5688 فوٽ اوچي چوٽي آهي جتي جون جولاءِ ۾ گرمي پد 17 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي.

== قديم تهذيبي آثار ==
گيرٿر جابلو سلسلي ۾ ٽڪرين جو سلسلو هيٺ مٿانهين نموني سان آهي جيڪي ڀونءِ وگيانيءَ جي علم موجب مختلف قسم جون جابلو ٽڪريون آهن. کيرٿر جي ڄمار تمام وڏي ڪٿي وئي آهي. کيرٿر ۾ برساتن ۾ نئيون وهن ٿيون جن جي ڍورن ۾ پاڻي گڏ ٿئي ٿو سو ڪافي عرصي تائين بيهي ٿو. ان کان علاوه پاڻي جا قدرتي چشما به جام آهن. انهن چشمن ۽ ڍورن جي ڪناري سنڌ توڙي بلوچستان جي سرحدن ۾ قديم تهذيبي آثار تمام گهڻا آهن. سالاري نئي، گاج نئي، نلي نئي، ڪڪڙاني نئي، انگئي نئي، نئيگ نئي، نغاول نئي کان علاوه ٻيين نئين جي ڍورن ڪناري قبل مسيح کان عيسوي سن جي دورن جي جبلن تي چٽسالي (Rock Carving) موجود آهي. ان کان سواءِ سالاري ويجهو هراڙ وادي ۾ بستي، گاج ڪناري ڪيتريون ئي قديم بستيون، نئي نري يا نلي وٽ کانئونٿي بستي، ڪارو ڪوٽ، ميان جو ڪوٽ، غازي شاھ يا گاجي شاھ دڙو، نئيگ ۾ لکمير جي ماڙي، گورنڊي جا دڙا ۽ ٻين بستين جا آثار آهن جيڪي اين جي مجمدار موجب آمري، نال، قلي تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا همعصر آهن ته ڪي ڪنجهي جي دور جون بستيون آهن. هن سلسلي ۾ نلي ۽ ڪائي وارويون غارون به آهن تہ لڪي جبلن ۾ رنيڪوٽ به آهي. فاسلس ته لاتعداد مليا آهن.

== رهندڙ ماڻهو ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ سنڌي، بلوچ ۽ بروهي رهن ٿا جن جو ميل جول به پاڻ ۾ رهي ٿو.

== گئلري ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;
فائل:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ ۾ پاڻي جو ٿڌو چشمو
فائل:Kirthar park gazelle.jpg|
[[چنڪارا]] ھرڻي کيرٿر جبل ۾
فائل:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ جو ھڪ ٻيو منظر
فائل:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تؤنگ وارا مقبرا
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل ۽ ٽڪريون]]</text>
      <sha1>4yjhrhc6px33jxld3wnvvag8s89hd9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411747</id>
      <parentid>411746</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27155" sha1="hggghiopslgqtg0n4rebadi2szzfh8i" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۽ بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع جابلو سلسلو}}
{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جبل
| native_name       = کيرٿر جابلو سلسلو
| photo             = Kirthar park.jpg
| photo_size        = 280
| photo_caption     = [[کيرٿر قومي پارڪ]] ۾ کيرٿر جبلن جو منظر
| map               = Pakistan
| map_caption       = پاڪستان ۾ کيرٿر جبلن جو مقام
| map_relief        = yes
| location          = [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]]
| highest           = [[زرڊڪ چوٽي]]
| elevation_m       = 2260
| elevation_ref     = &lt;ref name=&quot;PhysicalGeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction and Physical Geology
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/16981.pdf
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| coordinates       = {{coord|27|00|00|N|67|09|20|E|region:PK_type:mountain|display=inline,title}}
}}

'''کيرٿر جبل''' يا '''کيرٿر جابلو سلسلو''' [[پاڪستان]] جي اولهه [[سنڌ]] ۽ اوڀر [[بلوچستان]] ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kīrthar Range
 |url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range
 |website=Encyclopædia Britannica
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي [[مولا ندي]] واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي [[ڪيپ مونز]] ۽ [[عربي سمنڊ]] جي ويجهو پهچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر، سنڌ جي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Man and Environment
 |volume=24
 |publisher=Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies
 |year=1999
 |page=36
 |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.06855/page/36/mode/1up
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو.

[[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|thumb|left|کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر]]

== نالو ==
''کيرٿر'' نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب ''کير'' يا ''ڪير'' جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ''ٿر'' جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي.

قديم جاگرافيءَ بابت [[ايم ايڇ پنهور]] مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PanhwarAncient&quot;&gt;{{cite web
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |url=https://www.panhwar.com/ancientgeogriphal.html
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون [[ڪراچي]] جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي [[کاسا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]] کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;/&gt;

کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي [[ڪيپ مونز]] تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان [[سوناري]] نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;AntiquitySonari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan)
 |url=https://www.antiquity.ac.uk/projgall/biagi341
 |website=Antiquity
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا ===
کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ [[گاج نئي]]، [[نئي نلي]]، [[نئي نئنگ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[حب ندي]] سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن.

[[گاج نئي]] اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Special report: Wasteland foretold
 |url=https://www.dawn.com/
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ارضيات ==
ارضياتي طور کيرٿر، '''سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي''' جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف [[سليمان جبل]] تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Wandrey |first1=C. J.
 |last2=Law |first2=B. E.
 |last3=Shah |first3=Haider Ali
 |title=Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India
 |url=https://www.usgs.gov/publications/sembar-gorughazij-composite-total-petroleum-system-indus-and-sulaiman-kirthar-geologic
 |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]]
 |year=2004
 |doi=10.3133/b2208C
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirthar Range
 |url=https://www.stratigraphy.pk/province/kirthar-range/
 |website=Pakistan Stratigraphy
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; علائقي ۾ [[ائوسين]] دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;/&gt;

[[File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو]]

== اهم چوٽيون ==
کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ '''7,430 فٽ (2,260 ميٽر)''' آهي.
&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Provincial Series: Baluchistan
 |last=Hughes-Buller
 |first=Ralph
 |publisher=Superintendent of Government Printing
 |year=1908
 |page=93
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105552/page/n123
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#476b43; color:white; font-size:115%;&quot; | '''کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | لڳ ڀڳ بلندي
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | اهميت
|-
| '''[[زرڊڪ چوٽي]]'''
| 2,260 ميٽر&lt;br&gt;7,430 فٽ
| کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي
|-
| '''[[ڪتي جي قبر]]'''
| لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر&lt;br&gt;6,878 فٽ
| سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ
|-
| '''باروغ'''
| لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر
| سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ
|-
| '''[[گورک هل اسٽيشن|گورک]]'''
| لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر&lt;br&gt;5,688 فٽ
| سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ
|}

[[File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|left|کيرٿر ۾ [[ڪتي جي قبر]] واري چوٽي]]

=== ڪتي جي قبر ===
'''[[ڪتي جي قبر]]''' کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Tourism potential
 |url=https://www.dawn.com/news/1870002/tourism-potential
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 November 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ''ڪتي جي قبر'' نالو مليو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty
 |url=https://dailytimes.com.pk/413903/kutte-ji-kabar-a-celebration-of-loyalty/
 |website=Daily Times
 |date=17 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گورک ===
[[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[گورک هل اسٽيشن]] جو منظر]]

'''[[گورک هل اسٽيشن]]''' دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو.

== قدرتي ماحول ==
کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا.

اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي.

== کيرٿر قومي پارڪ ==
[[File:Kirthar park view 2.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر]]

{{Main|کيرٿر قومي پارڪ}}

'''[[کيرٿر قومي پارڪ]]''' 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khirthar National Park
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/18-06-2019/khirthar-national-park
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=18 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Report of the 6th Session of the World Heritage Committee
 |url=https://whc.unesco.org/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |year=1982
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
[[File:Kirthar park gazelle.jpg|thumb|[[چنڪارا]]، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ]]

کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن:

* [[سنڌي جهنگلي ٻڪري|سنڌ آئيبيڪس]]
* [[اوريال]]
* [[چنڪارا]]
* [[ڌاري دار بگهڙ]]
* [[ڀورو بگهڙ]]
* [[سونھري گدڙ]]
* [[جهنگلي ٻلي]]
* [[ڪارڪل]]
* [[ماکي خور بجو]]
* [[هندستاني لومڙ]]
* [[هندستاني سيهڙ]]

کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=اقبال
 |first1=ايم. اي.
 |last2=خان
 |first2=ايم. زي.
 |last3=گاچل
 |first3=جي. ايس.
 |last4=زبير
 |first4=ايس.
 |title=Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh
 |journal=Sindh University Research Journal
 |volume=50
 |issue=2
 |pages=287–294
 |year=2018
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان مطالعي ۾ [[محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]] مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt; مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ==
کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي.

جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان [[هاڪڙا ثقافت]]، [[نال ثقافت]]، [[آمري ثقافت]]، [[ڪوٽڏيجي ثقافت]] ۽ پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ابڙو
 |first1=تسليم عالم
 |last2=چانڊيو
 |first2=محمد امين
 |last3=ناز
 |first3=نويده
 |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal for Social Science Archives
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=2584–2596
 |year=2026
 |doi=10.59075/jssa.v4i1.692
 |url=https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

=== جبلن تي چٽسالي ===
کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

=== تونگ جا مقبرا ===
[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تونگ جا مقبرا]]]]

'''[[تونگ جا مقبرا]]''' کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ [[ٿاڻو بولا خان]] ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |website=Heritage of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي قبرستان خاص طور [[برفت]] قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;/&gt;

== قديم وسنديون ==
کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران '''ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو''' جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

[[حمل ڍنڍ]] جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

== انساني آبادي ==
کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾:
* مال پالڻ؛
* برساتي ۽ محدود زراعت؛
* ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛
* مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛
شامل آهن.

علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور [[برفت]]، [[ڇٽو]]، [[گبول]]، [[لاشاري]]، [[چانڊيو]]، [[مري]]، [[بوزدار]] ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

== سياحت ==
کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾:
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* قدرتي چشما
* جابلو واديون
* آثار قديمه جا ماڳ
شامل آهن.

کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt; جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

== ماحولياتي اهميت ۽ خطرا ==
کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو.

علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن:
* غيرقانوني شڪار؛
* چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛
* معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛
* روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛
* ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛
* قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي.

حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Kirthar park.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر
File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|کيرٿر جون خشڪ پهاڙي سطحون
File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر ۾ قدرتي ٿڌي پاڻيءَ جو چشمو
File:Kirthar park gazelle.jpg|کيرٿر ۾ چنڪارا
File:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جي جابلو زمين
File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تونگ جا تاريخي مقبرا
File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|ڪتي جي قبر واري چوٽي
File:Gorakh Hill.JPG|گورک هل اسٽيشن
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[زرڊڪ چوٽي]]
* [[گاج نئي]]
* [[نئي نئنگ]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* [[ڪاڇو]]
* [[ڪوهستان، سنڌ]]
* [[سنڌ جا جبل]]
* [[پاڪستان جا جابلو سلسلا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |publisher=Sindh Study Centre, University of Sindh
 |year=2004
 |language=en}}
* {{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Kirthar Mountains}}

[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:بلوچستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:بلوچستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:کيرٿر]]

== ٿڌيون چوٽيون ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ [[مولا ندي]] کان ڏکڻ طرف [[گاج ندي]] تائين اوچيون چوٽيون آهن جيڪي سمنڊ جي سطح کان مٿي هجڻ ڪري نهايت ٿڌيون آهن. اهي چوٽيون سنڌ جي سرحدن ۾اچي وڃن ٿيون. انهن ۾ “[[ڪتي جي قبر]]“ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 7000 فوٽ مٿي آهي. “[[ڪچرڪ]]“ چوٽي بہ ايتري ئي مٿانهين آهي. [[گورک هل اسٽيشن]] 5688 فوٽ اوچي چوٽي آهي جتي جون جولاءِ ۾ گرمي پد 17 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي.

== قديم تهذيبي آثار ==
گيرٿر جابلو سلسلي ۾ ٽڪرين جو سلسلو هيٺ مٿانهين نموني سان آهي جيڪي ڀونءِ وگيانيءَ جي علم موجب مختلف قسم جون جابلو ٽڪريون آهن. کيرٿر جي ڄمار تمام وڏي ڪٿي وئي آهي. کيرٿر ۾ برساتن ۾ نئيون وهن ٿيون جن جي ڍورن ۾ پاڻي گڏ ٿئي ٿو سو ڪافي عرصي تائين بيهي ٿو. ان کان علاوه پاڻي جا قدرتي چشما به جام آهن. انهن چشمن ۽ ڍورن جي ڪناري سنڌ توڙي بلوچستان جي سرحدن ۾ قديم تهذيبي آثار تمام گهڻا آهن. سالاري نئي، گاج نئي، نلي نئي، ڪڪڙاني نئي، انگئي نئي، نئيگ نئي، نغاول نئي کان علاوه ٻيين نئين جي ڍورن ڪناري قبل مسيح کان عيسوي سن جي دورن جي جبلن تي چٽسالي (Rock Carving) موجود آهي. ان کان سواءِ سالاري ويجهو هراڙ وادي ۾ بستي، گاج ڪناري ڪيتريون ئي قديم بستيون، نئي نري يا نلي وٽ کانئونٿي بستي، ڪارو ڪوٽ، ميان جو ڪوٽ، غازي شاھ يا گاجي شاھ دڙو، نئيگ ۾ لکمير جي ماڙي، گورنڊي جا دڙا ۽ ٻين بستين جا آثار آهن جيڪي اين جي مجمدار موجب آمري، نال، قلي تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا همعصر آهن ته ڪي ڪنجهي جي دور جون بستيون آهن. هن سلسلي ۾ نلي ۽ ڪائي وارويون غارون به آهن تہ لڪي جبلن ۾ رنيڪوٽ به آهي. فاسلس ته لاتعداد مليا آهن.

== رهندڙ ماڻهو ==
کيرٿر جابلو سلسلي ۾ سنڌي، بلوچ ۽ بروهي رهن ٿا جن جو ميل جول به پاڻ ۾ رهي ٿو.

== گئلري ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;
فائل:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ ۾ پاڻي جو ٿڌو چشمو
فائل:Kirthar park gazelle.jpg|
[[چنڪارا]] ھرڻي کيرٿر جبل ۾
فائل:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر نئشنل پارڪ جو ھڪ ٻيو منظر
فائل:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تؤنگ وارا مقبرا
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:سنڌ جا جبل ۽ ٽڪريون]]</text>
      <sha1>hggghiopslgqtg0n4rebadi2szzfh8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411748</id>
      <parentid>411747</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23769" sha1="60hhenydzhbvpni1dhtblu0cjrv7790" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۽ بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع جابلو سلسلو}}
{{Infobox mountain
| name              = کيرٿر جبل
| native_name       = کيرٿر جابلو سلسلو
| photo             = Kirthar park.jpg
| photo_size        = 280
| photo_caption     = [[کيرٿر قومي پارڪ]] ۾ کيرٿر جبلن جو منظر
| map               = Pakistan
| map_caption       = پاڪستان ۾ کيرٿر جبلن جو مقام
| map_relief        = yes
| location          = [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]]
| highest           = [[زرڊڪ چوٽي]]
| elevation_m       = 2260
| elevation_ref     = &lt;ref name=&quot;PhysicalGeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction and Physical Geology
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/16981.pdf
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| coordinates       = {{coord|27|00|00|N|67|09|20|E|region:PK_type:mountain|display=inline,title}}
}}

'''کيرٿر جبل''' يا '''کيرٿر جابلو سلسلو''' [[پاڪستان]] جي اولهه [[سنڌ]] ۽ اوڀر [[بلوچستان]] ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kīrthar Range
 |url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range
 |website=Encyclopædia Britannica
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي [[مولا ندي]] واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي [[ڪيپ مونز]] ۽ [[عربي سمنڊ]] جي ويجهو پهچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر، سنڌ جي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Man and Environment
 |volume=24
 |publisher=Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies
 |year=1999
 |page=36
 |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.06855/page/36/mode/1up
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو.

[[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|thumb|left|کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر]]

== نالو ==
''کيرٿر'' نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب ''کير'' يا ''ڪير'' جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ''ٿر'' جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي.

قديم جاگرافيءَ بابت [[ايم ايڇ پنهور]] مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;PanhwarAncient&quot;&gt;{{cite web
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |url=https://www.panhwar.com/ancientgeogriphal.html
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون [[ڪراچي]] جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي [[کاسا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]] کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;/&gt;

کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي [[ڪيپ مونز]] تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان [[سوناري]] نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;AntiquitySonari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan)
 |url=https://www.antiquity.ac.uk/projgall/biagi341
 |website=Antiquity
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا ===
کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ [[گاج نئي]]، [[نئي نلي]]، [[نئي نئنگ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[حب ندي]] سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن.

[[گاج نئي]] اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Special report: Wasteland foretold
 |url=https://www.dawn.com/
 |work=[[ڊان]]
 |date=22 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ارضيات ==
ارضياتي طور کيرٿر، '''سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي''' جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف [[سليمان جبل]] تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web
 |last1=Wandrey |first1=C. J.
 |last2=Law |first2=B. E.
 |last3=Shah |first3=Haider Ali
 |title=Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India
 |url=https://www.usgs.gov/publications/sembar-gorughazij-composite-total-petroleum-system-indus-and-sulaiman-kirthar-geologic
 |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]]
 |year=2004
 |doi=10.3133/b2208C
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirthar Range
 |url=https://www.stratigraphy.pk/province/kirthar-range/
 |website=Pakistan Stratigraphy
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; علائقي ۾ [[ائوسين]] دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Stratigraphy&quot;/&gt;

[[File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو]]

== اهم چوٽيون ==
کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ '''7,430 فٽ (2,260 ميٽر)''' آهي.
&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Provincial Series: Baluchistan
 |last=Hughes-Buller
 |first=Ralph
 |publisher=Superintendent of Government Printing
 |year=1908
 |page=93
 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105552/page/n123
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#476b43; color:white; font-size:115%;&quot; | '''کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ'''
|-
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | لڳ ڀڳ بلندي
! style=&quot;background:#dcead8;&quot; | اهميت
|-
| '''[[زرڊڪ چوٽي]]'''
| 2,260 ميٽر&lt;br&gt;7,430 فٽ
| کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي
|-
| '''[[ڪتي جي قبر]]'''
| لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر&lt;br&gt;6,878 فٽ
| سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ
|-
| '''باروغ'''
| لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر
| سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ
|-
| '''[[گورک هل اسٽيشن|گورک]]'''
| لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر&lt;br&gt;5,688 فٽ
| سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ
|}

[[File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|left|کيرٿر ۾ [[ڪتي جي قبر]] واري چوٽي]]

=== ڪتي جي قبر ===
'''[[ڪتي جي قبر]]''' کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Tourism potential
 |url=https://www.dawn.com/news/1870002/tourism-potential
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 November 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ''ڪتي جي قبر'' نالو مليو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty
 |url=https://dailytimes.com.pk/413903/kutte-ji-kabar-a-celebration-of-loyalty/
 |website=Daily Times
 |date=17 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گورک ===
[[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[گورک هل اسٽيشن]] جو منظر]]

'''[[گورک هل اسٽيشن]]''' دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو.

== قدرتي ماحول ==
کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا.

اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي.

== کيرٿر قومي پارڪ ==
[[File:Kirthar park view 2.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر]]

{{Main|کيرٿر قومي پارڪ}}

'''[[کيرٿر قومي پارڪ]]''' 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khirthar National Park
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/18-06-2019/khirthar-national-park
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=18 June 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web
 |title=Report of the 6th Session of the World Heritage Committee
 |url=https://whc.unesco.org/
 |publisher=[[يونيسڪو]]
 |year=1982
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جهنگلي جيوت ==
[[File:Kirthar park gazelle.jpg|thumb|[[چنڪارا]]، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ]]

کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن:

* [[سنڌي جهنگلي ٻڪري|سنڌ آئيبيڪس]]
* [[اوريال]]
* [[چنڪارا]]
* [[ڌاري دار بگهڙ]]
* [[ڀورو بگهڙ]]
* [[سونھري گدڙ]]
* [[جهنگلي ٻلي]]
* [[ڪارڪل]]
* [[ماکي خور بجو]]
* [[هندستاني لومڙ]]
* [[هندستاني سيهڙ]]

کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=اقبال
 |first1=ايم. اي.
 |last2=خان
 |first2=ايم. زي.
 |last3=گاچل
 |first3=جي. ايس.
 |last4=زبير
 |first4=ايس.
 |title=Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh
 |journal=Sindh University Research Journal
 |volume=50
 |issue=2
 |pages=287–294
 |year=2018
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان مطالعي ۾ [[محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]] مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt; مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== آثار قديمه ==
کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي.

جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان [[هاڪڙا ثقافت]]، [[نال ثقافت]]، [[آمري ثقافت]]، [[ڪوٽڏيجي ثقافت]] ۽ پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ابڙو
 |first1=تسليم عالم
 |last2=چانڊيو
 |first2=محمد امين
 |last3=ناز
 |first3=نويده
 |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal for Social Science Archives
 |volume=4
 |issue=1
 |pages=2584–2596
 |year=2026
 |doi=10.59075/jssa.v4i1.692
 |url=https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

=== جبلن تي چٽسالي ===
کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

=== تونگ جا مقبرا ===
[[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تونگ جا مقبرا]]]]

'''[[تونگ جا مقبرا]]''' کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ [[ٿاڻو بولا خان]] ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan
 |website=Heritage of Sindh
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي قبرستان خاص طور [[برفت]] قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Taung&quot;/&gt;

== قديم وسنديون ==
کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران '''ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو''' جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

[[حمل ڍنڍ]] جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Archaeology2026&quot;/&gt;

== انساني آبادي ==
کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾:
* مال پالڻ؛
* برساتي ۽ محدود زراعت؛
* ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛
* مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛
شامل آهن.

علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور [[برفت]]، [[ڇٽو]]، [[گبول]]، [[لاشاري]]، [[چانڊيو]]، [[مري]]، [[بوزدار]] ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;

== سياحت ==
کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾:
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* قدرتي چشما
* جابلو واديون
* آثار قديمه جا ماڳ
شامل آهن.

کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt; جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

== ماحولياتي اهميت ۽ خطرا ==
کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو.

علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن:
* غيرقانوني شڪار؛
* چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛
* معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛
* روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛
* ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛
* قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي.

حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;FaunaStudy&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Kirthar park.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر
File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|کيرٿر جون خشڪ پهاڙي سطحون
File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر ۾ قدرتي ٿڌي پاڻيءَ جو چشمو
File:Kirthar park gazelle.jpg|کيرٿر ۾ چنڪارا
File:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جي جابلو زمين
File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تونگ جا تاريخي مقبرا
File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|ڪتي جي قبر واري چوٽي
File:Gorakh Hill.JPG|گورک هل اسٽيشن
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[کيرٿر قومي پارڪ]]
* [[گورک هل اسٽيشن]]
* [[ڪتي جي قبر]]
* [[زرڊڪ چوٽي]]
* [[گاج نئي]]
* [[نئي نئنگ]]
* [[تونگ جا مقبرا]]
* [[ڪاڇو]]
* [[ڪوهستان، سنڌ]]
* [[سنڌ جا جبل]]
* [[پاڪستان جا جابلو سلسلا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=پنهور
 |first=ايم. ايڇ.
 |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh
 |publisher=Sindh Study Centre, University of Sindh
 |year=2004
 |language=en}}
* {{cite book
 |last1=Abraham |first1=Shinu Anna
 |last2=Gullapalli |first2=Praveena
 |last3=Raczek |first3=Teresa P.
 |last4=Rizvi |first4=Uzma Z.
 |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia
 |publisher=Routledge
 |year=2016
 |isbn=9781315431840}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Kirthar Mountains}}

[[زمرو:سنڌ جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:بلوچستان جا جبل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جابلو سلسلا]]
[[زمرو:پاڪستان جا جبل]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]
[[زمرو:بلوچستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:کيرٿر]]</text>
      <sha1>60hhenydzhbvpni1dhtblu0cjrv7790</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مديجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37657</id>
    <revision>
      <id>411740</id>
      <parentid>209237</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21198" sha1="fl7it0gcdzt02v67p7lei0o6vlcj44w" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = مدئجي
| official_name           = مدئجي
| native_name             = 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           = 
| imagesize               = 250px
| image_caption           = 
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|N|68|27|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]

| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| governing_body          = مدئجي ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric

| population_total        = 20530
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_male         = 10096
| population_female       = 10432
| population_density_km2  = auto

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 63.69٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 73.46٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 54.10٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''مدئجي''' ({{lang-en|Madeji}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''20,530''' هئي، جنهن ۾ 10,096 مرد، 10,432 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.59 سيڪڙو هئي ۽ سراسري گهريلو سائيز 5.03 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

مدئجي شڪارپور ضلعي جي اهم ثانوي شهري مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ واپار، تعليم، صحت ۽ روزاني ضرورتن جو مقامي مرڪز آهي. شهر روڊن وسيلي [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي.

== جاگرافي ==
مدئجي اتر سنڌ جي هموار ۽ زرخيز سنڌو ماٿريءَ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°27′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي.

مدئجي ۽ ڀرپاسي جو علائقو زرعي زمينن سان گهيريل آهي. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به آبپاشي تي ٻڌل زراعت غالب آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ چارا علائقي جي اهم زرعي پيداوار ۾ شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

== انتظامي حيثيت ==
مدئجي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٽائون ڪاميٽي آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ ۾ مدئجي کي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي مدئجي''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن واري اليڪشن ڪميشن جي نتيجن ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي جا گهٽ ۾ گهٽ پنج وارڊ درج ٿيل هئا، جن ۾ منگي–ميمڻ محلو، عيدگاهه–غريب آباد، ميراڻي–عيدگاهه، مشواڻي پٺاڻ محلو ۽ ميراڻي محلو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Elections Sindh — Returned Candidates
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E6F95; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي ٽائون ڪاميٽي جا تاريخي وارڊ'''
|-
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | وارڊ
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | علائقو / محلو
|-
| 1
| منگي ۽ ميمڻ محلو
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 2
| عيدگاهه ۽ غريب آباد
|-
| 3
| ميراڻي ۽ عيدگاهه
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 4
| مشواڻي پٺاڻ محلو
|-
| 5
| ميراڻي محلو
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;/&gt;

== آبادي ==
مدئجي جي آبادي گذريل ڏهاڪن ۾ وڌي آهي. 1998ع جي آدمشماري ۾ مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''12,450''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census Atlas of Sindh 1998 — Cities and Towns by Population Size
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/15711/Census%20Atlas%20of%20Sindh%201998.PDF
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ اها وڌي '''19,817''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ آبادي '''20,530''' تي پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Shikarpur — Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District079_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3B7A57; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | حيثيت
|-
| 1998ع
| 12,450
| ٽائون ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#F3F9F5;&quot;
| 2017ع
| 19,817
| ٽائون ڪاميٽي
|-
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | '''20,530'''
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
|}
&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ موجب مدئجي ۾ عورتن جو تعداد مردن کان ٿورو وڌيڪ هو. شهر جي 20,530 ماڻهن مان 10,096 مرد ۽ 10,432 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي تفصيلي آدمشماري موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''63.69 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي 73.46 سيڪڙو ۽ عورتن جي 54.10 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B4B94; color:white;&quot; | '''مدئجي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | گروهه
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | خواندگي
|-
| مجموعي
| '''63.69٪'''
|- style=&quot;background:#FBF8FC;&quot;
| مرد
| 73.46٪
|-
| عورتون
| 54.10٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

== تعليم ==
مدئجي ۾ پرائمري کان ڪاليج سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي''' سميت ڪيترائي ادارا درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory — District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي''' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Posting of HSTs in District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110466%20Notification%20for%20posting%20of%20HSTs%20%28BS-16%29%20Male%20and%20Female%20of%20district%20Shikarpur%20in%20respect%20of%20Mr%20Ishtiaque%20Ahmed%2CJST%2CID%20No.10386982.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اعليٰ تعليم لاءِ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي''' قائم آهي، جيڪو [[شيخ اياز يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيل ادارن جي فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affiliated College Details
 |url=https://saus.edu.pk/inspector-of-affiliated-colleges/
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي، شڪارپور''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ هيڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Budget Estimates 2025–26 — Colleges
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21155-Colleges.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻو کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#B45F06; color:white;&quot; | '''مدئجي جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | سطح
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي
| سيڪنڊري
|-
| گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|-
| گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|}
&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;/&gt;

== صحت ==
مدئجي ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' سرڪاري صحت جي سهولت طور ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي ٽي بي سينٽينل سائيٽن جي فهرست ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites — Tuberculosis
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=[[سنڌ صحت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] موجب شڪارپور ضلعي ۾ بنيادي ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ ڪم ڪري ٿو، جنهن ذريعي ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن کي بنيادي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — Health Facilities
 |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=20
 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== بجلي ۽ گرڊ اسٽيشن ==
مدئجي ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' قائم آهي. 2 فيبروري 2016ع تي ان جو افتتاح ڪيو ويو. [[ڊان]] موجب گرڊ اسٽيشن جي قيام جو مقصد مدئجي سميت لاڙڪاڻي، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ گهٽ وولٽيج ۽ بجليءَ جي لاهن چاڙهن جي مسئلن کي گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;DawnGrid&quot;&gt;{{cite news
 |title=Successive govts ruined PIA and PSM, says minister
 |url=https://www.dawn.com/news/1237064
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 February 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نيپرا]] وٽ جمع ڪرايل [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جي پاور سپلاءِ لائسنس واري دستاويز ۾ پڻ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن مدئجي''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NEPRAMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=SEPCO Power Supply Licence Application
 |url=https://nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/SEPCO%20Power%20Supply%20Licence%20Application.PDF
 |publisher=[[نيپرا]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ==
مدئجي تاريخي طور سنڌ جي ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ هيريٽيج ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب [[لاڙڪاڻو ريلوي اسٽيشن]] سان گڏ مدئجي، [[نئون ديرو]]، [[ڏوڪري]]، [[باڊهه]]، [[راڌڻ]] ۽ [[رڪ]] جون ريلوي اسٽيشنون 1890ع واري ريلوي توسيع دوران قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;RailMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Railway Station, Larkana
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/922/larkana/railway-station-larkano
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي سان لاڳاپيل '''مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن''' علائقي جي تاريخي آمدورفت جي ڍانچي جو حصو رهي آهي.

== معيشت ==
مدئجي جي معيشت شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان ڳنڍيل آهي. مقامي معيشت ۾:
* زراعت،
* زرعي جنسن جو واپار،
* چانورن ۽ ڪڻڪ جي خريد و فروخت،
* ڀاڄين جي پيداوار،
* ريزڪي واپار،
* ٽرانسپورٽ ۽ ننڍا ڪاروبار

اهم حيثيت رکن ٿا.

شڪارپور ضلعي جي زرعي ڍانچي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو اهم حصو رکي ٿو. [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2020ع واري موضع آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقو وڏي تعداد ۾ آباد ڳوٺاڻن موضعن تي مشتمل آهي، جن جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت سان آهي.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي جي شهري مارڪيٽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ واپاري مرڪز جو ڪم ڪري ٿي، جتي زرعي پيداوار، روزاني ضرورتن ۽ ٻين شين جي خريد و فروخت ٿئي ٿي.

== آمدورفت ==
مدئجي روڊ ذريعي [[شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرسان گذرندڙ رستن جي ڪري مدئجي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مقامي ٽرانسپورٽ مرڪز جي حيثيت رکي ٿو.

مدئجي باءِ پاس ۽ ڀرپاسي جا روڊ شڪارپور–لاڙڪاڻو علائقائي ٽريفڪ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Ex-serviceman, 12-year-old girl shot dead by ‘extortionists’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960013/
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 December 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا علائقا ==
مدئجي جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ديهون آهن، جن ۾ [[جنڊو ديرو]]، [[گاهيجا]]، [[چانگو راهوجا]]، [[تاجوديرو]]، [[پليجا]] ۽ ٻين آبادين جا نالا سرڪاري اسڪول ۽ آدمشماري جي رڪارڊن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;

شهر جي اتر ۽ اوڀر پاسي سنڌو درياهه جي ڪچي واري علائقي جون زمينون پڻ شروع ٿين ٿيون، جڏهن تہ اولهه ۽ ڏکڻ پاسي آبپاشيءَ هيٺ زرعي ميدان پکڙيل آهن.

== شهري خدمتون ==
2023ع جي شهري رهائشي انگن موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي ۾ رهائشي گهرن جو وڏو انگ مستقل تعميرن تي مشتمل آهي، پر پاڻي، نيڪال، گهٽين ۽ ٻين شهري سهولتن جي معيار ۾ مختلف پاڙن وچ ۾ فرق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSHousingMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_35_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪاميٽي مدئجي مقامي حڪومت جي سطح تي صفائي، گهٽين، نيڪال ۽ ٻين ميونسپل خدمتن جي ذميواري رکي ٿي. سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي پاران مختلف ترقياتي ۽ خريداري جا ٽينڊر پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Madeji, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
&lt;/gallery&gt;

''نوٽ:'' وڪيميڊيا ڪامنز تي هن وقت مدئجي شهر جون پڪ سان سڃاڻپ ٿيل آزاد تصويرون تمام محدود آهن؛ تنهنڪري اهڙيون تصويرون شامل نه ڪيون ويون آهن جن جو مقام مدئجي هجڻ تصديق ٿيل نه هجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[ڊکڻ]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[گاهيجا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>fl7it0gcdzt02v67p7lei0o6vlcj44w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411741</id>
      <parentid>411740</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>411741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21220" sha1="i3p4hq9h8zoucvip7afkaxdc98qxpk0" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = مدئجي
| official_name           = مدئجي
| native_name             = 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           = 
| imagesize               = 250px
| image_caption           = 
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|N|68|27|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]

| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| governing_body          = مدئجي ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric

| population_total        = 20530
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_male         = 10096
| population_female       = 10432
| population_density_km2  = auto

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 63.69٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 73.46٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 54.10٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''مدئجي''' ({{lang-en|Madeji}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''20,530''' هئي، جنهن ۾ 10,096 مرد، 10,432 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.59 سيڪڙو هئي ۽ سراسري گهريلو سائيز 5.03 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

مدئجي شڪارپور ضلعي جي اهم ثانوي شهري مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ واپار، تعليم، صحت ۽ روزاني ضرورتن جو مقامي مرڪز آهي. شهر روڊن وسيلي [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي.

== جاگرافي ==
مدئجي اتر سنڌ جي هموار ۽ زرخيز سنڌو ماٿريءَ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°27′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي.

مدئجي ۽ ڀرپاسي جو علائقو زرعي زمينن سان گهيريل آهي. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به آبپاشي تي ٻڌل زراعت غالب آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ چارا علائقي جي اهم زرعي پيداوار ۾ شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

== انتظامي حيثيت ==
مدئجي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٽائون ڪاميٽي آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ ۾ مدئجي کي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي مدئجي''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن واري اليڪشن ڪميشن جي نتيجن ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي جا گهٽ ۾ گهٽ پنج وارڊ درج ٿيل هئا، جن ۾ منگي–ميمڻ محلو، عيدگاهه–غريب آباد، ميراڻي–عيدگاهه، مشواڻي پٺاڻ محلو ۽ ميراڻي محلو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Elections Sindh — Returned Candidates
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E6F95; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي ٽائون ڪاميٽي جا تاريخي وارڊ'''
|-
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | وارڊ
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | علائقو / محلو
|-
| 1
| منگي ۽ ميمڻ محلو
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 2
| عيدگاهه ۽ غريب آباد
|-
| 3
| ميراڻي ۽ عيدگاهه
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 4
| مشواڻي پٺاڻ محلو
|-
| 5
| ميراڻي محلو
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;/&gt;

== آبادي ==
مدئجي جي آبادي گذريل ڏهاڪن ۾ وڌي آهي. 1998ع جي آدمشماري ۾ مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''12,450''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census Atlas of Sindh 1998 — Cities and Towns by Population Size
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/15711/Census%20Atlas%20of%20Sindh%201998.PDF
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ اها وڌي '''19,817''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ آبادي '''20,530''' تي پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Shikarpur — Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District079_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3B7A57; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | حيثيت
|-
| 1998ع
| 12,450
| ٽائون ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#F3F9F5;&quot;
| 2017ع
| 19,817
| ٽائون ڪاميٽي
|-
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | '''20,530'''
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
|}
&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ موجب مدئجي ۾ عورتن جو تعداد مردن کان ٿورو وڌيڪ هو. شهر جي 20,530 ماڻهن مان 10,096 مرد ۽ 10,432 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي تفصيلي آدمشماري موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''63.69 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي 73.46 سيڪڙو ۽ عورتن جي 54.10 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B4B94; color:white;&quot; | '''مدئجي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | گروهه
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | خواندگي
|-
| مجموعي
| '''63.69٪'''
|- style=&quot;background:#FBF8FC;&quot;
| مرد
| 73.46٪
|-
| عورتون
| 54.10٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

== تعليم ==
مدئجي ۾ پرائمري کان ڪاليج سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي''' سميت ڪيترائي ادارا درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory — District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي''' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Posting of HSTs in District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110466%20Notification%20for%20posting%20of%20HSTs%20%28BS-16%29%20Male%20and%20Female%20of%20district%20Shikarpur%20in%20respect%20of%20Mr%20Ishtiaque%20Ahmed%2CJST%2CID%20No.10386982.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اعليٰ تعليم لاءِ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي''' قائم آهي، جيڪو [[شيخ اياز يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيل ادارن جي فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affiliated College Details
 |url=https://saus.edu.pk/inspector-of-affiliated-colleges/
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي، شڪارپور''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ هيڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Budget Estimates 2025–26 — Colleges
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21155-Colleges.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻو کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#B45F06; color:white;&quot; | '''مدئجي جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | سطح
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي
| سيڪنڊري
|-
| گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|-
| گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|}
&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;/&gt;

== صحت ==
مدئجي ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' سرڪاري صحت جي سهولت طور ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي ٽي بي سينٽينل سائيٽن جي فهرست ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites — Tuberculosis
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=[[سنڌ صحت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] موجب شڪارپور ضلعي ۾ بنيادي ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ ڪم ڪري ٿو، جنهن ذريعي ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن کي بنيادي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — Health Facilities
 |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=20
 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== بجلي ۽ گرڊ اسٽيشن ==
مدئجي ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' قائم آهي. 2 فيبروري 2016ع تي ان جو افتتاح ڪيو ويو. [[ڊان]] موجب گرڊ اسٽيشن جي قيام جو مقصد مدئجي سميت لاڙڪاڻي، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ گهٽ وولٽيج ۽ بجليءَ جي لاهن چاڙهن جي مسئلن کي گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;DawnGrid&quot;&gt;{{cite news
 |title=Successive govts ruined PIA and PSM, says minister
 |url=https://www.dawn.com/news/1237064
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 February 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نيپرا]] وٽ جمع ڪرايل [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جي پاور سپلاءِ لائسنس واري دستاويز ۾ پڻ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن مدئجي''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NEPRAMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=SEPCO Power Supply Licence Application
 |url=https://nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/SEPCO%20Power%20Supply%20Licence%20Application.PDF
 |publisher=[[نيپرا]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ==
مدئجي تاريخي طور سنڌ جي ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ هيريٽيج ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب [[لاڙڪاڻو ريلوي اسٽيشن]] سان گڏ مدئجي، [[نئون ديرو]]، [[ڏوڪري]]، [[باڊهه]]، [[راڌڻ]] ۽ [[رڪ]] جون ريلوي اسٽيشنون 1890ع واري ريلوي توسيع دوران قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;RailMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Railway Station, Larkana
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/922/larkana/railway-station-larkano
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي سان لاڳاپيل '''مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن''' علائقي جي تاريخي آمدورفت جي ڍانچي جو حصو رهي آهي.

== معيشت ==
مدئجي جي معيشت شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان ڳنڍيل آهي. مقامي معيشت ۾:
* زراعت،
* زرعي جنسن جو واپار،
* چانورن ۽ ڪڻڪ جي خريد و فروخت،
* ڀاڄين جي پيداوار،
* ريزڪي واپار،
* ٽرانسپورٽ ۽ ننڍا ڪاروبار

اهم حيثيت رکن ٿا.

شڪارپور ضلعي جي زرعي ڍانچي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو اهم حصو رکي ٿو. [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2020ع واري موضع آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقو وڏي تعداد ۾ آباد ڳوٺاڻن موضعن تي مشتمل آهي، جن جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت سان آهي.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي جي شهري مارڪيٽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ واپاري مرڪز جو ڪم ڪري ٿي، جتي زرعي پيداوار، روزاني ضرورتن ۽ ٻين شين جي خريد و فروخت ٿئي ٿي.

== آمدورفت ==
مدئجي روڊ ذريعي [[شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرسان گذرندڙ رستن جي ڪري مدئجي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مقامي ٽرانسپورٽ مرڪز جي حيثيت رکي ٿو.

مدئجي باءِ پاس ۽ ڀرپاسي جا روڊ شڪارپور–لاڙڪاڻو علائقائي ٽريفڪ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Ex-serviceman, 12-year-old girl shot dead by ‘extortionists’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960013/
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 December 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا علائقا ==
مدئجي جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ديهون آهن، جن ۾ [[جنڊو ديرو]]، [[گاهيجا]]، [[چانگو راهوجا]]، [[تاجوديرو]]، [[پليجا]] ۽ ٻين آبادين جا نالا سرڪاري اسڪول ۽ آدمشماري جي رڪارڊن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;

شهر جي اتر ۽ اوڀر پاسي سنڌو درياهه جي ڪچي واري علائقي جون زمينون پڻ شروع ٿين ٿيون، جڏهن تہ اولهه ۽ ڏکڻ پاسي آبپاشيءَ هيٺ زرعي ميدان پکڙيل آهن.

== شهري خدمتون ==
2023ع جي شهري رهائشي انگن موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي ۾ رهائشي گهرن جو وڏو انگ مستقل تعميرن تي مشتمل آهي، پر پاڻي، نيڪال، گهٽين ۽ ٻين شهري سهولتن جي معيار ۾ مختلف پاڙن وچ ۾ فرق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSHousingMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_35_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪاميٽي مدئجي مقامي حڪومت جي سطح تي صفائي، گهٽين، نيڪال ۽ ٻين ميونسپل خدمتن جي ذميواري رکي ٿي. سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي پاران مختلف ترقياتي ۽ خريداري جا ٽينڊر پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Madeji, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
&lt;/gallery&gt;

''نوٽ:'' وڪيميڊيا ڪامنز تي هن وقت مدئجي شهر جون پڪ سان سڃاڻپ ٿيل آزاد تصويرون تمام محدود آهن؛ تنهنڪري اهڙيون تصويرون شامل نه ڪيون ويون آهن جن جو مقام مدئجي هجڻ تصديق ٿيل نه هجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[گاهيجا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>i3p4hq9h8zoucvip7afkaxdc98qxpk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411744</id>
      <parentid>411741</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21220" sha1="1ie6h8lyvbgxe8ls4n7ol2e32ek5uh0" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = مدئجي
| official_name           = مدئجي
| native_name             = 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           = 
| imagesize               = 250px
| image_caption           = 
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 250px
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|45|N|68|27|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]

| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| governing_body          = مدئجي ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric

| population_total        = 20530
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| population_male         = 10096
| population_female       = 10432
| population_density_km2  = auto

| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = مجموعي
| demographics1_info1     = 63.69٪
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 73.46٪
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 54.10٪

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''مدئجي''' ({{lang-en|Madeji}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''20,530''' هئي، جنهن ۾ 10,096 مرد، 10,432 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 0.59 سيڪڙو هئي ۽ سراسري گهريلو سائيز 5.03 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

مدئجي شڪارپور ضلعي جي اهم ثانوي شهري مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ واپار، تعليم، صحت ۽ روزاني ضرورتن جو مقامي مرڪز آهي. شهر روڊن وسيلي [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي.

== جاگرافي ==
مدئجي اتر سنڌ جي هموار ۽ زرخيز سنڌو ماٿريءَ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°27′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي.

مدئجي ۽ ڀرپاسي جو علائقو زرعي زمينن سان گهيريل آهي. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به آبپاشي تي ٻڌل زراعت غالب آهي. چانور، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ چارا علائقي جي اهم زرعي پيداوار ۾ شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

== انتظامي حيثيت ==
مدئجي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٽائون ڪاميٽي آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ ۾ مدئجي کي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي مدئجي''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن واري اليڪشن ڪميشن جي نتيجن ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي جا گهٽ ۾ گهٽ پنج وارڊ درج ٿيل هئا، جن ۾ منگي–ميمڻ محلو، عيدگاهه–غريب آباد، ميراڻي–عيدگاهه، مشواڻي پٺاڻ محلو ۽ ميراڻي محلو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Elections Sindh — Returned Candidates
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E6F95; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي ٽائون ڪاميٽي جا تاريخي وارڊ'''
|-
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | وارڊ
! style=&quot;background:#D9EAF4;&quot; | علائقو / محلو
|-
| 1
| منگي ۽ ميمڻ محلو
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 2
| عيدگاهه ۽ غريب آباد
|-
| 3
| ميراڻي ۽ عيدگاهه
|- style=&quot;background:#F5FAFD;&quot;
| 4
| مشواڻي پٺاڻ محلو
|-
| 5
| ميراڻي محلو
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2015Madeji&quot;/&gt;

== آبادي ==
مدئجي جي آبادي گذريل ڏهاڪن ۾ وڌي آهي. 1998ع جي آدمشماري ۾ مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''12,450''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Census Atlas of Sindh 1998 — Cities and Towns by Population Size
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/15711/Census%20Atlas%20of%20Sindh%201998.PDF
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ اها وڌي '''19,817''' ٿي وئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ آبادي '''20,530''' تي پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Census Report Shikarpur — Census 2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District079_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#3B7A57; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مدئجي جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D8EBDD;&quot; | حيثيت
|-
| 1998ع
| 12,450
| ٽائون ڪاميٽي
|- style=&quot;background:#F3F9F5;&quot;
| 2017ع
| 19,817
| ٽائون ڪاميٽي
|-
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | 2023ع
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | '''20,530'''
! style=&quot;background:#DDEED8;&quot; | ٽائون ڪاميٽي
|}
&lt;ref name=&quot;PBS1998Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ موجب مدئجي ۾ عورتن جو تعداد مردن کان ٿورو وڌيڪ هو. شهر جي 20,530 ماڻهن مان 10,096 مرد ۽ 10,432 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Madeji&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي تفصيلي آدمشماري موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي جي ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي جي شرح '''63.69 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي 73.46 سيڪڙو ۽ عورتن جي 54.10 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7B4B94; color:white;&quot; | '''مدئجي ۾ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | گروهه
! style=&quot;background:#E9DDF0;&quot; | خواندگي
|-
| مجموعي
| '''63.69٪'''
|- style=&quot;background:#FBF8FC;&quot;
| مرد
| 73.46٪
|-
| عورتون
| 54.10٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Literacy&quot;/&gt;

== تعليم ==
مدئجي ۾ پرائمري کان ڪاليج سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي''' سميت ڪيترائي ادارا درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory — District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي''' پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Posting of HSTs in District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110466%20Notification%20for%20posting%20of%20HSTs%20%28BS-16%29%20Male%20and%20Female%20of%20district%20Shikarpur%20in%20respect%20of%20Mr%20Ishtiaque%20Ahmed%2CJST%2CID%20No.10386982.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اعليٰ تعليم لاءِ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي''' قائم آهي، جيڪو [[شيخ اياز يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيل ادارن جي فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affiliated College Details
 |url=https://saus.edu.pk/inspector-of-affiliated-colleges/
 |publisher=[[شيخ اياز يونيورسٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي، شڪارپور''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ هيڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Budget Estimates 2025–26 — Colleges
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21155-Colleges.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻو کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto;&quot;
|+ style=&quot;background:#B45F06; color:white;&quot; | '''مدئجي جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#FCE5CD;&quot; | سطح
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي مين
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مدئجي ٽائون
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مدئجي
| پرائمري
|-
| گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول مدئجي
| سيڪنڊري
|-
| گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|-
| گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج مدئجي
| ڪاليج
|}
&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GGHSMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAUMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FinanceMadeji&quot;/&gt;

== صحت ==
مدئجي ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' سرڪاري صحت جي سهولت طور ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي ٽي بي سينٽينل سائيٽن جي فهرست ۾ '''گورنمينٽ اسپتال مدئجي''' کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HealthMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites — Tuberculosis
 |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=[[سنڌ صحت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] موجب شڪارپور ضلعي ۾ بنيادي ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ ڪم ڪري ٿو، جنهن ذريعي ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن کي بنيادي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — Health Facilities
 |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=20
 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== بجلي ۽ گرڊ اسٽيشن ==
مدئجي ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' قائم آهي. 2 فيبروري 2016ع تي ان جو افتتاح ڪيو ويو. [[ڊان]] موجب گرڊ اسٽيشن جي قيام جو مقصد مدئجي سميت لاڙڪاڻي، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ گهٽ وولٽيج ۽ بجليءَ جي لاهن چاڙهن جي مسئلن کي گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;DawnGrid&quot;&gt;{{cite news
 |title=Successive govts ruined PIA and PSM, says minister
 |url=https://www.dawn.com/news/1237064
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 February 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نيپرا]] وٽ جمع ڪرايل [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جي پاور سپلاءِ لائسنس واري دستاويز ۾ پڻ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن مدئجي''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NEPRAMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=SEPCO Power Supply Licence Application
 |url=https://nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/SEPCO%20Power%20Supply%20Licence%20Application.PDF
 |publisher=[[نيپرا]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ==
مدئجي تاريخي طور سنڌ جي ريلوي نظام سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ هيريٽيج ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب [[لاڙڪاڻو ريلوي اسٽيشن]] سان گڏ مدئجي، [[نئون ديرو]]، [[ڏوڪري]]، [[باڊهه]]، [[راڌڻ]] ۽ [[رڪ]] جون ريلوي اسٽيشنون 1890ع واري ريلوي توسيع دوران قائم ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;RailMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Railway Station, Larkana
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/922/larkana/railway-station-larkano
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي سان لاڳاپيل '''مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن''' علائقي جي تاريخي آمدورفت جي ڍانچي جو حصو رهي آهي.

== معيشت ==
مدئجي جي معيشت شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان ڳنڍيل آهي. مقامي معيشت ۾:
* زراعت،
* زرعي جنسن جو واپار،
* چانورن ۽ ڪڻڪ جي خريد و فروخت،
* ڀاڄين جي پيداوار،
* ريزڪي واپار،
* ٽرانسپورٽ ۽ ننڍا ڪاروبار

اهم حيثيت رکن ٿا.

شڪارپور ضلعي جي زرعي ڍانچي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقو اهم حصو رکي ٿو. [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2020ع واري موضع آدمشماري موجب ڳڙهي ياسين تعلقو وڏي تعداد ۾ آباد ڳوٺاڻن موضعن تي مشتمل آهي، جن جي معيشت جو بنيادي تعلق زراعت سان آهي.&lt;ref name=&quot;Mouza2020&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مدئجي جي شهري مارڪيٽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ واپاري مرڪز جو ڪم ڪري ٿي، جتي زرعي پيداوار، روزاني ضرورتن ۽ ٻين شين جي خريد و فروخت ٿئي ٿي.

== آمدورفت ==
مدئجي روڊ ذريعي [[شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرسان گذرندڙ رستن جي ڪري مدئجي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مقامي ٽرانسپورٽ مرڪز جي حيثيت رکي ٿو.

مدئجي باءِ پاس ۽ ڀرپاسي جا روڊ شڪارپور–لاڙڪاڻو علائقائي ٽريفڪ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Ex-serviceman, 12-year-old girl shot dead by ‘extortionists’
 |url=https://www.dawn.com/news/1960013/
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 December 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا علائقا ==
مدئجي جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ديهون آهن، جن ۾ [[جنڊو ديرو]]، [[گاهيجا]]، [[چانگو راهوجا]]، [[تاجوديرو]]، [[پليجا]] ۽ ٻين آبادين جا نالا سرڪاري اسڪول ۽ آدمشماري جي رڪارڊن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SEMISMadeji&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2017Madeji&quot;/&gt;

شهر جي اتر ۽ اوڀر پاسي سنڌو درياهه جي ڪچي واري علائقي جون زمينون پڻ شروع ٿين ٿيون، جڏهن تہ اولهه ۽ ڏکڻ پاسي آبپاشيءَ هيٺ زرعي ميدان پکڙيل آهن.

== شهري خدمتون ==
2023ع جي شهري رهائشي انگن موجب مدئجي ٽائون ڪاميٽي ۾ رهائشي گهرن جو وڏو انگ مستقل تعميرن تي مشتمل آهي، پر پاڻي، نيڪال، گهٽين ۽ ٻين شهري سهولتن جي معيار ۾ مختلف پاڙن وچ ۾ فرق موجود آهي.&lt;ref name=&quot;PBSHousingMadeji&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_35_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ٽائون ڪاميٽي مدئجي مقامي حڪومت جي سطح تي صفائي، گهٽين، نيڪال ۽ ٻين ميونسپل خدمتن جي ذميواري رکي ٿي. سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ٽائون ڪاميٽي مدئجي پاران مختلف ترقياتي ۽ خريداري جا ٽينڊر پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Town Committee Madeji, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/tenderlst
 |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
&lt;/gallery&gt;

''نوٽ:'' وڪيميڊيا ڪامنز تي هن وقت مدئجي شهر جون پڪ سان سڃاڻپ ٿيل آزاد تصويرون تمام محدود آهن؛ تنهنڪري اهڙيون تصويرون شامل نه ڪيون ويون آهن جن جو مقام مدئجي هجڻ تصديق ٿيل نه هجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[ڳاهيجا]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>1ie6h8lyvbgxe8ls4n7ol2e32ek5uh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکي غلام شاھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37658</id>
    <revision>
      <id>411772</id>
      <parentid>256265</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23892" sha1="g9ble75b2utrmqfdtb1n6hd274tdk22" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ لکي تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه
| other_name              = لکي
| native_name             = لکي غلام شاھ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|N|68|42|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = لکي غلام شاهه
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             =
| population_total        = 33,588
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لکي غلام شاهه'''، جنهن کي عام طور '''لکي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''33,588''' هئي، جنهن ۾ 15,911 مرد، 17,673 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; شهر ۾ 2017ع جي آدمشماريءَ وقت 23,405 ماڻهو آباد هئا؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 6.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي غلام شاهه شڪارپور ضلعي جي انهن اهم شهري مرڪزن مان آهي، جيڪي انتظامي طور ٽائون ڪاميٽي ۽ تعلقي جي صدر مقام جي حيثيت رکن ٿا. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني ادارن بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪاميٽي لکي''' کي الڳ مڪاني اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''لکي غلام شاهه''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري آدمشماري ۽ ڪيترن انتظامي رڪارڊن ۾ شهري آبادي کي مختصر طور '''لکي''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تاريخي سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي لاءِ ''لکي'' جو نالو گهڻو پراڻو ڄاڻايو ويو آهي.

لکيءَ جي نالي ۽ قيام بابت مقامي تاريخي روايتون مختلف آهن. رحيمداد مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو تہ شهنشاهه [[جهانگير]] جي دور ۾ دائودپوٽن جي سردار بهادر خان علائقي جي مقامي قبيلن سان ويڙهه کان پوءِ لکيءَ جي وسندي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=شيدائي
 |first=رحيمداد مولائي
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيو
 |year=1985
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |page=453
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ ڪجهه ٻين سنڌي تاريخدانن جو خيال آهي تہ لکي ۽ خانپور شڪارپور جي قيام کان اڳ ئي آباد وسنديون هيون؛ تنهنڪري شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سومرو
 |first=شريف ”شاد“
 |chapter=لکي
 |title=سنڌ جي تاريخي شهرن جي تواريخ
 |editor-last=هڪڙو
 |editor-first=انور فگار
 |publisher=روشني پبليڪيشن
 |location=ڪنڊيارو
 |year=2005
 |pages=506–507
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
سنڌي تاريخي ادب ۾ لکي جو ذڪر شڪارپور ۽ خانپور واري علائقي جي پراڻين وسندين سان گڏ ملي ٿو. مقامي روايتن موجب موجوده شڪارپور واري علائقي جا وڏا حصا ڪنهن دور ۾ ٻيلا، چراگاهون ۽ شڪارگاهون هئا، جتي دائودپوٽا ۽ ٻين مقامي قبيلن جون وسنديون قائم ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268110/shikarpur-a-journey-through-history/
 |work=Daily Times
 |date=15 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي تاريخ بابت جديد تحقيق پڻ ٻڌائي ٿي تہ سترهين صديءَ ۾ هي علائقو دائودپوٽن جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ رهيو، جنهن دوران شڪارپور، لکي ۽ خانپور سميت ڪيترين وسندين جي واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268674/shikarpur-a-journey-through-history-2/
 |work=Daily Times
 |date=17 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي ۽ جديد انتظامي دور ===
برطانوي دور ۾ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. شڪارپور هڪ اهم ضلعي ۽ واپاري مرڪز طور رهيو، جڏهن تہ لکي ڀرپاسي جي زرعي وسندين لاءِ مقامي مرڪز بڻجي ويو.

شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري تاريخ موجب 1 ڊسمبر 1978ع کان شڪارپور جو سيشن عدالتي ضلعو سکر کان ڌار ڪيو ويو ۽ ان ۾ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، خانپور ۽ لکي غلام شاهه تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District and Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان تصديق ٿئي ٿي تہ 1978ع جي آخر تائين لکي غلام شاهه تعلقي جي حيثيت سان انتظامي نظام ۾ شامل ٿي چڪو هو.

مقامي تاريخي ماخذن ۾ 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جي مڪمل انتظامي حيثيت ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
لکي غلام شاهه سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري اتر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري آبپاش زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ واهه موجود آهن. لکي تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي تعلقي جي ڪل ايراضي '''351 چورس ڪلوميٽر''' ۽ ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''856 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''241,427''' ماڻهو 51 ڳوٺاڻين آبادين ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ باقي آبادي لکي، چڪ ۽ رستم جهڙن شهري مرڪزن ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 3: NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==

=== لکيءَ جو ٺُل ===
[[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|سنڌ جي آثار قديمه کاتي]] جي 1990ع واري ڏهاڪي جي سروي ۾ '''لکي غلام شاهه جو ٺُل''' هڪ اهم قديم ماڳ طور درج ٿيل آهي. سروي موجب اهو ٺُل شڪارپور–لکي روڊ ڀرسان، تعلقا آفيس ۽ تعلقا اسپتال جي ويجهو واقع هو ۽ ان جي اوچائي لڳ ڀڳ ساڍا چار ميٽر ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم آثار جي سروي رپورٽن ۾ هن ٺُل کي روايتي طور [[سڪندر اعظم]] جي سنڌ واري مهم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي؛ پر ان نسبت کي قطعي آثار قديمه جي ثبوت بدران پراڻي مقامي يا نوآبادياتي روايت طور ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ ماڳ جي تاريخ بابت تفصيلي سائنسي کوٽائيءَ جو شايع ٿيل ثبوت موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-101-abdul-haque-bhanbhro-1994/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1994
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حڪيم علي شاهه جي مسجد ===
سنڌ جي آثار قديمه جي سروي ۾ لکي غلام شاهه جي سادات محلي ۾ واقع هڪ تاريخي مسجد پڻ درج ٿيل آهي. سروي مطابق اها مسجد 1168هه ۾ سيد عبدالنبي شاهه سان لاڳاپيل تعمير طور رڪارڊ ڪئي وئي ۽ بعد ۾ ان جي مرمت پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;

آثار قديمه واري سروي ۾ لکي تعلقي اندر ميان ڄام جا قبا، ميرن جي دور سان منسوب قلعي جهڙا آثار ۽ ٻيا مذهبي ۽ تاريخي ماڳ پڻ درج آهن، جنهن مان علائقي جي مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آبادڪاريءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ لکي ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي 33,588 هئي. ان ۾ عورتن جو انگ 17,673 ۽ مردن جو انگ 15,911 هو، جڏهن تہ 4 ٽرانسجينڊر فرد به آدمشماريءَ ۾ درج ٿيا. شهر جي سراسري گهريلو سائيز '''8.15 ماڻهو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#356b8c; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | سالياني واڌ
|-
| 2017ع
| 23,405
| —
|- style=&quot;background:#f2f8fb;&quot;
| 2023ع
| '''33,588'''
| '''6.22٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري ڪل آبادي 300,490 هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر فرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
لکي ۽ ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا خانگي خدمتن تي ٻڌل آهي. [[2020ع جي موضع آدمشماري]] موجب لکي تعلقي ۾ ڳوٺاڻين آباد موضعن جو وڏو حصو زرعي زمين ۽ زميني پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لکي تعلقي جي روزگار واري انگن ۾ زرعي خودروزگار، غيرزرعي خودروزگار، اجرتي ملازمت ۽ زرعي خانداني مزدوري سڀ نمايان معاشي درجا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 15: TOTAL POPULATION, EMPLOYMENT FOR SPECIAL AGE GROUP BY RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_15_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
لکي غلام شاهه ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ تعليم کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ لکي ۽ ان جي ڀرپاسي رُڪ، شاهه قلي پور، علي آباد، ڏهر، رستم ۽ ٻين آبادين جا پرائمري ۽ مڊل اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIShikarpur&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ لکي غلام شاهه ۽ وزيرآباد واري علائقي ۾ بوائز پرائمري ۽ هاءِ اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Infrastructure Listing, Shikarpur
 |url=https://ssep.gos.pk/wp-content/uploads/2025/02/Addendum-No-1-26-02-2025-1.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''تعلقا اسپتال لکي غلام شاهه''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. شڪارپور ضلعي جي مختلف طبي ۽ هنگامي واقعن ۾ هن اسپتال کي ريفرل ۽ علاج جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Eight injured as Bolan Mail derails near Madeji
 |url=https://www.dawn.com/news/1188658
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 June 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مئي 2025ع ۾ [[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]] جي وفد تعلقا اسپتال جو معائنو ڪيو. ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ بجليءَ جي بندش، صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ، صفائيءَ جي خراب صورتحال، ماهر ڊاڪٽرن ۽ پيراميڊيڪل عملي جي گهٽتائي ۽ دوائن جي کوٽ جهڙا مسئلا رپورٽ ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients’ Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |date=16 May 2025
 |publisher=[[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي نظام ==
لکي غلام شاهه ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ جي سرڪاري ڄاڻ موجب شڪارپور عدالتي ضلعي ۾ لکي لاءِ هڪ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
لکي شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان پڪن روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. لکي–شڪارپور ۽ لکي–نئون ديرو رستا علائقي جي مقامي آمدورفت لاءِ اهم آهن. [[کيرٿر ڪئنال]] ۽ ٻين آبپاشي واهن سبب ڪيترن رستن تي پلين جو نظام پڻ قائم آهي.

2003ع ۾ کيرٿر ڪئنال ۽ سم نالن ۾ ڀڃ ڊاهه کان پوءِ لکي–نئون ديرو روڊ تي ٽريفڪ متاثر ٿيڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا هئا، جيڪو هن رستي جي مقامي آمدورفت واري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Drain breach floods five villages, rice crop
 |url=https://www.dawn.com/news/118213/shikarpur-drain-breach-floods-five-villages-rice-crop
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ ماحولياتي خطرا ==
لکي تعلقو سنڌ جي انهن ميداني علائقن مان آهي جيڪي وڏي ٻوڏ، ڪئنالن ۽ ڊرينيج نظام جي ڀڃ ڊاهه کان متاثر ٿيندا رهيا آهن. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران لکي غلام شاهه سميت شڪارپور ضلعي جي ڪيترن تعلقن ۽ شهرن کي ٻوڏ جي خطري کان بچائڻ لاءِ حفاظتي بندن تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=NPP leaders reject charge about breaching canal
 |url=https://www.dawn.com/news/940693
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جي ڪجهه ٻوڏ متاثر ڳوٺن ۾ پاڻيءَ سان گڏ مگرمڇن جي اچڻ جو واقعو پڻ رپورٽ ٿيو، جيڪو ٻوڏ دوران آبي حيات ۽ انساني آبادين جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ خطري جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Villagers attack crocodiles, kill one in Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1703410
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ بلدياتي حيثيت ==
[[2023ع جي پاڪستاني تڪبندين]] موجب لکي تعلقي جو وڏو حصو [[اين اي-193 شڪارپور]] ۾ شامل آهي، جڏهن تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ رستم ٽائون ڪاميٽي کي ان تڪ مان ڌار رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=30 November 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ لکي غلام شاهه هڪ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c3d2e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه ۽ لکي تعلقي بابت چونڊ انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | سال
|-
| لکي شهر جي آبادي
| '''33,588'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي شهر جي آبادي
| 23,405
| 2017ع
|-
| لکي تعلقي جي آبادي
| '''300,490'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي تعلقي جي ايراضي
| 351 چورس ڪلوميٽر
| 2023ع
|-
| لکي تعلقي جي ڳوٺاڻِي آبادي
| 241,427
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| ڳوٺاڻيون آباديون
| 51
| 2023ع
|-
| لکي شهر جي سراسري گهريلو سائيز
| 8.15 ماڻهو
| 2023ع
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== تصويرون ==
هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي '''لکي غلام شاهه شهر جون سڌيون، واضح ۽ تصديق ٿيل تصويرون تمام محدود نظر اچن ٿيون'''؛ تنهنڪري غيرلاڳاپيل تصوير کي شهر جي تصوير طور لڳائڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي جاگرافيائي پسمنظر لاءِ هي نقشو استعمال ڪري سگهجي ٿو:

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

جيڪڏهن مقامي طور لکيءَ جي ٺُل، تعلقا اسپتال، حڪيم علي شاهه مسجد، بازار يا شهر جي عمومي منظر جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿين، تہ اهي هن مضمون لاءِ وڌيڪ موزون هونديون.

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[رستم، سنڌ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>g9ble75b2utrmqfdtb1n6hd274tdk22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411773</id>
      <parentid>411772</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23887" sha1="cdunb3acsa10ziyqm0555pu11pw8ifj" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ لکي تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه
| other_name              = لکي
| native_name             = Lakhi Ghulam Shah
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|N|68|42|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = لکي غلام شاهه
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             =
| population_total        = 33,588
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لکي غلام شاهه'''، جنهن کي عام طور '''لکي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''33,588''' هئي، جنهن ۾ 15,911 مرد، 17,673 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; شهر ۾ 2017ع جي آدمشماريءَ وقت 23,405 ماڻهو آباد هئا؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 6.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي غلام شاهه شڪارپور ضلعي جي انهن اهم شهري مرڪزن مان آهي، جيڪي انتظامي طور ٽائون ڪاميٽي ۽ تعلقي جي صدر مقام جي حيثيت رکن ٿا. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني ادارن بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪاميٽي لکي''' کي الڳ مڪاني اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''لکي غلام شاهه''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري آدمشماري ۽ ڪيترن انتظامي رڪارڊن ۾ شهري آبادي کي مختصر طور '''لکي''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تاريخي سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي لاءِ ''لکي'' جو نالو گهڻو پراڻو ڄاڻايو ويو آهي.

لکيءَ جي نالي ۽ قيام بابت مقامي تاريخي روايتون مختلف آهن. رحيمداد مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو تہ شهنشاهه [[جهانگير]] جي دور ۾ دائودپوٽن جي سردار بهادر خان علائقي جي مقامي قبيلن سان ويڙهه کان پوءِ لکيءَ جي وسندي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=شيدائي
 |first=رحيمداد مولائي
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيو
 |year=1985
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |page=453
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ ڪجهه ٻين سنڌي تاريخدانن جو خيال آهي تہ لکي ۽ خانپور شڪارپور جي قيام کان اڳ ئي آباد وسنديون هيون؛ تنهنڪري شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سومرو
 |first=شريف ”شاد“
 |chapter=لکي
 |title=سنڌ جي تاريخي شهرن جي تواريخ
 |editor-last=هڪڙو
 |editor-first=انور فگار
 |publisher=روشني پبليڪيشن
 |location=ڪنڊيارو
 |year=2005
 |pages=506–507
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
سنڌي تاريخي ادب ۾ لکي جو ذڪر شڪارپور ۽ خانپور واري علائقي جي پراڻين وسندين سان گڏ ملي ٿو. مقامي روايتن موجب موجوده شڪارپور واري علائقي جا وڏا حصا ڪنهن دور ۾ ٻيلا، چراگاهون ۽ شڪارگاهون هئا، جتي دائودپوٽا ۽ ٻين مقامي قبيلن جون وسنديون قائم ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268110/shikarpur-a-journey-through-history/
 |work=Daily Times
 |date=15 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي تاريخ بابت جديد تحقيق پڻ ٻڌائي ٿي تہ سترهين صديءَ ۾ هي علائقو دائودپوٽن جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ رهيو، جنهن دوران شڪارپور، لکي ۽ خانپور سميت ڪيترين وسندين جي واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268674/shikarpur-a-journey-through-history-2/
 |work=Daily Times
 |date=17 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي ۽ جديد انتظامي دور ===
برطانوي دور ۾ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. شڪارپور هڪ اهم ضلعي ۽ واپاري مرڪز طور رهيو، جڏهن تہ لکي ڀرپاسي جي زرعي وسندين لاءِ مقامي مرڪز بڻجي ويو.

شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري تاريخ موجب 1 ڊسمبر 1978ع کان شڪارپور جو سيشن عدالتي ضلعو سکر کان ڌار ڪيو ويو ۽ ان ۾ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، خانپور ۽ لکي غلام شاهه تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District and Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان تصديق ٿئي ٿي تہ 1978ع جي آخر تائين لکي غلام شاهه تعلقي جي حيثيت سان انتظامي نظام ۾ شامل ٿي چڪو هو.

مقامي تاريخي ماخذن ۾ 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جي مڪمل انتظامي حيثيت ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
لکي غلام شاهه سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري اتر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري آبپاش زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ واهه موجود آهن. لکي تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي تعلقي جي ڪل ايراضي '''351 چورس ڪلوميٽر''' ۽ ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''856 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''241,427''' ماڻهو 51 ڳوٺاڻين آبادين ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ باقي آبادي لکي، چڪ ۽ رستم جهڙن شهري مرڪزن ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 3: NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==

=== لکيءَ جو ٺُل ===
[[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|سنڌ جي آثار قديمه کاتي]] جي 1990ع واري ڏهاڪي جي سروي ۾ '''لکي غلام شاهه جو ٺُل''' هڪ اهم قديم ماڳ طور درج ٿيل آهي. سروي موجب اهو ٺُل شڪارپور–لکي روڊ ڀرسان، تعلقا آفيس ۽ تعلقا اسپتال جي ويجهو واقع هو ۽ ان جي اوچائي لڳ ڀڳ ساڍا چار ميٽر ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم آثار جي سروي رپورٽن ۾ هن ٺُل کي روايتي طور [[سڪندر اعظم]] جي سنڌ واري مهم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي؛ پر ان نسبت کي قطعي آثار قديمه جي ثبوت بدران پراڻي مقامي يا نوآبادياتي روايت طور ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ ماڳ جي تاريخ بابت تفصيلي سائنسي کوٽائيءَ جو شايع ٿيل ثبوت موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-101-abdul-haque-bhanbhro-1994/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1994
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حڪيم علي شاهه جي مسجد ===
سنڌ جي آثار قديمه جي سروي ۾ لکي غلام شاهه جي سادات محلي ۾ واقع هڪ تاريخي مسجد پڻ درج ٿيل آهي. سروي مطابق اها مسجد 1168هه ۾ سيد عبدالنبي شاهه سان لاڳاپيل تعمير طور رڪارڊ ڪئي وئي ۽ بعد ۾ ان جي مرمت پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;

آثار قديمه واري سروي ۾ لکي تعلقي اندر ميان ڄام جا قبا، ميرن جي دور سان منسوب قلعي جهڙا آثار ۽ ٻيا مذهبي ۽ تاريخي ماڳ پڻ درج آهن، جنهن مان علائقي جي مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آبادڪاريءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ لکي ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي 33,588 هئي. ان ۾ عورتن جو انگ 17,673 ۽ مردن جو انگ 15,911 هو، جڏهن تہ 4 ٽرانسجينڊر فرد به آدمشماريءَ ۾ درج ٿيا. شهر جي سراسري گهريلو سائيز '''8.15 ماڻهو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#356b8c; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | سالياني واڌ
|-
| 2017ع
| 23,405
| —
|- style=&quot;background:#f2f8fb;&quot;
| 2023ع
| '''33,588'''
| '''6.22٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري ڪل آبادي 300,490 هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر فرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
لکي ۽ ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا خانگي خدمتن تي ٻڌل آهي. [[2020ع جي موضع آدمشماري]] موجب لکي تعلقي ۾ ڳوٺاڻين آباد موضعن جو وڏو حصو زرعي زمين ۽ زميني پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لکي تعلقي جي روزگار واري انگن ۾ زرعي خودروزگار، غيرزرعي خودروزگار، اجرتي ملازمت ۽ زرعي خانداني مزدوري سڀ نمايان معاشي درجا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 15: TOTAL POPULATION, EMPLOYMENT FOR SPECIAL AGE GROUP BY RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_15_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
لکي غلام شاهه ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ تعليم کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ لکي ۽ ان جي ڀرپاسي رُڪ، شاهه قلي پور، علي آباد، ڏهر، رستم ۽ ٻين آبادين جا پرائمري ۽ مڊل اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIShikarpur&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ لکي غلام شاهه ۽ وزيرآباد واري علائقي ۾ بوائز پرائمري ۽ هاءِ اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Infrastructure Listing, Shikarpur
 |url=https://ssep.gos.pk/wp-content/uploads/2025/02/Addendum-No-1-26-02-2025-1.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''تعلقا اسپتال لکي غلام شاهه''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. شڪارپور ضلعي جي مختلف طبي ۽ هنگامي واقعن ۾ هن اسپتال کي ريفرل ۽ علاج جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Eight injured as Bolan Mail derails near Madeji
 |url=https://www.dawn.com/news/1188658
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 June 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مئي 2025ع ۾ [[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]] جي وفد تعلقا اسپتال جو معائنو ڪيو. ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ بجليءَ جي بندش، صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ، صفائيءَ جي خراب صورتحال، ماهر ڊاڪٽرن ۽ پيراميڊيڪل عملي جي گهٽتائي ۽ دوائن جي کوٽ جهڙا مسئلا رپورٽ ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients’ Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |date=16 May 2025
 |publisher=[[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي نظام ==
لکي غلام شاهه ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ جي سرڪاري ڄاڻ موجب شڪارپور عدالتي ضلعي ۾ لکي لاءِ هڪ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
لکي شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان پڪن روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. لکي–شڪارپور ۽ لکي–نئون ديرو رستا علائقي جي مقامي آمدورفت لاءِ اهم آهن. [[کيرٿر ڪئنال]] ۽ ٻين آبپاشي واهن سبب ڪيترن رستن تي پلين جو نظام پڻ قائم آهي.

2003ع ۾ کيرٿر ڪئنال ۽ سم نالن ۾ ڀڃ ڊاهه کان پوءِ لکي–نئون ديرو روڊ تي ٽريفڪ متاثر ٿيڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا هئا، جيڪو هن رستي جي مقامي آمدورفت واري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Drain breach floods five villages, rice crop
 |url=https://www.dawn.com/news/118213/shikarpur-drain-breach-floods-five-villages-rice-crop
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ ماحولياتي خطرا ==
لکي تعلقو سنڌ جي انهن ميداني علائقن مان آهي جيڪي وڏي ٻوڏ، ڪئنالن ۽ ڊرينيج نظام جي ڀڃ ڊاهه کان متاثر ٿيندا رهيا آهن. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران لکي غلام شاهه سميت شڪارپور ضلعي جي ڪيترن تعلقن ۽ شهرن کي ٻوڏ جي خطري کان بچائڻ لاءِ حفاظتي بندن تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=NPP leaders reject charge about breaching canal
 |url=https://www.dawn.com/news/940693
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جي ڪجهه ٻوڏ متاثر ڳوٺن ۾ پاڻيءَ سان گڏ مگرمڇن جي اچڻ جو واقعو پڻ رپورٽ ٿيو، جيڪو ٻوڏ دوران آبي حيات ۽ انساني آبادين جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ خطري جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Villagers attack crocodiles, kill one in Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1703410
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ بلدياتي حيثيت ==
[[2023ع جي پاڪستاني تڪبندين]] موجب لکي تعلقي جو وڏو حصو [[اين اي-193 شڪارپور]] ۾ شامل آهي، جڏهن تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ رستم ٽائون ڪاميٽي کي ان تڪ مان ڌار رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=30 November 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ لکي غلام شاهه هڪ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c3d2e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه ۽ لکي تعلقي بابت چونڊ انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | سال
|-
| لکي شهر جي آبادي
| '''33,588'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي شهر جي آبادي
| 23,405
| 2017ع
|-
| لکي تعلقي جي آبادي
| '''300,490'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي تعلقي جي ايراضي
| 351 چورس ڪلوميٽر
| 2023ع
|-
| لکي تعلقي جي ڳوٺاڻِي آبادي
| 241,427
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| ڳوٺاڻيون آباديون
| 51
| 2023ع
|-
| لکي شهر جي سراسري گهريلو سائيز
| 8.15 ماڻهو
| 2023ع
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== تصويرون ==
هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي '''لکي غلام شاهه شهر جون سڌيون، واضح ۽ تصديق ٿيل تصويرون تمام محدود نظر اچن ٿيون'''؛ تنهنڪري غيرلاڳاپيل تصوير کي شهر جي تصوير طور لڳائڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي جاگرافيائي پسمنظر لاءِ هي نقشو استعمال ڪري سگهجي ٿو:

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

جيڪڏهن مقامي طور لکيءَ جي ٺُل، تعلقا اسپتال، حڪيم علي شاهه مسجد، بازار يا شهر جي عمومي منظر جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿين، تہ اهي هن مضمون لاءِ وڌيڪ موزون هونديون.

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[رستم، سنڌ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>cdunb3acsa10ziyqm0555pu11pw8ifj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411774</id>
      <parentid>411773</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23131" sha1="9ipdcculewckpl8840bti8r40f2fv9b" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ لکي تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه
| other_name              = لکي
| native_name             = Lakhi Ghulam Shah
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|N|68|42|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = لکي غلام شاهه
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             =
| population_total        = 33,588
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لکي غلام شاهه'''، جنهن کي عام طور '''لکي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''33,588''' هئي، جنهن ۾ 15,911 مرد، 17,673 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; شهر ۾ 2017ع جي آدمشماريءَ وقت 23,405 ماڻهو آباد هئا؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 6.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي غلام شاهه شڪارپور ضلعي جي انهن اهم شهري مرڪزن مان آهي، جيڪي انتظامي طور ٽائون ڪاميٽي ۽ تعلقي جي صدر مقام جي حيثيت رکن ٿا. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني ادارن بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪاميٽي لکي''' کي الڳ مڪاني اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''لکي غلام شاهه''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري آدمشماري ۽ ڪيترن انتظامي رڪارڊن ۾ شهري آبادي کي مختصر طور '''لکي''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تاريخي سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي لاءِ ''لکي'' جو نالو گهڻو پراڻو ڄاڻايو ويو آهي.

لکيءَ جي نالي ۽ قيام بابت مقامي تاريخي روايتون مختلف آهن. رحيمداد مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو تہ شهنشاهه [[جهانگير]] جي دور ۾ دائودپوٽن جي سردار بهادر خان علائقي جي مقامي قبيلن سان ويڙهه کان پوءِ لکيءَ جي وسندي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=شيدائي
 |first=رحيمداد مولائي
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيو
 |year=1985
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |page=453
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ ڪجهه ٻين سنڌي تاريخدانن جو خيال آهي تہ لکي ۽ خانپور شڪارپور جي قيام کان اڳ ئي آباد وسنديون هيون؛ تنهنڪري شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سومرو
 |first=شريف ”شاد“
 |chapter=لکي
 |title=سنڌ جي تاريخي شهرن جي تواريخ
 |editor-last=هڪڙو
 |editor-first=انور فگار
 |publisher=روشني پبليڪيشن
 |location=ڪنڊيارو
 |year=2005
 |pages=506–507
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
سنڌي تاريخي ادب ۾ لکي جو ذڪر شڪارپور ۽ خانپور واري علائقي جي پراڻين وسندين سان گڏ ملي ٿو. مقامي روايتن موجب موجوده شڪارپور واري علائقي جا وڏا حصا ڪنهن دور ۾ ٻيلا، چراگاهون ۽ شڪارگاهون هئا، جتي دائودپوٽا ۽ ٻين مقامي قبيلن جون وسنديون قائم ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268110/shikarpur-a-journey-through-history/
 |work=Daily Times
 |date=15 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي تاريخ بابت جديد تحقيق پڻ ٻڌائي ٿي تہ سترهين صديءَ ۾ هي علائقو دائودپوٽن جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ رهيو، جنهن دوران شڪارپور، لکي ۽ خانپور سميت ڪيترين وسندين جي واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268674/shikarpur-a-journey-through-history-2/
 |work=Daily Times
 |date=17 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي ۽ جديد انتظامي دور ===
برطانوي دور ۾ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. شڪارپور هڪ اهم ضلعي ۽ واپاري مرڪز طور رهيو، جڏهن تہ لکي ڀرپاسي جي زرعي وسندين لاءِ مقامي مرڪز بڻجي ويو.

شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري تاريخ موجب 1 ڊسمبر 1978ع کان شڪارپور جو سيشن عدالتي ضلعو سکر کان ڌار ڪيو ويو ۽ ان ۾ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، خانپور ۽ لکي غلام شاهه تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District and Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان تصديق ٿئي ٿي تہ 1978ع جي آخر تائين لکي غلام شاهه تعلقي جي حيثيت سان انتظامي نظام ۾ شامل ٿي چڪو هو.

مقامي تاريخي ماخذن ۾ 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جي مڪمل انتظامي حيثيت ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
لکي غلام شاهه سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري اتر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري آبپاش زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ واهه موجود آهن. لکي تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي تعلقي جي ڪل ايراضي '''351 چورس ڪلوميٽر''' ۽ ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''856 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''241,427''' ماڻهو 51 ڳوٺاڻين آبادين ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ باقي آبادي لکي، چڪ ۽ رستم جهڙن شهري مرڪزن ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 3: NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==

=== لکيءَ جو ٺُل ===
[[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|سنڌ جي آثار قديمه کاتي]] جي 1990ع واري ڏهاڪي جي سروي ۾ '''لکي غلام شاهه جو ٺُل''' هڪ اهم قديم ماڳ طور درج ٿيل آهي. سروي موجب اهو ٺُل شڪارپور–لکي روڊ ڀرسان، تعلقا آفيس ۽ تعلقا اسپتال جي ويجهو واقع هو ۽ ان جي اوچائي لڳ ڀڳ ساڍا چار ميٽر ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم آثار جي سروي رپورٽن ۾ هن ٺُل کي روايتي طور [[سڪندر اعظم]] جي سنڌ واري مهم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي؛ پر ان نسبت کي قطعي آثار قديمه جي ثبوت بدران پراڻي مقامي يا نوآبادياتي روايت طور ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ ماڳ جي تاريخ بابت تفصيلي سائنسي کوٽائيءَ جو شايع ٿيل ثبوت موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-101-abdul-haque-bhanbhro-1994/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1994
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حڪيم علي شاهه جي مسجد ===
سنڌ جي آثار قديمه جي سروي ۾ لکي غلام شاهه جي سادات محلي ۾ واقع هڪ تاريخي مسجد پڻ درج ٿيل آهي. سروي مطابق اها مسجد 1168هه ۾ سيد عبدالنبي شاهه سان لاڳاپيل تعمير طور رڪارڊ ڪئي وئي ۽ بعد ۾ ان جي مرمت پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;

آثار قديمه واري سروي ۾ لکي تعلقي اندر ميان ڄام جا قبا، ميرن جي دور سان منسوب قلعي جهڙا آثار ۽ ٻيا مذهبي ۽ تاريخي ماڳ پڻ درج آهن، جنهن مان علائقي جي مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آبادڪاريءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ لکي ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي 33,588 هئي. ان ۾ عورتن جو انگ 17,673 ۽ مردن جو انگ 15,911 هو، جڏهن تہ 4 ٽرانسجينڊر فرد به آدمشماريءَ ۾ درج ٿيا. شهر جي سراسري گهريلو سائيز '''8.15 ماڻهو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#356b8c; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | سالياني واڌ
|-
| 2017ع
| 23,405
| —
|- style=&quot;background:#f2f8fb;&quot;
| 2023ع
| '''33,588'''
| '''6.22٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري ڪل آبادي 300,490 هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر فرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
لکي ۽ ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا خانگي خدمتن تي ٻڌل آهي. [[2020ع جي موضع آدمشماري]] موجب لکي تعلقي ۾ ڳوٺاڻين آباد موضعن جو وڏو حصو زرعي زمين ۽ زميني پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لکي تعلقي جي روزگار واري انگن ۾ زرعي خودروزگار، غيرزرعي خودروزگار، اجرتي ملازمت ۽ زرعي خانداني مزدوري سڀ نمايان معاشي درجا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 15: TOTAL POPULATION, EMPLOYMENT FOR SPECIAL AGE GROUP BY RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_15_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
لکي غلام شاهه ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ تعليم کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ لکي ۽ ان جي ڀرپاسي رُڪ، شاهه قلي پور، علي آباد، ڏهر، رستم ۽ ٻين آبادين جا پرائمري ۽ مڊل اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIShikarpur&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ لکي غلام شاهه ۽ وزيرآباد واري علائقي ۾ بوائز پرائمري ۽ هاءِ اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Infrastructure Listing, Shikarpur
 |url=https://ssep.gos.pk/wp-content/uploads/2025/02/Addendum-No-1-26-02-2025-1.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''تعلقا اسپتال لکي غلام شاهه''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. شڪارپور ضلعي جي مختلف طبي ۽ هنگامي واقعن ۾ هن اسپتال کي ريفرل ۽ علاج جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Eight injured as Bolan Mail derails near Madeji
 |url=https://www.dawn.com/news/1188658
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 June 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مئي 2025ع ۾ [[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]] جي وفد تعلقا اسپتال جو معائنو ڪيو. ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ بجليءَ جي بندش، صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ، صفائيءَ جي خراب صورتحال، ماهر ڊاڪٽرن ۽ پيراميڊيڪل عملي جي گهٽتائي ۽ دوائن جي کوٽ جهڙا مسئلا رپورٽ ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients’ Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |date=16 May 2025
 |publisher=[[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي نظام ==
لکي غلام شاهه ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ جي سرڪاري ڄاڻ موجب شڪارپور عدالتي ضلعي ۾ لکي لاءِ هڪ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
لکي شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان پڪن روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. لکي–شڪارپور ۽ لکي–نئون ديرو رستا علائقي جي مقامي آمدورفت لاءِ اهم آهن. [[کيرٿر ڪئنال]] ۽ ٻين آبپاشي واهن سبب ڪيترن رستن تي پلين جو نظام پڻ قائم آهي.

2003ع ۾ کيرٿر ڪئنال ۽ سم نالن ۾ ڀڃ ڊاهه کان پوءِ لکي–نئون ديرو روڊ تي ٽريفڪ متاثر ٿيڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا هئا، جيڪو هن رستي جي مقامي آمدورفت واري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Drain breach floods five villages, rice crop
 |url=https://www.dawn.com/news/118213/shikarpur-drain-breach-floods-five-villages-rice-crop
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ ماحولياتي خطرا ==
لکي تعلقو سنڌ جي انهن ميداني علائقن مان آهي جيڪي وڏي ٻوڏ، ڪئنالن ۽ ڊرينيج نظام جي ڀڃ ڊاهه کان متاثر ٿيندا رهيا آهن. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران لکي غلام شاهه سميت شڪارپور ضلعي جي ڪيترن تعلقن ۽ شهرن کي ٻوڏ جي خطري کان بچائڻ لاءِ حفاظتي بندن تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=NPP leaders reject charge about breaching canal
 |url=https://www.dawn.com/news/940693
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جي ڪجهه ٻوڏ متاثر ڳوٺن ۾ پاڻيءَ سان گڏ مگرمڇن جي اچڻ جو واقعو پڻ رپورٽ ٿيو، جيڪو ٻوڏ دوران آبي حيات ۽ انساني آبادين جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ خطري جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Villagers attack crocodiles, kill one in Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1703410
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ بلدياتي حيثيت ==
[[2023ع جي پاڪستاني تڪبندين]] موجب لکي تعلقي جو وڏو حصو [[اين اي-193 شڪارپور]] ۾ شامل آهي، جڏهن تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ رستم ٽائون ڪاميٽي کي ان تڪ مان ڌار رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=30 November 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ لکي غلام شاهه هڪ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c3d2e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه ۽ لکي تعلقي بابت چونڊ انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | سال
|-
| لکي شهر جي آبادي
| '''33,588'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي شهر جي آبادي
| 23,405
| 2017ع
|-
| لکي تعلقي جي آبادي
| '''300,490'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي تعلقي جي ايراضي
| 351 چورس ڪلوميٽر
| 2023ع
|-
| لکي تعلقي جي ڳوٺاڻِي آبادي
| 241,427
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| ڳوٺاڻيون آباديون
| 51
| 2023ع
|-
| لکي شهر جي سراسري گهريلو سائيز
| 8.15 ماڻهو
| 2023ع
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== تصويرون ==


[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[رستم، سنڌ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>9ipdcculewckpl8840bti8r40f2fv9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411796</id>
      <parentid>411774</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23123" sha1="nbo926xfungw1vxmox37mpav8tishkj" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ لکي تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = لکي غلام شاهه
| other_name              = لکي
| native_name             = Lakhi Ghulam Shah
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 250px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|50|N|68|42|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| seat_type               = تعلقي جو صدر مقام
| seat                    = لکي غلام شاهه
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             =
| population_total        = 33,588
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             =
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لکي غلام شاهه'''، جنهن کي عام طور '''لکي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''33,588''' هئي، جنهن ۾ 15,911 مرد، 17,673 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; شهر ۾ 2017ع جي آدمشماريءَ وقت 23,405 ماڻهو آباد هئا؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 6.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي غلام شاهه شڪارپور ضلعي جي انهن اهم شهري مرڪزن مان آهي، جيڪي انتظامي طور ٽائون ڪاميٽي ۽ تعلقي جي صدر مقام جي حيثيت رکن ٿا. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني ادارن بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪاميٽي لکي''' کي الڳ مڪاني اداري طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
شهر جو سرڪاري ۽ عام نالو '''لکي غلام شاهه''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري آدمشماري ۽ ڪيترن انتظامي رڪارڊن ۾ شهري آبادي کي مختصر طور '''لکي''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; تاريخي سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي لاءِ ''لکي'' جو نالو گهڻو پراڻو ڄاڻايو ويو آهي.

لکيءَ جي نالي ۽ قيام بابت مقامي تاريخي روايتون مختلف آهن. رحيمداد مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو تہ شهنشاهه [[جهانگير]] جي دور ۾ دائودپوٽن جي سردار بهادر خان علائقي جي مقامي قبيلن سان ويڙهه کان پوءِ لکيءَ جي وسندي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=شيدائي
 |first=رحيمداد مولائي
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيو
 |year=1985
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |page=453
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; جڏهن تہ ڪجهه ٻين سنڌي تاريخدانن جو خيال آهي تہ لکي ۽ خانپور شڪارپور جي قيام کان اڳ ئي آباد وسنديون هيون؛ تنهنڪري شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=سومرو
 |first=شريف ”شاد“
 |chapter=لکي
 |title=سنڌ جي تاريخي شهرن جي تواريخ
 |editor-last=هڪڙو
 |editor-first=انور فگار
 |publisher=روشني پبليڪيشن
 |location=ڪنڊيارو
 |year=2005
 |pages=506–507
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شروعاتي دور ===
سنڌي تاريخي ادب ۾ لکي جو ذڪر شڪارپور ۽ خانپور واري علائقي جي پراڻين وسندين سان گڏ ملي ٿو. مقامي روايتن موجب موجوده شڪارپور واري علائقي جا وڏا حصا ڪنهن دور ۾ ٻيلا، چراگاهون ۽ شڪارگاهون هئا، جتي دائودپوٽا ۽ ٻين مقامي قبيلن جون وسنديون قائم ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268110/shikarpur-a-journey-through-history/
 |work=Daily Times
 |date=15 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور جي تاريخ بابت جديد تحقيق پڻ ٻڌائي ٿي تہ سترهين صديءَ ۾ هي علائقو دائودپوٽن جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ رهيو، جنهن دوران شڪارپور، لکي ۽ خانپور سميت ڪيترين وسندين جي واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Shikarpur — a journey through history
 |url=https://dailytimes.com.pk/268674/shikarpur-a-journey-through-history-2/
 |work=Daily Times
 |date=17 July 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي ۽ جديد انتظامي دور ===
برطانوي دور ۾ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. شڪارپور هڪ اهم ضلعي ۽ واپاري مرڪز طور رهيو، جڏهن تہ لکي ڀرپاسي جي زرعي وسندين لاءِ مقامي مرڪز بڻجي ويو.

شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري تاريخ موجب 1 ڊسمبر 1978ع کان شڪارپور جو سيشن عدالتي ضلعو سکر کان ڌار ڪيو ويو ۽ ان ۾ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، خانپور ۽ لکي غلام شاهه تعلقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Judicial District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html
 |publisher=District and Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان تصديق ٿئي ٿي تہ 1978ع جي آخر تائين لکي غلام شاهه تعلقي جي حيثيت سان انتظامي نظام ۾ شامل ٿي چڪو هو.

مقامي تاريخي ماخذن ۾ 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جي مڪمل انتظامي حيثيت ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
لکي غلام شاهه سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري اتر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري آبپاش زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ واهه موجود آهن. لکي تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لکي تعلقي جي ڪل ايراضي '''351 چورس ڪلوميٽر''' ۽ ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''856 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''241,427''' ماڻهو 51 ڳوٺاڻين آبادين ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ باقي آبادي لکي، چڪ ۽ رستم جهڙن شهري مرڪزن ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 3: NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==

=== لکيءَ جو ٺُل ===
[[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|سنڌ جي آثار قديمه کاتي]] جي 1990ع واري ڏهاڪي جي سروي ۾ '''لکي غلام شاهه جو ٺُل''' هڪ اهم قديم ماڳ طور درج ٿيل آهي. سروي موجب اهو ٺُل شڪارپور–لکي روڊ ڀرسان، تعلقا آفيس ۽ تعلقا اسپتال جي ويجهو واقع هو ۽ ان جي اوچائي لڳ ڀڳ ساڍا چار ميٽر ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قديم آثار جي سروي رپورٽن ۾ هن ٺُل کي روايتي طور [[سڪندر اعظم]] جي سنڌ واري مهم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي؛ پر ان نسبت کي قطعي آثار قديمه جي ثبوت بدران پراڻي مقامي يا نوآبادياتي روايت طور ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ ماڳ جي تاريخ بابت تفصيلي سائنسي کوٽائيءَ جو شايع ٿيل ثبوت موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-101-abdul-haque-bhanbhro-1994/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1994
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حڪيم علي شاهه جي مسجد ===
سنڌ جي آثار قديمه جي سروي ۾ لکي غلام شاهه جي سادات محلي ۾ واقع هڪ تاريخي مسجد پڻ درج ٿيل آهي. سروي مطابق اها مسجد 1168هه ۾ سيد عبدالنبي شاهه سان لاڳاپيل تعمير طور رڪارڊ ڪئي وئي ۽ بعد ۾ ان جي مرمت پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhArchaeology1995&quot;/&gt;

آثار قديمه واري سروي ۾ لکي تعلقي اندر ميان ڄام جا قبا، ميرن جي دور سان منسوب قلعي جهڙا آثار ۽ ٻيا مذهبي ۽ تاريخي ماڳ پڻ درج آهن، جنهن مان علائقي جي مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل آبادڪاريءَ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع ۾ لکي ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي 33,588 هئي. ان ۾ عورتن جو انگ 17,673 ۽ مردن جو انگ 15,911 هو، جڏهن تہ 4 ٽرانسجينڊر فرد به آدمشماريءَ ۾ درج ٿيا. شهر جي سراسري گهريلو سائيز '''8.15 ماڻهو''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#356b8c; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dbeaf3;&quot; | سالياني واڌ
|-
| 2017ع
| 23,405
| —
|- style=&quot;background:#f2f8fb;&quot;
| 2023ع
| '''33,588'''
| '''6.22٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

لکي تعلقي جي 2023ع واري ڪل آبادي 300,490 هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر فرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
لکي ۽ ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا خانگي خدمتن تي ٻڌل آهي. [[2020ع جي موضع آدمشماري]] موجب لکي تعلقي ۾ ڳوٺاڻين آباد موضعن جو وڏو حصو زرعي زمين ۽ زميني پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mouza Census 2020
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_sindh_report.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |year=2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لکي تعلقي جي روزگار واري انگن ۾ زرعي خودروزگار، غيرزرعي خودروزگار، اجرتي ملازمت ۽ زرعي خانداني مزدوري سڀ نمايان معاشي درجا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=TABLE 15: TOTAL POPULATION, EMPLOYMENT FOR SPECIAL AGE GROUP BY RURAL/URBAN, CENSUS-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_15_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
لکي غلام شاهه ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ تعليم کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ لکي ۽ ان جي ڀرپاسي رُڪ، شاهه قلي پور، علي آباد، ڏهر، رستم ۽ ٻين آبادين جا پرائمري ۽ مڊل اسڪول درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIShikarpur&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka wise School Directory – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ لکي غلام شاهه ۽ وزيرآباد واري علائقي ۾ بوائز پرائمري ۽ هاءِ اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=School Infrastructure Listing, Shikarpur
 |url=https://ssep.gos.pk/wp-content/uploads/2025/02/Addendum-No-1-26-02-2025-1.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
شهر ۾ '''تعلقا اسپتال لکي غلام شاهه''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. شڪارپور ضلعي جي مختلف طبي ۽ هنگامي واقعن ۾ هن اسپتال کي ريفرل ۽ علاج جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Eight injured as Bolan Mail derails near Madeji
 |url=https://www.dawn.com/news/1188658
 |work=[[ڊان]]
 |date=17 June 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مئي 2025ع ۾ [[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]] جي وفد تعلقا اسپتال جو معائنو ڪيو. ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ بجليءَ جي بندش، صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ، صفائيءَ جي خراب صورتحال، ماهر ڊاڪٽرن ۽ پيراميڊيڪل عملي جي گهٽتائي ۽ دوائن جي کوٽ جهڙا مسئلا رپورٽ ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients’ Rights
 |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39
 |date=16 May 2025
 |publisher=[[سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== عدالتي نظام ==
لکي غلام شاهه ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ جي سرڪاري ڄاڻ موجب شڪارپور عدالتي ضلعي ۾ لکي لاءِ هڪ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ShikarpurCourts&quot;/&gt;

== آمدورفت ==
لکي شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين شهرن سان پڪن روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. لکي–شڪارپور ۽ لکي–نئون ديرو رستا علائقي جي مقامي آمدورفت لاءِ اهم آهن. [[کيرٿر ڪئنال]] ۽ ٻين آبپاشي واهن سبب ڪيترن رستن تي پلين جو نظام پڻ قائم آهي.

2003ع ۾ کيرٿر ڪئنال ۽ سم نالن ۾ ڀڃ ڊاهه کان پوءِ لکي–نئون ديرو روڊ تي ٽريفڪ متاثر ٿيڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا هئا، جيڪو هن رستي جي مقامي آمدورفت واري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Drain breach floods five villages, rice crop
 |url=https://www.dawn.com/news/118213/shikarpur-drain-breach-floods-five-villages-rice-crop
 |work=[[ڊان]]
 |date=3 October 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ ماحولياتي خطرا ==
لکي تعلقو سنڌ جي انهن ميداني علائقن مان آهي جيڪي وڏي ٻوڏ، ڪئنالن ۽ ڊرينيج نظام جي ڀڃ ڊاهه کان متاثر ٿيندا رهيا آهن. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران لکي غلام شاهه سميت شڪارپور ضلعي جي ڪيترن تعلقن ۽ شهرن کي ٻوڏ جي خطري کان بچائڻ لاءِ حفاظتي بندن تي ڪم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=NPP leaders reject charge about breaching canal
 |url=https://www.dawn.com/news/940693
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 August 2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جي ڪجهه ٻوڏ متاثر ڳوٺن ۾ پاڻيءَ سان گڏ مگرمڇن جي اچڻ جو واقعو پڻ رپورٽ ٿيو، جيڪو ٻوڏ دوران آبي حيات ۽ انساني آبادين جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ خطري جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Villagers attack crocodiles, kill one in Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1703410
 |work=[[ڊان]]
 |date=6 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ بلدياتي حيثيت ==
[[2023ع جي پاڪستاني تڪبندين]] موجب لکي تعلقي جو وڏو حصو [[اين اي-193 شڪارپور]] ۾ شامل آهي، جڏهن تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ رستم ٽائون ڪاميٽي کي ان تڪ مان ڌار رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=30 November 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ لکي غلام شاهه هڪ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Electoral Arrangements
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اهم انگ اکر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c3d2e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لکي غلام شاهه ۽ لکي تعلقي بابت چونڊ انگ اکر'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#f0dfd4;&quot; | سال
|-
| لکي شهر جي آبادي
| '''33,588'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي شهر جي آبادي
| 23,405
| 2017ع
|-
| لکي تعلقي جي آبادي
| '''300,490'''
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| لکي تعلقي جي ايراضي
| 351 چورس ڪلوميٽر
| 2023ع
|-
| لکي تعلقي جي ڳوٺاڻِي آبادي
| 241,427
| 2023ع
|- style=&quot;background:#fff8f3;&quot;
| ڳوٺاڻيون آباديون
| 51
| 2023ع
|-
| لکي شهر جي سراسري گهريلو سائيز
| 8.15 ماڻهو
| 2023ع
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Taluka&quot;/&gt;

== تصويرون ==


[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[رستم، سنڌ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[خانپور، سنڌ]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>nbo926xfungw1vxmox37mpav8tishkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳڙھي ياسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37661</id>
    <revision>
      <id>411736</id>
      <parentid>246621</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22004" sha1="rtnsp9y1mti8anriwcdutd4aybdeybz" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين
| native_name             = ڳڙهي ياسين
| other_name              = گڑھی یاسین
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|31|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| total_type              = شهر
| population_total        = 16155
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
}}

'''ڳڙهي ياسين''' ({{lang-en|Garhi Yasin}}؛ {{lang-ur|گڑھی یاسین}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر لڳ ڀڳ {{coord|27|54|N|68|31|E|display=inline}} تي واقع آهي ۽ [[شڪارپور]] شهر جي اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''16,155''' هئي، جنهن ۾ 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 16,120 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آبادي لڳ ڀڳ مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام آهي، جنهن جي 2023ع ۾ ڪل آبادي 333,289 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن موجب شهر جو نالو '''ياسين خان''' نالي هڪ مقامي اڳواڻ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان ''ڳڙهي ياسين'' جي نالي جي شروعات جوڙي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Garhi Yasin
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''ڳڙهي'' سنڌيءَ ۾ عام طرح قلعي، ڪوٽ يا قلعي بند وسنديءَ جي مفهوم ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''ياسين'' شخصي نالو آهي.

== تاريخ ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===
ڳڙهي ياسين ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو اتر سنڌ جي انهن تاريخي علائقن مان آهي، جتي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور جا ڪيترائي آثار موجود آهن. تعلقي جي مختلف هنڌن تي قبرستان، مقبرا، مسجدون، ڪوٽ ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون هن علائقي جي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ واري تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season: Upper Sindh
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |year=1995
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ جي آخر ۾ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقي ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙا حڪمرانن، سندن مخالف ڌرين ۽ افغان فوجن وچ ۾ فوجي ڇڪتاڻ ٿي. 1779ع جي واقعن سان لاڳاپيل قبرستان ۽ مقبرا اڄ به علائقي جي تاريخي منظرنامي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales and Battles of Garhi Yasin
 |url=https://sindhcourier.com/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin/
 |date=15 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون آيون. موجوده ڳڙهي ياسين وارو علائقو پراڻي شڪارپور ۽ پوءِ سکر ضلعي جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. 1909ع ۾ تعلقي جو نالو تبديل ڪري ''ڳڙهي ياسين تعلقو'' رکيو ويو، ڇاڪاڻ تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام ڳڙهي ياسين جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت ڳڙهي ياسين شڪارپور ڊويزن جي تعلقن مان هڪ هو. برطانوي دور ۾ مقامي بورڊ، شهري انتظام، اسڪولن، آبپاشي ۽ مواصلاتي نظام جي ترقيءَ سان ڳڙهي ياسين جي انتظامي اهميت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===
1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ڳڙهي ياسين سکر ضلعي جو حصو رهيو. جڏهن 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعو بڻايو ويو تہ ڳڙهي ياسين تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ شامل ٿيو ۽ ڳڙهي ياسين شهر تعلقي جو صدر مقام رهيو.

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين گهڻو ڪري سنڌوءَ جي آندل زرخيز مٽيءَ مان ٺهيل آهي. شهر جي چوڌاري زرعي زمينون، واهه ۽ ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن.

تاريخي گزيٽيئر موجب ڳڙهي ياسين وارو علائقو زرعي لحاظ کان خاص اهميت رکندو هو ۽ چانور هتي جي اهم فصلن مان هو. گزيٽيئر ۾ چانورن کي خاص طور ڳڙهي ياسين تعلقي جي نمايان فصل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

جديد زرعي تحقيق پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ضلعي جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان ڄاڻائي ٿي ۽ هتي '''چانور–ڪڻڪ''' واري فصلي نظام کي عام زرعي نظام قرار ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Sulphur Status in Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur Sindh
 |url=https://api.fspublishers.org/viewPaper/Paper-6313192481-2025-04-26.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ [[بوهي جا قبا]]؛ علائقي جي تاريخي ورثي جو مثال]]

2017ع جي آدمشماري ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 16,120 هئي، جيڪا 1998ع جي 12,554 آباديءَ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07902.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ شهر جي آبادي 16,155 ٿي، جنهن مان 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون هيون. سراسري گهريلو سائيز 5.71 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#6c5b7b; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! مرد
! عورتون
! تبديلي
|-
| 1998ع
| 12,554
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#f3eef7;&quot;
| 2017ع
| 16,120
| 8,224
| 7,895
| واڌ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
! 2023ع
! 16,155
! 7,940
! 8,215
! معمولي واڌ
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%; background:#fff8dc;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== انتظام ==
ڳڙهي ياسين هڪ شهري '''ٽائون ڪاميٽي''' پڻ آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي کي پنج وارڊن تي مشتمل ڏيکاريو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=FAFEN
 |year=2016
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين'' ۽ ان جي وارڊن کي سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت شهري ڪائونسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition concerning Town Committee Garhi Yasin
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTY4NjkwY2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 333,289 هئي؛ ان مان 296,604 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 36,685 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت جو ويجهو تعلق ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ مکيه فصل آهن، جڏهن تہ دالون، جوار، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار لاءِ ڳڙهي ياسين هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز جو ڪم ڪري ٿو. شهر ۾ ننڍا واپاري مرڪز، مارڪيٽون ۽ زرعي شين سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

== تعليم ==
ڳڙهي ياسين ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن سان گڏ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي ياسين ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ آغا بدرالدين خان سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي ياسين''' سميت شهر جا ڪيترائي تعليمي ادارا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications — Garhi Yasin
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=yasin&amp;pageNumber=2
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديني ۽ علمي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي ديني تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهميت رکي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران هتي قائم مدرسن مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني تعليم ۽ تدريس ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |date=30 December 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن علمي روايتن ۾ مولانا محمد هاشم سومرو ۽ سندس خاندان جو نالو نمايان آهي. مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسين ۾ مسجد ۽ مدرسي سان لاڳاپيل رهيو ۽ هڪ علمي لائبريري پڻ قائم ڪئي، جنهن ۾ ناياب ڪتاب ۽ قلمي نسخا رکيل هئا.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

سندس پٽ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' عالم، صوفي، شاعر ۽ مصنف هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ديني ۽ تصوف سان لاڳاپيل ڪتاب لکيا. سندس وفات 1931ع ۾ ٿي ۽ کيس ڳڙهي ياسين ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==

=== بوهي جا قبا ===
{{Main|بوهي جا قبا}}

[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|[[ڊکڻ]] ڀرسان تاريخي [[بوهي جا قبا]]]]

ڳڙهي ياسين تعلقي جي [[ڊکڻ]] واري علائقي ڀرسان '''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمَن جا قبا''' واقع آهن. اهي تاريخي مقبرا ڪلهوڙا دور جي آخر واري سياسي ۽ فوجي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

هنري ڪزنس جي تحقيق مطابق ڪجهه مقبرا انهن ٿهيم سردارن سان لاڳاپيل آهن جيڪي ڪلهوڙا ۽ افغان فوجن جي ويڙهه دوران مارجي ويا هئا؛ انهن مان صاحب خان ۽ دلاور خان جا نالا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي ۾ پڻ بوهي جي قبن کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻين آثارن جو علائقو ===
سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي سروي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر ڪيترائي ٻيا تاريخي ماڳ پڻ درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[امروٽ شريف]] جي مسجد، اورنگ آباد جو پراڻو ڪوٽ، پير ڳوٺ جي جامع مسجد، مختلف مقبرا ۽ [[ڀٽائي]] سان منسوب آثار شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

ان لحاظ کان ڳڙهي ياسين رڳو هڪ انتظامي شهر نه، پر اهڙي تعلقي جو مرڪز آهي جنهن ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل گهڻا تاريخي ماڳ پکڙيل آهن.

== سياسي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ به نمايان رهيو آهي. دراني خاندان ڪيترن ڏهاڪن تائين علائقي جي سياست سان وابسته رهيو آهي. آغا شمس الدين دراني، آغا بدرالدين دراني ۽ آغا صدرالدين دراني سميت خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ جي صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيا.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Agha Siraj — in the footsteps of his elders
 |url=https://www.dawn.com/news/1015021/agha-siraj-in-the-footsteps-of-his-elders
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 May 2013
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آغا بدرالدين دراني سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر پڻ رهيو. مقامي تعليمي تاريخ ۾ سندس نالي سان ڳڙهي ياسين ۾ هڪ سرڪاري اسڪول پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;/&gt;

[[آغا سراج دراني]] (1953–2025) پڻ هن خاندان سان تعلق رکندو هو. هو سنڌ اسيمبليءَ جو ٻه ڀيرا اسپيڪر رهيو ۽ سندس تدفين 2025ع ۾ سندس اباڻي شهر ڳڙهي ياسين ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Former Speaker Sindh Assembly Agha Siraj Durrani passes away
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/former-speaker-sindh-assembly-agha-siraj-durrani-passes-away/
 |publisher=[[ايسوسيئيٽڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=15 October 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي آفتون ==
شڪارپور ضلعو ٻوڏ ۽ شديد مون سون برساتن کان متاثر ٿيندڙ علائقن مان آهي. [[2022ع جون پاڪستان ۾ ٻوڏون|2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن]] دوران ڳڙهي ياسين ۽ ڀرپاسي وارا علائقا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

PDMA سنڌ جي 2022ع واري ضلعي نقشي موجب شڪارپور ضلعي جو 55 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو پاڻي هيٺ آيو ۽ زرعي زمين جو پڻ وڏو حصو متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مواصلات ۽ خدمتون ==
ڳڙهي ياسين روڊن وسيلي [[شڪارپور]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري فهرست موجب ڳڙهي ياسين جو پوسٽل ڪوڊ '''78150''' آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي سرڪاري خدمتن جي نيٽ ورڪ ۾ پڻ ڳڙهي ياسين لاءِ موبائل سروس يونٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mobile Service Units
 |url=https://pwd.sindh.gov.pk/mobile-service-unit-msu
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ڳڙهي ياسين يا ان جي ڀرپاسي سان لاڳاپيل مشهور شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=24em}}
* [[آغا بدرالدين دراني]] — سياستدان ۽ اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[آغا صدرالدين دراني]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* مولانا محمد هاشم سومرو — عالم ۽ مدرس
* مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني — عالم، صوفي ۽ مصنف
* مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني — عالم ۽ مدرس
{{div col end}}

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
* [[امروٽ شريف]]
* [[ڊکڻ]]
* [[مديجي]]
* [[نوشهرو ابڙو]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[مرزاپور، شڪارپور|مرزاپور]]
* [[تاجوديرو]]
* [[شڪارپور]]

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]

== حوالا ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=وفائي
 |first=دين محمد
 |title=تذڪره مشاهير سنڌ
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>rtnsp9y1mti8anriwcdutd4aybdeybz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411737</id>
      <parentid>411736</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21997" sha1="iynvn8zkwl5v47qpnc8kejgqcl4j7t6" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين
| native_name             = گڑھی یاسین
| other_name              = Garhi Yaseen
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|31|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| total_type              = شهر
| population_total        = 16155
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
}}

'''ڳڙهي ياسين''' ({{lang-en|Garhi Yasin}}؛ {{lang-ur|گڑھی یاسین}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر لڳ ڀڳ {{coord|27|54|N|68|31|E|display=inline}} تي واقع آهي ۽ [[شڪارپور]] شهر جي اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''16,155''' هئي، جنهن ۾ 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 16,120 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آبادي لڳ ڀڳ مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام آهي، جنهن جي 2023ع ۾ ڪل آبادي 333,289 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن موجب شهر جو نالو '''ياسين خان''' نالي هڪ مقامي اڳواڻ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان ''ڳڙهي ياسين'' جي نالي جي شروعات جوڙي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Garhi Yasin
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''ڳڙهي'' سنڌيءَ ۾ عام طرح قلعي، ڪوٽ يا قلعي بند وسنديءَ جي مفهوم ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''ياسين'' شخصي نالو آهي.

== تاريخ ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===
ڳڙهي ياسين ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو اتر سنڌ جي انهن تاريخي علائقن مان آهي، جتي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور جا ڪيترائي آثار موجود آهن. تعلقي جي مختلف هنڌن تي قبرستان، مقبرا، مسجدون، ڪوٽ ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون هن علائقي جي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ واري تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season: Upper Sindh
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |year=1995
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ جي آخر ۾ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقي ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙا حڪمرانن، سندن مخالف ڌرين ۽ افغان فوجن وچ ۾ فوجي ڇڪتاڻ ٿي. 1779ع جي واقعن سان لاڳاپيل قبرستان ۽ مقبرا اڄ به علائقي جي تاريخي منظرنامي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales and Battles of Garhi Yasin
 |url=https://sindhcourier.com/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin/
 |date=15 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون آيون. موجوده ڳڙهي ياسين وارو علائقو پراڻي شڪارپور ۽ پوءِ سکر ضلعي جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. 1909ع ۾ تعلقي جو نالو تبديل ڪري ''ڳڙهي ياسين تعلقو'' رکيو ويو، ڇاڪاڻ تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام ڳڙهي ياسين جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت ڳڙهي ياسين شڪارپور ڊويزن جي تعلقن مان هڪ هو. برطانوي دور ۾ مقامي بورڊ، شهري انتظام، اسڪولن، آبپاشي ۽ مواصلاتي نظام جي ترقيءَ سان ڳڙهي ياسين جي انتظامي اهميت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===
1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ڳڙهي ياسين سکر ضلعي جو حصو رهيو. جڏهن 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعو بڻايو ويو تہ ڳڙهي ياسين تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ شامل ٿيو ۽ ڳڙهي ياسين شهر تعلقي جو صدر مقام رهيو.

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين گهڻو ڪري سنڌوءَ جي آندل زرخيز مٽيءَ مان ٺهيل آهي. شهر جي چوڌاري زرعي زمينون، واهه ۽ ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن.

تاريخي گزيٽيئر موجب ڳڙهي ياسين وارو علائقو زرعي لحاظ کان خاص اهميت رکندو هو ۽ چانور هتي جي اهم فصلن مان هو. گزيٽيئر ۾ چانورن کي خاص طور ڳڙهي ياسين تعلقي جي نمايان فصل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

جديد زرعي تحقيق پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ضلعي جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان ڄاڻائي ٿي ۽ هتي '''چانور–ڪڻڪ''' واري فصلي نظام کي عام زرعي نظام قرار ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Sulphur Status in Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur Sindh
 |url=https://api.fspublishers.org/viewPaper/Paper-6313192481-2025-04-26.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ [[بوهي جا قبا]]؛ علائقي جي تاريخي ورثي جو مثال]]

2017ع جي آدمشماري ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 16,120 هئي، جيڪا 1998ع جي 12,554 آباديءَ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07902.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ شهر جي آبادي 16,155 ٿي، جنهن مان 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون هيون. سراسري گهريلو سائيز 5.71 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#6c5b7b; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! مرد
! عورتون
! تبديلي
|-
| 1998ع
| 12,554
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#f3eef7;&quot;
| 2017ع
| 16,120
| 8,224
| 7,895
| واڌ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
! 2023ع
! 16,155
! 7,940
! 8,215
! معمولي واڌ
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%; background:#fff8dc;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== انتظام ==
ڳڙهي ياسين هڪ شهري '''ٽائون ڪاميٽي''' پڻ آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي کي پنج وارڊن تي مشتمل ڏيکاريو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=FAFEN
 |year=2016
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين'' ۽ ان جي وارڊن کي سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت شهري ڪائونسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition concerning Town Committee Garhi Yasin
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTY4NjkwY2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 333,289 هئي؛ ان مان 296,604 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 36,685 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت جو ويجهو تعلق ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ مکيه فصل آهن، جڏهن تہ دالون، جوار، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار لاءِ ڳڙهي ياسين هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز جو ڪم ڪري ٿو. شهر ۾ ننڍا واپاري مرڪز، مارڪيٽون ۽ زرعي شين سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

== تعليم ==
ڳڙهي ياسين ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن سان گڏ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي ياسين ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ آغا بدرالدين خان سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي ياسين''' سميت شهر جا ڪيترائي تعليمي ادارا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications — Garhi Yasin
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=yasin&amp;pageNumber=2
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديني ۽ علمي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي ديني تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهميت رکي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران هتي قائم مدرسن مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني تعليم ۽ تدريس ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |date=30 December 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن علمي روايتن ۾ مولانا محمد هاشم سومرو ۽ سندس خاندان جو نالو نمايان آهي. مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسين ۾ مسجد ۽ مدرسي سان لاڳاپيل رهيو ۽ هڪ علمي لائبريري پڻ قائم ڪئي، جنهن ۾ ناياب ڪتاب ۽ قلمي نسخا رکيل هئا.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

سندس پٽ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' عالم، صوفي، شاعر ۽ مصنف هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ديني ۽ تصوف سان لاڳاپيل ڪتاب لکيا. سندس وفات 1931ع ۾ ٿي ۽ کيس ڳڙهي ياسين ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==

=== بوهي جا قبا ===
{{Main|بوهي جا قبا}}

[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|[[ڊکڻ]] ڀرسان تاريخي [[بوهي جا قبا]]]]

ڳڙهي ياسين تعلقي جي [[ڊکڻ]] واري علائقي ڀرسان '''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمَن جا قبا''' واقع آهن. اهي تاريخي مقبرا ڪلهوڙا دور جي آخر واري سياسي ۽ فوجي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

هنري ڪزنس جي تحقيق مطابق ڪجهه مقبرا انهن ٿهيم سردارن سان لاڳاپيل آهن جيڪي ڪلهوڙا ۽ افغان فوجن جي ويڙهه دوران مارجي ويا هئا؛ انهن مان صاحب خان ۽ دلاور خان جا نالا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي ۾ پڻ بوهي جي قبن کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻين آثارن جو علائقو ===
سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي سروي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر ڪيترائي ٻيا تاريخي ماڳ پڻ درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[امروٽ شريف]] جي مسجد، اورنگ آباد جو پراڻو ڪوٽ، پير ڳوٺ جي جامع مسجد، مختلف مقبرا ۽ [[ڀٽائي]] سان منسوب آثار شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

ان لحاظ کان ڳڙهي ياسين رڳو هڪ انتظامي شهر نه، پر اهڙي تعلقي جو مرڪز آهي جنهن ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل گهڻا تاريخي ماڳ پکڙيل آهن.

== سياسي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ به نمايان رهيو آهي. دراني خاندان ڪيترن ڏهاڪن تائين علائقي جي سياست سان وابسته رهيو آهي. آغا شمس الدين دراني، آغا بدرالدين دراني ۽ آغا صدرالدين دراني سميت خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ جي صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيا.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Agha Siraj — in the footsteps of his elders
 |url=https://www.dawn.com/news/1015021/agha-siraj-in-the-footsteps-of-his-elders
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 May 2013
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آغا بدرالدين دراني سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر پڻ رهيو. مقامي تعليمي تاريخ ۾ سندس نالي سان ڳڙهي ياسين ۾ هڪ سرڪاري اسڪول پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;/&gt;

[[آغا سراج دراني]] (1953–2025) پڻ هن خاندان سان تعلق رکندو هو. هو سنڌ اسيمبليءَ جو ٻه ڀيرا اسپيڪر رهيو ۽ سندس تدفين 2025ع ۾ سندس اباڻي شهر ڳڙهي ياسين ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Former Speaker Sindh Assembly Agha Siraj Durrani passes away
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/former-speaker-sindh-assembly-agha-siraj-durrani-passes-away/
 |publisher=[[ايسوسيئيٽڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=15 October 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي آفتون ==
شڪارپور ضلعو ٻوڏ ۽ شديد مون سون برساتن کان متاثر ٿيندڙ علائقن مان آهي. [[2022ع جون پاڪستان ۾ ٻوڏون|2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن]] دوران ڳڙهي ياسين ۽ ڀرپاسي وارا علائقا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

PDMA سنڌ جي 2022ع واري ضلعي نقشي موجب شڪارپور ضلعي جو 55 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو پاڻي هيٺ آيو ۽ زرعي زمين جو پڻ وڏو حصو متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مواصلات ۽ خدمتون ==
ڳڙهي ياسين روڊن وسيلي [[شڪارپور]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري فهرست موجب ڳڙهي ياسين جو پوسٽل ڪوڊ '''78150''' آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي سرڪاري خدمتن جي نيٽ ورڪ ۾ پڻ ڳڙهي ياسين لاءِ موبائل سروس يونٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mobile Service Units
 |url=https://pwd.sindh.gov.pk/mobile-service-unit-msu
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ڳڙهي ياسين يا ان جي ڀرپاسي سان لاڳاپيل مشهور شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=24em}}
* [[آغا بدرالدين دراني]] — سياستدان ۽ اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[آغا صدرالدين دراني]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* مولانا محمد هاشم سومرو — عالم ۽ مدرس
* مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني — عالم، صوفي ۽ مصنف
* مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني — عالم ۽ مدرس
{{div col end}}

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
* [[امروٽ شريف]]
* [[ڊکڻ]]
* [[مديجي]]
* [[نوشهرو ابڙو]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[مرزاپور، شڪارپور|مرزاپور]]
* [[تاجوديرو]]
* [[شڪارپور]]

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]

== حوالا ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=وفائي
 |first=دين محمد
 |title=تذڪره مشاهير سنڌ
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>iynvn8zkwl5v47qpnc8kejgqcl4j7t6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411738</id>
      <parentid>411737</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22009" sha1="511ie7ghjrp1ke8qxo0i7qi6hb7klmu" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين
| native_name             = گڑھی یاسین
| other_name              = Garhi Yaseen
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|31|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| total_type              = شهر
| population_total        = 16155
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
}}

'''ڳڙهي ياسين''' ({{lang-en|Garhi Yasin}}؛ {{lang-ur|گڑھی یاسین}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر لڳ ڀڳ {{coord|27|54|N|68|31|E|display=inline}} تي واقع آهي ۽ [[شڪارپور]] شهر جي اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''16,155''' هئي، جنهن ۾ 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 16,120 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آبادي لڳ ڀڳ مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام آهي، جنهن جي 2023ع ۾ ڪل آبادي 333,289 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن موجب شهر جو نالو '''ياسين خان''' نالي هڪ مقامي اڳواڻ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان ''ڳڙهي ياسين'' جي نالي جي شروعات جوڙي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Garhi Yasin
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''ڳڙهي'' سنڌيءَ ۾ عام طرح قلعي، ڪوٽ يا قلعي بند وسنديءَ جي مفهوم ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''ياسين'' شخصي نالو آهي.

== تاريخ ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===
ڳڙهي ياسين ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو اتر سنڌ جي انهن تاريخي علائقن مان آهي، جتي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور جا ڪيترائي آثار موجود آهن. تعلقي جي مختلف هنڌن تي قبرستان، مقبرا، مسجدون، ڪوٽ ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون هن علائقي جي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ واري تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season: Upper Sindh
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |year=1995
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ جي آخر ۾ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقي ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙا حڪمرانن، سندن مخالف ڌرين ۽ افغان فوجن وچ ۾ فوجي ڇڪتاڻ ٿي. 1779ع جي واقعن سان لاڳاپيل قبرستان ۽ مقبرا اڄ به علائقي جي تاريخي منظرنامي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales and Battles of Garhi Yasin
 |url=https://sindhcourier.com/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin/
 |date=15 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون آيون. موجوده ڳڙهي ياسين وارو علائقو پراڻي شڪارپور ۽ پوءِ سکر ضلعي جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. 1909ع ۾ تعلقي جو نالو تبديل ڪري ''ڳڙهي ياسين تعلقو'' رکيو ويو، ڇاڪاڻ تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام ڳڙهي ياسين جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت ڳڙهي ياسين شڪارپور ڊويزن جي تعلقن مان هڪ هو. برطانوي دور ۾ مقامي بورڊ، شهري انتظام، اسڪولن، آبپاشي ۽ مواصلاتي نظام جي ترقيءَ سان ڳڙهي ياسين جي انتظامي اهميت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===
1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ڳڙهي ياسين سکر ضلعي جو حصو رهيو. جڏهن 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعو بڻايو ويو تہ ڳڙهي ياسين تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ شامل ٿيو ۽ ڳڙهي ياسين شهر تعلقي جو صدر مقام رهيو.

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين گهڻو ڪري سنڌوءَ جي آندل زرخيز مٽيءَ مان ٺهيل آهي. شهر جي چوڌاري زرعي زمينون، واهه ۽ ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن.

تاريخي گزيٽيئر موجب ڳڙهي ياسين وارو علائقو زرعي لحاظ کان خاص اهميت رکندو هو ۽ چانور هتي جي اهم فصلن مان هو. گزيٽيئر ۾ چانورن کي خاص طور ڳڙهي ياسين تعلقي جي نمايان فصل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

جديد زرعي تحقيق پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ضلعي جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان ڄاڻائي ٿي ۽ هتي '''چانور–ڪڻڪ''' واري فصلي نظام کي عام زرعي نظام قرار ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Sulphur Status in Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur Sindh
 |url=https://api.fspublishers.org/viewPaper/Paper-6313192481-2025-04-26.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ [[بوهي جا قبا]]؛ علائقي جي تاريخي ورثي جو مثال]]

2017ع جي آدمشماري ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 16,120 هئي، جيڪا 1998ع جي 12,554 آباديءَ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07902.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ شهر جي آبادي 16,155 ٿي، جنهن مان 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون هيون. سراسري گهريلو سائيز 5.71 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#6c5b7b; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! مرد
! عورتون
! تبديلي
|-
| 1998ع
| 12,554
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#f3eef7;&quot;
| 2017ع
| 16,120
| 8,224
| 7,895
| واڌ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
! 2023ع
! 16,155
! 7,940
! 8,215
! معمولي واڌ
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%; background:#fff8dc;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== انتظام ==
ڳڙهي ياسين هڪ شهري '''ٽائون ڪاميٽي''' پڻ آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي کي پنج وارڊن تي مشتمل ڏيکاريو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=FAFEN
 |year=2016
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين'' ۽ ان جي وارڊن کي سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت شهري ڪائونسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition concerning Town Committee Garhi Yasin
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTY4NjkwY2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 333,289 هئي؛ ان مان 296,604 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 36,685 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت جو ويجهو تعلق ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ مکيه فصل آهن، جڏهن تہ دالون، جوار، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار لاءِ ڳڙهي ياسين هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز جو ڪم ڪري ٿو. شهر ۾ ننڍا واپاري مرڪز، مارڪيٽون ۽ زرعي شين سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

== تعليم ==
ڳڙهي ياسين ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن سان گڏ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي ياسين ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ آغا بدرالدين خان سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي ياسين''' سميت شهر جا ڪيترائي تعليمي ادارا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications — Garhi Yasin
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=yasin&amp;pageNumber=2
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديني ۽ علمي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي ديني تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهميت رکي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران هتي قائم مدرسن مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني تعليم ۽ تدريس ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |date=30 December 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن علمي روايتن ۾ مولانا محمد هاشم سومرو ۽ سندس خاندان جو نالو نمايان آهي. مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسين ۾ مسجد ۽ مدرسي سان لاڳاپيل رهيو ۽ هڪ علمي لائبريري پڻ قائم ڪئي، جنهن ۾ ناياب ڪتاب ۽ قلمي نسخا رکيل هئا.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

سندس پٽ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' عالم، صوفي، شاعر ۽ مصنف هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ديني ۽ تصوف سان لاڳاپيل ڪتاب لکيا. سندس وفات 1931ع ۾ ٿي ۽ کيس ڳڙهي ياسين ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==

=== بوهي جا قبا ===
{{Main|بوهي جا قبا}}

[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|[[ڊکڻ]] ڀرسان تاريخي [[بوهي جا قبا]]]]

ڳڙهي ياسين تعلقي جي [[ڊکڻ]] واري علائقي ڀرسان '''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمَن جا قبا''' واقع آهن. اهي تاريخي مقبرا ڪلهوڙا دور جي آخر واري سياسي ۽ فوجي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

هنري ڪزنس جي تحقيق مطابق ڪجهه مقبرا انهن ٿهيم سردارن سان لاڳاپيل آهن جيڪي ڪلهوڙا ۽ افغان فوجن جي ويڙهه دوران مارجي ويا هئا؛ انهن مان صاحب خان ۽ دلاور خان جا نالا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي ۾ پڻ بوهي جي قبن کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻين آثارن جو علائقو ===
سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي سروي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر ڪيترائي ٻيا تاريخي ماڳ پڻ درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[امروٽ شريف]] جي مسجد، اورنگ آباد جو پراڻو ڪوٽ، پير ڳوٺ جي جامع مسجد، مختلف مقبرا ۽ [[ڀٽائي]] سان منسوب آثار شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

ان لحاظ کان ڳڙهي ياسين رڳو هڪ انتظامي شهر نه، پر اهڙي تعلقي جو مرڪز آهي جنهن ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل گهڻا تاريخي ماڳ پکڙيل آهن.

== سياسي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ به نمايان رهيو آهي. دراني خاندان ڪيترن ڏهاڪن تائين علائقي جي سياست سان وابسته رهيو آهي. آغا شمس الدين دراني، آغا بدرالدين دراني ۽ آغا صدرالدين دراني سميت خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ جي صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيا.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Agha Siraj — in the footsteps of his elders
 |url=https://www.dawn.com/news/1015021/agha-siraj-in-the-footsteps-of-his-elders
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 May 2013
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آغا بدرالدين دراني سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر پڻ رهيو. مقامي تعليمي تاريخ ۾ سندس نالي سان ڳڙهي ياسين ۾ هڪ سرڪاري اسڪول پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;/&gt;

[[آغا سراج دراني]] (1953–2025) پڻ هن خاندان سان تعلق رکندو هو. هو سنڌ اسيمبليءَ جو ٻه ڀيرا اسپيڪر رهيو ۽ سندس تدفين 2025ع ۾ سندس اباڻي شهر ڳڙهي ياسين ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Former Speaker Sindh Assembly Agha Siraj Durrani passes away
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/former-speaker-sindh-assembly-agha-siraj-durrani-passes-away/
 |publisher=[[ايسوسيئيٽڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=15 October 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي آفتون ==
شڪارپور ضلعو ٻوڏ ۽ شديد مون سون برساتن کان متاثر ٿيندڙ علائقن مان آهي. [[2022ع جون پاڪستان ۾ ٻوڏون|2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن]] دوران ڳڙهي ياسين ۽ ڀرپاسي وارا علائقا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

PDMA سنڌ جي 2022ع واري ضلعي نقشي موجب شڪارپور ضلعي جو 55 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو پاڻي هيٺ آيو ۽ زرعي زمين جو پڻ وڏو حصو متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مواصلات ۽ خدمتون ==
ڳڙهي ياسين روڊن وسيلي [[شڪارپور]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري فهرست موجب ڳڙهي ياسين جو پوسٽل ڪوڊ '''78150''' آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي سرڪاري خدمتن جي نيٽ ورڪ ۾ پڻ ڳڙهي ياسين لاءِ موبائل سروس يونٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mobile Service Units
 |url=https://pwd.sindh.gov.pk/mobile-service-unit-msu
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ڳڙهي ياسين يا ان جي ڀرپاسي سان لاڳاپيل مشهور شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=24em}}
* [[آغا بدرالدين دراني]] — سياستدان ۽ اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[آغا صدرالدين دراني]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[مولانا محمد هاشم سومرو]] — عالم ۽ مدرس
* [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] — عالم، صوفي ۽ مصنف
* [[مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني]] — عالم ۽ مدرس
{{div col end}}

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
* [[امروٽ شريف]]
* [[ڊکڻ]]
* [[مديجي]]
* [[نوشهرو ابڙو]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[مرزاپور، شڪارپور|مرزاپور]]
* [[تاجوديرو]]
* [[شڪارپور]]

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]

== حوالا ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=وفائي
 |first=دين محمد
 |title=تذڪره مشاهير سنڌ
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>511ie7ghjrp1ke8qxo0i7qi6hb7klmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411739</id>
      <parentid>411738</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22031" sha1="iwjdnx6ieoo0ti3uv7ag5lm4ifrya7e" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ ڳڙهي ياسين تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڳڙهي ياسين
| native_name             = گڑھی یاسین
| other_name              = Garhi Yaseen
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|54|N|68|31|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| total_type              = شهر
| population_total        = 16155
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_province.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
}}

'''ڳڙهي ياسين''' ({{lang-en|Garhi Yasin}}؛ {{lang-ur|گڑھی یاسین}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر لڳ ڀڳ {{coord|27|54|N|68|31|E|display=inline}} تي واقع آهي ۽ [[شڪارپور]] شهر جي اولهه طرف آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''16,155''' هئي، جنهن ۾ 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 16,120 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آبادي لڳ ڀڳ مستحڪم رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ڳڙهي ياسين ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام آهي، جنهن جي 2023ع ۾ ڪل آبادي 333,289 هئي.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
مقامي روايتن موجب شهر جو نالو '''ياسين خان''' نالي هڪ مقامي اڳواڻ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان ''ڳڙهي ياسين'' جي نالي جي شروعات جوڙي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Garhi Yasin
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''ڳڙهي'' سنڌيءَ ۾ عام طرح قلعي، ڪوٽ يا قلعي بند وسنديءَ جي مفهوم ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''ياسين'' شخصي نالو آهي.

== تاريخ ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===
ڳڙهي ياسين ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو اتر سنڌ جي انهن تاريخي علائقن مان آهي، جتي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور جا ڪيترائي آثار موجود آهن. تعلقي جي مختلف هنڌن تي قبرستان، مقبرا، مسجدون، ڪوٽ ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون هن علائقي جي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ واري تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd &amp; 4th Season: Upper Sindh
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |year=1995
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=[[سنڌ ثقافت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

18هين صديءَ جي آخر ۾ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقي ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙا حڪمرانن، سندن مخالف ڌرين ۽ افغان فوجن وچ ۾ فوجي ڇڪتاڻ ٿي. 1779ع جي واقعن سان لاڳاپيل قبرستان ۽ مقبرا اڄ به علائقي جي تاريخي منظرنامي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales and Battles of Garhi Yasin
 |url=https://sindhcourier.com/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin/
 |date=15 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===
[[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ اتر سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ بار بار تبديليون آيون. موجوده ڳڙهي ياسين وارو علائقو پراڻي شڪارپور ۽ پوءِ سکر ضلعي جي انتظامي نظام جو حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو '''1909ع تائين نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏبو هو. 1909ع ۾ تعلقي جو نالو تبديل ڪري ''ڳڙهي ياسين تعلقو'' رکيو ويو، ڇاڪاڻ تہ تعلقي جو انتظامي صدر مقام ڳڙهي ياسين جي ميونسپل شهر ۾ قائم هو.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ان وقت ڳڙهي ياسين شڪارپور ڊويزن جي تعلقن مان هڪ هو. برطانوي دور ۾ مقامي بورڊ، شهري انتظام، اسڪولن، آبپاشي ۽ مواصلاتي نظام جي ترقيءَ سان ڳڙهي ياسين جي انتظامي اهميت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

=== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ===
1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ڳڙهي ياسين سکر ضلعي جو حصو رهيو. جڏهن 1977ع ۾ شڪارپور کي ٻيهر الڳ ضلعو بڻايو ويو تہ ڳڙهي ياسين تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ شامل ٿيو ۽ ڳڙهي ياسين شهر تعلقي جو صدر مقام رهيو.

== جاگرافي ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين گهڻو ڪري سنڌوءَ جي آندل زرخيز مٽيءَ مان ٺهيل آهي. شهر جي چوڌاري زرعي زمينون، واهه ۽ ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن.

تاريخي گزيٽيئر موجب ڳڙهي ياسين وارو علائقو زرعي لحاظ کان خاص اهميت رکندو هو ۽ چانور هتي جي اهم فصلن مان هو. گزيٽيئر ۾ چانورن کي خاص طور ڳڙهي ياسين تعلقي جي نمايان فصل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

جديد زرعي تحقيق پڻ ڳڙهي ياسين کي شڪارپور ضلعي جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان ڄاڻائي ٿي ۽ هتي '''چانور–ڪڻڪ''' واري فصلي نظام کي عام زرعي نظام قرار ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Sulphur Status in Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur Sindh
 |url=https://api.fspublishers.org/viewPaper/Paper-6313192481-2025-04-26.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ [[بوهي جا قبا]]؛ علائقي جي تاريخي ورثي جو مثال]]

2017ع جي آدمشماري ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 16,120 هئي، جيڪا 1998ع جي 12,554 آباديءَ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07902.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ شهر جي آبادي 16,155 ٿي، جنهن مان 7,940 مرد ۽ 8,215 عورتون هيون. سراسري گهريلو سائيز 5.71 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:7px;&quot; | '''ڳڙهي ياسين شهر جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#6c5b7b; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! مرد
! عورتون
! تبديلي
|-
| 1998ع
| 12,554
| —
| —
| —
|- style=&quot;background:#f3eef7;&quot;
| 2017ع
| 16,120
| 8,224
| 7,895
| واڌ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
! 2023ع
! 16,155
! 7,940
! 8,215
! معمولي واڌ
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%; background:#fff8dc;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.&lt;ref name=&quot;PBS2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== انتظام ==
ڳڙهي ياسين هڪ شهري '''ٽائون ڪاميٽي''' پڻ آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري انتظامي نقشي ۾ ڳڙهي ياسين ٽائون ڪاميٽي کي پنج وارڊن تي مشتمل ڏيکاريو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=FAFEN
 |year=2016
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي هڪ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''ٽائون ڪاميٽي ڳڙهي ياسين'' ۽ ان جي وارڊن کي سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت شهري ڪائونسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Constitution Petition concerning Town Committee Garhi Yasin
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTY4NjkwY2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪل ايراضي 971 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 333,289 هئي؛ ان مان 296,604 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 36,685 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBSTaluka&quot;/&gt;

== معيشت ==
شهر جي معيشت جو ويجهو تعلق ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان آهي. چانور ۽ ڪڻڪ مکيه فصل آهن، جڏهن تہ دالون، جوار، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;/&gt;

ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار لاءِ ڳڙهي ياسين هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز جو ڪم ڪري ٿو. شهر ۾ ننڍا واپاري مرڪز، مارڪيٽون ۽ زرعي شين سان لاڳاپيل ڪاروبار موجود آهن.

== تعليم ==
ڳڙهي ياسين ۾ سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن سان گڏ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي ياسين ٽائون''' ۽ '''گورنمينٽ آغا بدرالدين خان سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي ياسين''' سميت شهر جا ڪيترائي تعليمي ادارا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications — Garhi Yasin
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=yasin&amp;pageNumber=2
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديني ۽ علمي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي ديني تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهميت رکي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران هتي قائم مدرسن مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني تعليم ۽ تدريس ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |date=30 December 2024
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن علمي روايتن ۾ مولانا محمد هاشم سومرو ۽ سندس خاندان جو نالو نمايان آهي. مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسين ۾ مسجد ۽ مدرسي سان لاڳاپيل رهيو ۽ هڪ علمي لائبريري پڻ قائم ڪئي، جنهن ۾ ناياب ڪتاب ۽ قلمي نسخا رکيل هئا.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

سندس پٽ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' عالم، صوفي، شاعر ۽ مصنف هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ديني ۽ تصوف سان لاڳاپيل ڪتاب لکيا. سندس وفات 1931ع ۾ ٿي ۽ کيس ڳڙهي ياسين ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Scholars&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي ورثو ==

=== بوهي جا قبا ===
{{Main|بوهي جا قبا}}

[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|[[ڊکڻ]] ڀرسان تاريخي [[بوهي جا قبا]]]]

ڳڙهي ياسين تعلقي جي [[ڊکڻ]] واري علائقي ڀرسان '''بوهي جا قبا''' يا '''ٿهيمَن جا قبا''' واقع آهن. اهي تاريخي مقبرا ڪلهوڙا دور جي آخر واري سياسي ۽ فوجي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

هنري ڪزنس جي تحقيق مطابق ڪجهه مقبرا انهن ٿهيم سردارن سان لاڳاپيل آهن جيڪي ڪلهوڙا ۽ افغان فوجن جي ويڙهه دوران مارجي ويا هئا؛ انهن مان صاحب خان ۽ دلاور خان جا نالا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroBattles&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي سروي ۾ پڻ بوهي جي قبن کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

=== ٻين آثارن جو علائقو ===
سنڌ جي آثار قديمه کاتي جي سروي ۾ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر ڪيترائي ٻيا تاريخي ماڳ پڻ درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[امروٽ شريف]] جي مسجد، اورنگ آباد جو پراڻو ڪوٽ، پير ڳوٺ جي جامع مسجد، مختلف مقبرا ۽ [[ڀٽائي]] سان منسوب آثار شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Archaeology&quot;/&gt;

ان لحاظ کان ڳڙهي ياسين رڳو هڪ انتظامي شهر نه، پر اهڙي تعلقي جو مرڪز آهي جنهن ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل گهڻا تاريخي ماڳ پکڙيل آهن.

== سياسي تاريخ ==
ڳڙهي ياسين اتر سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ به نمايان رهيو آهي. دراني خاندان ڪيترن ڏهاڪن تائين علائقي جي سياست سان وابسته رهيو آهي. آغا شمس الدين دراني، آغا بدرالدين دراني ۽ آغا صدرالدين دراني سميت خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ جي صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيا.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;&gt;{{cite news
 |title=Agha Siraj — in the footsteps of his elders
 |url=https://www.dawn.com/news/1015021/agha-siraj-in-the-footsteps-of-his-elders
 |work=[[ڊان]]
 |date=31 May 2013
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آغا بدرالدين دراني سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر پڻ رهيو. مقامي تعليمي تاريخ ۾ سندس نالي سان ڳڙهي ياسين ۾ هڪ سرڪاري اسڪول پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDawn&quot;/&gt;

[[آغا سراج دراني]] (1953–2025) پڻ هن خاندان سان تعلق رکندو هو. هو سنڌ اسيمبليءَ جو ٻه ڀيرا اسپيڪر رهيو ۽ سندس تدفين 2025ع ۾ سندس اباڻي شهر ڳڙهي ياسين ۾ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Former Speaker Sindh Assembly Agha Siraj Durrani passes away
 |url=https://www.app.com.pk/domestic/former-speaker-sindh-assembly-agha-siraj-durrani-passes-away/
 |publisher=[[ايسوسيئيٽڊ پريس آف پاڪستان]]
 |date=15 October 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي آفتون ==
شڪارپور ضلعو ٻوڏ ۽ شديد مون سون برساتن کان متاثر ٿيندڙ علائقن مان آهي. [[2022ع جون پاڪستان ۾ ٻوڏون|2022ع جي شديد برساتن ۽ ٻوڏن]] دوران ڳڙهي ياسين ۽ ڀرپاسي وارا علائقا پڻ متاثر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

PDMA سنڌ جي 2022ع واري ضلعي نقشي موجب شڪارپور ضلعي جو 55 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو پاڻي هيٺ آيو ۽ زرعي زمين جو پڻ وڏو حصو متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flood Inundation Map — Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shikarpur_28-08-2022.pdf
 |publisher=[[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي، سنڌ]]
 |date=28 August 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مواصلات ۽ خدمتون ==
ڳڙهي ياسين روڊن وسيلي [[شڪارپور]] ۽ ضلعي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري فهرست موجب ڳڙهي ياسين جو پوسٽل ڪوڊ '''78150''' آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Post Codes
 |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php
 |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي سرڪاري خدمتن جي نيٽ ورڪ ۾ پڻ ڳڙهي ياسين لاءِ موبائل سروس يونٽ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mobile Service Units
 |url=https://pwd.sindh.gov.pk/mobile-service-unit-msu
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مشهور شخصيتون ==
ڳڙهي ياسين يا ان جي ڀرپاسي سان لاڳاپيل مشهور شخصيتن ۾:

{{div col|colwidth=24em}}
* [[آغا بدرالدين دراني]] — سياستدان ۽ اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[آغا صدرالدين دراني]] — سياستدان
* [[آغا سراج دراني]] — اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ اسيمبلي
* [[مولانا محمد هاشم سومرو]] — عالم ۽ مدرس
* [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] — عالم، صوفي ۽ مصنف
* [[مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني]] — عالم ۽ مدرس
{{div col end}}

== ڀرپاسي جا اهم ماڳ ==
* [[امروٽ شريف]]
* [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]
* [[مديجي]]
* [[نوشھرو ابڙو]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[مرزاپور، شڪارپور|مرزاپور]]
* [[تاجوديرو]]
* [[شڪارپور]]

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[بوهي جا قبا]]

== حوالا ==
{{Notelist}}
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District
 |publisher=Government Press
 |location=Karachi
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |language=en}}
* {{cite book
 |last=وفائي
 |first=دين محمد
 |title=تذڪره مشاهير سنڌ
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>iwjdnx6ieoo0ti3uv7ag5lm4ifrya7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ممتاز محل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41336</id>
    <revision>
      <id>411637</id>
      <parentid>404987</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9307" sha1="jer88vgrb2jiqvws0mx8dt5e32e6it3" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|consort      = yes
|name         = 
Mumtaz Mahal مُمتاز محَل 
|title        = 
|image        = Portrait of Mumtaz Mahal (Arjumand Banu Begum).jpg
|caption      = An artistic depiction of Mumtaz Mahal
|succession   = مغل شھنشاھ جي ملڪہ
|reign        = 19 January 1628 – 17 June 1631               
|predecessor  =جھانگير جي ملڪہ شاھ بيگم                     
|birth_name   = ارجمند بانو
|birth_date   = 27 April 1593
|birth_place  =[[آگرو]]
|death_date   = 
{{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}}
|death_place  = [[برھان پور]]، ا[[نڊيا]]
|spouse       =[[شاهجهان|شاھجھان]]
|issue        = [[جھان آرا بيگم]]&lt;br&gt; [[دارا شڪوه]]&lt;br&gt;[[شاھ شجاع]]&lt;br&gt;[[روشن آرا بيگم]]&lt;br&gt;[[اورنگزيب]]&lt;br&gt;[[مراد بخش]]&lt;br&gt;[[گوھر بيگم]] 
| issue-link   = #Issue
| issue-pipe   = among others...
|full name    =
|house        =[[تيموري گھراڻو]] شاديءَ واري پاسي کان
|father       =[[عبدالحسن آصف خان]]
|mother       =ديوانجي بيگم
|religion     =شيعہ اسلام
|burial_place =[[تاج محل]]، [[آگرو]]
}}
رجمند بانو بيگم”ممتاز محل“:'''Mumtaz Mahal'''
({{lang-ur|{{Nastaliq|'''مُمتاز محَل '''}}}}),
({{IPA-hns|mumˈt̪a:z mɛˈɦɛl|}}; ممتاز جي معني وڏي مرتبي واري ۽ محل جي معني محلات يعني شھنشاھ جي محل ۾ وڏي مرتبي واري عورت&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|title=Islam Today a Short Introduction to the Muslim World.|date=2009|publisher=I.B. Tauris &amp; Co.|location=London|isbn=9780857713803|page=94}}&lt;/ref&gt;سندس نالو ارجمند بانو ھيو ۽ 1593 ۾ ڄائي ۽ 1631 ۾ فوت ٿي وئي.&lt;ref&gt;
{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&amp;dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=17+april+1593|accessdate=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}&lt;/ref&gt; تاريخ 19 جنوري 1628 کان 17 جون 1631 تائين شھنشاھ شاھجھان جي ملڪہ جي رتبي تي رھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lach|first1=Donald F.|last2=Kley|first2=Edwin J. Van|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|url=https://archive.org/details/asiainmakingofeu0003dona|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226466972|page=689|language=en}}&lt;/ref&gt; تاج محل سندس مقبرو آهي جيڪو يونيسڪو پاران ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ يا عالمي ورثي جي جاء طور چونڊيل آھي ۽ دنيا جي ست عجوبن مان ھڪ آھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}&lt;/ref&gt;

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ نامور شهزادي شاهجهان بادشاهه جي پهرين بيگم هئي، جنهن جي دلفريب حسن ۽ خداداد عقل هن کي ملڪن ۾ مشهور ڪيو، هوءَ نورجهان جي ڀاءُ جي ڌيءُ هئي. هن جي اعليٰ قابليت، عالي دماغيءَ، بلند خياليءَ، شاهاڻي تهذيب ۽ تعليم جي ڪري، بادشاهه مٿس مستانو هو. جيتوڻيڪ شاهجهان جي ٻي بيگم عزيز النساء به ڏاڍي لائق ۽ قابل ۽ حسين هئي، پر جيڪا قدرتي خوبي خدا هِن ۾ رکي هئي، سان هُن ۾ ڪانه هئي. هوءَ خليق ۽ تحمل واري هئي، ۽ مشڪل مشڪل ڪمن ۾ مشاورت ڪرڻ مهل بادشاهه کي اهڙي پڪي راءِ ڏيندي هئي، جا تمام چڱي ۽ فائدي واري ثابت ٿيندي هئي. هوءَ خير ڪندڙ ۽ فيض واري به ڏاڍي هئي، پنهنجي دولت هوءَ غريبن، مسڪينن ۽ محتاجن تي خرچيندي هئي، جي هميشه سندس پاڇي هيٺ رهي کيس دعائون پيدا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري، سندس عزيز خويش سڀ مٿانئس ساهه قربان پيا ڪندا هئا. هن جي سخاوت جو هڪڙو مثال هي آهي، ته جڏهن شاهجهان تخت تي ويٺو، تڏهن هُن خوشيءَ ۾ ٻه لک رپيا هن بيگم کي انعام ڏنا، ۽ هن انهيءَ وقت بادشاهه جي مٿان اُهي گهمائي، صدقو ڪري، فقيرن ۽ محتاجن کي ڏيئي ڇڏيا. ٻين وقتن تي به ”اڪثر هوءَ ائين ڪندي هئي، ۽ انهيءَ مان ڏاڍي خوشي حاصل ٿيندي هيس. هن کي رواجي خرچ لاءِ سورنهن لک رپيا ملندا هئا، ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪي بادشاهه کان عطا ٿيندو هوس، ته به جڏهن وفات ڪيائين، تڏهن سندس خانگي خزاني ۾ ڪي به ڪين رهيو. سڀ پنهنجي جيئري ئي خيرات ڪري ڇڏيائين. اهڙن نيڪ اخلاقن ڪري بادشاهه مٿس قربان هوندو هو، ۽ هن بيگم جو گهر ۾ هئڻ پنهنجي خوش قسمتي سمجهندو هو.
هيءَ بيگم محل سراءِ ۾ بلڪل آزاد رهندي هئي، جيڪي وڻندو هوس، سو ڪندي هئي. بادشاهه جو مٿس اهڙو اعتبار هو، جو ڪنهن به قسم جو گمان منجهس نه پوندو هوس. هن کي لکڻ پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو گهڻو شوق هو. هڪڙي ڀيري ڪنهن ”ديوان“ پڙهڻ ۾ محو هئي، ۽ بيخود ٿي هڪڙو شعر وري وري پئي پڙهيائين، ته شاهجهان پٺيان اچي بيهي رهيو. بلڪه سڏ به ڪيائينس، ته به نه ٻڌائين. جڏهن سامهون آيس، تڏهن ڇرڪ ڀري ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. هن بانوءَ جو وقت اڪثر خانه داري جو انتظام، بادشاهه جي خدمت، ۽ شهزادن ۽ شهزادين جي تربيت ۽ تعليم ۾ گذرندو هو. هن بيگم جي نسبت ۾ ڪن تاريخ لکندڙن _ خاص يورپين _ ڪي اهڙيون نامناسب ڳالهيون لکيون آهن، جن تي اعتبار ڪري نٿو سگهجي. هنن رڳيون واهيات خبرون لکيون آهن، نه ته هيءَ بيگم هر طرح عقلمند ۽ قابل هئي. هن مان شاهجهان کي چوڏهن ٻار ڄاوا. جيڪي جيئرا رهيا، تن مان چار نامور شهزادا هئا، جن جا نالا هي آهن. داراشڪوه، شاهه شجاع، مراد مرزا ۽ اورنگزيب عالمگير، ٽي شهزاديون به ٿيس، جن جا نالا هي آهن. انجمن آرا، گيتي آرا ۽ جهان آرا، هيءَ راڻي ايڪيهه ورهيه بادشاهه سان گڏ رهي. هن سنه 1040ھ (1630ع) ۾، ذوالقعد جي 17 تاريخ وفات ڪئي. مرڻ کان اڳ هن بادشاهه سان اهڙي درد ڀري ۽ اثرناڪ گفتگو ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه جي دل ڪباب ٿيو ٿي ويئي. بيگم جي مرڻ ڪري، بادشاهه جو حال تمام غمزده ٿي پيو، سڀ خوشي ڇڏي ڏنائين ۽ هميشہ 	تائين هن جي يادگيري ڪندو رهيو. هن جي محبت جي 	هيءَ به هڪڙي نشاني آهي، جو هن ”ممتاز محل“ تي اهڙو هڪڙو قبو جوڙايو، جو اڄ تائين ”تاج محل“ نالي سان ساريءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو آهي.
 [[فائل:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|تاج محل شاھجھان ۽ ممتاز محل جي آخري آرامگاھ جيڪا يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل جاء آهي.]]

لفظ ”تاج محل“ به ”ممتاز محل“ مان نڪتل ٿو ڏسجي. انهيءَ تي پنجاهه لک رپيا خرچ ٿيا، ۽ ٻارهن ورهيه انهيءَ تي ڪم هليو. انهيءَ سان لاڳو دڪان ۽ ٻيون جايون به جوڙايون ويون، جن مان ٻه لک رپيا پيدائش ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page16.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cenotaph of Shah Jahan.jpg|thumb|ساڄو|ممتاز محل جي قبر]]
[[فائل:Interior4.jpg|thumb|ساڄو|
شاھجھان ۽ ممتاز محل جون قبرون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>jer88vgrb2jiqvws0mx8dt5e32e6it3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411638</id>
      <parentid>411637</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9338" sha1="nrzg403q4e29pwwe81d7mvl4x7l8vbm" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|consort      = yes
|name         = 
Mumtaz Mahal مُمتاز محَل 
|title        = 
|image        = Portrait of Mumtaz Mahal (Arjumand Banu Begum).jpg
|caption      = An artistic depiction of Mumtaz Mahal
|succession   = مغل شھنشاھ جي ملڪہ
|reign        = 19 January 1628 – 17 June 1631               
|predecessor  =جھانگير جي ملڪہ شاھ بيگم                     
|birth_name   = ارجمند بانو
|birth_date   = 27 April 1593
|birth_place  =[[آگرو]]
|death_date   = 
{{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}}
|death_place  = [[برھان پور]]، ا[[نڊيا]]
|spouse       =[[شاهجهان|شاھجھان]]
|issue        = [[جھان آرا بيگم]]&lt;br&gt; [[دارا شڪوه]]&lt;br&gt;[[شاھ شجاع]]&lt;br&gt;[[روشن آرا بيگم]]&lt;br&gt;[[اورنگزيب]]&lt;br&gt;[[مراد بخش]]&lt;br&gt;[[گوھر بيگم]] 
| issue-link   = #Issue
| issue-pipe   = among others...
|full name    =
|house        =[[تيموري گھراڻو]] شاديءَ واري پاسي کان
|father       =[[عبدالحسن آصف خان]]
|mother       =ديوانجي بيگم
|religion     =شيعہ اسلام
|burial_place =[[تاج محل]]، [[آگرو]]
}}
رجمند بانو بيگم”ممتاز محل“:'''Mumtaz Mahal'''
({{lang-ur|{{Nastaliq|'''مُمتاز محَل '''}}}}),
({{IPA-hns|mumˈt̪a:z mɛˈɦɛl|}}; ممتاز جي معني وڏي مرتبي واري ۽ محل جي معني محلات يعني شھنشاھ جي محل ۾ وڏي مرتبي واري عورت&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|title=Islam Today a Short Introduction to the Muslim World.|date=2009|publisher=I.B. Tauris &amp; Co.|location=London|isbn=9780857713803|page=94}}&lt;/ref&gt;سندس نالو ارجمند بانو ھيو ۽ 1593 ۾ ڄائي ۽ 1631 ۾ فوت ٿي وئي.&lt;ref&gt;
{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&amp;dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=17+april+1593|accessdate=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}&lt;/ref&gt; تاريخ 19 جنوري 1628 کان 17 جون 1631 تائين شھنشاھ شاھجھان جي ملڪہ جي رتبي تي رھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lach|first1=Donald F.|last2=Kley|first2=Edwin J. Van|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|url=https://archive.org/details/asiainmakingofeu0003dona|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226466972|page=689|language=en}}&lt;/ref&gt; تاج محل سندس مقبرو آهي جيڪو يونيسڪو پاران ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ يا عالمي ورثي جي جاء طور چونڊيل آھي ۽ دنيا جي ست عجوبن مان ھڪ آھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}&lt;/ref&gt;

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ نامور شهزادي شاهجهان بادشاهه جي پهرين بيگم هئي، جنهن جي دلفريب حسن ۽ خداداد عقل هن کي ملڪن ۾ مشهور ڪيو، هوءَ نورجهان جي ڀاءُ جي ڌيءُ هئي. هن جي اعليٰ قابليت، عالي دماغيءَ، بلند خياليءَ، شاهاڻي تهذيب ۽ تعليم جي ڪري، بادشاهه مٿس مستانو هو. جيتوڻيڪ شاهجهان جي ٻي بيگم عزيز النساء به ڏاڍي لائق ۽ قابل ۽ حسين هئي، پر جيڪا قدرتي خوبي خدا هِن ۾ رکي هئي، سان هُن ۾ ڪانه هئي. هوءَ خليق ۽ تحمل واري هئي، ۽ مشڪل مشڪل ڪمن ۾ مشاورت ڪرڻ مهل بادشاهه کي اهڙي پڪي راءِ ڏيندي هئي، جا تمام چڱي ۽ فائدي واري ثابت ٿيندي هئي. هوءَ خير ڪندڙ ۽ فيض واري به ڏاڍي هئي، پنهنجي دولت هوءَ غريبن، مسڪينن ۽ محتاجن تي خرچيندي هئي، جي هميشه سندس پاڇي هيٺ رهي کيس دعائون پيدا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري، سندس عزيز خويش سڀ مٿانئس ساهه قربان پيا ڪندا هئا. هن جي سخاوت جو هڪڙو مثال هي آهي، ته جڏهن شاهجهان تخت تي ويٺو، تڏهن هُن خوشيءَ ۾ ٻه لک رپيا هن بيگم کي انعام ڏنا، ۽ هن انهيءَ وقت بادشاهه جي مٿان اُهي گهمائي، صدقو ڪري، فقيرن ۽ محتاجن کي ڏيئي ڇڏيا. ٻين وقتن تي به ”اڪثر هوءَ ائين ڪندي هئي، ۽ انهيءَ مان ڏاڍي خوشي حاصل ٿيندي هيس. هن کي رواجي خرچ لاءِ سورنهن لک رپيا ملندا هئا، ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪي بادشاهه کان عطا ٿيندو هوس، ته به جڏهن وفات ڪيائين، تڏهن سندس خانگي خزاني ۾ ڪي به ڪين رهيو. سڀ پنهنجي جيئري ئي خيرات ڪري ڇڏيائين. اهڙن نيڪ اخلاقن ڪري بادشاهه مٿس قربان هوندو هو، ۽ هن بيگم جو گهر ۾ هئڻ پنهنجي خوش قسمتي سمجهندو هو.
هيءَ بيگم محل سراءِ ۾ بلڪل آزاد رهندي هئي، جيڪي وڻندو هوس، سو ڪندي هئي. بادشاهه جو مٿس اهڙو اعتبار هو، جو ڪنهن به قسم جو گمان منجهس نه پوندو هوس. هن کي لکڻ پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو گهڻو شوق هو. هڪڙي ڀيري ڪنهن ”ديوان“ پڙهڻ ۾ محو هئي، ۽ بيخود ٿي هڪڙو شعر وري وري پئي پڙهيائين، ته شاهجهان پٺيان اچي بيهي رهيو. بلڪه سڏ به ڪيائينس، ته به نه ٻڌائين. جڏهن سامهون آيس، تڏهن ڇرڪ ڀري ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. هن بانوءَ جو وقت اڪثر خانه داري جو انتظام، بادشاهه جي خدمت، ۽ شهزادن ۽ شهزادين جي تربيت ۽ تعليم ۾ گذرندو هو. هن بيگم جي نسبت ۾ ڪن تاريخ لکندڙن _ خاص يورپين _ ڪي اهڙيون نامناسب ڳالهيون لکيون آهن، جن تي اعتبار ڪري نٿو سگهجي. هنن رڳيون واهيات خبرون لکيون آهن، نه ته هيءَ بيگم هر طرح عقلمند ۽ قابل هئي. هن مان شاهجهان کي چوڏهن ٻار ڄاوا. جيڪي جيئرا رهيا، تن مان چار نامور شهزادا هئا، جن جا نالا هي آهن. داراشڪوه، شاهه شجاع، مراد مرزا ۽ اورنگزيب عالمگير، ٽي شهزاديون به ٿيس، جن جا نالا هي آهن. انجمن آرا، گيتي آرا ۽ جهان آرا، هيءَ راڻي ايڪيهه ورهيه بادشاهه سان گڏ رهي. هن سنه 1040ھ (1630ع) ۾، ذوالقعد جي 17 تاريخ وفات ڪئي. مرڻ کان اڳ هن بادشاهه سان اهڙي درد ڀري ۽ اثرناڪ گفتگو ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه جي دل ڪباب ٿيو ٿي ويئي. بيگم جي مرڻ ڪري، بادشاهه جو حال تمام غمزده ٿي پيو، سڀ خوشي ڇڏي ڏنائين ۽ هميشہ 	تائين هن جي يادگيري ڪندو رهيو. هن جي محبت جي 	هيءَ به هڪڙي نشاني آهي، جو هن ”ممتاز محل“ تي اهڙو هڪڙو قبو جوڙايو، جو اڄ تائين ”تاج محل“ نالي سان ساريءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو آهي.
 [[فائل:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|تاج محل شاھجھان ۽ ممتاز محل جي آخري آرامگاھ جيڪا يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل جاء آهي.]]

لفظ ”تاج محل“ به ”ممتاز محل“ مان نڪتل ٿو ڏسجي. انهيءَ تي پنجاهه لک رپيا خرچ ٿيا، ۽ ٻارهن ورهيه انهيءَ تي ڪم هليو. انهيءَ سان لاڳو دڪان ۽ ٻيون جايون به جوڙايون ويون، جن مان ٻه لک رپيا پيدائش ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page16.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cenotaph of Shah Jahan.jpg|thumb|ساڄو|ممتاز محل جي قبر]]
[[فائل:Interior4.jpg|thumb|ساڄو|
شاھجھان ۽ ممتاز محل جون قبرون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>nrzg403q4e29pwwe81d7mvl4x7l8vbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411641</id>
      <parentid>411638</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9377" sha1="s7638g4j5yo1qd71a1e2kgduz52adw1" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|consort      = yes
|name         = 
Mumtaz Mahal مُمتاز محَل 
|title        = 
|image        = Portrait of Mumtaz Mahal (Arjumand Banu Begum).jpg
|caption      = An artistic depiction of Mumtaz Mahal
|succession   = مغل شھنشاھ جي ملڪہ
|reign        = 19 January 1628 – 17 June 1631               
|predecessor  =جھانگير جي ملڪہ شاھ بيگم                     
|birth_name   = ارجمند بانو
|birth_date   = 27 April 1593
|birth_place  =[[آگرو]]
|death_date   = 
{{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}}
|death_place  = [[برھان پور]]، ا[[نڊيا]]
|spouse       =[[شاهجهان|شاھجھان]]
|issue        = [[جھان آرا بيگم]]&lt;br&gt; [[دارا شڪوه]]&lt;br&gt;[[شاھ شجاع]]&lt;br&gt;[[روشن آرا بيگم]]&lt;br&gt;[[اورنگزيب]]&lt;br&gt;[[مراد بخش]]&lt;br&gt;[[گوھر بيگم]] 
| issue-link   = #Issue
| issue-pipe   = among others...
|full name    =
|house        =[[تيموري گھراڻو]] شاديءَ واري پاسي کان
|father       =[[عبدالحسن آصف خان]]
|mother       =ديوانجي بيگم
|religion     =شيعہ اسلام
|burial_place =[[تاج محل]]، [[آگرو]]
}}
رجمند بانو بيگم”ممتاز محل“:'''Mumtaz Mahal'''
({{lang-ur|{{Nastaliq|'''مُمتاز محَل '''}}}}),
({{IPA-hns|mumˈt̪a:z mɛˈɦɛl|}}; ممتاز جي معني وڏي مرتبي واري ۽ محل جي معني محلات يعني شھنشاھ جي محل ۾ وڏي مرتبي واري عورت&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|title=Islam Today a Short Introduction to the Muslim World.|date=2009|publisher=I.B. Tauris &amp; Co.|location=London|isbn=9780857713803|page=94}}&lt;/ref&gt;سندس نالو ارجمند بانو ھيو ۽ 1593 ۾ ڄائي ۽ 1631 ۾ فوت ٿي وئي.&lt;ref&gt;
{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&amp;dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=17+april+1593|accessdate=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}&lt;/ref&gt; تاريخ 19 جنوري 1628 کان 17 جون 1631 تائين شھنشاھ شاھجھان جي ملڪہ جي رتبي تي رھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lach|first1=Donald F.|last2=Kley|first2=Edwin J. Van|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|url=https://archive.org/details/asiainmakingofeu0003dona|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226466972|page=689|language=en}}&lt;/ref&gt; تاج محل سندس مقبرو آهي جيڪو يونيسڪو پاران ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ يا عالمي ورثي جي جاء طور چونڊيل آھي ۽ دنيا جي ست عجوبن مان ھڪ آھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}&lt;/ref&gt;

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ نامور شهزادي شاهجهان بادشاهه جي پهرين بيگم هئي، جنهن جي دلفريب حسن ۽ خداداد عقل هن کي ملڪن ۾ مشهور ڪيو، هوءَ نورجهان جي ڀاءُ جي ڌيءُ هئي. هن جي اعليٰ قابليت، عالي دماغيءَ، بلند خياليءَ، شاهاڻي تهذيب ۽ تعليم جي ڪري، بادشاهه مٿس مستانو هو. جيتوڻيڪ شاهجهان جي ٻي بيگم عزيز النساء به ڏاڍي لائق ۽ قابل ۽ حسين هئي، پر جيڪا قدرتي خوبي خدا هِن ۾ رکي هئي، سان هُن ۾ ڪانه هئي. هوءَ خليق ۽ تحمل واري هئي، ۽ مشڪل مشڪل ڪمن ۾ مشاورت ڪرڻ مهل بادشاهه کي اهڙي پڪي راءِ ڏيندي هئي، جا تمام چڱي ۽ فائدي واري ثابت ٿيندي هئي. هوءَ خير ڪندڙ ۽ فيض واري به ڏاڍي هئي، پنهنجي دولت هوءَ غريبن، مسڪينن ۽ محتاجن تي خرچيندي هئي، جي هميشه سندس پاڇي هيٺ رهي کيس دعائون پيدا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري، سندس عزيز خويش سڀ مٿانئس ساهه قربان پيا ڪندا هئا. هن جي سخاوت جو هڪڙو مثال هي آهي، ته جڏهن شاهجهان تخت تي ويٺو، تڏهن هُن خوشيءَ ۾ ٻه لک رپيا هن بيگم کي انعام ڏنا، ۽ هن انهيءَ وقت بادشاهه جي مٿان اُهي گهمائي، صدقو ڪري، فقيرن ۽ محتاجن کي ڏيئي ڇڏيا. ٻين وقتن تي به ”اڪثر هوءَ ائين ڪندي هئي، ۽ انهيءَ مان ڏاڍي خوشي حاصل ٿيندي هيس. هن کي رواجي خرچ لاءِ سورنهن لک رپيا ملندا هئا، ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪي بادشاهه کان عطا ٿيندو هوس، ته به جڏهن وفات ڪيائين، تڏهن سندس خانگي خزاني ۾ ڪي به ڪين رهيو. سڀ پنهنجي جيئري ئي خيرات ڪري ڇڏيائين. اهڙن نيڪ اخلاقن ڪري بادشاهه مٿس قربان هوندو هو، ۽ هن بيگم جو گهر ۾ هئڻ پنهنجي خوش قسمتي سمجهندو هو.
هيءَ بيگم محل سراءِ ۾ بلڪل آزاد رهندي هئي، جيڪي وڻندو هوس، سو ڪندي هئي. بادشاهه جو مٿس اهڙو اعتبار هو، جو ڪنهن به قسم جو گمان منجهس نه پوندو هوس. هن کي لکڻ پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو گهڻو شوق هو. هڪڙي ڀيري ڪنهن ”ديوان“ پڙهڻ ۾ محو هئي، ۽ بيخود ٿي هڪڙو شعر وري وري پئي پڙهيائين، ته شاهجهان پٺيان اچي بيهي رهيو. بلڪه سڏ به ڪيائينس، ته به نه ٻڌائين. جڏهن سامهون آيس، تڏهن ڇرڪ ڀري ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. هن بانوءَ جو وقت اڪثر خانه داري جو انتظام، بادشاهه جي خدمت، ۽ شهزادن ۽ شهزادين جي تربيت ۽ تعليم ۾ گذرندو هو. هن بيگم جي نسبت ۾ ڪن تاريخ لکندڙن _ خاص يورپين _ ڪي اهڙيون نامناسب ڳالهيون لکيون آهن، جن تي اعتبار ڪري نٿو سگهجي. هنن رڳيون واهيات خبرون لکيون آهن، نه ته هيءَ بيگم هر طرح عقلمند ۽ قابل هئي. هن مان شاهجهان کي چوڏهن ٻار ڄاوا. جيڪي جيئرا رهيا، تن مان چار نامور شهزادا هئا، جن جا نالا هي آهن. داراشڪوه، شاهه شجاع، مراد مرزا ۽ اورنگزيب عالمگير، ٽي شهزاديون به ٿيس، جن جا نالا هي آهن. انجمن آرا، گيتي آرا ۽ جهان آرا، هيءَ راڻي ايڪيهه ورهيه بادشاهه سان گڏ رهي. هن سنه 1040ھ (1630ع) ۾، ذوالقعد جي 17 تاريخ وفات ڪئي. مرڻ کان اڳ هن بادشاهه سان اهڙي درد ڀري ۽ اثرناڪ گفتگو ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه جي دل ڪباب ٿيو ٿي ويئي. بيگم جي مرڻ ڪري، بادشاهه جو حال تمام غمزده ٿي پيو، سڀ خوشي ڇڏي ڏنائين ۽ هميشہ 	تائين هن جي يادگيري ڪندو رهيو. هن جي محبت جي 	هيءَ به هڪڙي نشاني آهي، جو هن ”ممتاز محل“ تي اهڙو هڪڙو قبو جوڙايو، جو اڄ تائين ”تاج محل“ نالي سان ساريءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو آهي.
 [[فائل:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|تاج محل شاھجھان ۽ ممتاز محل جي آخري آرامگاھ جيڪا يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل جاء آهي.]]

لفظ ”تاج محل“ به ”ممتاز محل“ مان نڪتل ٿو ڏسجي. انهيءَ تي پنجاهه لک رپيا خرچ ٿيا، ۽ ٻارهن ورهيه انهيءَ تي ڪم هليو. انهيءَ سان لاڳو دڪان ۽ ٻيون جايون به جوڙايون ويون، جن مان ٻه لک رپيا پيدائش ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page16.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cenotaph of Shah Jahan.jpg|thumb|ساڄو|ممتاز محل جي قبر]]
[[فائل:Interior4.jpg|thumb|ساڄو|
شاھجھان ۽ ممتاز محل جون قبرون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>s7638g4j5yo1qd71a1e2kgduz52adw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411651</id>
      <parentid>411641</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9528" sha1="k5hmeznb8lbqp4uub3imf3zcljuxcuw" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|consort      = yes
|name         = 
Mumtaz Mahal مُمتاز محَل 
|title        = 
|image        = Portrait of Mumtaz Mahal (Arjumand Banu Begum).jpg
|caption      = An artistic depiction of Mumtaz Mahal
|succession   = مغل شھنشاھ جي ملڪہ
|reign        = 19 January 1628 – 17 June 1631               
|predecessor  =جھانگير جي ملڪہ شاھ بيگم                     
|birth_name   = ارجمند بانو
|birth_date   = 27 April 1593
|birth_place  =[[آگرو]]
|death_date   = 
{{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}}
|death_place  = [[برھان پور]]، ا[[نڊيا]]
|spouse       =[[شاهجهان|شاھجھان]]
|issue        = [[جھان آرا بيگم]]&lt;br&gt; [[دارا شڪوه]]&lt;br&gt;[[شاھ شجاع]]&lt;br&gt;[[روشن آرا بيگم]]&lt;br&gt;[[اورنگزيب]]&lt;br&gt;[[مراد بخش]]&lt;br&gt;[[گوھر بيگم]] 
| issue-link   = #Issue
| issue-pipe   = among others...
|full name    =
|house        =[[تيموري گھراڻو]] شاديءَ واري پاسي کان
|father       =[[عبدالحسن آصف خان]]
|mother       =ديوانجي بيگم
|religion     =شيعہ اسلام
|burial_place =[[تاج محل]]، [[آگرو]]
}}
رجمند بانو بيگم”ممتاز محل“:'''Mumtaz Mahal'''
({{lang-ur|{{Nastaliq|'''مُمتاز محَل '''}}}}),
({{IPA-hns|mumˈt̪a:z mɛˈɦɛl|}}; ممتاز جي معني وڏي مرتبي واري ۽ محل جي معني محلات يعني شھنشاھ جي محل ۾ وڏي مرتبي واري عورت&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|title=Islam Today a Short Introduction to the Muslim World.|date=2009|publisher=I.B. Tauris &amp; Co.|location=London|isbn=9780857713803|page=94}}&lt;/ref&gt;سندس نالو ارجمند بانو ھيو ۽ 1593 ۾ ڄائي ۽ 1631 ۾ فوت ٿي وئي.&lt;ref&gt;
{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&amp;dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=17+april+1593|accessdate=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}&lt;/ref&gt; تاريخ 19 جنوري 1628 کان 17 جون 1631 تائين شھنشاھ شاھجھان جي ملڪہ جي رتبي تي رھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lach|first1=Donald F.|last2=Kley|first2=Edwin J. Van|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|url=https://archive.org/details/asiainmakingofeu0003dona|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226466972|page=689|language=en}}&lt;/ref&gt; تاج محل سندس مقبرو آهي جيڪو يونيسڪو پاران ورلڊ ھيريٽيج سائيٽ يا عالمي ورثي جي جاء طور چونڊيل آھي ۽ دنيا جي ست عجوبن مان ھڪ آھي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}&lt;/ref&gt;

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ نامور شهزادي شاهجهان بادشاهه جي پهرين بيگم هئي، جنهن جي دلفريب حسن ۽ خداداد عقل هن کي ملڪن ۾ مشهور ڪيو، هوءَ نورجهان جي ڀاءُ جي ڌيءُ هئي. هن جي اعليٰ قابليت، عالي دماغيءَ، بلند خياليءَ، شاهاڻي تهذيب ۽ تعليم جي ڪري، بادشاهه مٿس مستانو هو. جيتوڻيڪ شاهجهان جي ٻي بيگم عزيز النساء به ڏاڍي لائق ۽ قابل ۽ حسين هئي، پر جيڪا قدرتي خوبي خدا هِن ۾ رکي هئي، سان هُن ۾ ڪانه هئي. هوءَ خليق ۽ تحمل واري هئي، ۽ مشڪل مشڪل ڪمن ۾ مشاورت ڪرڻ مهل بادشاهه کي اهڙي پڪي راءِ ڏيندي هئي، جا تمام چڱي ۽ فائدي واري ثابت ٿيندي هئي. هوءَ خير ڪندڙ ۽ فيض واري به ڏاڍي هئي، پنهنجي دولت هوءَ غريبن، مسڪينن ۽ محتاجن تي خرچيندي هئي، جي هميشه سندس پاڇي هيٺ رهي کيس دعائون پيدا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري، سندس عزيز خويش سڀ مٿانئس ساهه قربان پيا ڪندا هئا. هن جي سخاوت جو هڪڙو مثال هي آهي، ته جڏهن شاهجهان تخت تي ويٺو، تڏهن هُن خوشيءَ ۾ ٻه لک رپيا هن بيگم کي انعام ڏنا، ۽ هن انهيءَ وقت بادشاهه جي مٿان اُهي گهمائي، صدقو ڪري، فقيرن ۽ محتاجن کي ڏيئي ڇڏيا. ٻين وقتن تي به ”اڪثر هوءَ ائين ڪندي هئي، ۽ انهيءَ مان ڏاڍي خوشي حاصل ٿيندي هيس. هن کي رواجي خرچ لاءِ سورنهن لک رپيا ملندا هئا، ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪي بادشاهه کان عطا ٿيندو هوس، ته به جڏهن وفات ڪيائين، تڏهن سندس خانگي خزاني ۾ ڪي به ڪين رهيو. سڀ پنهنجي جيئري ئي خيرات ڪري ڇڏيائين. اهڙن نيڪ اخلاقن ڪري بادشاهه مٿس قربان هوندو هو، ۽ هن بيگم جو گهر ۾ هئڻ پنهنجي خوش قسمتي سمجهندو هو.
هيءَ بيگم محل سراءِ ۾ بلڪل آزاد رهندي هئي، جيڪي وڻندو هوس، سو ڪندي هئي. بادشاهه جو مٿس اهڙو اعتبار هو، جو ڪنهن به قسم جو گمان منجهس نه پوندو هوس. هن کي لکڻ پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو گهڻو شوق هو. هڪڙي ڀيري ڪنهن ”ديوان“ پڙهڻ ۾ محو هئي، ۽ بيخود ٿي هڪڙو شعر وري وري پئي پڙهيائين، ته شاهجهان پٺيان اچي بيهي رهيو. بلڪه سڏ به ڪيائينس، ته به نه ٻڌائين. جڏهن سامهون آيس، تڏهن ڇرڪ ڀري ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. هن بانوءَ جو وقت اڪثر خانه داري جو انتظام، بادشاهه جي خدمت، ۽ شهزادن ۽ شهزادين جي تربيت ۽ تعليم ۾ گذرندو هو. هن بيگم جي نسبت ۾ ڪن تاريخ لکندڙن _ خاص يورپين _ ڪي اهڙيون نامناسب ڳالهيون لکيون آهن، جن تي اعتبار ڪري نٿو سگهجي. هنن رڳيون واهيات خبرون لکيون آهن، نه ته هيءَ بيگم هر طرح عقلمند ۽ قابل هئي. هن مان شاهجهان کي چوڏهن ٻار ڄاوا. جيڪي جيئرا رهيا، تن مان چار نامور شهزادا هئا، جن جا نالا هي آهن. داراشڪوه، شاهه شجاع، مراد مرزا ۽ اورنگزيب عالمگير، ٽي شهزاديون به ٿيس، جن جا نالا هي آهن. انجمن آرا، گيتي آرا ۽ جهان آرا، هيءَ راڻي ايڪيهه ورهيه بادشاهه سان گڏ رهي. هن سنه 1040ھ (1630ع) ۾، ذوالقعد جي 17 تاريخ وفات ڪئي. مرڻ کان اڳ هن بادشاهه سان اهڙي درد ڀري ۽ اثرناڪ گفتگو ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه جي دل ڪباب ٿيو ٿي ويئي. بيگم جي مرڻ ڪري، بادشاهه جو حال تمام غمزده ٿي پيو، سڀ خوشي ڇڏي ڏنائين ۽ هميشہ 	تائين هن جي يادگيري ڪندو رهيو. هن جي محبت جي 	هيءَ به هڪڙي نشاني آهي، جو هن ”ممتاز محل“ تي اهڙو هڪڙو قبو جوڙايو، جو اڄ تائين ”تاج محل“ نالي سان ساريءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو آهي.
 [[فائل:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|تاج محل شاھجھان ۽ ممتاز محل جي آخري آرامگاھ جيڪا يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل جاء آهي.]]

لفظ ”تاج محل“ به ”ممتاز محل“ مان نڪتل ٿو ڏسجي. انهيءَ تي پنجاهه لک رپيا خرچ ٿيا، ۽ ٻارهن ورهيه انهيءَ تي ڪم هليو. انهيءَ سان لاڳو دڪان ۽ ٻيون جايون به جوڙايون ويون، جن مان ٻه لک رپيا پيدائش ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page16.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cenotaph of Shah Jahan.jpg|thumb|ساڄو|ممتاز محل جي قبر]]
[[فائل:Interior4.jpg|thumb|ساڄو|
شاھجھان ۽ ممتاز محل جون قبرون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>k5hmeznb8lbqp4uub3imf3zcljuxcuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جھان آرا بيگم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41337</id>
    <revision>
      <id>411652</id>
      <parentid>405156</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12940" sha1="6tu8v9pjc80rhwy2h71vwvocvgs1x93" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = جھان آرا بيگم
|image        = Jahanara 1635.jpg
|title        = مغل شھزادي&lt;br&gt;[[پادشاه بيگم]]
|reign        = 
|reign-type   =
|predecessor  = 
|successor    = 
|birth_date   = 23 March 1614&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lal|first1=K.S.|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|location=New Delhi|isbn=9788185179032|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/90 90]}}&lt;/ref&gt;
|birth_place  =[[ اجمير]]،[[راجھستان]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1681|9|16|1614|4|2|df=y}}
|death_place  = [[دھلي]]، انڊيا
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|house-type   = 
|father       =[[شاھجھان]]
|mother       = [[ممتاز محل]]
|religion     =[[اسلام]]
|burial_place = [[نظام الدين جي درگاه]][[نيو دلي]]
}}

جھان آرا بيگم: (23 March 1614 – 16 September 1681) مغل شھزادي ۽ شھنشاھ شاھجھان  ۽  ملڪہ ممتاز محل جي وڏي ڌيءَ ھئي.&lt;ref&gt;{{cite 
web|url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |title=Begum, Jahan Ara (1613-1683) |website=Web.archive.org |date=2009-04-10 |accessdate=2016-01-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410033725/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |archivedate=April 10, 2009 }}&lt;/ref&gt; ممتاز بيگم پنھنجي چوڏھين ٻار گوھر بيگم کي  1631 ۾ جنم ڏيڻ وقت مري وئي تہ جھان آرا کي مغل ايمپائر جي فرسٽ ليڊي يا [[پادشاھ بيگم ]] جو درجو مليو باوجود ان جي تہ سندس پيءُ کي ٽي ٻيون زالون موجود ھيون.
.
==تفصيلي تعارف==

هيءَ بيگم، شاهجهان بادشاهه ۽ ارجمند بانو بيگم (ممتاز محل) جي ننڍي ڌيءُ هئي، ۽ سنه 1023ھ (1614ع) ۾ ڄائي هئي. انهيءَ وقت جهانگير بادشاهه هندستان جي تخت تي هو، جنهن ڏاڍيون خوشيون ڪيون. هن کي ننڍي هوندي تعليم ڏيڻ لاءِ پوڙها ۽ تجربيڪار معلم چونڊي رکيائون. سگهوئي هن قرآن شريف ۽ فقہ 	جا ڪتاب پڙهي عربي شروع ڪئي، جنهن ۾  ٿورن ورهين 	جي اندر چڱي تحصيل ڪيائين. هوءَ هميشه قران شريف ۽ حديث جا ڪتاب پڙهندي رهندي هئي. ۽ عبادت ۾ به مشغول رهندي هئي، جو شاهجهان مذهب جوڏاڍو پابند هو. هن جو زهد ۽ عبادت ڏسي شاهجهان جي ساڻس تمام گهڻي محبت ٿي. جهان آرا بيگم فارسي ۽ عربي انشاء پردازيءَ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي.  ۽ گفتگو تمام مٺي ڪندي هئي، تُرڪي ٻولي به ڄاڻندي هئي. شعر به چڱو چوندي هئي، جو اڪثر اخلاقي مضمون تي هوندو هو. هوءَ جيتوڻيڪ طبعيت جي ڪري عالي دماغ ۽ ضدي هوندي هئي، ته به هلت تمام نياز واري هوندي هيس. خانه داري جو ڪم چڱو ڄاڻندي هئي، ۽ تمام سخي هوندي هئي. سندس مهمان نوازي ۽ فياضي مشهور هوندي هئي. سادي لباس  ۾ رهندي هئي. انهيءَ هوندي گبه جرائت ۽ حشمت ڏاڍي هوندي هيس. هيءَ پنهنجن ٻين ٽن ڀيڻن ۽ چئن ڀائن کان گهڻين ڳالهين ۾ وڌيڪ هئي، تنهنڪري پيءَ ماءُ کي گهڻو وڻندي هئي. هن کي هميشہ 	لکن جا لک انعام ڏيندا هئا، جي هوءَ خير جي ڪمن ۾ 	خرچيندي هئي. ماءُ جي محبت جي ثابتي اها، ته جڏهن ارجمند بانوءَ وفات ٿي ڪئي، تڏهن بادشاهه کي وصيت ڪيائين ته منهنجيءَ ملڪيت جو اڌ خلاصو جهان آرا بيگم کي ملي، ۽ باقي اڌ ٻئي اولاد کي ورهائي ڏجي _ پر افسوس آهي ته عالمگير، شاهجهان جي وفات کانپوءِ، اها وصيت واري تقسيم شرع جي برخلاف  ڏيکاري، ڀڃي ڇڏي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

سنه 1052ھ (1642ع) ۾، جهان آرا جي سالگرهه جي ڏينهن آگري ۾ هڪڙو وڏو جشن  ڪيو ويو. رات جو خوشي ڪندي، ٻانهين جي هٿن ۾ جي شمعون هيون، تن مان جهان آرا بيگم جي ڪپڙن کي اوچتو باهه لڳي ويئي، ۽ ڏاڍي مشڪلات سان اُها محلات جي ماڻهن اُجهائي. چار نوڪرياڻيون ته سڙي ويون. خوشيءَ جي بدران، محلات ۾ غم ۽ افسوس پئجي ويو. حڪيم اچي گڏ ٿيا. سٺ هزار رپيا بادشاهه خيرات ڪيا، ۽ شهزاديءَ جي شفا لاءِ دعائون گهريون ويون. مس مس، پنجن مهينن کانپوءِ، هوءَ چڱي ڀلي ٿي. انهيءَ وچ ۾ بادشاهه ڏاڍي فڪر ۽ انتظار ۾ رهندو هو، ۽ اڪثر محلات کان ٻاهر ويندو هو ۽ پيٽ ڀري ماني نه کائيندو هو. شهزاديءَ جي چڱڀلائيءَ جي خوشيءَ ۾ بادشاهه وري ٻيو جشن ڪيو، جنهن مان نه رڳو فقير، پر امير، عالم ۽ فاضل به شاهي فيض کان بهره ياب ٿيا. شهزاديءَ کي سون سان توري، اُهو سون مسڪينن ۽ محتاجن کي ڏنو ويو. انهن خوشين ۾ ڪُل اٺاسي لک رپيا خرچ ٿيا.
انهيءَ وقت ڌاري شهزادي اورنگزيب عالمگير ڪا اهڙي هلت ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه مٿس گهڻو ڪاوڙيو، سندس جاگير ضبط ڪري ڇڏيائين، ۽ دکن جو صوبو جو سندس حوالي هو، سو ”خان دوران“ جي بلي ڪري ڇڏيائين. هن جي معافيءَ جي لاءِ وڏن اميرن عرض ڪيو، پر بادشاهه قبول نه ڪيو. نيٺ شهزادي جي ماءُ ۽ محلات جي ٻين بيگمن، جهان آرا بيگم کي اچي منٿ ڪئي، تنهن وڃي بادشاهه کي سفارش ڪئي. تڏهن مس مس عالمگير کي معافي ملي، ۽ پنهنجي جاگير ۽ درجو وري مليس. انهيءَ احسان جو هو هميشہ 	پاڻ تي حق سمجهندو هو ۽ شاهجهان جي وفات کان پوءِ 	به هن جهان آرا بيگم کي ڪڏهن تڪليف ڪانه ڏني، ۽ هميشہ 	هن کي عزت آبرو ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

جهان آرا بيگم جيتوڻيڪ عالي دماغ هوندي هئي، ته به جڏهن ڪا غلط فهمي ڪندي هئي، تڏهن هڪدم قبول ڪندي هئي. هڪڙي ڀيري سورت بندر جي متصديءَ محمد امين تي ظلم جي پڪار هئڻ ڪري، بادشاهه هن کي موقوف ڪري گهرايو، ۽ قتل جو حڪم جاري ڪيائين. سورت بندر جو محصول جهان آرا بيگم کي ملندڙ هو. انهيءَ متصديءَ جي مائٽن جي منٿ تي، هڪڙو سفارش جو خط پيءُ ڏي دربار ۾ لکي موڪليائين. بادشاهه اُهو پڙهي، محمد امين کي قتل جي معافي ڏني ۽ رڳو قيد جي سزا جو حڪم ڏنائين. مگر، جڏهن محلات ۾ آيو، تڏهن ڌيءُ کي سمجهايائين ته اهو متصدي ڏاڍو ظالم آهي. ڏاڍيون خرابيون ڪيون اٿس ۽ اهڙيءَ سفارش جو لائق نه هو، تنهن تي جهان آرا بيگم پنهنجي غلط فهمي قبول ڪئي، ۽ پيءُ کان معافي گهريائين.

انهن مثالن مان معلوم ٿيندو، ته بادشاهه جهان آرا بيگم کي تمام گهڻو پيار ڏيندو هو. سندس حقيقي ڀاءُ  دارا شڪوه سان به گهڻي محبت هوندي هيس، جو حقيقت ڪري  وڏو پٽ هو ۽ ولي عهد هو، مگر اورنگزيب عالمگير جي حرفت ڪري، اهو شڪست کائي قتل ڪيو ويو. پر جهان آرا جيستائين حيات هئي، تيسين اورنگزيب هن سان ڪڏهن به بدسلوڪي ڪانه ڪئي. جيتوڻيڪ ”برنيز“ صاحب لکي ٿو تہ اورنگزيب هُن کي آگري مان ڪڍي دهلي ۾ آندو، جتي هوءَ گهڻي مدت تائين قيد رهي، پر اها ڳالهه برابر نٿي ڏسجي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nizamuddin Dargah and Jamaat Khana Masjid, Delhi.jpg|right|250px|thumb|
جھان آرا جو مقبرو (کاٻي پاسي)، نظام الدين اولياء جو مقبرو (ساڄي پاسي). پٺيان وري مسجد. اھا درگاه دھلي ۾ واقع آهي]]

جهان آرا بيگم سن 1092ھ ( 1681ع) ۾ وفات ڪئي، ۽ نظام الدين اولياء جي درگاهه سان لڳ هڪڙي مزي جهڙي قبي ۾ دفن ڪئي ويئي. هيءَ بيگم چشتي طريقي  جي معتقد هئي. هن ٽي ڪروڙ خرچي، اها پنهنجي قبي جي جاءِ خريد ڪئي هئي، مگر عالمگير ٻه ڪروڙ سندس مرڻ کانپوءِ زور سان موٽائي ورتا، جو چيائين ته شرعي قاعدي موجب پيءُ جي ملڪيت مان ڌيءُ کي چوٿين حصي کان زياده نٿو ملي سگهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;.

جهان آرا جي قبر جي سير انديءَ، سنگمرمر جي تختيءَ تي، سندس هيءُ بيت لکيل آهي.

بغير سبزه نپوشد ڪسي مزار مرا،
ڪہ قبر _ پوشِ غريبان همين گياه بس است.
 
(يعنيٰ ساوڪ کان سواءِ ڪوبه منهنجيءَ قبر تي ٻيو پوش نه وجهي، ڇا لاءِ جو غريبن جي قبر جو پوش اهو گاهه بس آهي.
جهان آرا بيگم جي شعرن مان هڪڙو قصيدو تمام عمدو آهي، جو هن بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪيو هو، ۽ جنهن لاءِ پنج هزار رپيا انعام مليو هوس. انهيءَ جي هڪڙو بيت هي آهي:

تا سر زده از شمع چنين بي ادبي،
پروانه ز عشق شمع را سوخته است

مرزا محمد علي”ماهر“ جهان آرا جي شان ۾ هڪڙي مثنوي لکي هئي، جنهن جي لاءِ هن کيس پنج سئو رپيا انعام ڏنو. انهيءَ مان هڪڙو بيت هي آهي:
بذاتِ او صفاتِ کرد گارست،
کہ خود پنهان و فيضش آشکارست.

 
(يعني، انهيءَ بيگم ۾ خدا واريون صفتون آهن، جو پاڻ لڪل آهي ۽ سندس فيض ظاهر آهي.)

ڪتاب ”مونسن الاروا،“ جهان آرا بيگم جو جوڙيل آهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]


[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>6tu8v9pjc80rhwy2h71vwvocvgs1x93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411653</id>
      <parentid>411652</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12585" sha1="seni81y99hf7m94y02flewaasztzzlj" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = جھان آرا بيگم
|image        = Jahanara 1635.jpg
|title        = مغل شھزادي&lt;br&gt;[[پادشاه بيگم]]
|reign        = 
|reign-type   =
|predecessor  = 
|successor    = 
|birth_date   = 23 March 1614&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lal|first1=K.S.|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|location=New Delhi|isbn=9788185179032|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/90 90]}}&lt;/ref&gt;
|birth_place  =[[ اجمير]]،[[راجھستان]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1681|9|16|1614|4|2|df=y}}
|death_place  = [[دھلي]]، انڊيا
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|house-type   = 
|father       =[[شاھجھان]]
|mother       = [[ممتاز محل]]
|religion     =[[اسلام]]
|burial_place = [[نظام الدين جي درگاه]][[نيو دلي]]
}}

جھان آرا بيگم: (23 March 1614 – 16 September 1681) مغل شھزادي ۽ شھنشاھ شاھجھان  ۽  ملڪہ ممتاز محل جي وڏي ڌيءَ ھئي.&lt;ref&gt;{{cite 
web|url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |title=Begum, Jahan Ara (1613-1683) |website=Web.archive.org |date=2009-04-10 |accessdate=2016-01-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410033725/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |archivedate=April 10, 2009 }}&lt;/ref&gt; ممتاز بيگم پنھنجي چوڏھين ٻار گوھر بيگم کي  1631 ۾ جنم ڏيڻ وقت مري وئي تہ جھان آرا کي مغل ايمپائر جي فرسٽ ليڊي يا [[پادشاھ بيگم ]] جو درجو مليو باوجود ان جي تہ سندس پيءُ کي ٽي ٻيون زالون موجود ھيون.
.
==تفصيلي تعارف==

هيءَ بيگم، شاهجهان بادشاهه ۽ ارجمند بانو بيگم (ممتاز محل) جي ننڍي ڌيءُ هئي، ۽ سنه 1023ھ (1614ع) ۾ ڄائي هئي. انهيءَ وقت جهانگير بادشاهه هندستان جي تخت تي هو، جنهن ڏاڍيون خوشيون ڪيون. هن کي ننڍي هوندي تعليم ڏيڻ لاءِ پوڙها ۽ تجربيڪار معلم چونڊي رکيائون. سگهوئي هن قرآن شريف ۽ فقہ 	جا ڪتاب پڙهي عربي شروع ڪئي، جنهن ۾  ٿورن ورهين 	جي اندر چڱي تحصيل ڪيائين. هوءَ هميشه قران شريف ۽ حديث جا ڪتاب پڙهندي رهندي هئي. ۽ عبادت ۾ به مشغول رهندي هئي، جو شاهجهان مذهب جوڏاڍو پابند هو. هن جو زهد ۽ عبادت ڏسي شاهجهان جي ساڻس تمام گهڻي محبت ٿي. جهان آرا بيگم فارسي ۽ عربي انشاء پردازيءَ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي.  ۽ گفتگو تمام مٺي ڪندي هئي، تُرڪي ٻولي به ڄاڻندي هئي. شعر به چڱو چوندي هئي، جو اڪثر اخلاقي مضمون تي هوندو هو. هوءَ جيتوڻيڪ طبعيت جي ڪري عالي دماغ ۽ ضدي هوندي هئي، ته به هلت تمام نياز واري هوندي هيس. خانه داري جو ڪم چڱو ڄاڻندي هئي، ۽ تمام سخي هوندي هئي. سندس مهمان نوازي ۽ فياضي مشهور هوندي هئي. سادي لباس  ۾ رهندي هئي. انهيءَ هوندي گبه جرائت ۽ حشمت ڏاڍي هوندي هيس. هيءَ پنهنجن ٻين ٽن ڀيڻن ۽ چئن ڀائن کان گهڻين ڳالهين ۾ وڌيڪ هئي، تنهنڪري پيءَ ماءُ کي گهڻو وڻندي هئي. هن کي هميشہ 	لکن جا لک انعام ڏيندا هئا، جي هوءَ خير جي ڪمن ۾ 	خرچيندي هئي. ماءُ جي محبت جي ثابتي اها، ته جڏهن ارجمند بانوءَ وفات ٿي ڪئي، تڏهن بادشاهه کي وصيت ڪيائين ته منهنجيءَ ملڪيت جو اڌ خلاصو جهان آرا بيگم کي ملي، ۽ باقي اڌ ٻئي اولاد کي ورهائي ڏجي _ پر افسوس آهي ته عالمگير، شاهجهان جي وفات کانپوءِ، اها وصيت واري تقسيم شرع جي برخلاف  ڏيکاري، ڀڃي ڇڏي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

سنه 1052ھ (1642ع) ۾، جهان آرا جي سالگرهه جي ڏينهن آگري ۾ هڪڙو وڏو جشن  ڪيو ويو. رات جو خوشي ڪندي، ٻانهين جي هٿن ۾ جي شمعون هيون، تن مان جهان آرا بيگم جي ڪپڙن کي اوچتو باهه لڳي ويئي، ۽ ڏاڍي مشڪلات سان اُها محلات جي ماڻهن اُجهائي. چار نوڪرياڻيون ته سڙي ويون. خوشيءَ جي بدران، محلات ۾ غم ۽ افسوس پئجي ويو. حڪيم اچي گڏ ٿيا. سٺ هزار رپيا بادشاهه خيرات ڪيا، ۽ شهزاديءَ جي شفا لاءِ دعائون گهريون ويون. مس مس، پنجن مهينن کانپوءِ، هوءَ چڱي ڀلي ٿي. انهيءَ وچ ۾ بادشاهه ڏاڍي فڪر ۽ انتظار ۾ رهندو هو، ۽ اڪثر محلات کان ٻاهر ويندو هو ۽ پيٽ ڀري ماني نه کائيندو هو. شهزاديءَ جي چڱڀلائيءَ جي خوشيءَ ۾ بادشاهه وري ٻيو جشن ڪيو، جنهن مان نه رڳو فقير، پر امير، عالم ۽ فاضل به شاهي فيض کان بهره ياب ٿيا. شهزاديءَ کي سون سان توري، اُهو سون مسڪينن ۽ محتاجن کي ڏنو ويو. انهن خوشين ۾ ڪُل اٺاسي لک رپيا خرچ ٿيا.
انهيءَ وقت ڌاري شهزادي اورنگزيب عالمگير ڪا اهڙي هلت ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه مٿس گهڻو ڪاوڙيو، سندس جاگير ضبط ڪري ڇڏيائين، ۽ دکن جو صوبو جو سندس حوالي هو، سو ”خان دوران“ جي بلي ڪري ڇڏيائين. هن جي معافيءَ جي لاءِ وڏن اميرن عرض ڪيو، پر بادشاهه قبول نه ڪيو. نيٺ شهزادي جي ماءُ ۽ محلات جي ٻين بيگمن، جهان آرا بيگم کي اچي منٿ ڪئي، تنهن وڃي بادشاهه کي سفارش ڪئي. تڏهن مس مس عالمگير کي معافي ملي، ۽ پنهنجي جاگير ۽ درجو وري مليس. انهيءَ احسان جو هو هميشہ 	پاڻ تي حق سمجهندو هو ۽ شاهجهان جي وفات کان پوءِ 	به هن جهان آرا بيگم کي ڪڏهن تڪليف ڪانه ڏني، ۽ هميشہ 	هن کي عزت آبرو ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

جهان آرا بيگم جيتوڻيڪ عالي دماغ هوندي هئي، ته به جڏهن ڪا غلط فهمي ڪندي هئي، تڏهن هڪدم قبول ڪندي هئي. هڪڙي ڀيري سورت بندر جي متصديءَ محمد امين تي ظلم جي پڪار هئڻ ڪري، بادشاهه هن کي موقوف ڪري گهرايو، ۽ قتل جو حڪم جاري ڪيائين. سورت بندر جو محصول جهان آرا بيگم کي ملندڙ هو. انهيءَ متصديءَ جي مائٽن جي منٿ تي، هڪڙو سفارش جو خط پيءُ ڏي دربار ۾ لکي موڪليائين. بادشاهه اُهو پڙهي، محمد امين کي قتل جي معافي ڏني ۽ رڳو قيد جي سزا جو حڪم ڏنائين. مگر، جڏهن محلات ۾ آيو، تڏهن ڌيءُ کي سمجهايائين ته اهو متصدي ڏاڍو ظالم آهي. ڏاڍيون خرابيون ڪيون اٿس ۽ اهڙيءَ سفارش جو لائق نه هو، تنهن تي جهان آرا بيگم پنهنجي غلط فهمي قبول ڪئي، ۽ پيءُ کان معافي گهريائين.

انهن مثالن مان معلوم ٿيندو، ته بادشاهه جهان آرا بيگم کي تمام گهڻو پيار ڏيندو هو. سندس حقيقي ڀاءُ  دارا شڪوه سان به گهڻي محبت هوندي هيس، جو حقيقت ڪري  وڏو پٽ هو ۽ ولي عهد هو، مگر اورنگزيب عالمگير جي حرفت ڪري، اهو شڪست کائي قتل ڪيو ويو. پر جهان آرا جيستائين حيات هئي، تيسين اورنگزيب هن سان ڪڏهن به بدسلوڪي ڪانه ڪئي. جيتوڻيڪ ”برنيز“ صاحب لکي ٿو تہ اورنگزيب هُن کي آگري مان ڪڍي دهلي ۾ آندو، جتي هوءَ گهڻي مدت تائين قيد رهي، پر اها ڳالهه برابر نٿي ڏسجي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nizamuddin Dargah and Jamaat Khana Masjid, Delhi.jpg|right|250px|thumb|
جھان آرا جو مقبرو (کاٻي پاسي)، نظام الدين اولياء جو مقبرو (ساڄي پاسي). پٺيان وري مسجد. اھا درگاه دھلي ۾ واقع آهي]]

جهان آرا بيگم سن 1092ھ ( 1681ع) ۾ وفات ڪئي، ۽ نظام الدين اولياء جي درگاهه سان لڳ هڪڙي مزي جهڙي قبي ۾ دفن ڪئي ويئي. هيءَ بيگم چشتي طريقي  جي معتقد هئي. هن ٽي ڪروڙ خرچي، اها پنهنجي قبي جي جاءِ خريد ڪئي هئي، مگر عالمگير ٻه ڪروڙ سندس مرڻ کانپوءِ زور سان موٽائي ورتا، جو چيائين ته شرعي قاعدي موجب پيءُ جي ملڪيت مان ڌيءُ کي چوٿين حصي کان زياده نٿو ملي سگهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;.

جهان آرا جي قبر جي سير انديءَ، سنگمرمر جي تختيءَ تي، سندس هيءُ بيت لکيل آهي.

بغير سبزه نپوشد ڪسي مزار مرا،
ڪہ قبر _ پوشِ غريبان همين گياه بس است.
 
(يعنيٰ ساوڪ کان سواءِ ڪوبه منهنجيءَ قبر تي ٻيو پوش نه وجهي، ڇا لاءِ جو غريبن جي قبر جو پوش اهو گاهه بس آهي.
جهان آرا بيگم جي شعرن مان هڪڙو قصيدو تمام عمدو آهي، جو هن بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪيو هو، ۽ جنهن لاءِ پنج هزار رپيا انعام مليو هوس. انهيءَ جي هڪڙو بيت هي آهي:

تا سر زده از شمع چنين بي ادبي،
پروانه ز عشق شمع را سوخته است

مرزا محمد علي”ماهر“ جهان آرا جي شان ۾ هڪڙي مثنوي لکي هئي، جنهن جي لاءِ هن کيس پنج سئو رپيا انعام ڏنو. انهيءَ مان هڪڙو بيت هي آهي:
بذاتِ او صفاتِ کرد گارست،
کہ خود پنهان و فيضش آشکارست.

 
(يعني، انهيءَ بيگم ۾ خدا واريون صفتون آهن، جو پاڻ لڪل آهي ۽ سندس فيض ظاهر آهي.)

ڪتاب ”مونسن الاروا،“ جهان آرا بيگم جو جوڙيل آهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جھان آرا بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>seni81y99hf7m94y02flewaasztzzlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411811</id>
      <parentid>411653</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12623" sha1="717up9zonl170c2b5w5u8nxhrolsvok" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = جھان آرا بيگم
|image        = Jahanara 1635.jpg
|title        = مغل شھزادي&lt;br&gt;[[پادشاه بيگم]]
|reign        = 
|reign-type   =
|predecessor  = 
|successor    = 
|birth_date   = 23 March 1614&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lal|first1=K.S.|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|location=New Delhi|isbn=9788185179032|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/90 90]}}&lt;/ref&gt;
|birth_place  =[[ اجمير]]،[[راجھستان]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1681|9|16|1614|4|2|df=y}}
|death_place  = [[دھلي]]، انڊيا
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|house-type   = 
|father       =[[شاھجھان]]
|mother       = [[ممتاز محل]]
|religion     =[[اسلام]]
|burial_place = [[نظام الدين جي درگاه]][[نيو دلي]]
}}

'''جھان آرا بيگم''' (23 March 1614 – 16 September 1681) مغل شھزادي ۽ [[شاهجهان|شھنشاھ شاھجھان]] ۽ [[ممتاز محل|ملڪہ ممتاز محل]] جي وڏي ڌيءَ ھئي.&lt;ref&gt;{{cite 
web|url=http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |title=Begum, Jahan Ara (1613-1683) |website=Web.archive.org |date=2009-04-10 |accessdate=2016-01-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410033725/http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/90.htm |archivedate=April 10, 2009 }}&lt;/ref&gt; ممتاز بيگم پنھنجي چوڏھين ٻار گوھر بيگم کي 1631 ۾ جنم ڏيڻ وقت مري وئي تہ جھان آرا کي مغل ايمپائر جي فرسٽ ليڊي يا &quot;پادشاھ بيگم&quot; جو درجو مليو باوجود ان جي تہ سندس پيءُ کي ٽي ٻيون زالون موجود ھيون.
==تفصيلي تعارف==

هيءَ بيگم، شاهجهان بادشاهه ۽ ارجمند بانو بيگم (ممتاز محل) جي ننڍي ڌيءُ هئي، ۽ سنه 1023ھ (1614ع) ۾ ڄائي هئي. انهيءَ وقت جهانگير بادشاهه هندستان جي تخت تي هو، جنهن ڏاڍيون خوشيون ڪيون. هن کي ننڍي هوندي تعليم ڏيڻ لاءِ پوڙها ۽ تجربيڪار معلم چونڊي رکيائون. سگهوئي هن قرآن شريف ۽ فقہ 	جا ڪتاب پڙهي عربي شروع ڪئي، جنهن ۾  ٿورن ورهين 	جي اندر چڱي تحصيل ڪيائين. هوءَ هميشه قران شريف ۽ حديث جا ڪتاب پڙهندي رهندي هئي. ۽ عبادت ۾ به مشغول رهندي هئي، جو شاهجهان مذهب جوڏاڍو پابند هو. هن جو زهد ۽ عبادت ڏسي شاهجهان جي ساڻس تمام گهڻي محبت ٿي. جهان آرا بيگم فارسي ۽ عربي انشاء پردازيءَ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي.  ۽ گفتگو تمام مٺي ڪندي هئي، تُرڪي ٻولي به ڄاڻندي هئي. شعر به چڱو چوندي هئي، جو اڪثر اخلاقي مضمون تي هوندو هو. هوءَ جيتوڻيڪ طبعيت جي ڪري عالي دماغ ۽ ضدي هوندي هئي، ته به هلت تمام نياز واري هوندي هيس. خانه داري جو ڪم چڱو ڄاڻندي هئي، ۽ تمام سخي هوندي هئي. سندس مهمان نوازي ۽ فياضي مشهور هوندي هئي. سادي لباس  ۾ رهندي هئي. انهيءَ هوندي گبه جرائت ۽ حشمت ڏاڍي هوندي هيس. هيءَ پنهنجن ٻين ٽن ڀيڻن ۽ چئن ڀائن کان گهڻين ڳالهين ۾ وڌيڪ هئي، تنهنڪري پيءَ ماءُ کي گهڻو وڻندي هئي. هن کي هميشہ 	لکن جا لک انعام ڏيندا هئا، جي هوءَ خير جي ڪمن ۾ 	خرچيندي هئي. ماءُ جي محبت جي ثابتي اها، ته جڏهن ارجمند بانوءَ وفات ٿي ڪئي، تڏهن بادشاهه کي وصيت ڪيائين ته منهنجيءَ ملڪيت جو اڌ خلاصو جهان آرا بيگم کي ملي، ۽ باقي اڌ ٻئي اولاد کي ورهائي ڏجي _ پر افسوس آهي ته عالمگير، شاهجهان جي وفات کانپوءِ، اها وصيت واري تقسيم شرع جي برخلاف  ڏيکاري، ڀڃي ڇڏي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

سنه 1052ھ (1642ع) ۾، جهان آرا جي سالگرهه جي ڏينهن آگري ۾ هڪڙو وڏو جشن  ڪيو ويو. رات جو خوشي ڪندي، ٻانهين جي هٿن ۾ جي شمعون هيون، تن مان جهان آرا بيگم جي ڪپڙن کي اوچتو باهه لڳي ويئي، ۽ ڏاڍي مشڪلات سان اُها محلات جي ماڻهن اُجهائي. چار نوڪرياڻيون ته سڙي ويون. خوشيءَ جي بدران، محلات ۾ غم ۽ افسوس پئجي ويو. حڪيم اچي گڏ ٿيا. سٺ هزار رپيا بادشاهه خيرات ڪيا، ۽ شهزاديءَ جي شفا لاءِ دعائون گهريون ويون. مس مس، پنجن مهينن کانپوءِ، هوءَ چڱي ڀلي ٿي. انهيءَ وچ ۾ بادشاهه ڏاڍي فڪر ۽ انتظار ۾ رهندو هو، ۽ اڪثر محلات کان ٻاهر ويندو هو ۽ پيٽ ڀري ماني نه کائيندو هو. شهزاديءَ جي چڱڀلائيءَ جي خوشيءَ ۾ بادشاهه وري ٻيو جشن ڪيو، جنهن مان نه رڳو فقير، پر امير، عالم ۽ فاضل به شاهي فيض کان بهره ياب ٿيا. شهزاديءَ کي سون سان توري، اُهو سون مسڪينن ۽ محتاجن کي ڏنو ويو. انهن خوشين ۾ ڪُل اٺاسي لک رپيا خرچ ٿيا.
انهيءَ وقت ڌاري شهزادي اورنگزيب عالمگير ڪا اهڙي هلت ڪئي، جنهن ڪري بادشاهه مٿس گهڻو ڪاوڙيو، سندس جاگير ضبط ڪري ڇڏيائين، ۽ دکن جو صوبو جو سندس حوالي هو، سو ”خان دوران“ جي بلي ڪري ڇڏيائين. هن جي معافيءَ جي لاءِ وڏن اميرن عرض ڪيو، پر بادشاهه قبول نه ڪيو. نيٺ شهزادي جي ماءُ ۽ محلات جي ٻين بيگمن، جهان آرا بيگم کي اچي منٿ ڪئي، تنهن وڃي بادشاهه کي سفارش ڪئي. تڏهن مس مس عالمگير کي معافي ملي، ۽ پنهنجي جاگير ۽ درجو وري مليس. انهيءَ احسان جو هو هميشہ 	پاڻ تي حق سمجهندو هو ۽ شاهجهان جي وفات کان پوءِ 	به هن جهان آرا بيگم کي ڪڏهن تڪليف ڪانه ڏني، ۽ هميشہ 	هن کي عزت آبرو ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

جهان آرا بيگم جيتوڻيڪ عالي دماغ هوندي هئي، ته به جڏهن ڪا غلط فهمي ڪندي هئي، تڏهن هڪدم قبول ڪندي هئي. هڪڙي ڀيري سورت بندر جي متصديءَ محمد امين تي ظلم جي پڪار هئڻ ڪري، بادشاهه هن کي موقوف ڪري گهرايو، ۽ قتل جو حڪم جاري ڪيائين. سورت بندر جو محصول جهان آرا بيگم کي ملندڙ هو. انهيءَ متصديءَ جي مائٽن جي منٿ تي، هڪڙو سفارش جو خط پيءُ ڏي دربار ۾ لکي موڪليائين. بادشاهه اُهو پڙهي، محمد امين کي قتل جي معافي ڏني ۽ رڳو قيد جي سزا جو حڪم ڏنائين. مگر، جڏهن محلات ۾ آيو، تڏهن ڌيءُ کي سمجهايائين ته اهو متصدي ڏاڍو ظالم آهي. ڏاڍيون خرابيون ڪيون اٿس ۽ اهڙيءَ سفارش جو لائق نه هو، تنهن تي جهان آرا بيگم پنهنجي غلط فهمي قبول ڪئي، ۽ پيءُ کان معافي گهريائين.

انهن مثالن مان معلوم ٿيندو، ته بادشاهه جهان آرا بيگم کي تمام گهڻو پيار ڏيندو هو. سندس حقيقي ڀاءُ  دارا شڪوه سان به گهڻي محبت هوندي هيس، جو حقيقت ڪري  وڏو پٽ هو ۽ ولي عهد هو، مگر اورنگزيب عالمگير جي حرفت ڪري، اهو شڪست کائي قتل ڪيو ويو. پر جهان آرا جيستائين حيات هئي، تيسين اورنگزيب هن سان ڪڏهن به بدسلوڪي ڪانه ڪئي. جيتوڻيڪ ”برنيز“ صاحب لکي ٿو تہ اورنگزيب هُن کي آگري مان ڪڍي دهلي ۾ آندو، جتي هوءَ گهڻي مدت تائين قيد رهي، پر اها ڳالهه برابر نٿي ڏسجي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nizamuddin Dargah and Jamaat Khana Masjid, Delhi.jpg|right|250px|thumb|
جھان آرا جو مقبرو (کاٻي پاسي)، نظام الدين اولياء جو مقبرو (ساڄي پاسي). پٺيان وري مسجد. اھا درگاه دھلي ۾ واقع آهي]]

جهان آرا بيگم سن 1092ھ ( 1681ع) ۾ وفات ڪئي، ۽ نظام الدين اولياء جي درگاهه سان لڳ هڪڙي مزي جهڙي قبي ۾ دفن ڪئي ويئي. هيءَ بيگم چشتي طريقي  جي معتقد هئي. هن ٽي ڪروڙ خرچي، اها پنهنجي قبي جي جاءِ خريد ڪئي هئي، مگر عالمگير ٻه ڪروڙ سندس مرڻ کانپوءِ زور سان موٽائي ورتا، جو چيائين ته شرعي قاعدي موجب پيءُ جي ملڪيت مان ڌيءُ کي چوٿين حصي کان زياده نٿو ملي سگهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;.

جهان آرا جي قبر جي سير انديءَ، سنگمرمر جي تختيءَ تي، سندس هيءُ بيت لکيل آهي.

بغير سبزه نپوشد ڪسي مزار مرا،
ڪہ قبر _ پوشِ غريبان همين گياه بس است.
 
(يعنيٰ ساوڪ کان سواءِ ڪوبه منهنجيءَ قبر تي ٻيو پوش نه وجهي، ڇا لاءِ جو غريبن جي قبر جو پوش اهو گاهه بس آهي.
جهان آرا بيگم جي شعرن مان هڪڙو قصيدو تمام عمدو آهي، جو هن بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪيو هو، ۽ جنهن لاءِ پنج هزار رپيا انعام مليو هوس. انهيءَ جي هڪڙو بيت هي آهي:

تا سر زده از شمع چنين بي ادبي،
پروانه ز عشق شمع را سوخته است

مرزا محمد علي”ماهر“ جهان آرا جي شان ۾ هڪڙي مثنوي لکي هئي، جنهن جي لاءِ هن کيس پنج سئو رپيا انعام ڏنو. انهيءَ مان هڪڙو بيت هي آهي:
بذاتِ او صفاتِ کرد گارست،
کہ خود پنهان و فيضش آشکارست.

 
(يعني، انهيءَ بيگم ۾ خدا واريون صفتون آهن، جو پاڻ لڪل آهي ۽ سندس فيض ظاهر آهي.)

ڪتاب ”مونسن الاروا،“ جهان آرا بيگم جو جوڙيل آهي&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
17
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جھان آرا بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>717up9zonl170c2b5w5u8nxhrolsvok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روشن آرا بیگم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41339</id>
    <revision>
      <id>411809</id>
      <parentid>320790</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12056" sha1="9kfxtw9e4dx5ej3nqmg1oloeu16qofu" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = روشن آرا بيگم
|title        =مغل شھزادي&lt;br&gt; [[پادشاه بيگم]] يا فرسٽ ليڊي
|image        = Raushanara.jpg
|caption      = اورنگزيب جي ڀيڻ روشن آرا جيڪا اورنگزيب جو سچائي سان پاسو کنيو
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|spouse       = 
|father       = [[شاھجھان]]
|mother       =[[ممتاز محل]]
|birth_date   = 3 
سيپٽمبر 1617
|birth_place  =[[برھان پور]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1671|9|11|1617|9|3|df=y}}
|death_place  =[[دھلي]]
|burial_place =روشن آرا باغ ، دھلي
|religion     = اسلام
}}
'''روشن آرا بيگم''' (3 سيپٽمبر 1617 – 11 سيپٽمبر 1671)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nath|first=Renuka|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|year=1990|publisher=Inter-India Publ.|isbn=9788121002417|page=145|edition=1. publ. in India}}&lt;/ref&gt; ھيء مغل شاھي فيملي جي سڀ کان بدنام عورت ھئي جنھن اورنگزيب کي اقتدار ۾ ڪردار ادا ڪيو.

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ بيگم اورنگزيب جي ننڍي ڀيڻ هئي، ۽ طبع ۾ هن سان گهڻي مشابهت رکندي هئي، انهيءَ جي ماءُ ارجمند بانو بيگم هئي، جنهن جو مشهور لقب”ممتاز محل“ هو. انهيءَ جي سنڀال هيٺ، هن ننڍي هوندي کان پرورش پاتي. شاهجهان هن جي تعليم ستي النساء خانم جي حوالي ڪئي، جا مشهور ملڪ الشعراء ”طالب آملي“ جي ڀيڻ هئي ۽ ”نظيرا“ جي زال هئي، جو ٻئي مشهور شاعر ”رڪنا ڪاشيءَ“ جو ڀاءُ هو. ستي النساء خانم ڏاڍي قابل عورت هئي. طب، قرات، ۽ ٻين علمن ۾ ڏاڍي هوشيار هئي. شاعري ته سندس ورثو هو. هوءَ گهڻو وقت ”ممتاز محل“ جي صحبت ۾ رهندي هئي، ۽ هاڻي هوءَ روشن آرا کي باقاعدي تعليم ڏيڻ لڳي، جنهن ڪري سگهوئي هن علم ۽ هنر ۾ ڪماليت حاصل ڪئي. روشن آرا جي وڏي ڀيڻ جهان آرا هئي، جا شاهجهان جي راڄ ۾ سندس حڪومت جو ڄڻ ساهه هئي. انهيءَ جي صلاح کان سواءِ، بادشاهه ڪوبه ڪم نه ڪندو هو.
انهن ٻنهي ڀيڻن جي وچ ۾ هميشہ 	اڻبڻت رهندي هئي. جيسين شاهجهان جو بخت زور ۽ 	ستارو غالب هو، تيسين جهان آرا جو اقبال روز بروز وڌندڙ هو، ۽ روشن آرا جو حسد به زياده ٿيندو ويو.
نيٺ، سنه 1064ههھ (1653ع) ۾، روشن آرا جو نصيب تازو ٿيڻ لڳو، ۽ شاهجهان جي بيماريءَ هن جي پٽن ۾ خانه جنگي پيدا ڪئي. اورنگزيب عالمگير به، دکن مان، ڏاڍي زور سان تختگاهه آگري ڏي روانو ٿيو، رستي ۾ دارا شڪوه جي لشڪر کي شڪست ڏيندو آيو، ارادو ڪيائين ته آگري جو قلعو قبضي ۾ آڻي. انهيءَ وقت پڻس شاهجهان، محبت جو خط لکي، کيس سڏيو. اورنگزيب وڃڻ لاءِ تيار ٿيو. بادشاهه قلعي جي سنڀال لاءِ اندر توڙي ٻاهر پورو بندوبست رکايو هو. قلعي جو هيءُ انتظام ڏسي، روشن آرا لڪ چوريءَ پنهنجي ڀاءُ اورنگزيب کي چوائي موڪليو ته قلعي ۾ متان اچين، نه ته خير ڪونه ٿيندو. هي خبر ٻڌي اورنگزيب پيءُ وٽ وڃڻ جو ارادو رد ڪيو، ۽ روشن آرا جي خير خواهيءَ ڪري سندس گهڻو شڪر گذار ٿيو. انهيءَ وقت کان وٺي، روشن آرا سان هن جي محبت قائم ٿي، تنهن کانپوءِ به هوءَ هميشہ 	قلعي جي اندر جون خبرون هن کي ڏيندي رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
18
.html}}}&lt;/ref&gt;
ڀائن جي توڙي پيءُ ۽ پٽن جي وچ ۾ جيڪا خانه جنگي هلي، تنهن جو آخر نتيجو اهو ٿيو ، جو اورنگزيب عالمگير پنهنجي چالاڪيءَ سان قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو، ۽ پاڻ بادشاهه ٿيو. هن جي تخت تي ويهندي ئي، روشن آرا جو ستارو چمڪيو. شاهي خاندان ۾ هاڻي انهيءَ جي عزت سڀ کان زياده ٿيڻ لڳي. ملڪي ڪمن ۾ بادشاهه هن جي صلاح مشورت تي هلڻ لڳو. جهڙيءَ طرح اڳي شاهجهان، جهان آرا جي مشورت تي هلندو هو. هن جي جاگير وڌائي ويئي، ۽ سڀ امير اُمراء هن وٽ نذر پيش ڪندا هئا، ۽ هوءَ انهن کي خلعتون عطا ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
جهان آرا بيگم وانگي، هوءَ به ڏاڍو شان شوڪت ۽ تجمل رکندي هئي. ”برنيز“ صاحب پنهنجي سفر نامي ۾ لکي ٿو ته ”روشن آرا جي سواريءَ کان زياده تجمل واري سواري، خيال ۾ اچي نه سگهندي. هيءَ بيگم ”پيگوءَ“ جي تمام عمدي ۽ وڏي قد واري هاٿيءَ تي اهڙِ هودي ۾ چڙهي ٿي، جنهن جي سونهري ۽ لاجوردي رنگن جي چمڪاٽ ڏسڻ جي لائق آهي. سندس هاٿيءَ جي پٺيان ڇهه ٻيا هاٿي هلن ٿا، جن تي محل جون معزز زالون ويهن ٿيون، جن جا هودا به گهڻو ڪري اهڙا ئي ٺاهه ٺوهه وارا آهن. شهزاديءَ جا وڏا وڏا ۽ خاص خاص خواجه سرا قيمتي پوشاڪن ۾ گهوڙن تي سوار ٿين ٿا، ۽ هٿن ۾ لڪڻ اٿن. هن جي هاٿيءَ جي چوڌاري ڪشميري ۽ تاتاري زالن جو رسالو هلي ٿو. اهي ڏاڍي سينگار سان، خوبصورت ۽ تکن گهوڙن تي چڙهيل آهن. انهن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي خواجه سرا گهوڙن تي هلن ٿا، جن سان گڏ گهڻائي پيادا نوڪر، وڏيون لٺيون کنيو، شهزاديءَ جي کٻي، سڄي ۽ اڳيان، ماڻهن کي پاسي ڪندا هليا هلن. انهن سٺ _ ستر هاٿين جو آهستي آهستي هلڻ، هودن جو چمڪڻ، خوبصورت ۽ عمديون پوشاڪون، ۽ بيشمار خدمتگارن جو انبوهه، ڏسندڙ جي دل تي شاهي شان ۽ شوڪت جو هڪڙو عجيب اثر ٿو وجهي. جي آءٌ انهن کي عقل جي نظر سان نه ڏسان، ته جيڪو جاهلن وانگر بيشڪ انهن کي ”ديويون، سڏيان. هودن ۾ ويٺل هي حسين بيگمون ائين پيون ڏسجن، جو ڄڻ ته پريون هوا ۾ پيون اُڏامن!“&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
[[فائل:Tomb of Roshanara Begum, north Delhi.jpg|thumb|روشن آرا بيگم جو مقبرو]]
[[فائل:Roshanara's Tomb.jpg|thumb|[[ڀارت]] جي اتر [[دهلي]] ۾ ڦُل بنگش ۾ سندس باره داريءَ ۾ روشن آرا بیگم جو مقبرو]]
مطلب ته روشن آرا جي عروج، عالمگير جي سلطنت جي شروع ۾ ئي ڪمال ڪيو پر سگهوئي پوءِ انهيءَ کي زوال آيو، انهيءَ جو سبب هيءُ ته عالمگير ستت ئي بيمار ٿي پيو، ۽ حڪومت جو سڀ ڪم ڪار روشن آرا پنهنجي ذمي ڪيو. سڀ حڪم احڪام سندس ئي نالي سان جاري ٿيڻ لڳا، شاهي مهر به سند حوالي ٿي، جا فرمانن تي هوءَ پاڻ هڻندي هئي. اميرن کي هن بادشاهه وٽ اچڻ ۽ هن جي خير عافيت پڇڻ يا هن کي حال احوال ڏيڻ کان روڪيو. بلڪه محلات جون بيمگون به بادشاهه کي پنهنجن اکين سان نٿي ڏسي سگهيون. عالمگير جو علاج به سندس ئي حڪم موجب ٿيندو هو. انهيءَ ڪري سڀ ماڻهو ڪاوڙجڻ ۽ بدگمان ٿيڻ لڳا. عالمگير جي جيڪا تمام پياري هندوراڻي هئي، تنهن کي به اچڻ نه ڏنائين. بلڪ هن کي ڳل تي ڏاڍي چماٽ هنيائين. جڏهن ڪن ڏينهن کانپوءِ عالمگير بهتر
ٿيو، تڏهن روشن آرا جون اهي ڳالهيون ٻڌي، هو ڏاڍو ناراض ٿيو بادشاهه جو رنج ڏسي محلات جون سڀ زالون هن جي طرفداري ڇڏي ڏيڻ لڳيون. انهيءَ هوندي به ، بادشاهه هن جي جاگير گهٽائي ڪين، ۽ نه هن کي ڪا زياده تڪليف ڏنائين، ته به روشن آرا بلڪل نااميد ۽ دل شڪستي ٿي، ۽ بادشاهه کان موڪلائڻ لڳي، انهيءَ لاءِ ته وڃي ٻئي هنڌ رهي، پر بادشاهه موڪل نه ڏنيس، ڇالاءِ ته انهن ڏينهن ۾ هوءَ بادشاهه جي ڌيئن کي تعليم ڏيندي هئي، ۽ هن کان بهتر انهن جي سنڀالڻ واري ٻي ڪانه ٿي سجهي. انهيءَ طرح ڪي ڏينهن گذاري هن دهليءَ ۾ ئي وفات ڪئي ۽ دفن به اتي ئي ٿي. روشن آرا جي وفات بابت بادشاهه پنهنجي ڪتاب ”عالمگير نامه“ ۾ گهڻو ئي ڪي لکيو آهي، جنهن مان هن جي گهڻي تعريف معلوم ٿي ٿئي، ٿوري جنسي فارسي عبارت هتي ڏجي ٿي: ”آن ملڪه عصمت بخصايل حميده و شمايل پسنديده و محبت باگرامي برادر انصاف داشت، بادشاهه روشن آرا از مهاجرت چنين محترمہ شفيقہ 	دل غمگين و ديده نمي شد. ناکام برضاي قادر مختار پرداختہ زاد راحلہ 	بجا آورد، و خيرات و مثوبات بخوشنوديءَ ارواح پاک نزاد مهيا ساخته، متعلقان مرحوم را از کور اناث بفراوان عنايت و رعايت از لباس تعزيت بيرون آور دند.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زيب النساء بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]


[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:شاھي خاندان]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صديءَ جون هندستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1982ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>9kfxtw9e4dx5ej3nqmg1oloeu16qofu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411810</id>
      <parentid>411809</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13280" sha1="mvbsa9tkxr2dl619vappk4at2bsy44d" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = روشن آرا بيگم
|title        =مغل شھزادي&lt;br&gt; [[پادشاه بيگم]] يا فرسٽ ليڊي
|image        = Raushanara.jpg
|caption      = اورنگزيب جي ڀيڻ روشن آرا جيڪا اورنگزيب جو سچائي سان پاسو کنيو
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|spouse       = 
|father       = [[شاھجھان]]
|mother       =[[ممتاز محل]]
|birth_date   = 3 
سيپٽمبر 1617
|birth_place  =[[برھان پور]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1671|9|11|1617|9|3|df=y}}
|death_place  =[[دھلي]]
|burial_place =روشن آرا باغ ، دھلي
|religion     = اسلام
}}
'''روشن آرا بيگم''' (فارسي: روشن آرا بيگم، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;روشنيءَ سان سينگاريل&quot;؛  3 سيپٽمبر 1617 – 11 سيپٽمبر 1671)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nath|first=Renuka|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|year=1990|publisher=Inter-India Publ.|isbn=9788121002417|page=145|edition=1. publ. in India}}&lt;/ref&gt; هڪ مغل شهزادي ۽ شاعرہ هئي. هوءَ [[شاهجهان|شهنشاهه شاهه جهان]] ۽ سندس گهرواري [[ممتاز محل]] جي ٽئين ڌيءَ هئي ۽ 1657ع ۾ شاهه جهان جي بيمار ٿيڻ کانپوءِ شروع ٿيل جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي حمايت ڪئي هئي. 1658ع ۾ اورنگزيب جي تخت نشين ٿيڻ کانپوءِ، هن پنهنجي ڀيڻ ۽ حريف [[جھان آرا بيگم|جهان آرا بيگم]] کي هٽائي روشن آرا کي &quot;پادشاهه بيگم&quot; جو لقب ڏنو. ان عمل کيس [[مغل سلطنت]] جي عملي طور تي ”فرسٽ ليڊي“ (سڀ کان اهم خاتون) ۽ هڪ بااثر سياسي شخصيت بڻائي ڇڏيو. جڏهن ته، شاهه جهان جي وفات کانپوءِ، جهان آرا روشن آرا جي جاءِ وٺندي ٻيهر &quot;پادشاهه بيگم&quot; جو لقب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پنهنجي زندگيءَ جي آخري حصي ۾، روشن آرا کي اورنگزيب جي درٻار ۾ غير اهم بڻايو ويو يا حاشيي تي ڌڪيو ويو.

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ بيگم اورنگزيب جي ننڍي ڀيڻ هئي، ۽ طبع ۾ هن سان گهڻي مشابهت رکندي هئي، انهيءَ جي ماءُ ارجمند بانو بيگم هئي، جنهن جو مشهور لقب”ممتاز محل“ هو. انهيءَ جي سنڀال هيٺ، هن ننڍي هوندي کان پرورش پاتي. شاهجهان هن جي تعليم ستي النساء خانم جي حوالي ڪئي، جا مشهور ملڪ الشعراء ”طالب آملي“ جي ڀيڻ هئي ۽ ”نظيرا“ جي زال هئي، جو ٻئي مشهور شاعر ”رڪنا ڪاشيءَ“ جو ڀاءُ هو. ستي النساء خانم ڏاڍي قابل عورت هئي. طب، قرات، ۽ ٻين علمن ۾ ڏاڍي هوشيار هئي. شاعري ته سندس ورثو هو. هوءَ گهڻو وقت ”ممتاز محل“ جي صحبت ۾ رهندي هئي، ۽ هاڻي هوءَ روشن آرا کي باقاعدي تعليم ڏيڻ لڳي، جنهن ڪري سگهوئي هن علم ۽ هنر ۾ ڪماليت حاصل ڪئي. روشن آرا جي وڏي ڀيڻ جهان آرا هئي، جا شاهجهان جي راڄ ۾ سندس حڪومت جو ڄڻ ساهه هئي. انهيءَ جي صلاح کان سواءِ، بادشاهه ڪوبه ڪم نه ڪندو هو.
انهن ٻنهي ڀيڻن جي وچ ۾ هميشہ 	اڻبڻت رهندي هئي. جيسين شاهجهان جو بخت زور ۽ 	ستارو غالب هو، تيسين جهان آرا جو اقبال روز بروز وڌندڙ هو، ۽ روشن آرا جو حسد به زياده ٿيندو ويو.
نيٺ، سنه 1064ههھ (1653ع) ۾، روشن آرا جو نصيب تازو ٿيڻ لڳو، ۽ شاهجهان جي بيماريءَ هن جي پٽن ۾ خانه جنگي پيدا ڪئي. اورنگزيب عالمگير به، دکن مان، ڏاڍي زور سان تختگاهه آگري ڏي روانو ٿيو، رستي ۾ دارا شڪوه جي لشڪر کي شڪست ڏيندو آيو، ارادو ڪيائين ته آگري جو قلعو قبضي ۾ آڻي. انهيءَ وقت پڻس شاهجهان، محبت جو خط لکي، کيس سڏيو. اورنگزيب وڃڻ لاءِ تيار ٿيو. بادشاهه قلعي جي سنڀال لاءِ اندر توڙي ٻاهر پورو بندوبست رکايو هو. قلعي جو هيءُ انتظام ڏسي، روشن آرا لڪ چوريءَ پنهنجي ڀاءُ اورنگزيب کي چوائي موڪليو ته قلعي ۾ متان اچين، نه ته خير ڪونه ٿيندو. هي خبر ٻڌي اورنگزيب پيءُ وٽ وڃڻ جو ارادو رد ڪيو، ۽ روشن آرا جي خير خواهيءَ ڪري سندس گهڻو شڪر گذار ٿيو. انهيءَ وقت کان وٺي، روشن آرا سان هن جي محبت قائم ٿي، تنهن کانپوءِ به هوءَ هميشہ 	قلعي جي اندر جون خبرون هن کي ڏيندي رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
18
.html}}}&lt;/ref&gt;
ڀائن جي توڙي پيءُ ۽ پٽن جي وچ ۾ جيڪا خانه جنگي هلي، تنهن جو آخر نتيجو اهو ٿيو ، جو اورنگزيب عالمگير پنهنجي چالاڪيءَ سان قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو، ۽ پاڻ بادشاهه ٿيو. هن جي تخت تي ويهندي ئي، روشن آرا جو ستارو چمڪيو. شاهي خاندان ۾ هاڻي انهيءَ جي عزت سڀ کان زياده ٿيڻ لڳي. ملڪي ڪمن ۾ بادشاهه هن جي صلاح مشورت تي هلڻ لڳو. جهڙيءَ طرح اڳي شاهجهان، جهان آرا جي مشورت تي هلندو هو. هن جي جاگير وڌائي ويئي، ۽ سڀ امير اُمراء هن وٽ نذر پيش ڪندا هئا، ۽ هوءَ انهن کي خلعتون عطا ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
جهان آرا بيگم وانگي، هوءَ به ڏاڍو شان شوڪت ۽ تجمل رکندي هئي. ”برنيز“ صاحب پنهنجي سفر نامي ۾ لکي ٿو ته ”روشن آرا جي سواريءَ کان زياده تجمل واري سواري، خيال ۾ اچي نه سگهندي. هيءَ بيگم ”پيگوءَ“ جي تمام عمدي ۽ وڏي قد واري هاٿيءَ تي اهڙِ هودي ۾ چڙهي ٿي، جنهن جي سونهري ۽ لاجوردي رنگن جي چمڪاٽ ڏسڻ جي لائق آهي. سندس هاٿيءَ جي پٺيان ڇهه ٻيا هاٿي هلن ٿا، جن تي محل جون معزز زالون ويهن ٿيون، جن جا هودا به گهڻو ڪري اهڙا ئي ٺاهه ٺوهه وارا آهن. شهزاديءَ جا وڏا وڏا ۽ خاص خاص خواجه سرا قيمتي پوشاڪن ۾ گهوڙن تي سوار ٿين ٿا، ۽ هٿن ۾ لڪڻ اٿن. هن جي هاٿيءَ جي چوڌاري ڪشميري ۽ تاتاري زالن جو رسالو هلي ٿو. اهي ڏاڍي سينگار سان، خوبصورت ۽ تکن گهوڙن تي چڙهيل آهن. انهن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي خواجه سرا گهوڙن تي هلن ٿا، جن سان گڏ گهڻائي پيادا نوڪر، وڏيون لٺيون کنيو، شهزاديءَ جي کٻي، سڄي ۽ اڳيان، ماڻهن کي پاسي ڪندا هليا هلن. انهن سٺ _ ستر هاٿين جو آهستي آهستي هلڻ، هودن جو چمڪڻ، خوبصورت ۽ عمديون پوشاڪون، ۽ بيشمار خدمتگارن جو انبوهه، ڏسندڙ جي دل تي شاهي شان ۽ شوڪت جو هڪڙو عجيب اثر ٿو وجهي. جي آءٌ انهن کي عقل جي نظر سان نه ڏسان، ته جيڪو جاهلن وانگر بيشڪ انهن کي ”ديويون، سڏيان. هودن ۾ ويٺل هي حسين بيگمون ائين پيون ڏسجن، جو ڄڻ ته پريون هوا ۾ پيون اُڏامن!“&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
[[فائل:Tomb of Roshanara Begum, north Delhi.jpg|thumb|روشن آرا بيگم جو مقبرو]]
[[فائل:Roshanara's Tomb.jpg|thumb|[[ڀارت]] جي اتر [[دهلي]] ۾ ڦُل بنگش ۾ سندس باره داريءَ ۾ روشن آرا بیگم جو مقبرو]]
مطلب ته روشن آرا جي عروج، عالمگير جي سلطنت جي شروع ۾ ئي ڪمال ڪيو پر سگهوئي پوءِ انهيءَ کي زوال آيو، انهيءَ جو سبب هيءُ ته عالمگير ستت ئي بيمار ٿي پيو، ۽ حڪومت جو سڀ ڪم ڪار روشن آرا پنهنجي ذمي ڪيو. سڀ حڪم احڪام سندس ئي نالي سان جاري ٿيڻ لڳا، شاهي مهر به سند حوالي ٿي، جا فرمانن تي هوءَ پاڻ هڻندي هئي. اميرن کي هن بادشاهه وٽ اچڻ ۽ هن جي خير عافيت پڇڻ يا هن کي حال احوال ڏيڻ کان روڪيو. بلڪه محلات جون بيمگون به بادشاهه کي پنهنجن اکين سان نٿي ڏسي سگهيون. عالمگير جو علاج به سندس ئي حڪم موجب ٿيندو هو. انهيءَ ڪري سڀ ماڻهو ڪاوڙجڻ ۽ بدگمان ٿيڻ لڳا. عالمگير جي جيڪا تمام پياري هندوراڻي هئي، تنهن کي به اچڻ نه ڏنائين. بلڪ هن کي ڳل تي ڏاڍي چماٽ هنيائين. جڏهن ڪن ڏينهن کانپوءِ عالمگير بهتر
ٿيو، تڏهن روشن آرا جون اهي ڳالهيون ٻڌي، هو ڏاڍو ناراض ٿيو بادشاهه جو رنج ڏسي محلات جون سڀ زالون هن جي طرفداري ڇڏي ڏيڻ لڳيون. انهيءَ هوندي به ، بادشاهه هن جي جاگير گهٽائي ڪين، ۽ نه هن کي ڪا زياده تڪليف ڏنائين، ته به روشن آرا بلڪل نااميد ۽ دل شڪستي ٿي، ۽ بادشاهه کان موڪلائڻ لڳي، انهيءَ لاءِ ته وڃي ٻئي هنڌ رهي، پر بادشاهه موڪل نه ڏنيس، ڇالاءِ ته انهن ڏينهن ۾ هوءَ بادشاهه جي ڌيئن کي تعليم ڏيندي هئي، ۽ هن کان بهتر انهن جي سنڀالڻ واري ٻي ڪانه ٿي سجهي. انهيءَ طرح ڪي ڏينهن گذاري هن دهليءَ ۾ ئي وفات ڪئي ۽ دفن به اتي ئي ٿي. روشن آرا جي وفات بابت بادشاهه پنهنجي ڪتاب ”عالمگير نامه“ ۾ گهڻو ئي ڪي لکيو آهي، جنهن مان هن جي گهڻي تعريف معلوم ٿي ٿئي، ٿوري جنسي فارسي عبارت هتي ڏجي ٿي: ”آن ملڪه عصمت بخصايل حميده و شمايل پسنديده و محبت باگرامي برادر انصاف داشت، بادشاهه روشن آرا از مهاجرت چنين محترمہ شفيقہ 	دل غمگين و ديده نمي شد. ناکام برضاي قادر مختار پرداختہ زاد راحلہ 	بجا آورد، و خيرات و مثوبات بخوشنوديءَ ارواح پاک نزاد مهيا ساخته، متعلقان مرحوم را از کور اناث بفراوان عنايت و رعايت از لباس تعزيت بيرون آور دند.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زيب النساء بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]


[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:شاھي خاندان]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صديءَ جون هندستاني ڳائڻيون]]
[[زمرو:ويهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1982ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>mvbsa9tkxr2dl619vappk4at2bsy44d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411812</id>
      <parentid>411810</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12284" sha1="hz3z79mfab3rjw6a3ca6xcrllyofhch" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = روشن آرا بيگم
|title        =مغل شھزادي&lt;br&gt; [[پادشاه بيگم]] يا فرسٽ ليڊي
|image        = Raushanara.jpg
|caption      = اورنگزيب جي ڀيڻ روشن آرا جيڪا اورنگزيب جو سچائي سان پاسو کنيو
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|spouse       = 
|father       = [[شاھجھان]]
|mother       =[[ممتاز محل]]
|birth_date   = 3 
سيپٽمبر 1617
|birth_place  =[[برھان پور]]،[[انڊيا]]
|death_date   = {{death date and age|1671|9|11|1617|9|3|df=y}}
|death_place  =[[دھلي]]
|burial_place =روشن آرا باغ ، دھلي
|religion     = اسلام
}}
'''روشن آرا بيگم''' (فارسي: روشن آرا بيگم، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;روشنيءَ سان سينگاريل&quot;؛  3 سيپٽمبر 1617 – 11 سيپٽمبر 1671)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nath|first=Renuka|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|year=1990|publisher=Inter-India Publ.|isbn=9788121002417|page=145|edition=1. publ. in India}}&lt;/ref&gt; هڪ مغل شهزادي ۽ شاعرہ هئي. هوءَ [[شاهجهان|شهنشاهه شاهه جهان]] ۽ سندس گهرواري [[ممتاز محل]] جي ٽئين ڌيءَ هئي ۽ 1657ع ۾ شاهه جهان جي بيمار ٿيڻ کانپوءِ شروع ٿيل جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي حمايت ڪئي هئي. 1658ع ۾ اورنگزيب جي تخت نشين ٿيڻ کانپوءِ، هن پنهنجي ڀيڻ ۽ حريف [[جھان آرا بيگم|جهان آرا بيگم]] کي هٽائي روشن آرا کي &quot;پادشاهه بيگم&quot; جو لقب ڏنو. ان عمل کيس [[مغل سلطنت]] جي عملي طور تي ”فرسٽ ليڊي“ (سڀ کان اهم خاتون) ۽ هڪ بااثر سياسي شخصيت بڻائي ڇڏيو. جڏهن ته، شاهه جهان جي وفات کانپوءِ، جهان آرا روشن آرا جي جاءِ وٺندي ٻيهر &quot;پادشاهه بيگم&quot; جو لقب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پنهنجي زندگيءَ جي آخري حصي ۾، روشن آرا کي اورنگزيب جي درٻار ۾ غير اهم بڻايو ويو يا حاشيي تي ڌڪيو ويو.

== تفصيلي تعارف ==
هيءَ بيگم اورنگزيب جي ننڍي ڀيڻ هئي، ۽ طبع ۾ هن سان گهڻي مشابهت رکندي هئي، انهيءَ جي ماءُ ارجمند بانو بيگم هئي، جنهن جو مشهور لقب”ممتاز محل“ هو. انهيءَ جي سنڀال هيٺ، هن ننڍي هوندي کان پرورش پاتي. شاهجهان هن جي تعليم ستي النساء خانم جي حوالي ڪئي، جا مشهور ملڪ الشعراء ”طالب آملي“ جي ڀيڻ هئي ۽ ”نظيرا“ جي زال هئي، جو ٻئي مشهور شاعر ”رڪنا ڪاشيءَ“ جو ڀاءُ هو. ستي النساء خانم ڏاڍي قابل عورت هئي. طب، قرات، ۽ ٻين علمن ۾ ڏاڍي هوشيار هئي. شاعري ته سندس ورثو هو. هوءَ گهڻو وقت ”ممتاز محل“ جي صحبت ۾ رهندي هئي، ۽ هاڻي هوءَ روشن آرا کي باقاعدي تعليم ڏيڻ لڳي، جنهن ڪري سگهوئي هن علم ۽ هنر ۾ ڪماليت حاصل ڪئي. روشن آرا جي وڏي ڀيڻ جهان آرا هئي، جا شاهجهان جي راڄ ۾ سندس حڪومت جو ڄڻ ساهه هئي. انهيءَ جي صلاح کان سواءِ، بادشاهه ڪوبه ڪم نه ڪندو هو.
انهن ٻنهي ڀيڻن جي وچ ۾ هميشہ 	اڻبڻت رهندي هئي. جيسين شاهجهان جو بخت زور ۽ 	ستارو غالب هو، تيسين جهان آرا جو اقبال روز بروز وڌندڙ هو، ۽ روشن آرا جو حسد به زياده ٿيندو ويو.
نيٺ، سنه 1064ههھ (1653ع) ۾، روشن آرا جو نصيب تازو ٿيڻ لڳو، ۽ شاهجهان جي بيماريءَ هن جي پٽن ۾ خانه جنگي پيدا ڪئي. اورنگزيب عالمگير به، دکن مان، ڏاڍي زور سان تختگاهه آگري ڏي روانو ٿيو، رستي ۾ دارا شڪوه جي لشڪر کي شڪست ڏيندو آيو، ارادو ڪيائين ته آگري جو قلعو قبضي ۾ آڻي. انهيءَ وقت پڻس شاهجهان، محبت جو خط لکي، کيس سڏيو. اورنگزيب وڃڻ لاءِ تيار ٿيو. بادشاهه قلعي جي سنڀال لاءِ اندر توڙي ٻاهر پورو بندوبست رکايو هو. قلعي جو هيءُ انتظام ڏسي، روشن آرا لڪ چوريءَ پنهنجي ڀاءُ اورنگزيب کي چوائي موڪليو ته قلعي ۾ متان اچين، نه ته خير ڪونه ٿيندو. هي خبر ٻڌي اورنگزيب پيءُ وٽ وڃڻ جو ارادو رد ڪيو، ۽ روشن آرا جي خير خواهيءَ ڪري سندس گهڻو شڪر گذار ٿيو. انهيءَ وقت کان وٺي، روشن آرا سان هن جي محبت قائم ٿي، تنهن کانپوءِ به هوءَ هميشہ 	قلعي جي اندر جون خبرون هن کي ڏيندي رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
18
.html}}}&lt;/ref&gt;
ڀائن جي توڙي پيءُ ۽ پٽن جي وچ ۾ جيڪا خانه جنگي هلي، تنهن جو آخر نتيجو اهو ٿيو ، جو اورنگزيب عالمگير پنهنجي چالاڪيءَ سان قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو، ۽ پاڻ بادشاهه ٿيو. هن جي تخت تي ويهندي ئي، روشن آرا جو ستارو چمڪيو. شاهي خاندان ۾ هاڻي انهيءَ جي عزت سڀ کان زياده ٿيڻ لڳي. ملڪي ڪمن ۾ بادشاهه هن جي صلاح مشورت تي هلڻ لڳو. جهڙيءَ طرح اڳي شاهجهان، جهان آرا جي مشورت تي هلندو هو. هن جي جاگير وڌائي ويئي، ۽ سڀ امير اُمراء هن وٽ نذر پيش ڪندا هئا، ۽ هوءَ انهن کي خلعتون عطا ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
جهان آرا بيگم وانگي، هوءَ به ڏاڍو شان شوڪت ۽ تجمل رکندي هئي. ”برنيز“ صاحب پنهنجي سفر نامي ۾ لکي ٿو ته ”روشن آرا جي سواريءَ کان زياده تجمل واري سواري، خيال ۾ اچي نه سگهندي. هيءَ بيگم ”پيگوءَ“ جي تمام عمدي ۽ وڏي قد واري هاٿيءَ تي اهڙِ هودي ۾ چڙهي ٿي، جنهن جي سونهري ۽ لاجوردي رنگن جي چمڪاٽ ڏسڻ جي لائق آهي. سندس هاٿيءَ جي پٺيان ڇهه ٻيا هاٿي هلن ٿا، جن تي محل جون معزز زالون ويهن ٿيون، جن جا هودا به گهڻو ڪري اهڙا ئي ٺاهه ٺوهه وارا آهن. شهزاديءَ جا وڏا وڏا ۽ خاص خاص خواجه سرا قيمتي پوشاڪن ۾ گهوڙن تي سوار ٿين ٿا، ۽ هٿن ۾ لڪڻ اٿن. هن جي هاٿيءَ جي چوڌاري ڪشميري ۽ تاتاري زالن جو رسالو هلي ٿو. اهي ڏاڍي سينگار سان، خوبصورت ۽ تکن گهوڙن تي چڙهيل آهن. انهن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي خواجه سرا گهوڙن تي هلن ٿا، جن سان گڏ گهڻائي پيادا نوڪر، وڏيون لٺيون کنيو، شهزاديءَ جي کٻي، سڄي ۽ اڳيان، ماڻهن کي پاسي ڪندا هليا هلن. انهن سٺ _ ستر هاٿين جو آهستي آهستي هلڻ، هودن جو چمڪڻ، خوبصورت ۽ عمديون پوشاڪون، ۽ بيشمار خدمتگارن جو انبوهه، ڏسندڙ جي دل تي شاهي شان ۽ شوڪت جو هڪڙو عجيب اثر ٿو وجهي. جي آءٌ انهن کي عقل جي نظر سان نه ڏسان، ته جيڪو جاهلن وانگر بيشڪ انهن کي ”ديويون، سڏيان. هودن ۾ ويٺل هي حسين بيگمون ائين پيون ڏسجن، جو ڄڻ ته پريون هوا ۾ پيون اُڏامن!“&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
[[فائل:Tomb of Roshanara Begum, north Delhi.jpg|thumb|روشن آرا بيگم جو مقبرو]]
[[فائل:Roshanara's Tomb.jpg|thumb|[[ڀارت]] جي اتر [[دهلي]] ۾ ڦُل بنگش ۾ سندس باره داريءَ ۾ روشن آرا بیگم جو مقبرو]]
مطلب ته روشن آرا جي عروج، عالمگير جي سلطنت جي شروع ۾ ئي ڪمال ڪيو پر سگهوئي پوءِ انهيءَ کي زوال آيو، انهيءَ جو سبب هيءُ ته عالمگير ستت ئي بيمار ٿي پيو، ۽ حڪومت جو سڀ ڪم ڪار روشن آرا پنهنجي ذمي ڪيو. سڀ حڪم احڪام سندس ئي نالي سان جاري ٿيڻ لڳا، شاهي مهر به سند حوالي ٿي، جا فرمانن تي هوءَ پاڻ هڻندي هئي. اميرن کي هن بادشاهه وٽ اچڻ ۽ هن جي خير عافيت پڇڻ يا هن کي حال احوال ڏيڻ کان روڪيو. بلڪه محلات جون بيمگون به بادشاهه کي پنهنجن اکين سان نٿي ڏسي سگهيون. عالمگير جو علاج به سندس ئي حڪم موجب ٿيندو هو. انهيءَ ڪري سڀ ماڻهو ڪاوڙجڻ ۽ بدگمان ٿيڻ لڳا. عالمگير جي جيڪا تمام پياري هندوراڻي هئي، تنهن کي به اچڻ نه ڏنائين. بلڪ هن کي ڳل تي ڏاڍي چماٽ هنيائين. جڏهن ڪن ڏينهن کانپوءِ عالمگير بهتر
ٿيو، تڏهن روشن آرا جون اهي ڳالهيون ٻڌي، هو ڏاڍو ناراض ٿيو بادشاهه جو رنج ڏسي محلات جون سڀ زالون هن جي طرفداري ڇڏي ڏيڻ لڳيون. انهيءَ هوندي به ، بادشاهه هن جي جاگير گهٽائي ڪين، ۽ نه هن کي ڪا زياده تڪليف ڏنائين، ته به روشن آرا بلڪل نااميد ۽ دل شڪستي ٿي، ۽ بادشاهه کان موڪلائڻ لڳي، انهيءَ لاءِ ته وڃي ٻئي هنڌ رهي، پر بادشاهه موڪل نه ڏنيس، ڇالاءِ ته انهن ڏينهن ۾ هوءَ بادشاهه جي ڌيئن کي تعليم ڏيندي هئي، ۽ هن کان بهتر انهن جي سنڀالڻ واري ٻي ڪانه ٿي سجهي. انهيءَ طرح ڪي ڏينهن گذاري هن دهليءَ ۾ ئي وفات ڪئي ۽ دفن به اتي ئي ٿي. روشن آرا جي وفات بابت بادشاهه پنهنجي ڪتاب ”عالمگير نامه“ ۾ گهڻو ئي ڪي لکيو آهي، جنهن مان هن جي گهڻي تعريف معلوم ٿي ٿئي، ٿوري جنسي فارسي عبارت هتي ڏجي ٿي: ”آن ملڪه عصمت بخصايل حميده و شمايل پسنديده و محبت باگرامي برادر انصاف داشت، بادشاهه روشن آرا از مهاجرت چنين محترمہ شفيقہ 	دل غمگين و ديده نمي شد. ناکام برضاي قادر مختار پرداختہ زاد راحلہ 	بجا آورد، و خيرات و مثوبات بخوشنوديءَ ارواح پاک نزاد مهيا ساخته، متعلقان مرحوم را از کور اناث بفراوان عنايت و رعايت از لباس تعزيت بيرون آور دند.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:روشن آرا بیگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:شاھي خاندان]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]</text>
      <sha1>hz3z79mfab3rjw6a3ca6xcrllyofhch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زيب النساء بيگم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41340</id>
    <revision>
      <id>411656</id>
      <parentid>261441</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20042" sha1="frij2w8f33tsr8qipmarilk1wppf4ce" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = زيب النساء بيگم
|title        = مغل شھزادي
|image        = Zeb-un-Nisa Begum.jpg  
|image_size   = 250px
|caption      =شھزادي زہب النساء ملاقاتين سان گڏ
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|father       =[[اورنگزيب]]
|mother       =[[دلراس بانو بيگم]]
|birth_date   = 15 February 1638
|birth_place  =[[دولت آباد]]، [[مھاراشٽرا]]،[[انڊيا]]]
|death_date   = 1701-26 May 1702 (aged 62-64)
|death_place  = دھلي
|burial_place =[[سڪندرا]]،[[آگرو]]
|religion     =[[اسلام]]
|}}
زيب النساء بيگم:'''Zeb-un-Nissa''' (
{{lang-fa|زیب النساء مخفی}})&lt;ref&gt;Also romanized as '''Zebunnisa''', '''Zebunniso''', '''Zebunnissa''', '''Zebunisa''',  '''Zeb al-Nissa. {{lang|fa|زیب}} ''Zēb'' means &quot;beauty&quot; or &quot;ornament&quot; in [[Arabic language|Arabic]] and {{lang|ar|نساء}} ''Nissa'' means &quot;women&quot; in [[Arabic language|Arabic]], ''Zebunnisa'' means &quot;most beautiful of all women&quot;&lt;/ref&gt; (15 February 1638 – 26 May 1702)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sir Jadunath Sarkar|title=A short history of Aurangzib, 1618–1707|year=1979|publisher=Orient Longman|page=14}}&lt;/ref&gt;هيءَ شهزادي، هندستان جي مشهور شهنشاهه اورنگزيب عالمگير جي وڏي ڌيءُ هئي. 

==تفصيلي تعارف==

زيب النساء کي چار ٻيون ننڍيون ڀيڻين به هيون _ جن جا نالا زينت النساء بيگم، بدرالنساء بيگم، مهر النساء بيگم، ۽ بادشاهه بيگم هئ _ ۽ پنج ڀاءُ هيس. هوءَ ڏهين تاريخ شوال سنه 1048ھ ( 1639ع) جي ڄائي، ۽ بادشاهه جي پياريءَ ڀيڻ روشن آرا بيگم جي نظر هيٺ رکي ويئي، شاهي دستور موجب، هوءَ هڪڙيءَ دائيءَ جي حوالي ڪئي ويئي، جا هن کي پهرين کير پياريندي هئي، ۽ پوءِ پڙهائيندي هئي. انهيءَ جو نالو”ميا ٻائي“ هو، جا ڏاڍي نيڪ ۽ ديندار عورت هئي. چئن ورهين جي ڄمار  ۾ مُلا”جِيوَن، شاهي خاندان جي اُستاد، هن کي قرآن پڙهايو، ۽ اٺن ورهين جي عمر ۾ هوءَ قرآن شريف جي حافظ ٿي. انهيءَ خوشيءَ ۾ پڻس  ٽيهه هزار اشرفيون صدقي ڪيون ۽ هڪڙو وڏو جشن ڪيائين، خود زيب النساء بيگم کي به ٽيهه هزار اشرفيون انعام ڏنائين. پوءِ هوءَ ملا”سعيد اشرف“ وٽ فارسي، عربي ۽ فقہ وغيره پڙهي، اُهو خود عالمگير جو به استاد هو، ۽ نامور مصنف هو. هوءَ، مشقون پچائي، ڏاڍي خوشنويس به ٿي. انهيءَ وقت ۾ هن شهزاديءَ کي شعر پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو شوق پيدا ٿيو. انهيءَ زماني ۾ ناصر علي ”هندي“ مشهور  شاعر هو، جو سرهند جي ناظم نواب ذوالفقار خان وٽ رهندو هو، ۽ مرزا محمد علي ”صائب“ ٻيو مشهور شاعر به ايران کان آيل هو ٽيون ”برهمن“ نالي شاعر به نواب وٽ هو. اهي سڀ اچي بادشاهه عالمگير وٽ گڏ ٿيا ۽ انهن سان زيب النساء طبع آزمائي ۽ شعر بازي ڪرڻ لڳي. ”غني“ ڪشميري، ”عاقل“ لاهوري، ۽ ”بهروز“ شاعر 	به انهيءَ وقت موجود هئا، ۽ نعمت خان ”عالي“ به 	انهيءَ وقت جو مشهور شاعر ۽ عالم هو.
ڊاڪٽر ”برنيز“ صاحب اورنگزيب جي ڏينهن ۾ هندستان جو سفر ڪيو هو، تنهن پنهنجي سفر نامي ۾ زيب النساء جو مفصل بيان ڏنو آهي. انهيءَ مان معلوم ٿو ٿئي ته هوءَ خوبصورت هوندي هئي، ليڪن ڪپڙا سفيد ۽ سادا ڍڪيندي هئي. انهيءَ وقت ۾ ڪي زالون هندو نموني جا ڪپڙا ڍڪينديون هيون ۽ ڪي ايراني نموني جا: زيب النساء ايراني وضع  جا ڪپڙا ڍڪيندي  هئي، ۽ زيور به تمام ٿورا ڍڪيندي هئي. پيءُ وانگي، مذهب  ۾ سُٺي هئي، ۽ اوليائن ۽ دين جي بزرگن جو گهڻو ادب رکندي هئي. پيءُ جي تخت نشينيءَ کان اڳي، امامن جي ماتمداري ۽ تعزيه داريءَ جون مجلسون به ڪندي هئي. جيئن هڪڙي بيت ۾ چوي ٿي ته:
دوستي با دشمنِ آل پيمبر چون ڪنم،
من کہ لافِ دوستي با آلِ حيدر ميکنم.
 [[فائل:Sarkar abanindranath-zeb-un-nissa.jpg|thumb|right|Painting of Zeb-un-Nissa by [[Abanindranath Tagore]].]]
هوءَ طبعيت ۾ رحم واري، بردبار ۽ چڱي اخلاق واري هئي. هميشہ خوش مزاج ۽ کلڻي هوندي هئي. سندس مهرباني ڏسي، شاعر ته ساڻس گستاخي به ڪندا هئا، جي کيس برقعي سان باغ ۾ سير ڪندي يا ٻين هنڌن تي ڏسندا هئا، ۽ ڳالهائيندا به هئا.
زيب النساء کي آزادي ايتريقدر پسند هئي، جو هن شاديءَ جو اصل خيال ڪونه ڪيو. بلڪ دنيا ئي عيش عشرت ۽ نفساني لذتن کان نفرت ڪندي هئي. ڪي چون ٿا ته سندس پيءُ بادشاهه، دارا شڪوه جي پٽ سان سندس مڱڻو ڪيو هو، پر جڏهن انهيءَ کي بادشاهه مارائي ڇڏيو، تڏهن زيب النساء ڏک کان شاديءَ جو خيال لاهي ڇڏيو. ڪن ته هيئن به لکيو آهي_ جيتوڻيڪ اهو اعتبار جي لائق نه آهي _  ته بادشاهه جي وزير جو پٽ عاقل خان زيـــب الــــنساء تــي عاشـــق هــو، ۽ زيب النساء جي به ساڻس محبت هئي. هو لاهور جو ناظم هو. جڏهن بادشاهه، بيماريءَ سبب، سنه 1071ھ (1660ع) ۾، هوا بدلائڻ لاءِ لاهور ويو، تڏهن هنن ٻنهي هڪٻئي کي ڏٺو، ۽ پسند ڪيو. موٽي دهليءَ وڃڻ کانپوءِ، زيب النساء پيءُ کان به هن سان شادي ڪرڻ جي رخصت گهري، ۽ انهيءَ ڪم لاءِ بادشاهه عاقل خان کي دهليءَ ۾ گهرايو، پر ڪن حاسدن عاقل خان  کي شڪ وڌو ته توکي بادشاهه مارائڻ لاءِ گهرايو آهي، تنهن عذر ڪري جواب لکيو ته، شاديءَ کان ته مون کي معافي ملي، پر نوڪري به ڇڏيان ٿو. انهيءَ طرح، ڊپ ۾ نوڪري ڇڏي. هو لڪي دهليءَ آيو، جتي لڪڇپ ۾ زيب النساء سان ملاقات پيو ڪندو هو. جڏهن بادشاهه کي ڪن دشمنن انهيءَ جي خبر ٻڌائي. تڏهن بادشاهه جاسوس رکي هڪڙي ڏينهن باغ ۾ اچي نڪتو. هو ٻيئي باغ ۾ هئا. عاقل خان، ڊپ کان هڪڙي ديگ ۾ ڍڪ هيٺ لڪي ويهي رهيو. جڏهن بادشاهه کي انهي جي خبر پيئي، تڏهن ديگ جي هيٺان باهه ٻارايائين ۽ انهيءَ طرح هن کي جلائي مارايائين. مگر هن بلڪل ڪڇيو ئي ڪين، ۽ سڙي مري ويو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
انهي کانپوءِ بادشاهه زيب النساء کي سليم ڳڙهه جي قلعي ۾ قيد ڪيو، پر نيٺ پوءِ هن کي آزاد ڪيائين. باقي عمر هن اڪيلائيءَ  ۽ گوشي گيريءَ ۾ گذاري، جتي شاعريءَ جي شغل ۾ رهي، ۽ قسمت جي شڪايت شعر ۾ ڪندي رهي. نيٺ، سنه 1100ھ (1688ع) ۾، اٺن ڏينهن جي تپ جي بيماريءَ کان پوءِ، هوءَ مري ويئي. سندس وصيت موجب، سندس لاش، پڻس جي اجازت سان لاهور ۾ نئين جوڙايل ڪوٽ ۽ باغ  ۾ دفن ڪيو ويو. سند وفات جي تاريخ وارو بيت هي آهي:
سال تاريخ از خرد جستم،
گفت هاتف کہ ”ماه مخفي شد،
پنهنجو مقبرو هن پنهنجي جيئري ئي ٺهرائي ڇڏيو هو، تنهن ۾ هوءَ رکي ويئي، اُهو مقبرو تمام سهڻو سنگ مرمر جو هو، ۽ سونا ڪلس هئس، مگر ڪجهه سکن جي راڄ ۾ ۽ ڪجهه انهيءَ کانپوءِ، اُهو ڀڄي ڀُري ويو آهي، ۽ هاڻ مٿانئس ريل جو رستو جاري آهي. ڪن جو چوڻ آهي ته هوءَ دهليءَ جي ”زينت المساجد“ ۾ دفن آهي، پر حقيقت ڪري اتي سندس ڀيڻ ”زينت النساء“ رکيل آهي.مغلن جي وقت ۾، حڪومت جي ڪم ۾ اڪثر بيگمون گهڻو حصو وٺنديون هيون. جيئن جهانگير جي ڏينهن ۾ ورتو ويو _ ۽ شاهجهان جي ڏينهن ۾ پهرين ممتاز محل ورتو. ۽ پوءِ سندس ڌيءُ جهان آرا بيگم ورتو، انهيءَ طرح، عالمگير جي حڪومت ۾ به پهرين سندس ڀيڻ روشن آرا بيگم، جا زيب النساء جي ماءُ هئي، تنهن حصو ورتو. جيڪا خانه جنگي ڀائن جي وچ ۾ پئي هلي، تنهن ۾ هوءَ عالمگير جي مددگار هئي، ۽ قلعي جون سڀ خبرون عالمگير کي پهچائيندي هئي، جنهن ڪري عالمگير سندس احسان مند هوندو هو، ۽ ساڻس ڏاڍي محبت رکندو هو، سڀ حڪم احڪام انهيءَ جي راءِ تي منحصر هوندا هئا. پر، جڏهن زيب النساء جوان ٿي، ۽ سندس روشن دماغي ظاهر ٿي، تڏهن بادشاهه جي ساڻس زياده محبت ٿيڻ لڳي. سنه 1057ھ ( 1664ع) ۾ جڏهن عالمگير تمام بيمار ۽ بيهوش ٿي پيو، تڏهن روشن آرا ڪنهن کي به هن وٽ اندر وڃڻ نٿي ڏنو، ۽ چوڌاري زالن جو پهرو بيهاري ڇڏيو. سندس ارادو هو ته جي عالمگير وفات ڪري، ته سندس جاءِ تي ان جو وڏو پٽ شاهه عالم نه ويهي، پر سندس ننڍو ڀاءُ اعظم شاهه ويهي، جنهن ڪري انهيءَ جي وڏي هئڻ تائين بادشاهي خود سندس هٿ ۾ رهي، تنهن ڪري هوءَ شاهي مهر هٿ ڪري، اعظم شاهه جي نالي سان فرمان ڪڍڻ لڳي. نه ٻاهر نه اندر، محل سراءِ ۾ ڪنهن کي خبر هئي ته بادشاهه جيئرو آهي يا مري ويو. نيٺ، بادشاهه جي هندو راڻي، پهرين وارين زالن کي رشوت ڏيئي، بادشاهه وٽ آئي، جو بيهوش پيو هو. روشن آرا کي خبر پيئي، تنهن راڻيءَ کي منهن تي ڏاڍي چماٽ هنئي. بادشاهه جي انهيءَ راڻي سان ڏاڍي محبت هئي. _ ايتري قدر، جو مذهبي خيال وساري به، محل سراءِ ۾ انهيءَ راڻيءَ کي بت پرستي ڪرڻ پيو ڏيندو هو.  انهيءَ راڻيءَ شاهه عالم کي حوال ڏنو، تنهن روشن آرا جي ڪم ۾ گهڻي روڪ ڪئي. فساد اٿڻ جو گهڻو امڪان هو، پر اوچتو بادشاهه عالمگير بهتر ٿيو، بادشاهه روشن آرا کان رنج ٿيو، ۽ راڻيءَ کي وڏو انعام ڏنائين ۽ هڪڙو خطاب عطا ڪيائين. بس، روشن آرا جو زوال ٿيو،  ته  زيب النساء جو عروج ٿيو. تنهن کان پوءِ بادشاهه سندس راءِ تي هلندو هو. هن جو علم ۽ عقل، فضيلت ۽ دانشمندي، هر طرح ظاهر ڏسڻ ۾ آيا.  انهيءَ وقت سندس عمر پنجويهن ورهين جي هئي. بادشاهه اڃا  پوري شفايابي نه لڌي هئي، زيب النساء ڪشمير ۾ هلي هوا بدلائڻ جي صلاح ڏنيس، ليڪن گرميءَ جي موسم هئي ۽ پڻس شاهجهان جي جيئري هئڻ ڪري هن کي وڃڻ پسند نه آيو، ته متان فساد شروع ٿئي. بادشاهه جو ارادو هو ته، ڀائرن ۽ ڀائٽين وانگي، پيءُ کي به مارائي. انهيءَ بابت هن زيب النساء سان مشورت ڪئي. هن ڏاڍي وزير سان اهڙي پاپ جهڙي ڪم جي برخلاف راءِ ڏني، ۽ سمجهايائينس ته ”ڏاڏو 75 ورهيه عمر جو پير مرد آهي، اوهين ٿورو صبر ڪريو، هو ڪو گهڻا ورهيه وڌيڪ نه جيئندو، اهڙي حالت ۾ اهڙي وڏي گناهه ڪرڻ مان ڪهڙو فائدو، ۽ ملڪ ۾ پڻ بدنامي ٿيندي“. نيٺ، سـگهوئي، شاهجهان مري ويو. تنهن کانپوءِ زيب النساء وري به ڪشمير جي سفر جي رٿ پيش ڪئي، ۽ عالمگير راضي ٿيو، ۽ 6 ڊسمبر جي بادشاهه دهليءَ مان روانو ٿيو. برنيز صاحب لکي ٿو، ته انهيءَ وقت بادشاهه سان پنجٽيهه هزار سوار ۽ ڏهه هزار پيادا همراهه هئا، ۽ ستر توبون هيون، زيب النساء هڪڙي خوبصورت هاٿيءَ تي چڙهيل هئي، جنهن جو هودو سون جو جڙيل هو، ۽ منجهس تمام قيمتي جواهر لڳل هئا، هاٿيءَ جي آساپس خواجه سرا، يعني ناظر ۽ قلمانيون، يعني زالن جو لشڪر پئي هليو، انهيءَ جي پٺيان ٻين بيگمن جا هاٿي هئا، انهيءَ سفر ۾ زيب النساء ڏاڍي سخاوت ۽ دريا دلي ڏيکاري.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Zaibunissa palace.jpg|thumb|مھاراشٽرا جي شھر اورنگ آباد ۾ زيب النساء محل-1880 جو نڪتل فوٽو]]
جيتوڻيڪ زيب النساء ڏاڍي صرفي واري هئي، ته به هن گهڻائي فياضيءَ جا ڪم ڪيا. کيس فقط چئن لکن جي سالياني جاگير مليل هئي، جنهن جي پيدائش جو گهڻو ڀاڱو علمي شوق جي پوري ڪرڻ ۾ خرچ ٿي ويندو هوس. هن تمام عمدو ۽ وڏو ڪتب خانو گڏ ڪيو هو، ۽ وڏا وڏا فاضل، عالم ۽ مصنف وٽس گڏ ٿيندا هئا. جيڪي بچندو هوس، تنهن مان هر سال سوَن ماڻهن کيپئسا ڏيئي حج  موڪليندي هئي، ۽ رنن زالن ۽ يتيمن جي پرورش ڪندي هئي. لاهور جو  برجن وارو مشهور باغ به هن پنهنجي خرچ سان جوڙايو، جو هن پوءِ پنهنجي دائيءَ”ميا ٻائي“ کي انعام ۾ ڏيئي ڇڏيو، انهيءَ جا نشان اڃا پيا ڏسجن. زيب النساء ڏاڍي علم دوست هئي، ۽ شاعرن ۽ مصنفن کي ڏاڍا انعام اڪرام ڏيندي هئي. خوشنويس ڪاتب وٽس نوڪر هئا ۽ ڪـتاب نقل ڪندا هئا. ملا شفيع الدين، عنايت احمد ڪشميريءَ قرآن شريف جو تفسير سندس نالي لکيو، جنهن جو نالو ”زيب التفاسير“ آهي. هوءَ شعر چوڻ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي، هڪڙو فارسي ديوان اٿس، جو تمام پسنديءَ جهڙو آهي. سندس تخلص ”مخفي“ آهي. جيتوڻيڪ ڪن جو چوڻ آهي ته اهو سندس نه آهي، ٻئي 	شاعر جو آهي. زيب النساء گهڻا بيت ته في البديهه، خيال کانسواءِ، چئي ويندي هئي. جيئن ته هڪڙي ڀيري هڪڙيءَ نوڪرياڻيءَ اتفاق سان هڪڙي چين جي قيمتي آرسي ڀڃي وڌي، ڏڪندي ڏڪندي شهزاديءَ کي چيائين:
از قضا آئينہ چيني شکست!
شهزادي کلي چيو ته:
خوب شد، اسبابِ خود بيني شکست!
(”خود بينيءَ“ جي معنيٰ هٺ ۽ وڏائي به آهي، ۽ پنهنجو منهن ڏسڻ به آهي.)
هيٺيان بيت، نموني لاءِ سندس ديوان مان ڏجن ٿا:
بلبل از گل بگذرد گر در چمن بيند مرا، 
بُت پرستي کي گند گر برهمن بيند مرا!
در سخن پنهان شدم مانند بو در برگِ گل،
هر کہ ديدن ميل دارد، در سخن بيند مرا!

(يعني، بلبل جي مون کي باغ ۾ کڻي ڏسي، ته جيڪر گل کي ڇڏي ڏئي، ۽ جي ڪو برهمڻ کڻي ڏسي، ته بت جي پوڄا ڇڏي ڏئي! جيئن خوشبو، گل جي پن ۾ لڪل رهي ٿي، تيئن آءٌ پنهنجي شعر ۾ لڪل آهيان، جنهن کي مون کي ڏسڻو هجي، سو مون کي منهنجي شعر ۾ ڏسي.)
دولتي خواهي کہ باشد پائدار و برقرار،
نيست اين دولت ميسر غيرِ گنجِ خلوتي.

(يعني، جيڪڏهن اهڙي دولت گهرين جا هميشہ جٽاءُ ڪري، ته اُها گوشي نشينيءَ کان سواءِ نه ملندي.)
هڪڙي غزل ۾ پنهنجي نسبت ۾ هيئن چيو اٿس:
گرچه من ليليٰ اساسم، دل چو مجنون در نواست،
سر بصحرا ميزنم، ليکن حيا زنجير پاست.
بلبل از شاگرديم شد همنشينِ گل بباغ،
در محبت کا ملم، پروانه هم شاگردِ ماست.
دختر شاهم و ليڪن رو بفقر آورده ام، 
زيب و زينت بس همينم نامِ من ”زيب النساء“ ست.

هي بيت به چڱو آهي
بنگر به تهيدستيءَ ما کز سرِ همت،
بر سفرهءِ حاتم نه نشيند مگسِ ما!&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]

[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]


[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>frij2w8f33tsr8qipmarilk1wppf4ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411657</id>
      <parentid>411656</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20048" sha1="qclqlomnko7vh46ltcn57lkefbu52q4" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = زيب النساء بيگم
|title        = مغل شھزادي
|image        = Zeb-un-Nisa Begum.jpg  
|image_size   = 250px
|caption      =شھزادي زہب النساء ملاقاتين سان گڏ
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|father       =[[اورنگزيب]]
|mother       =[[دلراس بانو بيگم]]
|birth_date   = 15 February 1638
|birth_place  =[[دولت آباد]]، [[مھاراشٽرا]]،[[انڊيا]]]
|death_date   = 1701-26 May 1702 (aged 62-64)
|death_place  = دھلي
|burial_place =[[سڪندرا]]،[[آگرو]]
|religion     =[[اسلام]]
|}}
زيب النساء بيگم:'''Zeb-un-Nissa''' (
{{lang-fa|زیب النساء مخفی}})&lt;ref&gt;Also romanized as '''Zebunnisa''', '''Zebunniso''', '''Zebunnissa''', '''Zebunisa''',  '''Zeb al-Nissa. {{lang|fa|زیب}} ''Zēb'' means &quot;beauty&quot; or &quot;ornament&quot; in [[Arabic language|Arabic]] and {{lang|ar|نساء}} ''Nissa'' means &quot;women&quot; in [[Arabic language|Arabic]], ''Zebunnisa'' means &quot;most beautiful of all women&quot;&lt;/ref&gt; (15 February 1638 – 26 May 1702)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sir Jadunath Sarkar|title=A short history of Aurangzib, 1618–1707|year=1979|publisher=Orient Longman|page=14}}&lt;/ref&gt;هيءَ شهزادي، هندستان جي مشهور شهنشاهه اورنگزيب عالمگير جي وڏي ڌيءُ هئي. 

==تفصيلي تعارف==

زيب النساء کي چار ٻيون ننڍيون ڀيڻين به هيون _ جن جا نالا زينت النساء بيگم، بدرالنساء بيگم، مهر النساء بيگم، ۽ بادشاهه بيگم هئ _ ۽ پنج ڀاءُ هيس. هوءَ ڏهين تاريخ شوال سنه 1048ھ ( 1639ع) جي ڄائي، ۽ بادشاهه جي پياريءَ ڀيڻ روشن آرا بيگم جي نظر هيٺ رکي ويئي، شاهي دستور موجب، هوءَ هڪڙيءَ دائيءَ جي حوالي ڪئي ويئي، جا هن کي پهرين کير پياريندي هئي، ۽ پوءِ پڙهائيندي هئي. انهيءَ جو نالو”ميا ٻائي“ هو، جا ڏاڍي نيڪ ۽ ديندار عورت هئي. چئن ورهين جي ڄمار  ۾ مُلا”جِيوَن، شاهي خاندان جي اُستاد، هن کي قرآن پڙهايو، ۽ اٺن ورهين جي عمر ۾ هوءَ قرآن شريف جي حافظ ٿي. انهيءَ خوشيءَ ۾ پڻس  ٽيهه هزار اشرفيون صدقي ڪيون ۽ هڪڙو وڏو جشن ڪيائين، خود زيب النساء بيگم کي به ٽيهه هزار اشرفيون انعام ڏنائين. پوءِ هوءَ ملا”سعيد اشرف“ وٽ فارسي، عربي ۽ فقہ وغيره پڙهي، اُهو خود عالمگير جو به استاد هو، ۽ نامور مصنف هو. هوءَ، مشقون پچائي، ڏاڍي خوشنويس به ٿي. انهيءَ وقت ۾ هن شهزاديءَ کي شعر پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو شوق پيدا ٿيو. انهيءَ زماني ۾ ناصر علي ”هندي“ مشهور  شاعر هو، جو سرهند جي ناظم نواب ذوالفقار خان وٽ رهندو هو، ۽ مرزا محمد علي ”صائب“ ٻيو مشهور شاعر به ايران کان آيل هو ٽيون ”برهمن“ نالي شاعر به نواب وٽ هو. اهي سڀ اچي بادشاهه عالمگير وٽ گڏ ٿيا ۽ انهن سان زيب النساء طبع آزمائي ۽ شعر بازي ڪرڻ لڳي. ”غني“ ڪشميري، ”عاقل“ لاهوري، ۽ ”بهروز“ شاعر 	به انهيءَ وقت موجود هئا، ۽ نعمت خان ”عالي“ به 	انهيءَ وقت جو مشهور شاعر ۽ عالم هو.
ڊاڪٽر ”برنيز“ صاحب اورنگزيب جي ڏينهن ۾ هندستان جو سفر ڪيو هو، تنهن پنهنجي سفر نامي ۾ زيب النساء جو مفصل بيان ڏنو آهي. انهيءَ مان معلوم ٿو ٿئي ته هوءَ خوبصورت هوندي هئي، ليڪن ڪپڙا سفيد ۽ سادا ڍڪيندي هئي. انهيءَ وقت ۾ ڪي زالون هندو نموني جا ڪپڙا ڍڪينديون هيون ۽ ڪي ايراني نموني جا: زيب النساء ايراني وضع  جا ڪپڙا ڍڪيندي  هئي، ۽ زيور به تمام ٿورا ڍڪيندي هئي. پيءُ وانگي، مذهب  ۾ سُٺي هئي، ۽ اوليائن ۽ دين جي بزرگن جو گهڻو ادب رکندي هئي. پيءُ جي تخت نشينيءَ کان اڳي، امامن جي ماتمداري ۽ تعزيه داريءَ جون مجلسون به ڪندي هئي. جيئن هڪڙي بيت ۾ چوي ٿي ته:
دوستي با دشمنِ آل پيمبر چون ڪنم،
من کہ لافِ دوستي با آلِ حيدر ميکنم.
 [[فائل:Sarkar abanindranath-zeb-un-nissa.jpg|thumb|right|Painting of Zeb-un-Nissa by [[Abanindranath Tagore]].]]
هوءَ طبعيت ۾ رحم واري، بردبار ۽ چڱي اخلاق واري هئي. هميشہ خوش مزاج ۽ کلڻي هوندي هئي. سندس مهرباني ڏسي، شاعر ته ساڻس گستاخي به ڪندا هئا، جي کيس برقعي سان باغ ۾ سير ڪندي يا ٻين هنڌن تي ڏسندا هئا، ۽ ڳالهائيندا به هئا.
زيب النساء کي آزادي ايتريقدر پسند هئي، جو هن شاديءَ جو اصل خيال ڪونه ڪيو. بلڪ دنيا ئي عيش عشرت ۽ نفساني لذتن کان نفرت ڪندي هئي. ڪي چون ٿا ته سندس پيءُ بادشاهه، دارا شڪوه جي پٽ سان سندس مڱڻو ڪيو هو، پر جڏهن انهيءَ کي بادشاهه مارائي ڇڏيو، تڏهن زيب النساء ڏک کان شاديءَ جو خيال لاهي ڇڏيو. ڪن ته هيئن به لکيو آهي_ جيتوڻيڪ اهو اعتبار جي لائق نه آهي _  ته بادشاهه جي وزير جو پٽ عاقل خان زيـــب الــــنساء تــي عاشـــق هــو، ۽ زيب النساء جي به ساڻس محبت هئي. هو لاهور جو ناظم هو. جڏهن بادشاهه، بيماريءَ سبب، سنه 1071ھ (1660ع) ۾، هوا بدلائڻ لاءِ لاهور ويو، تڏهن هنن ٻنهي هڪٻئي کي ڏٺو، ۽ پسند ڪيو. موٽي دهليءَ وڃڻ کانپوءِ، زيب النساء پيءُ کان به هن سان شادي ڪرڻ جي رخصت گهري، ۽ انهيءَ ڪم لاءِ بادشاهه عاقل خان کي دهليءَ ۾ گهرايو، پر ڪن حاسدن عاقل خان  کي شڪ وڌو ته توکي بادشاهه مارائڻ لاءِ گهرايو آهي، تنهن عذر ڪري جواب لکيو ته، شاديءَ کان ته مون کي معافي ملي، پر نوڪري به ڇڏيان ٿو. انهيءَ طرح، ڊپ ۾ نوڪري ڇڏي. هو لڪي دهليءَ آيو، جتي لڪڇپ ۾ زيب النساء سان ملاقات پيو ڪندو هو. جڏهن بادشاهه کي ڪن دشمنن انهيءَ جي خبر ٻڌائي. تڏهن بادشاهه جاسوس رکي هڪڙي ڏينهن باغ ۾ اچي نڪتو. هو ٻيئي باغ ۾ هئا. عاقل خان، ڊپ کان هڪڙي ديگ ۾ ڍڪ هيٺ لڪي ويهي رهيو. جڏهن بادشاهه کي انهي جي خبر پيئي، تڏهن ديگ جي هيٺان باهه ٻارايائين ۽ انهيءَ طرح هن کي جلائي مارايائين. مگر هن بلڪل ڪڇيو ئي ڪين، ۽ سڙي مري ويو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
انهي کانپوءِ بادشاهه زيب النساء کي سليم ڳڙهه جي قلعي ۾ قيد ڪيو، پر نيٺ پوءِ هن کي آزاد ڪيائين. باقي عمر هن اڪيلائيءَ  ۽ گوشي گيريءَ ۾ گذاري، جتي شاعريءَ جي شغل ۾ رهي، ۽ قسمت جي شڪايت شعر ۾ ڪندي رهي. نيٺ، سنه 1100ھ (1688ع) ۾، اٺن ڏينهن جي تپ جي بيماريءَ کان پوءِ، هوءَ مري ويئي. سندس وصيت موجب، سندس لاش، پڻس جي اجازت سان لاهور ۾ نئين جوڙايل ڪوٽ ۽ باغ  ۾ دفن ڪيو ويو. سند وفات جي تاريخ وارو بيت هي آهي:
سال تاريخ از خرد جستم،
گفت هاتف کہ ”ماه مخفي شد،
پنهنجو مقبرو هن پنهنجي جيئري ئي ٺهرائي ڇڏيو هو، تنهن ۾ هوءَ رکي ويئي، اُهو مقبرو تمام سهڻو سنگ مرمر جو هو، ۽ سونا ڪلس هئس، مگر ڪجهه سکن جي راڄ ۾ ۽ ڪجهه انهيءَ کانپوءِ، اُهو ڀڄي ڀُري ويو آهي، ۽ هاڻ مٿانئس ريل جو رستو جاري آهي. ڪن جو چوڻ آهي ته هوءَ دهليءَ جي ”زينت المساجد“ ۾ دفن آهي، پر حقيقت ڪري اتي سندس ڀيڻ ”زينت النساء“ رکيل آهي.مغلن جي وقت ۾، حڪومت جي ڪم ۾ اڪثر بيگمون گهڻو حصو وٺنديون هيون. جيئن جهانگير جي ڏينهن ۾ ورتو ويو _ ۽ شاهجهان جي ڏينهن ۾ پهرين ممتاز محل ورتو. ۽ پوءِ سندس ڌيءُ جهان آرا بيگم ورتو، انهيءَ طرح، عالمگير جي حڪومت ۾ به پهرين سندس ڀيڻ روشن آرا بيگم، جا زيب النساء جي ماءُ هئي، تنهن حصو ورتو. جيڪا خانه جنگي ڀائن جي وچ ۾ پئي هلي، تنهن ۾ هوءَ عالمگير جي مددگار هئي، ۽ قلعي جون سڀ خبرون عالمگير کي پهچائيندي هئي، جنهن ڪري عالمگير سندس احسان مند هوندو هو، ۽ ساڻس ڏاڍي محبت رکندو هو، سڀ حڪم احڪام انهيءَ جي راءِ تي منحصر هوندا هئا. پر، جڏهن زيب النساء جوان ٿي، ۽ سندس روشن دماغي ظاهر ٿي، تڏهن بادشاهه جي ساڻس زياده محبت ٿيڻ لڳي. سنه 1057ھ ( 1664ع) ۾ جڏهن عالمگير تمام بيمار ۽ بيهوش ٿي پيو، تڏهن روشن آرا ڪنهن کي به هن وٽ اندر وڃڻ نٿي ڏنو، ۽ چوڌاري زالن جو پهرو بيهاري ڇڏيو. سندس ارادو هو ته جي عالمگير وفات ڪري، ته سندس جاءِ تي ان جو وڏو پٽ شاهه عالم نه ويهي، پر سندس ننڍو ڀاءُ اعظم شاهه ويهي، جنهن ڪري انهيءَ جي وڏي هئڻ تائين بادشاهي خود سندس هٿ ۾ رهي، تنهن ڪري هوءَ شاهي مهر هٿ ڪري، اعظم شاهه جي نالي سان فرمان ڪڍڻ لڳي. نه ٻاهر نه اندر، محل سراءِ ۾ ڪنهن کي خبر هئي ته بادشاهه جيئرو آهي يا مري ويو. نيٺ، بادشاهه جي هندو راڻي، پهرين وارين زالن کي رشوت ڏيئي، بادشاهه وٽ آئي، جو بيهوش پيو هو. روشن آرا کي خبر پيئي، تنهن راڻيءَ کي منهن تي ڏاڍي چماٽ هنئي. بادشاهه جي انهيءَ راڻي سان ڏاڍي محبت هئي. _ ايتري قدر، جو مذهبي خيال وساري به، محل سراءِ ۾ انهيءَ راڻيءَ کي بت پرستي ڪرڻ پيو ڏيندو هو.  انهيءَ راڻيءَ شاهه عالم کي حوال ڏنو، تنهن روشن آرا جي ڪم ۾ گهڻي روڪ ڪئي. فساد اٿڻ جو گهڻو امڪان هو، پر اوچتو بادشاهه عالمگير بهتر ٿيو، بادشاهه روشن آرا کان رنج ٿيو، ۽ راڻيءَ کي وڏو انعام ڏنائين ۽ هڪڙو خطاب عطا ڪيائين. بس، روشن آرا جو زوال ٿيو،  ته  زيب النساء جو عروج ٿيو. تنهن کان پوءِ بادشاهه سندس راءِ تي هلندو هو. هن جو علم ۽ عقل، فضيلت ۽ دانشمندي، هر طرح ظاهر ڏسڻ ۾ آيا.  انهيءَ وقت سندس عمر پنجويهن ورهين جي هئي. بادشاهه اڃا  پوري شفايابي نه لڌي هئي، زيب النساء ڪشمير ۾ هلي هوا بدلائڻ جي صلاح ڏنيس، ليڪن گرميءَ جي موسم هئي ۽ پڻس شاهجهان جي جيئري هئڻ ڪري هن کي وڃڻ پسند نه آيو، ته متان فساد شروع ٿئي. بادشاهه جو ارادو هو ته، ڀائرن ۽ ڀائٽين وانگي، پيءُ کي به مارائي. انهيءَ بابت هن زيب النساء سان مشورت ڪئي. هن ڏاڍي وزير سان اهڙي پاپ جهڙي ڪم جي برخلاف راءِ ڏني، ۽ سمجهايائينس ته ”ڏاڏو 75 ورهيه عمر جو پير مرد آهي، اوهين ٿورو صبر ڪريو، هو ڪو گهڻا ورهيه وڌيڪ نه جيئندو، اهڙي حالت ۾ اهڙي وڏي گناهه ڪرڻ مان ڪهڙو فائدو، ۽ ملڪ ۾ پڻ بدنامي ٿيندي“. نيٺ، سـگهوئي، شاهجهان مري ويو. تنهن کانپوءِ زيب النساء وري به ڪشمير جي سفر جي رٿ پيش ڪئي، ۽ عالمگير راضي ٿيو، ۽ 6 ڊسمبر جي بادشاهه دهليءَ مان روانو ٿيو. برنيز صاحب لکي ٿو، ته انهيءَ وقت بادشاهه سان پنجٽيهه هزار سوار ۽ ڏهه هزار پيادا همراهه هئا، ۽ ستر توبون هيون، زيب النساء هڪڙي خوبصورت هاٿيءَ تي چڙهيل هئي، جنهن جو هودو سون جو جڙيل هو، ۽ منجهس تمام قيمتي جواهر لڳل هئا، هاٿيءَ جي آساپس خواجه سرا، يعني ناظر ۽ قلمانيون، يعني زالن جو لشڪر پئي هليو، انهيءَ جي پٺيان ٻين بيگمن جا هاٿي هئا، انهيءَ سفر ۾ زيب النساء ڏاڍي سخاوت ۽ دريا دلي ڏيکاري.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Zaibunissa palace.jpg|thumb|مھاراشٽرا جي شھر اورنگ آباد ۾ زيب النساء محل-1880 جو نڪتل فوٽو]]
جيتوڻيڪ زيب النساء ڏاڍي صرفي واري هئي، ته به هن گهڻائي فياضيءَ جا ڪم ڪيا. کيس فقط چئن لکن جي سالياني جاگير مليل هئي، جنهن جي پيدائش جو گهڻو ڀاڱو علمي شوق جي پوري ڪرڻ ۾ خرچ ٿي ويندو هوس. هن تمام عمدو ۽ وڏو ڪتب خانو گڏ ڪيو هو، ۽ وڏا وڏا فاضل، عالم ۽ مصنف وٽس گڏ ٿيندا هئا. جيڪي بچندو هوس، تنهن مان هر سال سوَن ماڻهن کيپئسا ڏيئي حج  موڪليندي هئي، ۽ رنن زالن ۽ يتيمن جي پرورش ڪندي هئي. لاهور جو  برجن وارو مشهور باغ به هن پنهنجي خرچ سان جوڙايو، جو هن پوءِ پنهنجي دائيءَ”ميا ٻائي“ کي انعام ۾ ڏيئي ڇڏيو، انهيءَ جا نشان اڃا پيا ڏسجن. زيب النساء ڏاڍي علم دوست هئي، ۽ شاعرن ۽ مصنفن کي ڏاڍا انعام اڪرام ڏيندي هئي. خوشنويس ڪاتب وٽس نوڪر هئا ۽ ڪـتاب نقل ڪندا هئا. ملا شفيع الدين، عنايت احمد ڪشميريءَ قرآن شريف جو تفسير سندس نالي لکيو، جنهن جو نالو ”زيب التفاسير“ آهي. هوءَ شعر چوڻ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي، هڪڙو فارسي ديوان اٿس، جو تمام پسنديءَ جهڙو آهي. سندس تخلص ”مخفي“ آهي. جيتوڻيڪ ڪن جو چوڻ آهي ته اهو سندس نه آهي، ٻئي 	شاعر جو آهي. زيب النساء گهڻا بيت ته في البديهه، خيال کانسواءِ، چئي ويندي هئي. جيئن ته هڪڙي ڀيري هڪڙيءَ نوڪرياڻيءَ اتفاق سان هڪڙي چين جي قيمتي آرسي ڀڃي وڌي، ڏڪندي ڏڪندي شهزاديءَ کي چيائين:
از قضا آئينہ چيني شکست!
شهزادي کلي چيو ته:
خوب شد، اسبابِ خود بيني شکست!
(”خود بينيءَ“ جي معنيٰ هٺ ۽ وڏائي به آهي، ۽ پنهنجو منهن ڏسڻ به آهي.)
هيٺيان بيت، نموني لاءِ سندس ديوان مان ڏجن ٿا:
بلبل از گل بگذرد گر در چمن بيند مرا، 
بُت پرستي کي گند گر برهمن بيند مرا!
در سخن پنهان شدم مانند بو در برگِ گل،
هر کہ ديدن ميل دارد، در سخن بيند مرا!

(يعني، بلبل جي مون کي باغ ۾ کڻي ڏسي، ته جيڪر گل کي ڇڏي ڏئي، ۽ جي ڪو برهمڻ کڻي ڏسي، ته بت جي پوڄا ڇڏي ڏئي! جيئن خوشبو، گل جي پن ۾ لڪل رهي ٿي، تيئن آءٌ پنهنجي شعر ۾ لڪل آهيان، جنهن کي مون کي ڏسڻو هجي، سو مون کي منهنجي شعر ۾ ڏسي.)
دولتي خواهي کہ باشد پائدار و برقرار،
نيست اين دولت ميسر غيرِ گنجِ خلوتي.

(يعني، جيڪڏهن اهڙي دولت گهرين جا هميشہ جٽاءُ ڪري، ته اُها گوشي نشينيءَ کان سواءِ نه ملندي.)
هڪڙي غزل ۾ پنهنجي نسبت ۾ هيئن چيو اٿس:
گرچه من ليليٰ اساسم، دل چو مجنون در نواست،
سر بصحرا ميزنم، ليکن حيا زنجير پاست.
بلبل از شاگرديم شد همنشينِ گل بباغ،
در محبت کا ملم، پروانه هم شاگردِ ماست.
دختر شاهم و ليڪن رو بفقر آورده ام، 
زيب و زينت بس همينم نامِ من ”زيب النساء“ ست.

هي بيت به چڱو آهي
بنگر به تهيدستيءَ ما کز سرِ همت،
بر سفرهءِ حاتم نه نشيند مگسِ ما!&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زيب النساء بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شاعراون
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]

[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]


[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>qclqlomnko7vh46ltcn57lkefbu52q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411658</id>
      <parentid>411657</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19353" sha1="t9rc94fandaio08u2vgguunabtecz75" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name         = زيب النساء بيگم
|title        = مغل شھزادي
|image        = Zeb-un-Nisa Begum.jpg  
|image_size   = 250px
|caption      =شھزادي زہب النساء ملاقاتين سان گڏ
|house        =[[تيموري گھراڻو]]
|father       =[[اورنگزيب]]
|mother       =[[دلراس بانو بيگم]]
|birth_date   = 15 February 1638
|birth_place  =[[دولت آباد]]، [[مھاراشٽرا]]،[[انڊيا]]]
|death_date   = 1701-26 May 1702 (aged 62-64)
|death_place  = دھلي
|burial_place =[[سڪندرا]]،[[آگرو]]
|religion     =[[اسلام]]
|}}
زيب النساء بيگم:'''Zeb-un-Nissa''' (
{{lang-fa|زیب النساء مخفی}})&lt;ref&gt;Also romanized as '''Zebunnisa''', '''Zebunniso''', '''Zebunnissa''', '''Zebunisa''',  '''Zeb al-Nissa. {{lang|fa|زیب}} ''Zēb'' means &quot;beauty&quot; or &quot;ornament&quot; in [[Arabic language|Arabic]] and {{lang|ar|نساء}} ''Nissa'' means &quot;women&quot; in [[Arabic language|Arabic]], ''Zebunnisa'' means &quot;most beautiful of all women&quot;&lt;/ref&gt; (15 February 1638 – 26 May 1702)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sir Jadunath Sarkar|title=A short history of Aurangzib, 1618–1707|year=1979|publisher=Orient Longman|page=14}}&lt;/ref&gt;هيءَ شهزادي، هندستان جي مشهور شهنشاهه اورنگزيب عالمگير جي وڏي ڌيءُ هئي. 

==تفصيلي تعارف==

زيب النساء کي چار ٻيون ننڍيون ڀيڻين به هيون _ جن جا نالا زينت النساء بيگم، بدرالنساء بيگم، مهر النساء بيگم، ۽ بادشاهه بيگم هئ _ ۽ پنج ڀاءُ هيس. هوءَ ڏهين تاريخ شوال سنه 1048ھ ( 1639ع) جي ڄائي، ۽ بادشاهه جي پياريءَ ڀيڻ روشن آرا بيگم جي نظر هيٺ رکي ويئي، شاهي دستور موجب، هوءَ هڪڙيءَ دائيءَ جي حوالي ڪئي ويئي، جا هن کي پهرين کير پياريندي هئي، ۽ پوءِ پڙهائيندي هئي. انهيءَ جو نالو”ميا ٻائي“ هو، جا ڏاڍي نيڪ ۽ ديندار عورت هئي. چئن ورهين جي ڄمار  ۾ مُلا”جِيوَن، شاهي خاندان جي اُستاد، هن کي قرآن پڙهايو، ۽ اٺن ورهين جي عمر ۾ هوءَ قرآن شريف جي حافظ ٿي. انهيءَ خوشيءَ ۾ پڻس  ٽيهه هزار اشرفيون صدقي ڪيون ۽ هڪڙو وڏو جشن ڪيائين، خود زيب النساء بيگم کي به ٽيهه هزار اشرفيون انعام ڏنائين. پوءِ هوءَ ملا”سعيد اشرف“ وٽ فارسي، عربي ۽ فقہ وغيره پڙهي، اُهو خود عالمگير جو به استاد هو، ۽ نامور مصنف هو. هوءَ، مشقون پچائي، ڏاڍي خوشنويس به ٿي. انهيءَ وقت ۾ هن شهزاديءَ کي شعر پڙهڻ ۽ شعر چوڻ جو شوق پيدا ٿيو. انهيءَ زماني ۾ ناصر علي ”هندي“ مشهور  شاعر هو، جو سرهند جي ناظم نواب ذوالفقار خان وٽ رهندو هو، ۽ مرزا محمد علي ”صائب“ ٻيو مشهور شاعر به ايران کان آيل هو ٽيون ”برهمن“ نالي شاعر به نواب وٽ هو. اهي سڀ اچي بادشاهه عالمگير وٽ گڏ ٿيا ۽ انهن سان زيب النساء طبع آزمائي ۽ شعر بازي ڪرڻ لڳي. ”غني“ ڪشميري، ”عاقل“ لاهوري، ۽ ”بهروز“ شاعر 	به انهيءَ وقت موجود هئا، ۽ نعمت خان ”عالي“ به 	انهيءَ وقت جو مشهور شاعر ۽ عالم هو.
ڊاڪٽر ”برنيز“ صاحب اورنگزيب جي ڏينهن ۾ هندستان جو سفر ڪيو هو، تنهن پنهنجي سفر نامي ۾ زيب النساء جو مفصل بيان ڏنو آهي. انهيءَ مان معلوم ٿو ٿئي ته هوءَ خوبصورت هوندي هئي، ليڪن ڪپڙا سفيد ۽ سادا ڍڪيندي هئي. انهيءَ وقت ۾ ڪي زالون هندو نموني جا ڪپڙا ڍڪينديون هيون ۽ ڪي ايراني نموني جا: زيب النساء ايراني وضع  جا ڪپڙا ڍڪيندي  هئي، ۽ زيور به تمام ٿورا ڍڪيندي هئي. پيءُ وانگي، مذهب  ۾ سُٺي هئي، ۽ اوليائن ۽ دين جي بزرگن جو گهڻو ادب رکندي هئي. پيءُ جي تخت نشينيءَ کان اڳي، امامن جي ماتمداري ۽ تعزيه داريءَ جون مجلسون به ڪندي هئي. جيئن هڪڙي بيت ۾ چوي ٿي ته:
دوستي با دشمنِ آل پيمبر چون ڪنم،
من کہ لافِ دوستي با آلِ حيدر ميکنم.
 [[فائل:Sarkar abanindranath-zeb-un-nissa.jpg|thumb|right|Painting of Zeb-un-Nissa by [[Abanindranath Tagore]].]]
هوءَ طبعيت ۾ رحم واري، بردبار ۽ چڱي اخلاق واري هئي. هميشہ خوش مزاج ۽ کلڻي هوندي هئي. سندس مهرباني ڏسي، شاعر ته ساڻس گستاخي به ڪندا هئا، جي کيس برقعي سان باغ ۾ سير ڪندي يا ٻين هنڌن تي ڏسندا هئا، ۽ ڳالهائيندا به هئا.
زيب النساء کي آزادي ايتريقدر پسند هئي، جو هن شاديءَ جو اصل خيال ڪونه ڪيو. بلڪ دنيا ئي عيش عشرت ۽ نفساني لذتن کان نفرت ڪندي هئي. ڪي چون ٿا ته سندس پيءُ بادشاهه، دارا شڪوه جي پٽ سان سندس مڱڻو ڪيو هو، پر جڏهن انهيءَ کي بادشاهه مارائي ڇڏيو، تڏهن زيب النساء ڏک کان شاديءَ جو خيال لاهي ڇڏيو. ڪن ته هيئن به لکيو آهي_ جيتوڻيڪ اهو اعتبار جي لائق نه آهي _  ته بادشاهه جي وزير جو پٽ عاقل خان زيـــب الــــنساء تــي عاشـــق هــو، ۽ زيب النساء جي به ساڻس محبت هئي. هو لاهور جو ناظم هو. جڏهن بادشاهه، بيماريءَ سبب، سنه 1071ھ (1660ع) ۾، هوا بدلائڻ لاءِ لاهور ويو، تڏهن هنن ٻنهي هڪٻئي کي ڏٺو، ۽ پسند ڪيو. موٽي دهليءَ وڃڻ کانپوءِ، زيب النساء پيءُ کان به هن سان شادي ڪرڻ جي رخصت گهري، ۽ انهيءَ ڪم لاءِ بادشاهه عاقل خان کي دهليءَ ۾ گهرايو، پر ڪن حاسدن عاقل خان  کي شڪ وڌو ته توکي بادشاهه مارائڻ لاءِ گهرايو آهي، تنهن عذر ڪري جواب لکيو ته، شاديءَ کان ته مون کي معافي ملي، پر نوڪري به ڇڏيان ٿو. انهيءَ طرح، ڊپ ۾ نوڪري ڇڏي. هو لڪي دهليءَ آيو، جتي لڪڇپ ۾ زيب النساء سان ملاقات پيو ڪندو هو. جڏهن بادشاهه کي ڪن دشمنن انهيءَ جي خبر ٻڌائي. تڏهن بادشاهه جاسوس رکي هڪڙي ڏينهن باغ ۾ اچي نڪتو. هو ٻيئي باغ ۾ هئا. عاقل خان، ڊپ کان هڪڙي ديگ ۾ ڍڪ هيٺ لڪي ويهي رهيو. جڏهن بادشاهه کي انهي جي خبر پيئي، تڏهن ديگ جي هيٺان باهه ٻارايائين ۽ انهيءَ طرح هن کي جلائي مارايائين. مگر هن بلڪل ڪڇيو ئي ڪين، ۽ سڙي مري ويو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
انهي کانپوءِ بادشاهه زيب النساء کي سليم ڳڙهه جي قلعي ۾ قيد ڪيو، پر نيٺ پوءِ هن کي آزاد ڪيائين. باقي عمر هن اڪيلائيءَ  ۽ گوشي گيريءَ ۾ گذاري، جتي شاعريءَ جي شغل ۾ رهي، ۽ قسمت جي شڪايت شعر ۾ ڪندي رهي. نيٺ، سنه 1100ھ (1688ع) ۾، اٺن ڏينهن جي تپ جي بيماريءَ کان پوءِ، هوءَ مري ويئي. سندس وصيت موجب، سندس لاش، پڻس جي اجازت سان لاهور ۾ نئين جوڙايل ڪوٽ ۽ باغ  ۾ دفن ڪيو ويو. سند وفات جي تاريخ وارو بيت هي آهي:
سال تاريخ از خرد جستم،
گفت هاتف کہ ”ماه مخفي شد،
پنهنجو مقبرو هن پنهنجي جيئري ئي ٺهرائي ڇڏيو هو، تنهن ۾ هوءَ رکي ويئي، اُهو مقبرو تمام سهڻو سنگ مرمر جو هو، ۽ سونا ڪلس هئس، مگر ڪجهه سکن جي راڄ ۾ ۽ ڪجهه انهيءَ کانپوءِ، اُهو ڀڄي ڀُري ويو آهي، ۽ هاڻ مٿانئس ريل جو رستو جاري آهي. ڪن جو چوڻ آهي ته هوءَ دهليءَ جي ”زينت المساجد“ ۾ دفن آهي، پر حقيقت ڪري اتي سندس ڀيڻ ”زينت النساء“ رکيل آهي.مغلن جي وقت ۾، حڪومت جي ڪم ۾ اڪثر بيگمون گهڻو حصو وٺنديون هيون. جيئن جهانگير جي ڏينهن ۾ ورتو ويو _ ۽ شاهجهان جي ڏينهن ۾ پهرين ممتاز محل ورتو. ۽ پوءِ سندس ڌيءُ جهان آرا بيگم ورتو، انهيءَ طرح، عالمگير جي حڪومت ۾ به پهرين سندس ڀيڻ روشن آرا بيگم، جا زيب النساء جي ماءُ هئي، تنهن حصو ورتو. جيڪا خانه جنگي ڀائن جي وچ ۾ پئي هلي، تنهن ۾ هوءَ عالمگير جي مددگار هئي، ۽ قلعي جون سڀ خبرون عالمگير کي پهچائيندي هئي، جنهن ڪري عالمگير سندس احسان مند هوندو هو، ۽ ساڻس ڏاڍي محبت رکندو هو، سڀ حڪم احڪام انهيءَ جي راءِ تي منحصر هوندا هئا. پر، جڏهن زيب النساء جوان ٿي، ۽ سندس روشن دماغي ظاهر ٿي، تڏهن بادشاهه جي ساڻس زياده محبت ٿيڻ لڳي. سنه 1057ھ ( 1664ع) ۾ جڏهن عالمگير تمام بيمار ۽ بيهوش ٿي پيو، تڏهن روشن آرا ڪنهن کي به هن وٽ اندر وڃڻ نٿي ڏنو، ۽ چوڌاري زالن جو پهرو بيهاري ڇڏيو. سندس ارادو هو ته جي عالمگير وفات ڪري، ته سندس جاءِ تي ان جو وڏو پٽ شاهه عالم نه ويهي، پر سندس ننڍو ڀاءُ اعظم شاهه ويهي، جنهن ڪري انهيءَ جي وڏي هئڻ تائين بادشاهي خود سندس هٿ ۾ رهي، تنهن ڪري هوءَ شاهي مهر هٿ ڪري، اعظم شاهه جي نالي سان فرمان ڪڍڻ لڳي. نه ٻاهر نه اندر، محل سراءِ ۾ ڪنهن کي خبر هئي ته بادشاهه جيئرو آهي يا مري ويو. نيٺ، بادشاهه جي هندو راڻي، پهرين وارين زالن کي رشوت ڏيئي، بادشاهه وٽ آئي، جو بيهوش پيو هو. روشن آرا کي خبر پيئي، تنهن راڻيءَ کي منهن تي ڏاڍي چماٽ هنئي. بادشاهه جي انهيءَ راڻي سان ڏاڍي محبت هئي. _ ايتري قدر، جو مذهبي خيال وساري به، محل سراءِ ۾ انهيءَ راڻيءَ کي بت پرستي ڪرڻ پيو ڏيندو هو.  انهيءَ راڻيءَ شاهه عالم کي حوال ڏنو، تنهن روشن آرا جي ڪم ۾ گهڻي روڪ ڪئي. فساد اٿڻ جو گهڻو امڪان هو، پر اوچتو بادشاهه عالمگير بهتر ٿيو، بادشاهه روشن آرا کان رنج ٿيو، ۽ راڻيءَ کي وڏو انعام ڏنائين ۽ هڪڙو خطاب عطا ڪيائين. بس، روشن آرا جو زوال ٿيو،  ته  زيب النساء جو عروج ٿيو. تنهن کان پوءِ بادشاهه سندس راءِ تي هلندو هو. هن جو علم ۽ عقل، فضيلت ۽ دانشمندي، هر طرح ظاهر ڏسڻ ۾ آيا.  انهيءَ وقت سندس عمر پنجويهن ورهين جي هئي. بادشاهه اڃا  پوري شفايابي نه لڌي هئي، زيب النساء ڪشمير ۾ هلي هوا بدلائڻ جي صلاح ڏنيس، ليڪن گرميءَ جي موسم هئي ۽ پڻس شاهجهان جي جيئري هئڻ ڪري هن کي وڃڻ پسند نه آيو، ته متان فساد شروع ٿئي. بادشاهه جو ارادو هو ته، ڀائرن ۽ ڀائٽين وانگي، پيءُ کي به مارائي. انهيءَ بابت هن زيب النساء سان مشورت ڪئي. هن ڏاڍي وزير سان اهڙي پاپ جهڙي ڪم جي برخلاف راءِ ڏني، ۽ سمجهايائينس ته ”ڏاڏو 75 ورهيه عمر جو پير مرد آهي، اوهين ٿورو صبر ڪريو، هو ڪو گهڻا ورهيه وڌيڪ نه جيئندو، اهڙي حالت ۾ اهڙي وڏي گناهه ڪرڻ مان ڪهڙو فائدو، ۽ ملڪ ۾ پڻ بدنامي ٿيندي“. نيٺ، سـگهوئي، شاهجهان مري ويو. تنهن کانپوءِ زيب النساء وري به ڪشمير جي سفر جي رٿ پيش ڪئي، ۽ عالمگير راضي ٿيو، ۽ 6 ڊسمبر جي بادشاهه دهليءَ مان روانو ٿيو. برنيز صاحب لکي ٿو، ته انهيءَ وقت بادشاهه سان پنجٽيهه هزار سوار ۽ ڏهه هزار پيادا همراهه هئا، ۽ ستر توبون هيون، زيب النساء هڪڙي خوبصورت هاٿيءَ تي چڙهيل هئي، جنهن جو هودو سون جو جڙيل هو، ۽ منجهس تمام قيمتي جواهر لڳل هئا، هاٿيءَ جي آساپس خواجه سرا، يعني ناظر ۽ قلمانيون، يعني زالن جو لشڪر پئي هليو، انهيءَ جي پٺيان ٻين بيگمن جا هاٿي هئا، انهيءَ سفر ۾ زيب النساء ڏاڍي سخاوت ۽ دريا دلي ڏيکاري.&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;
[[فائل:Zaibunissa palace.jpg|thumb|مھاراشٽرا جي شھر اورنگ آباد ۾ زيب النساء محل-1880 جو نڪتل فوٽو]]
جيتوڻيڪ زيب النساء ڏاڍي صرفي واري هئي، ته به هن گهڻائي فياضيءَ جا ڪم ڪيا. کيس فقط چئن لکن جي سالياني جاگير مليل هئي، جنهن جي پيدائش جو گهڻو ڀاڱو علمي شوق جي پوري ڪرڻ ۾ خرچ ٿي ويندو هوس. هن تمام عمدو ۽ وڏو ڪتب خانو گڏ ڪيو هو، ۽ وڏا وڏا فاضل، عالم ۽ مصنف وٽس گڏ ٿيندا هئا. جيڪي بچندو هوس، تنهن مان هر سال سوَن ماڻهن کيپئسا ڏيئي حج  موڪليندي هئي، ۽ رنن زالن ۽ يتيمن جي پرورش ڪندي هئي. لاهور جو  برجن وارو مشهور باغ به هن پنهنجي خرچ سان جوڙايو، جو هن پوءِ پنهنجي دائيءَ”ميا ٻائي“ کي انعام ۾ ڏيئي ڇڏيو، انهيءَ جا نشان اڃا پيا ڏسجن. زيب النساء ڏاڍي علم دوست هئي، ۽ شاعرن ۽ مصنفن کي ڏاڍا انعام اڪرام ڏيندي هئي. خوشنويس ڪاتب وٽس نوڪر هئا ۽ ڪـتاب نقل ڪندا هئا. ملا شفيع الدين، عنايت احمد ڪشميريءَ قرآن شريف جو تفسير سندس نالي لکيو، جنهن جو نالو ”زيب التفاسير“ آهي. هوءَ شعر چوڻ ۾ ڏاڍي هوشيار هئي، هڪڙو فارسي ديوان اٿس، جو تمام پسنديءَ جهڙو آهي. سندس تخلص ”مخفي“ آهي. جيتوڻيڪ ڪن جو چوڻ آهي ته اهو سندس نه آهي، ٻئي 	شاعر جو آهي. زيب النساء گهڻا بيت ته في البديهه، خيال کانسواءِ، چئي ويندي هئي. جيئن ته هڪڙي ڀيري هڪڙيءَ نوڪرياڻيءَ اتفاق سان هڪڙي چين جي قيمتي آرسي ڀڃي وڌي، ڏڪندي ڏڪندي شهزاديءَ کي چيائين:
از قضا آئينہ چيني شکست!
شهزادي کلي چيو ته:
خوب شد، اسبابِ خود بيني شکست!
(”خود بينيءَ“ جي معنيٰ هٺ ۽ وڏائي به آهي، ۽ پنهنجو منهن ڏسڻ به آهي.)
هيٺيان بيت، نموني لاءِ سندس ديوان مان ڏجن ٿا:
بلبل از گل بگذرد گر در چمن بيند مرا، 
بُت پرستي کي گند گر برهمن بيند مرا!
در سخن پنهان شدم مانند بو در برگِ گل،
هر کہ ديدن ميل دارد، در سخن بيند مرا!

(يعني، بلبل جي مون کي باغ ۾ کڻي ڏسي، ته جيڪر گل کي ڇڏي ڏئي، ۽ جي ڪو برهمڻ کڻي ڏسي، ته بت جي پوڄا ڇڏي ڏئي! جيئن خوشبو، گل جي پن ۾ لڪل رهي ٿي، تيئن آءٌ پنهنجي شعر ۾ لڪل آهيان، جنهن کي مون کي ڏسڻو هجي، سو مون کي منهنجي شعر ۾ ڏسي.)
دولتي خواهي کہ باشد پائدار و برقرار،
نيست اين دولت ميسر غيرِ گنجِ خلوتي.

(يعني، جيڪڏهن اهڙي دولت گهرين جا هميشہ جٽاءُ ڪري، ته اُها گوشي نشينيءَ کان سواءِ نه ملندي.)
هڪڙي غزل ۾ پنهنجي نسبت ۾ هيئن چيو اٿس:
گرچه من ليليٰ اساسم، دل چو مجنون در نواست،
سر بصحرا ميزنم، ليکن حيا زنجير پاست.
بلبل از شاگرديم شد همنشينِ گل بباغ،
در محبت کا ملم، پروانه هم شاگردِ ماست.
دختر شاهم و ليڪن رو بفقر آورده ام، 
زيب و زينت بس همينم نامِ من ”زيب النساء“ ست.

هي بيت به چڱو آهي
بنگر به تهيدستيءَ ما کز سرِ همت،
بر سفرهءِ حاتم نه نشيند مگسِ ما!&lt;ref&gt;{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page
19
.html}}}
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:زيب النساء بيگم]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:ڀارتي ناري شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]</text>
      <sha1>t9rc94fandaio08u2vgguunabtecz75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميجر جنرل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41796</id>
    <revision>
      <id>411806</id>
      <parentid>372182</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T08:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>19611</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:British Army (1920–1953) OF-7 (rounded).svg]] → [[File:British Army OF-7.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>411806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5121" sha1="sabij8nf0gc9mvyd8dpeyvdi8ksk8zc" xml:space="preserve">'''ميجر جنرل''' [[انگريزي]] (Major general) [[مخفف]] ('''MG''' يا '''Maj. Gen.''') هڪ فوجي عهدو آهي، جيڪو ڪيترن ئي ملڪن ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي ٻن تارن وارو فوجي جنرل هوندو آهي. هي فوجي عهدو [[برگيڊيئر]] کان مٿاهون ۽ [[ليفٽيننٽ جنرل]] کان هيٺيائون هوندو آهي. 

== ملڪ ==

=== برازيل ===
''برازيل جي فوج ۾ ميجر جنرل ([[اسپيني ٻولي|اسپينش]]: ''General de Brigada [[انگريزي]]: Brigade General'')  عهدو [[جنرل آفيسر]] جو سڀني کان هيٺيائون عهدو هوند آهي. ''

=== اسٽونيا ===
اسٽونيا جي فوج ۾ ميجر جنرل کي kindralmajor چيو ويندو آهي.

=== هندوستان ===
هندوستان ۾ ميجر جنرل [[بحري فوج]] جي [[ريئر ايڊمرل]] ۽ [[هوائي فوج]] جي [[ايئر وائيس مارشل]] جي برابر هوندو آهي.  هي عهدو [[ليفٽيننٽ جنرل]] ۽ [[برگيڊيئر]] جي وچ وارو هوندو آهي.

=== پاڪستان ===
[[پاڪ فوج]] ۾ ميجر جنرل [[بحري فوج]] جي [[ريئر ايڊمرل]] ۽ [[هوائي فوج]] جي [[ايئر وائيس مارشل]] جي برابر هوندو آهي. پاڪ فوج ۾ هي عهدو [[ليفٽيننٽ جنرل]] ۽ [[برگيڊيئر]] جي وچ وارو هوندو آهي. پاڪ فوج ۾ ٻه عورت ميجر جنرل آهي.

== نشان ==

=== زميني فوج ===
&lt;gallery&gt;
Afgn-Army-Turan Jenral(MGen).svg            | افغانستان
Australian Army OF-7.svg                    | آسٽرليا
GenMjr OF7-Rockkragen AT.gif                   | آسٽريا
فائل:Bangladesh-army-OF-7.svg                      | بنگلاديش
Brasil-Insígnia de General de Brigada-V.gif | برازيل 
CDN-Army-MGen-Shoulder.svg                  | ڪينيڊا
CzArmy 2011 OF7-Generalmajor shoulder.svg   | چيڪ ريپبلڪ
EgyptianArmyInsignia-MajorGeneral.svg       | مصر
فائل:Georgia-Army-OF-7.svg                       |جارجيا
DH321-Generalmajor.png                      | جرمني
Army-GRE-OF-07.svg                          | يونان 
Major_General_of_the_Indian_Army.svg        | انڊيا
فائل:20-TNI Army-MG.svg                     |انڊونيشيا
sarlashgar.png                              |ايران
IT-Army-OF7.svg                             |آتلي
فائل:JGSDF Major General insignia (b).svg  |جاپان
Army-NOR-OF-07.svg                          |ناروي
Nl-landmacht-generaal majoor.svg            |هالينڊ
فائل:OF-7 Pakistan Army.svg                 |پاڪستان
فائل:PHIL_ARMY_MGEN_WOODLAND.svg            |فلپائين 
Army-POL-OF-07.svg                          |پولينڊ
20 - Major-general.svg                      |پورتگال
RO-Army-OF7.png                             |رومانيا
4ej.png                                     |اسپين
فائل:OF-7_Generalmajor_M87.png              |سوئيڊن
CHE OF7 Div.svg                             |سوئيزرلينڊ
فائل:RTA OF-7 (Major General).svg           |ٿائيلينڊ
فائل:Turkey-army-OF-7.svg                   |ترڪي
فائل:British Army OF-7.svg                  |برطانيا
Army-USA-OF-07.svg                          |آمريڪا
US Army O8 shoulderboard rotated.svg        | آمريڪا (1959 کان 2014 تائين)
&lt;/gallery&gt;

=== هوائي فوج ===
&lt;gallery&gt;
Brazilian_Air_Force_Brigadier_rank_insignia.svg| برازيل
Canadian_RCAF_(shoulder)_OF-7.svg|ڪينيڊا
Czech-Airforce_OF-7.svg          |چيڪ ريپبلڪ
Georgia Air Force OF-8.png       |جارجيا
Hellenic Air Force OF-7.svg      |يونان
فائل:Ireland-AirForce-OF-7.svg   |آئيرلينڊ
فائل:JASDF Major General insignia (b).svg|جاپان
Malaysia-Air_Force-OF-7.svg      |ماليشيا
PHIL ARMY MGEN WOODLAND.svg      |فلپائين
Rank insignia of generał dywizji of the Air Force of Poland.svg|پولينڊ
Portugal-AirForce-OF-7.svg       |پروتگال
RO-Airforce-OF-7s.PNG            |رومانيا
OF-7_Generalmajor_FV_hylsa.jpg   |سوئيڊن
Turkey-air-force-OF-7.svg        |ترڪي
فائل:US Air Force O8 shoulderboard.svg| آمريڪا
&lt;/gallery&gt;

=== بحري فوج ===
&lt;gallery&gt;
فائل:1in.png                                 |اسپين
فائل:OF-7_Konteramiral_FL_hylsa.jpg          |سوئيڊن
فائل:British Royal Marines OF-7.svg          |برطانيا
فائل:US_Marine_O8_shoulderboard_vertical.svg | آمريڪا
فائل:20-TNI Navy-RADM.svg                    |انڊونيشيا
&lt;/gallery&gt;

== Footnotes ==
&lt;references /&gt;

== حوالا ==

* Boatner, Mark M., III. ''The Civil War Dictionary.'' New York: David McKay, 1959. {{ISBN|0-679-50013-8}}.
* Bowden, Scotty &amp; Tarbox, Charlie. ''Armies on the Danube 1809.'' Arlington, TX: Empire Games Press, 1980. OCLC{{OCLC|6649795}}.
* Foote, Shelby. ''The Civil War: A Narrative. Vol. 2''. New York: Random House, 1986. {{ISBN|0-394-74621-X}}.</text>
      <sha1>sabij8nf0gc9mvyd8dpeyvdi8ksk8zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خانپور، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44812</id>
    <revision>
      <id>411762</id>
      <parentid>288657</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18980" sha1="s1yn5n9tqy2sv9qmo8b1zalqmy1wrad" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ خانپور تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = خانپور
| native_name             = خانپور
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           = Khanpur Taluka.jpg
| image_caption           = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جو نقشو
| imagesize               = 240px
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|00|05|N|68|43|44|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[خانپور تعلقو]]
| seat_type               = انتظامي حيثيت
| seat                    = [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 18,052
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''خانپور''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Khanpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''18,052''' هئي، جنهن ۾ 8,918 مرد، 9,133 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Population&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55، انڊس هاءِ وي]] واري اهم اتر–ڏکڻ رستي تي واقع آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي منصوبي واري دستاويز موجب شڪارپور کان اڳتي اين-55 جو رستو خانپور، غوثپور، ڪنڌڪوٽ ۽ ڪشمور کان ٿيندو پنجاب جي راڄن پور طرف وڃي ٿو؛ ان ڪري خانپور کي شڪارپور ۽ اتر سنڌ جي شهرن سان سڌو روڊ رابطو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;&gt;{{cite web
 |title=Initial Environmental Examination: CAREC Corridor Development Investment Program, N-55
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17086783422285.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
خانپور شڪارپور ضلعي جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. شهر جا متناسق تقريباً 28°00′05″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°43′44″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن. شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] کان اين-55 شاهراهه وسيلي اتر-اوڀر طرف واقع آهي ۽ اهو رستو اڳتي [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[ڪشمور]] ڏانهن وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

خانپور جي ڀرپاسي وارو تعلقو سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. خانپور تعلقي جي ايراضي 629 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي ڪل آبادي 331,219 هئي، جنهن مان 313,167 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 18,052 شهري علائقي، يعني خانپور ٽائون ڪاميٽي، ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Population&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
خانپور [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو صدر مقام ۽ هڪ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي انتظامي ۽ تڪبندي رڪارڊ ۾ خانپور کي الڳ ٽائون ڪاميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPTC&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ تعلقا سطح جا روينيو، مڪاني حڪومت ۽ ٻين سرڪاري کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي جون ڳوٺاڻيون آباديون انتظامي طور خانپور تعلقي جي مختلف يونين ڪائونسلن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهن. سنڌ جي زمينن ۽ ديهن جو رڪارڊ [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي زمين انتظامي نظام هيٺ رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Board of Revenue Sindh – Land Administration
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 18,052 درج ڪئي وئي. ساڳئي سرڪاري جدول ۾ 2017ع جي ساڳين شهري حدن جي آبادي 24,919 ڏني وئي آهي، جنهن مطابق ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ منفي 5.25 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; آباديءَ ۾ اهڙي گهٽتائي جي سبب بابت پاڪستان شماريات بيورو جي هن جدول ۾ ڪا وضاحت نه ڏني وئي آهي، تنهنڪري ان کي آباديءَ جي سرڪاري انگن جي تبديليءَ طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E6F9E; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | حيثيت
|-
| 2017ع
| 24,919
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| 2023ع
| '''18,052'''
| ٽائون ڪاميٽي
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 5 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. شهر جي 18,052 ماڻهن مان 13,721 سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[اردو]] ڳالهائيندڙن جو تعداد 3,876، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 187، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 138، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ 85 ۽ [[پشتو]] ڳالهائيندڙ 31 هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A5ACD; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 13,721
| 76.0٪
|-
| [[اردو]]
| 3,876
| 21.5٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 187
| 1.0٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 138
| 0.8٪
|-
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 85
| 0.5٪
|-
| [[پشتو]]
| 31
| 0.2٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سموري شهري آبادي خانپور ٽائون ڪاميٽي تي مشتمل هئي. شهر جي 18,052 ماڻهن مان 17,835 مسلمان، 117 سک، 79 عيسائي، 10 شيڊيولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو، 8 هندو جاتي ۽ 3 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3A7D44; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#DDEEDD;&quot; | مذهبي گروهه
! style=&quot;background:#DDEEDD;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام]]
| 17,835
|-
| [[سک ڌرم]]
| 117
|-
| [[عيسائيت]]
| 79
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 10
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 8
|-
| ٻيا
| 3
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== معيشت ==
خانپور ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت جو اهم بنياد [[زراعت]]، زرعي جنسن جو واپار، مال پالڻ ۽ مقامي خدمتون آهن. سنڌ زراعت کاتي موجب شڪارپور سميت اتر سنڌ جو هي علائقو [[چانور]] پوکڻ لاءِ موزون زرعي پٽيءَ ۾ شامل آهي، جڏهن تہ ڪڻڪ، سرنهن ۽ ٻيا ربيع ۽ خريف فصل پڻ علائقي جي زرعي معيشت جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriculture&quot;&gt;{{cite web
 |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones of Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department
 |publisher=[[سنڌ زراعت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي چوڌاري زرعي پيداوار سبب چانورن ۽ اناج جي خريداري، ٽرانسپورٽ، ننڍي واپار ۽ زرعي سامان سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت ۾ اهميت رکن ٿا. [[سنڌ زراعت کاتو|سنڌ زراعت کاتي]] جو شڪارپور ضلعي ۾ چانورن ۽ تيلي ٻجن جي تحقيق سان لاڳاپيل سرڪاري ڍانچو پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=[[سنڌ زراعت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
خانپور جي آمدورفت ۾ [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55 انڊس هاءِ وي]] بنيادي اهميت رکي ٿو. هي شاهراهه شهر کي ڏکڻ طرف [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] ۽ اڳتي [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] واري رستي جي نظام سان، جڏهن تہ اتر طرف [[غوثپور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪشمور]] ۽ [[راجن پور]] سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

نيشنل هاءِ وي اٿارٽي اين-55 جي شڪارپور–راجن پور حصي کي علائقائي رابطي واري اهم رستي طور بيان ڪري ٿي، جيڪو [[وچ ايشيائي علائقائي اقتصادي سهڪار]] جي ڪوريڊور 6 جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

== تعليم ==
خانپور شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي 2014–15ع واري تعليمي ڳڻپ موجب خانپور تعلقي ۾ 273 سرڪاري اسڪول هئا، جن ۾ 20,285 شاگرد داخل هئا ۽ 635 استاد ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District Education Profile 2014-15
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بعد واري 2018–19ع واري تعليمي پروفائيل ۾ خانپور تعلقي ۾ 307 سرڪاري اسڪول، 21,371 شاگرد ۽ 584 استاد درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Education2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education Statistics and District Profiling
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/Profiling%202019%2013-01-2020.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ شڪارپور ۽ خانپور تعلقن جي سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪولن جي مرمت، بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون رٿائون پڻ شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhADP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Development Programme
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-23-24%2FVOLUME_V%2FVOL-V.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
خانپور ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر خانپور''' ڪم ڪري ٿو. [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي رڪارڊ ۾ هن مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي رورل هيلٿ سينٽرن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHIRHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Care Services – Rural Health Centres
 |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php
 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو جي ضلعي پروفائيل موجب شڪارپور ضلعي ۾ ان جي انتظام هيٺ 29 صحت مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ 20 يونين ڪائونسلن تائين ان جي صحت خدمتن جو دائرو پهتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur – Health Facilities
 |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=20
 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي بجيٽ ۾ خانپور تعلقي جي مختلف ڳوٺن لاءِ صحت مرڪزن جي تعمير جون رٿائون پڻ شامل رهيون آهن، جن ۾ پير بخش شجراع ۾ رورل هيلٿ سينٽر ۽ مزار جو ۾ ڏهن بسترن واري اسپتال جي رٿا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Development Budget 2021-22
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2F2.+DEVELOPMENT-VOL4-2021%28REVENUE%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== توانائي ۽ قدرتي وسيلا ==
[[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ '''خانپور''' نالي هڪ گئس ايڪسپلوريشن بلاڪ پڻ درج آهي، جنهن جي ايراضي 2,494.92 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. ڪمپني موجب ان بلاڪ ۾ ان جو حصو 97.5 سيڪڙو ۽ گورنمينٽ هولڊنگز پرائيويٽ لميٽيڊ جو حصو 2.5 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Exploration Blocks
 |url=https://smtpo.ogdcl.com/operations/exploration
 |publisher=[[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي نالو وسيع ڳولا واري بلاڪ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي صرف خانپور شهر جي انتظامي حدن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== شهري سهولتون ==
خانپور ٽائون ڪاميٽي هجڻ سبب صفائي، مقامي رستن، نيڪال، گهٽي روشنين ۽ ٻين شهري خدمتن جي مقامي انتظام ۾ بلدياتي اداري جو ڪردار آهي. خانپور کي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPTC&quot;/&gt;

شهر جي واڌ ۽ اين-55 سان رابطي سبب خانپور ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ننڍي واپار، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ روزمره خدمتن جو مقامي مرڪز پڻ آهي.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Khanpur Taluka.jpg|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ جي پراڻي ضلعي نقشي ۾ شڪارپور
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[اين-55 قومي شاهراهه]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڪنڌڪوٽ]]
* [[غوثپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>s1yn5n9tqy2sv9qmo8b1zalqmy1wrad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411763</id>
      <parentid>411762</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18980" sha1="3834a0hz1l80zqh2vti3soqkdu2nnul" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر ۽ خانپور تعلقي جو صدر مقام}}

{{Infobox settlement
| name                    = خانپور
| native_name             = خانپور
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]]
| image_skyline           = Khanpur Taluka.jpg
| image_caption           = شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جو نقشو
| imagesize               = 240px
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 240
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|00|05|N|68|43|44|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[خانپور تعلقو]]
| seat_type               = انتظامي حيثيت
| seat                    = [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو صدر مقام
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| unit_pref               = Metric
| population_total        = 18,052
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78150
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''خانپور''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Khanpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''18,052''' هئي، جنهن ۾ 8,918 مرد، 9,133 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Population&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55، انڊس هاءِ وي]] واري اهم اتر–ڏکڻ رستي تي واقع آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي منصوبي واري دستاويز موجب شڪارپور کان اڳتي اين-55 جو رستو خانپور، غوثپور، ڪنڌڪوٽ ۽ ڪشمور کان ٿيندو پنجاب جي راڄن پور طرف وڃي ٿو؛ ان ڪري خانپور کي شڪارپور ۽ اتر سنڌ جي شهرن سان سڌو روڊ رابطو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;&gt;{{cite web
 |title=Initial Environmental Examination: CAREC Corridor Development Investment Program, N-55
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17086783422285.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
خانپور شڪارپور ضلعي جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. شهر جا متناسق تقريباً 28°00′05″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°43′44″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن. شهر [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] کان اين-55 شاهراهه وسيلي اتر-اوڀر طرف واقع آهي ۽ اهو رستو اڳتي [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[ڪشمور]] ڏانهن وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

خانپور جي ڀرپاسي وارو تعلقو سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. خانپور تعلقي جي ايراضي 629 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي ڪل آبادي 331,219 هئي، جنهن مان 313,167 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 18,052 شهري علائقي، يعني خانپور ٽائون ڪاميٽي، ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Population&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
خانپور [[خانپور تعلقو|خانپور تعلقي]] جو صدر مقام ۽ هڪ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي انتظامي ۽ تڪبندي رڪارڊ ۾ خانپور کي الڳ ٽائون ڪاميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPTC&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ تعلقا سطح جا روينيو، مڪاني حڪومت ۽ ٻين سرڪاري کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي جون ڳوٺاڻيون آباديون انتظامي طور خانپور تعلقي جي مختلف يونين ڪائونسلن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهن. سنڌ جي زمينن ۽ ديهن جو رڪارڊ [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي زمين انتظامي نظام هيٺ رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Board of Revenue Sindh – Land Administration
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ خانپور ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 18,052 درج ڪئي وئي. ساڳئي سرڪاري جدول ۾ 2017ع جي ساڳين شهري حدن جي آبادي 24,919 ڏني وئي آهي، جنهن مطابق ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ منفي 5.25 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt; آباديءَ ۾ اهڙي گهٽتائي جي سبب بابت پاڪستان شماريات بيورو جي هن جدول ۾ ڪا وضاحت نه ڏني وئي آهي، تنهنڪري ان کي آباديءَ جي سرڪاري انگن جي تبديليءَ طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E6F9E; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر جي آبادي'''
|-
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | حيثيت
|-
| 2017ع
| 24,919
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| 2023ع
| '''18,052'''
| ٽائون ڪاميٽي
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 5 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Urban&quot;/&gt;

== ٻوليون ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. شهر جي 18,052 ماڻهن مان 13,721 سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[اردو]] ڳالهائيندڙن جو تعداد 3,876، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 187، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 138، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ 85 ۽ [[پشتو]] ڳالهائيندڙ 31 هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6A5ACD; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#E6E6FA;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 13,721
| 76.0٪
|-
| [[اردو]]
| 3,876
| 21.5٪
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 187
| 1.0٪
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 138
| 0.8٪
|-
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 85
| 0.5٪
|-
| [[پشتو]]
| 31
| 0.2٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Language&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي آدمشماري موجب خانپور تعلقي جي سموري شهري آبادي خانپور ٽائون ڪاميٽي تي مشتمل هئي. شهر جي 18,052 ماڻهن مان 17,835 مسلمان، 117 سک، 79 عيسائي، 10 شيڊيولڊ ڪاسٽ جا ماڻهو، 8 هندو جاتي ۽ 3 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل ماڻهو درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3A7D44; color:white; font-size:115%;&quot; | '''خانپور شهر ۾ مذهب، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#DDEEDD;&quot; | مذهبي گروهه
! style=&quot;background:#DDEEDD;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام]]
| 17,835
|-
| [[سک ڌرم]]
| 117
|-
| [[عيسائيت]]
| 79
|-
| درج فهرست ذاتيون
| 10
|-
| [[هندو ڌرم]]
| 8
|-
| ٻيا
| 3
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

== معيشت ==
خانپور ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت جو اهم بنياد [[زراعت]]، زرعي جنسن جو واپار، مال پالڻ ۽ مقامي خدمتون آهن. سنڌ زراعت کاتي موجب شڪارپور سميت اتر سنڌ جو هي علائقو [[چانور]] پوکڻ لاءِ موزون زرعي پٽيءَ ۾ شامل آهي، جڏهن تہ ڪڻڪ، سرنهن ۽ ٻيا ربيع ۽ خريف فصل پڻ علائقي جي زرعي معيشت جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;SindhAgriculture&quot;&gt;{{cite web
 |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones of Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department
 |publisher=[[سنڌ زراعت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي چوڌاري زرعي پيداوار سبب چانورن ۽ اناج جي خريداري، ٽرانسپورٽ، ننڍي واپار ۽ زرعي سامان سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت ۾ اهميت رکن ٿا. [[سنڌ زراعت کاتو|سنڌ زراعت کاتي]] جو شڪارپور ضلعي ۾ چانورن ۽ تيلي ٻجن جي تحقيق سان لاڳاپيل سرڪاري ڍانچو پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture Research Wing Sindh
 |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46
 |publisher=[[سنڌ زراعت کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
خانپور جي آمدورفت ۾ [[اين-55 قومي شاهراهه|اين-55 انڊس هاءِ وي]] بنيادي اهميت رکي ٿو. هي شاهراهه شهر کي ڏکڻ طرف [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] ۽ اڳتي [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] واري رستي جي نظام سان، جڏهن تہ اتر طرف [[غوثپور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪشمور]] ۽ [[راجن پور]] سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

نيشنل هاءِ وي اٿارٽي اين-55 جي شڪارپور–راجن پور حصي کي علائقائي رابطي واري اهم رستي طور بيان ڪري ٿي، جيڪو [[وچ ايشيائي علائقائي اقتصادي سهڪار]] جي ڪوريڊور 6 جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;NHA55&quot;/&gt;

== تعليم ==
خانپور شهر ۽ تعلقي ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي 2014–15ع واري تعليمي ڳڻپ موجب خانپور تعلقي ۾ 273 سرڪاري اسڪول هئا، جن ۾ 20,285 شاگرد داخل هئا ۽ 635 استاد ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SEMIS2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District Education Profile 2014-15
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Shikarpur%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بعد واري 2018–19ع واري تعليمي پروفائيل ۾ خانپور تعلقي ۾ 307 سرڪاري اسڪول، 21,371 شاگرد ۽ 584 استاد درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Education2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Education Statistics and District Profiling
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/Profiling%202019%2013-01-2020.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ شڪارپور ۽ خانپور تعلقن جي سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪولن جي مرمت، بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون رٿائون پڻ شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhADP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Public Sector Development Programme
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-23-24%2FVOLUME_V%2FVOL-V.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
خانپور ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر خانپور''' ڪم ڪري ٿو. [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي رڪارڊ ۾ هن مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي رورل هيلٿ سينٽرن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPHIRHC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Secondary Care Services – Rural Health Centres
 |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php
 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو جي ضلعي پروفائيل موجب شڪارپور ضلعي ۾ ان جي انتظام هيٺ 29 صحت مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ 20 يونين ڪائونسلن تائين ان جي صحت خدمتن جو دائرو پهتل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur – Health Facilities
 |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=20
 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي بجيٽ ۾ خانپور تعلقي جي مختلف ڳوٺن لاءِ صحت مرڪزن جي تعمير جون رٿائون پڻ شامل رهيون آهن، جن ۾ پير بخش شجراع ۾ رورل هيلٿ سينٽر ۽ مزار جو ۾ ڏهن بسترن واري اسپتال جي رٿا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Development Budget 2021-22
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2F2.+DEVELOPMENT-VOL4-2021%28REVENUE%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ ناڻي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== توانائي ۽ قدرتي وسيلا ==
[[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ '''خانپور''' نالي هڪ گئس ايڪسپلوريشن بلاڪ پڻ درج آهي، جنهن جي ايراضي 2,494.92 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. ڪمپني موجب ان بلاڪ ۾ ان جو حصو 97.5 سيڪڙو ۽ گورنمينٽ هولڊنگز پرائيويٽ لميٽيڊ جو حصو 2.5 سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Exploration Blocks
 |url=https://smtpo.ogdcl.com/operations/exploration
 |publisher=[[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هي نالو وسيع ڳولا واري بلاڪ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي صرف خانپور شهر جي انتظامي حدن سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.

== شهري سهولتون ==
خانپور ٽائون ڪاميٽي هجڻ سبب صفائي، مقامي رستن، نيڪال، گهٽي روشنين ۽ ٻين شهري خدمتن جي مقامي انتظام ۾ بلدياتي اداري جو ڪردار آهي. خانپور کي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPTC&quot;/&gt;

شهر جي واڌ ۽ اين-55 سان رابطي سبب خانپور ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ننڍي واپار، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ روزمره خدمتن جو مقامي مرڪز پڻ آهي.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Khanpur Taluka.jpg|شڪارپور ضلعي ۾ خانپور تعلقي جو نقشو
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
File:Sindh Dist ShikarPur.svg|سنڌ جي پراڻي ضلعي نقشي ۾ شڪارپور
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]، سنڌ
* [[اين-55 قومي شاهراهه]]
* [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
* [[ڪنڌڪوٽ]]
* [[غوثپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:خانپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>3834a0hz1l80zqh2vti3soqkdu2nnul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1810ع جو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44997</id>
    <revision>
      <id>411862</id>
      <parentid>127782</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="ou85es0adkrcb3mraqvev2oz491nwo3" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}

[[زمرو:1810ع]]
[[زمرو:اڻويھين صدي ڏھائيون]]
[[زمرو:ڏھائيون صدي]]
[[زمرو:ڏھائيون]]
[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:ڏھائيون صدي]]</text>
      <sha1>ou85es0adkrcb3mraqvev2oz491nwo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411863</id>
      <parentid>411862</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="dv5kdly1ykj8ktjes1n279zxudmtabe" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}

[[زمرو:1810ع]]
[[زمرو:اڻويھين صدي ڏھائيون]]
[[زمرو:ڏھائيون صدي]]
[[زمرو:ڏھائيون]]
[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:ڏھائيون بلحاظ صدي]]

[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>dv5kdly1ykj8ktjes1n279zxudmtabe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411864</id>
      <parentid>411863</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="08bdxu4a1x6gju2xe2st5y3ae4jl88c" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}

[[زمرو:1810ع]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جون ڏھائيون]]</text>
      <sha1>08bdxu4a1x6gju2xe2st5y3ae4jl88c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1810ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44999</id>
    <revision>
      <id>411861</id>
      <parentid>127787</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="f67ag1esm703kwuyfpm4fii08em1gnn" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:سال]]
[[زمرو:1810ع جو ڏهاڪو]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>f67ag1esm703kwuyfpm4fii08em1gnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برڪینا فاسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45706</id>
    <revision>
      <id>411807</id>
      <parentid>339293</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The</comment>
      <origin>411807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14324" sha1="cntrylotalclwdwrctymsbmypqi0pr7" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = برڪينا فاسو
| common_name = Burkina Faso
| image_flag = Flag of Burkina Faso.svg
| image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg
| national_motto = {{native phrase|fr|&quot;Unité–Progrès–Justice&quot;|italics=off}}&lt;br/&gt;{{small|&quot;Unity–Progress–Justice&quot;}}
| national_anthem = {{nowrap|{{native phrase|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}&lt;br/&gt;{{small|''One Single Night / Hymn of Victory''}}}}&lt;br/&gt;&lt;center&gt; &lt;/center&gt;
| image_map = Location Burkina Faso AU Africa.svg
| map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=تيز نيرو|region=[[آفريڪا]] |region_color=
تيز ڀورو |subregion=the [[آفريڪي يونين]] |subregion_color=ھلڪو نيرو 
|legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}}
| image_map2 = Burkina Faso - Location Map (2013) - BFA - UNOCHA.svg
| capital = [[اوگادوگو]]
| coordinates = {{Coord|12|20|N|1|40|W|type:city}}
| largest_city = اوگادوگو 
| official_languages = [[فرينچ ٻولي|فرينچ ]]
| national_languages = [[موئر ٻولي|موئر ]]&lt;br/&gt; [[فولا ٻولي|فولا]]&lt;br/&gt;[[ڊئولا ٻولي|ڊئولا ]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=André|first=Géraldine|date=2007-05-31|title=École, langues, cultures et développement|url=http://etudesafricaines.revues.org/6960?lang=en|journal=Cahiers d'études africaines|language=fr|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055|via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups = {{vunblist
 | 47.9% [[موسي ماڻھو|موسي]] 
 | 10.3% [[فولا ماڻھو||فولا]]
 | 6.9% [[لوبي ماڻھو|لوبي ]]
 | 6.9% [[بوبو ماڻهو|بوبو ]]
 | 6.7% [[مينڊا ماڻھو|مينڊا]] 
 | 5.3% [[سينوفو ماڻهو|سينوفو ]]
 | 5.0% [[گرونسي ]]
 | 4.8% [[گورما ماڻهو|گورمو]] 
 | 3.1% [[ٽئاريگ ماڻھو|ٽئاريگ]]
 }}
| ethnic_groups_year = 1995
| religion = &lt;!-- See Religion section --&gt;
| demonym =  برڪينيبي
| government_type = [[وحداني رياست|وحداني ]] [[نيم صدارتي نظام| نيم صدارتي ]] [[ريپبلڪ]]
| leader_title1 = [[برڪينا فاسو جي صدرن جي فھرست|صدر ]]
| leader_name1 = [[راڪ مارڪ ڪرسچين ڪيبوري ]]
| leader_title2 = [[برڪينا فاسو جي وزيراعظمن جي فھرست|وزيراعظم]]
| leader_name2 = [[پال ڪابا ٿائبا ]]
| legislature = [[برڪينا فاسو جي قومي اسيمبلي|نيشنل اسيمبلي]]
| sovereignty_type =  آزادي
| established_event1 =[[فرانس]] کان ورتائين 
| established_date1 = 5&amp;nbsp;
آگسٽ  1960
| area_km2 = 274,200
| area_rank = 74th
| area_sq_mi = 105,869 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 0.146%
| population_estimate = 20,107,509&lt;ref name=&quot;The World Factbook&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |title=Burkina Faso population projection|year=2017 |accessdate= 8 January 2018 |language=en }}&lt;/ref&gt;
| population_census = 14,017,262
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 61st
| population_census_year = 2006
| population_density_km2 = 64
| population_density_sq_mi = 163,63 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 137th
| GDP_PPP = $38.758&amp;nbsp; ارب ڊالر&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&amp;pr.y=19&amp;sy=2014&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=748&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Burkina Faso |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_per_capita = $1,992&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $14.192&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_per_capita = $729&lt;ref name=imf2/&gt;
| Gini = 39.5 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2007
| Gini_change = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=1 September 2009}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.402 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015 
&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report|date=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 185th
| currency = [[ويسٽ آفريڪن سي ايف اي فرئنڪ ]]&lt;ref&gt;CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml ISO 4217 currency names and code elements] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140407090907/http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml |date=7 April 2014 }}. ISO.&lt;/ref&gt;
| currency_code = XOF
| time_zone = [[GMT]]
| utc_offset = +0
| utc_offset_DST = 
| time_zone_DST = 
| drives_on =ساڄو پاسو 
| calling_code = [[+226]]
| iso3166code = BF
| cctld = [[.bf]]
| footnotes = ھن انفوباڪس ۾ ڏنل معلومات انٽرنيشنل مونيٽري فنڊ طرفان اپريل 2005 تي جاري ٿيل معلومات مان ورتل آهي.
}}


'''برڪينا فاسو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Burkina Faso'''}} ;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/burkina-faso|title=burkina-faso noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2017-11-20}}&lt;/ref&gt; اولھ آفريڪا ۾  ھڪ خشڪي سان گھيريل ملڪ آھي جنھن جي چوڌاري ڇھ ملڪ واقع آھن. ھن ملڪ جي اتر ۾ مالي، اوڀر ۾ نائيجر، ڏکڻ اوڀر ۾ بينن، ڏکڻ ۾ ٽونگو ۽ گھانا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ آئيوري ڪوسٽ واقع آھن. ھي ھڪ [[فرينڪو فون]] ملڪ آھي جنھن جي مقامي ۽ سرڪاري ٻولي [[فرينچ ٻولي|فرينچ]] آھي. ھن ملڪ جو پراڻو نالو اپر وولٽا ھو جيڪو سال 1958ع کان 1984ع تائين رھيو جنھن بعد 4 آگسٽ، 1984ع ۾ ان وقت جي صدر [[ٿامس سنڪارا]] ان جو نئون نالو برڪينا فاسو رکيو . ھتان جي ماڻھن کي برڪينيبي {{ٻيا نالا|انگريزي=''Burkinabé''}} {{respell|bur|KEE|nə|bay}} چوندا آهن. ھن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ [[اوگادوگو]] &lt;small&gt;{{ٻيا نالا|انگريزي= Ouagadougou}}&lt;/small&gt; آھي.

==تاريخ==

ھن ملڪ جو موجوده اتر اولھ وارو پاسو تمام قديم آهي جتي 14000 ق.م.کان 5000 ق.م.
دوران شڪار ۽ نباتاتي خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻھو {{ٻيا نالا|انگريزي=hunter-gatherer}} اتي رھندا ھئا.ٽين کان تيرھين صدي عيسويءَ ۾ اتي بورا تھذيب جنم وٺي اڄوڪي سموري ملڪ واري علائقي ۽ نائيجر تائين ڦھلي.ھتي اڄوڪي دؤر جي رھندڙ موسي، فولا ۽ ڊيولا نسلن جا  ماڻھو اٺين کان پندرهين صديءَ جي وچ م ھتي پھتا. 1890 واري ڏھاڪي ۾ [[فرانس]] ھن ملڪ تي قبضو ڪيو جنھن سان ھن ملڪ جو بيٺڪي دؤر شروع ٿيو جنھن بعد 1896 ۽ 1904  جي آزادي وارين جنگين کانپوءِ موجوده ملڪ کي  فرينچ ويسٽ آفريڪا جو حصو بڻايو ويو ۽ پھرين مارچ 1919 ۾  ان جو نالو [[درياء وولٽا]] جي مٿين وھڪرن جي نسبت سان فرينچ اپر وولٽا رکيو ويو.11 ڊسمبر 1958 تي اپروولٽا جي ريپبلڪ قائم ڪئي وئي جنھن تحت ھن ڪالوني کي علحدہ پنھنجي حڪومت ذريعي ھلائڻ جي شروعات ڪئي وئي جيڪا فرانس جي اختيار ھيٺ ھئي. ۽ 5 آگسٽ 1960 ۾ ھي ملڪ  فرانس کان آزاد ٿيو ۽ [[موئرس يميئوگو]] ھن ملڪ جو پھريون صدر ٿيو جنھن کي 1966 ۾ سينگئولي لاميزانا  فوجي بغاوت ذريعي ھٽايو ۽ پاڻ صدر ٿي حڪومت سنڀاليائين.


==نالو==

برڪينا فاسو ٻن لفظن جو مرڪب آهي.برڪينا ۽ فاسو. لفظ برڪينا موسي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معنيَ آهي ايماندار يا نيڪ ماڻھو؛ لفظ فاسو ڊيولا ٻوليءَ جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي سرزمين. اھڙي طرح برڪينا فاسو جي معنيَ آهي ايماندار يا راستباز ماڻھن جي سرزمين.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/|title=Why the name: Burkina Faso?|date=12 September 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[فائل:Burkina sat.png|thumb|برڪينا فاسو جي سيٽلائيٽ تصوير]]

[[فائل:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|برڪينا فاسو جي تصوير]]

ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيھڪ اولھ آفريڪا ۾ 13 00 N, 2 00 W تي آھي. ملڪ جي پکيڙ
274,200 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 
273,800 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 400 ڪلوميٽر پاڻي آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جي سڀني ملڪن ۾ 76 نمبر تي آهي. ھن ملڪ جي زميني سرحد 3,611 ڪ م آھي جنھن مان 386 ڪ م [[بينن]] سان ، 545 ڪ م [[آئيوري ڪوسٽ]] سان، [[گھانا]] 602 ڪ.م.، [[مالي]] 1325 ڪ م ، [[نائيجر]] 622 ڪ.م.۽ [[ٽوگو]] سان 131 ڪ.م. اٿس. ھي ملڪ خشڪي سان گھيريل آھي ۽ ان جي ڪابہ بحري سرحد ڪانہ آھي.ھي ملڪ ميداني علائقن تي مشتمل آھي. اولھ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف ٽڪريون اٿس. ملڪ جي سراسري بلندي 297 ميٽر آھي.سڀ کان ھيٺيون مقام درياء ڪارو وولٽا جي سطح آهي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 200 ميٽر بلند آھي. سڀ کان اوچو مقام ٽيناڪئورئو آھي جيڪو 749 ميٽر آھي&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

==  آبھوا ==

ھن ملڪ جي موسم [[ٽراپيڪل]] آھي ، اھڙي طرح اھا گرم آھي. سياري جو خشڪ تہ وري اونھاري ۾ تمام گرم ھوندي آھي. برسات اونھاري ۾ ٿيندي آهي&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا==
ھن ملڪ جي معدنيات ۽ قدرتي وسيلن ۾ ميگنيز، لائم اسٽون، ماربل، سون، فاسفيٽ،  لوڻ، ڪرنڊ پٿر
{{ٻيا نالا|انگريزي=pumice}}شامل آهن&lt;ref name = &quot; سي آء اي &quot;/&gt;

==زراعت==
ملڪ جي زرعي زمين ڪل ايراضي جو 43 سيڪڙو آهي جنھن مان رڳو 20.8 پوکيءَ لائق آھي، 0.3 سيڪڙو تي مستقل پوکي ٿيندي آهي، 21.9 سيڪڙو تي مستقل چراگاھون آھن ۽ 20.4 سيڪڙو زمين تي ٻيلا آهن. ملڪ جي 2012 ۾ 550 چورس ڪلوميٽر زمين آبپاشي نظام واري ھئي. ملڪ جي آبادي جو ڳتيل حصو وچ ۽ ملڪ جي ڏاکڻي حصن ۾ آھي&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

==آبادي==
[[فائل:Ouagadougou (3839513403).jpg|thumb|اوگادوگو ۾ تئاريگ نسل جو ماڻھو]]

2017 جي انگن اکرن مطابق ملڪ جي ڪل آبادي 20,107,509 آھي. آبادي ۾ دنيا جي ملڪن جي ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 59 نمبر تي آهي. ھتان جي ماڻھن کي برڪنيب  چوندا آهن. ماڻھن ۾ 52 سيڪڙو موسي، 8.4 سيڪڙو فولاني، 7 سيڪڙو گورما، 4.9 سيڪڙو بوبو، 4.6 سيڪڙو گورونسي، 4.5 سيڪڙو سينوفو، 3.7 سيڪڙو بسا، 2.4 سيڪڙو لوبي، 2.4 سيڪڙو داگارا آھن. ھتان جا 61.5 سيڪڙو ماڻهو مسلمان آھن، 22.3 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ، 6.5 پروٽسٽنٽ آھي&lt;ref name = &quot;  سي آء اي&quot;/&gt;


[[فائل:Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|thumb|بوبو ڊائيولاسو جي وڏي مسجد]]

==سياسي نظام==

[[فائل:Assemblee Nationale Burkina Faso.jpg|thumb|اوگادوگو ۾ نيشنل اسيمبلي جي عمارت]]
ملڪ صدارتي ريپبلڪ آھي جتي رياست جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ حڪومت جو سربراھ وزيراعظم. ملڪ م تيرھن صوبا آھن. ملڪ جو قانوني نظام فرانس جي نظام تي رکيل آهي ۽ ان ۾ رواجي قانون بہ شامل ٿيل آھن.
ھتان جي پارليامينٽ ھڪ ايواني نيشنل اسيمبلي آھي جنھن جون 127 سيٽون آھن جن تي پنجن سالن لاءِ سڌي چونڊ ٿيندي آهي. ملڪ جي وڏي ۾ وڏي ڪورٽ سپريم ڪورٽ آھي.&lt;ref name=&quot;سي آء اي&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|date=2019-09-06}} سي آء اي فيڪٽس بڪ __&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{OIC}}
[[زمرو:برڪينا فاسو]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:اسلامي رياستون]]
[[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:زمين بند ملڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:اولهه آفريڪي ملڪن جي اقتصادي برادري]]
[[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:فرانسيسي ڳالهائيندڙ ملڪن جي عالمي تنظيم جون ميمبر رياستون]]</text>
      <sha1>cntrylotalclwdwrctymsbmypqi0pr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الپس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47770</id>
    <revision>
      <id>411598</id>
      <parentid>411530</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9243" sha1="2czbdsgtev5h4v6j6jt9m26cpzetgsd" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
|name=الپس
|native_name= {{plainlist|
* {{lang-fr|Les Alpes}}
* {{lang-de|Alpen}}
* {{lang-it|Alpi}}
* {{lang-sl|Alpe}}
}}
|photo=Mont Blanc oct 2004.JPG
|photo_caption=الپس جبلن جي قطار جو سڀ کان اوچو جبل [[مائونٽ بلانڪ]] جو [[سوائي]] (Savoy) واري پاسي کان منظر
|country = [[آسٽريا]]
|country1= [[فرانس]]
|country2= [[جرمني]]
|country3= [[اٽلي]]
|country4= [[ليچنسٽائين]]
|country5= [[موناڪو]]
|country6= [[سلوانيا]]
|country7= [[سوئيٽزرلينڊ]]
|state_type= خطو
|region=
|border=| border1=
|geology=[[Bündner schist]] | geology1=[[flysch]] | geology2=[[molasse]] | period=[[Tertiary  ]] | orogeny=[[Alpine orogeny]]
|area_km2= 200000
|length_km= 1200
|length_orientation=
|width_km= 250
|width_orientation=
|highest=[[مائونٽ بلانڪ]]&lt;!--&quot;Mont Blanc&quot; is the common English name--&gt;
| elevation_m = 4808.73
| elevation_ref = &lt;ref name=&quot;BFM4809&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bfmtv.com/planete/le-mont-blanc-passe-de-4-810-metres-a-4-8087-metres-913753.html|title=Le Mont-Blanc passe de 4.810 mètres à 4.808,7 mètres}}&lt;/ref&gt;
|coordinates = {{coord|45|49|58|N|06|51|54|E|format=dms|display=inline}}
|range_coordinates = {{coord|46|30|N|09|19|E|format=dms|display=inline,title}}
|range_coordinates_note = &lt;!--Coordinates of Splügen Pass--&gt;
|map_image=Alpenrelief 01.jpg | map_caption= الپس جو قطارون
 
[[:فائل:Alpenrelief 02.jpg|عالمي سرحدون ڏيکاريندڙ الپس جو نقشو ]].
}}

[[فائل:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|اٽلي ۾ واقع [[ڊولومائيٽس]] ھنن جبلن ۾ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي]]

'''الپس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Alps '''}} يورپ جو سڀ کان وڏو جبلن جو سلسلو  آھي جنھن جون قطارون ڪيترن کوڙ ملڪن ۾ ڦهليل آھن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Alps |encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide |date=2014 |publisher=Helicon |place=Abington, United Kingdom |url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0 |url-access=subscription }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ھي سلسلو ڏکڻ يورپ کي وچ يورپ ۽ اولھ يورپ کان ڌار ڪئي ٿو ۽ 1,200 ڪلوميٽرن تائين اٺ الپائين ملڪن ۾ ڦھليل آھن جن مان اولھ کان اوڀر پاسي فرانس، [[سوئٽزرلينڊ]]، اٽلي، موناڪو، ليچنسٽائين، آسٽريا، جرمني ۽ سلوانيا شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://www.alpconv.org/index_en &quot;Alpine Convention&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=2011-07-29 }}. ''Alpine Conferences''. Retrieved August 3, 2012&lt;/ref&gt;  

ھڪ ڪروڙ سال اڳ [[آفريڪا|آفريڪي]] زميني پليٽ ۽ [[يوريشيا]] واري زميني پليٽ ۾ ٽڪر ٿيڻ جي ڪري ھي جبل وجود ۾ آيا. ان ٽڪر جي شدت سان زمين ھيٺ گھتجڻ جي ڪري سمنڊ جي اندر وارا اونھا پھاڙ ٻاھر نڪري آيا ۽ ويڙھجي اوچا جبل بڻجي ويا جن ۾ مائونٽ بلانڪ ۽ ميٽرھارن واريون چوٽيون شامل آهن. مائونٽ بلانڪ [[فرانس]] ۽ [[اٽلي|اٽليءَ]] واري سرحد تي الپس جي سڀ کان اوچي چوٽي آھي جيڪا [[اوسط سامونڊي سطح مٿي|سمنڊ]] جي سطح کان 4,810 ميٽر يا 15,781 فٽ بلند آھي. الپس جون لڳ ڀڳ ھڪ سؤ چوٽيون چار ھزاري آھن يعني چار ھزار ميٽرن جي بلندي واريون آهن جن جو [[يُورَپ|يورپ]] جي موسم تي تمام گهڻو اثر آھي.

== تفصیل ==
الپائن آرڪ الهندي ميڊيٽرينين سمنڊ تي نيس کان وٺي ٽريسٽ تي ايڊرياٽڪ ۽ پنونیئن طاس جي شروعات ۾ ويانا تائين پکڙيل آهي. آفريڪي ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽس جي ٽڪرائجڻ سبب جبل لکين سالن ۾ ٺهي ويا. ان واقعي جي نتيجي ۾ انتهائي مختصر ٿيڻ جو نتيجو اهو ٿيو ته سامونڊي جبل جي جبلن جي چوٽيءَ تي اڀرڻ ۽ ڦاٽڻ سان، مونٽ بلانڪ ۽ ميٽر هورن وجود مان آھیا. مونٽ بلانڪ فرانسيسي۔اطالوي سرحد تي پکڙيل آهي ۽ 4,809 ميٽر (15,778 فوٽ) تي الپس ۾ بلند ترين جبل آهي. الپائن واري علائقي ۾ 4,000 ميٽر (13,000 فوٽ) کان مٿي 128 چوٽيون شامل آهن. سلسلي جي اوچائي ۽ سائيز يورپ ۾ آبهوا کي متاثر ڪري؛ جبلن ۾، ورن جي سطح تمام گھڻي مختلف آھي ۽ موسمي حالتون مختلف علائقن تي مشتمل آھن. جهنگلي جيوت جهڙوڪ مارخور (Ibex) 3,400 ميٽر (11,155 فٽ) جي بلندي تائين اونچين چوٽيءَ ۾ رهن ٿا ۽ ٻوٽا جهڙوڪ ايڊل ويس پٿر جي علائقن ۾ گهٽين ۽ اوچين بلندين تي وڌن ٿا. 

الپس ۾ انساني آباديءَ جا ثبوت پيلیوليٿڪ (Palaeolithic) دور ۾ واپس اچي وڃن ٿا. 1991ع ۾ آسٽريا-اطالوي سرحد تي هڪ گليشيئر تي هڪ ممي ٿيل انسان (&quot;Ötzi&quot;)، جيڪو 5,000 سال پراڻو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. ڇهين صدي ق.م. ۾ هیني بال خاص طور تي هاٿين جي هڪ رڍ سان الپس پار ڪيو ۽ رومن جي علائقي ۾ آباديون هيون. 1800ع ۾ نيپولين 40,000 جي لشڪر سان گڏ جبل جي هڪ لنگهه کي پار ڪيو. 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ فطرت پرستن، اديبن ۽ فنڪارن جي آمد نظر آئي، خاص طور تي، رومانويت پسند، ان کان پوءِ الپينزم جي سونهري دور ۾، جيئن جبل پرستن الپس جي چوٽين تي چڙهڻ شروع ڪيو. 

الپائن علائقي جي هڪ مضبوط ثقافتي سڃاڻپ آهي. روايتي طريقا جهڙوڪ زراعت، پنير ٺاهڻ، ۽ ڪاٺ جو ڪم اڃا تائين الپائن ڳوٺن ۾ ترقي ڪري ٿو. بهرحال، سياحتي صنعت 20ھین صدي جي شروعات ۾ وڌڻ شروع ڪيو ۽ عالمي جنگ II کان پوء خاص طور تي وڌايو، آخرڪار صديء جي آخر تائين غالب صنعت بڻجي ويو. 

سرمائي اولمپڪ رانديون سوئس، فرينچ، اطالوي، آسٽريا ۽ جرمن الپس ۾ منعقد ڪيا ويا آهن. 2010ع تائين، علائقو 14 ملين ماڻهن جو گهر آهي ۽ 120 ملين ساليانو سياح آهن.
 
==نالو==
==جاگرافي==
===لڪ=== 
===بلند ترين جبل===
===گليشيئر===
===نديون ۽ ڍنڍون===
==ارضيات== 
===معدنيات===
===موسم===
==ماحوليات== 
==تاريخ==
==سڀ کان وڏا الپائن شهر==
==الپائن ماڻهو ۽ ثقافت==
==سياحت==
==برفاني ڦاٽڻ/ برفاني سلائيڊ==
==ٽرانسپورٽ== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]]
* [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU-co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region
{{Subject bar|auto=1|Alps|Mountains|Geography|Europe|Austria|France|Germany|Hungary|Italy|Monaco|Slovenia|Switzerland}}
{{Authority control}}

[[زمرو:الپس]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جاگرافيائي صوبا]]
[[زمرو:اٽلي جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آسٽريا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:فرانس ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:جرمني ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اٽلي ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ليختنسٽائن ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:موناڪو ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلووينيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:آسٽريا]]
[[زمرو:فرانس]]
[[زمرو:جرمني]]
[[زمرو:هنگري]]
[[زمرو:اٽلي]]
[[زمرو:ليختنسٽائن]]
[[زمرو:موناڪو]]
[[زمرو:سلووينيا]]
[[زمرو:سوئٽزرلينڊ]]

[[Category:Mountain ranges of Hungary]]
[[Category:Mountain ranges of Italy]]
[[Category:Mountain ranges of Liechtenstein]]
[[Category:Mountain ranges of Monaco]]
[[Category:Mountain ranges of Slovenia]]
[[Category:Mountain ranges of Switzerland]]
[[Category:Physiographic provinces]]</text>
      <sha1>2czbdsgtev5h4v6j6jt9m26cpzetgsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جارج پنجون (برطانيا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49117</id>
    <revision>
      <id>411834</id>
      <parentid>403179</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15975" sha1="azog9ankjq7xwa3s33bncb4qzkige2k" xml:space="preserve">{{TAFI}}
{{Infobox royalty
| image = King George 1923 LCCN2014715558 (cropped).jpg
| caption = جارج پنجون 1923 ۾ 
| alt = George V is pale-eyed, grey-bearded, of slim build and wearing a uniform and medals
| reign = {{nowrap|6 مئي 1910&amp;nbsp;– 20 جنوري 1936}}
| coronation = 22 June 1911
| cor-type =  بادشاھ جارج پنجين ۽ راڻي ميري جي تاجپوشي
| coronation1 = 12 ڊسمبر 1911
| cor-type1 = {{nowrap|[[دھلي درٻار 1911 | شاھي درٻار]]}}
| succession = يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۽ ان جي قبضي وارن علائقن جو بادشاھ، ۽ انڊيا جو شھنشاھ
| predecessor1 = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]]
| successor1 = [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ اٺون]]
| reg-type1 = Prime&amp;nbsp;Ministers
| regent1=
| spouse = {{marriage|[[ميري آف ٽيڪ]]|6 جولاء  1893}}
| issue = {{ubl | [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ اٺون]] | [[جارج ڇھون (برطانيا)|جارج ڇھون]] |  [[ميري( ڪائونٽيس آف ھيئر وڊ)]] | [[پرنس ھينري (ڊيوڪ آف گلؤسيسٽر)]] | [[پرنس جارج، ڊيوڪ آف ڪينٽ]] | [[پرنس جان]]}}
| issue-link = #Issue
| full name = جارج فريڊرڪ ارنيسٽ البرٽ 
| house = {{plainlist|
* [[ونڊسر وارو گھراڻو|ونڊسر]] (  17  جولاءِ 
1917 کان)
* [[سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا وارو گھراڻو]]  (17 جولاءِ  1917)}}
| father = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]]
| mother = [[اليگزينڊرا آف ڊينمارڪ]] 
| birth_date = {{birth date|1865|6|3|df=y}}
| birth_place = [[مارلبرا ھائوس]]، [[لنڊن]] 
| death_date = {{Death date and age|1936|1|20|1865|6|3|df=yes}}
| death_place = [[سينڊرنگھم ھائوس]]، [[نارفاڪ]] 
| burial_date = 28  جنوري  1936
| burial_place = [[سينٽ جارج واري چيپل، ونڊسر ڪاسل]]
| signature = George V Signature.svg
| module      = {{Infobox military person | embed=yes
  | branch        = [[رائل نيوي]]
  | branch_label  = ملازمت
  | serviceyears  = 1877–1892 (ملازمت جو مدو )
  | rank          =  
  | servicenumber = &lt;!-- Do not use data from primary sources such as service records --&gt;
  | commands      =
* ''ٽارپيڊو بوٽ  79''
* {{HMS|Thrush|1889|6}}
* [[HMS Melampus (1890)|HMS ''Melampus'']]
}}
}}
'''جارج پنجون''' (George V)، پورو نالو، جارج فريڊرڪ ارنيسٽ البرٽ 3 جون 1865ع تي پيدا ٿيو ۽ 20 جنوري 1936ع تي وفات ڪيائين. پاڻ 6 مئي 1910ع کان پنھنجي وفات تائين گڏيل بادشاھت (UK) ۽ برطانوي ڪنٽرول وارن علائقن جو بادشاھ ۽ انڊيا جو شھنشاھ ھيو. پنھنجي ڏاڏي راڻي وڪٽوريا جي دؤر ۾ پيدا ٿيو. بادشاھ ٿيڻ کان اڳ بحري فوج ۾ ملازم ھيو ۽ پنھنجي ڀاء، البرٽ وڪٽر جي وفات کان پوءِ بادشاھ بڻيو. روسي بادشاھ [[نڪولس ٻيون]] ۽ جرمني جو بادشاھ [[ولھيم ٻيون]] ھن جا ماسات ھيا.

== شروعاتي تعليم ۽ ملازمت==

ھي 3 جون 1865 ۾ لنڊن جي  مارلبرا ھائوس ۾ پرنس آف ويلز  البرٽ ايڊورڊ جي گھر ۾ پيدا ٿيو سندس ماءُ پرنسيس آف ويلز ، اليگزينڊرا ھئي جنھن جو ھي ٻيون پٽ ھيو. ھن جو پيءُ راڻي وڪٽوريا جو وڏو پٽ هو ۽ ماء ڊينمارڪ جي بادشاھ [[ڪرسچين نائون]] جي وڏي نياڻي ھئي. 

[[فائل:King George V of the United Kingdom as a boy, 1870.jpg|thumb|left|upright|alt=Boy wearing a sailor suit|جارج پنجون 1870 ۾ جڏھن پنجن سالن جو هو]]

تخت جي وارثي م پنھنجي ڏاڏي وڪٽوريا کان پوء ھي ٽئين نمبر تي ھيو تنھن ڪري ھن جي بادشاھ ٿيڻ جي اميد ڪانہ ھئي. پھرين نمبر تي سندس پيءُ ۽ ٻئين نمبر تي سندس وڏو ڀاء تخت جو وارث ھيو. ٻنھي ڀائرن جي تعليم ۽ تربيت گڏ ٿي ھئي.&lt;ref&gt;Clay, p. 39; Sinclair, pp. 46–47&lt;/ref&gt; ٻئي ڀائر برطانيا جي رائل نيوي ۾ شامل ٿيا ۽ 1879 ۾  ٽي سال ڪيريبئن، ورجينيا،  ڏکڻ آمريڪا، آسٽريليا، مصر ۽ اوڀر ايشيا جو سفر ڪيو 1881 ۾ جارج جپان پڻ ويو جتي شھنشاھ ميجي ۽ راڻي ھاروڪو سان ملاقات ڪيائين.&lt;ref&gt;Keene, Donald ''Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852–1912 ''(Columbia University Press, 2002) pp. 350–351&lt;/ref&gt;

[[فائل:Kinggeorgev1928.jpg|thumb|left|upright|alt= جارج پنجون 1893 ۾]]

برطانوي بحريه ۾ ھن ڪيترائي سال پنھنجي چاچي پرنس الفريڊ، [[ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]] جي ڪمان ۾ [[مالٽا]] ۾ ڪم ڪيو. 1892 ۾ ھن جي ڀاء الفريڊ وڪٽر جي وفات بعد ھن جو تخت جي وارثي ۾ پيءُ بعد ٻيون نمبر ٿي ويو&lt;ref name=&quot;dnb&quot;&gt;[[Colin Matthew|Matthew, H. C. G.]] (September 2004; online edition May 2009) [http://www.oxforddnb.com/view/article/33369 &quot;George V (1865–1936)&quot;], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, {{doi|10.1093/ref:odnb/33369}}, retrieved 1 May 2010 (Subscription required)&lt;/ref&gt; جنھن ڪري ھن نوڪري ڇڏي ڏني. 24 مئي 1892 م راڻي وڪٽوريا کيس [[ڊيوڪ]] آف يارڪ، [[ارل]] آف انورنيس ۽ بئرن آف ڪلارني مقرر ڪيو&lt;ref&gt;Clay, p. 149&lt;/ref&gt; ھن پوء آئيني تاريخ تي جي آر ٽرنر کان سبق پرايا.&lt;ref&gt;Clay, p. 150; Rose, p. 35&lt;/ref&gt;.

==شادي ۽ اولاد==

نوڪري دوران مالٽا ۾ چاچي جي ڪمان ۾ رھڻ دوران چاچي پرنس الفريڊ جي ڌي[[ميري آف ايڊنبرگ]] سان پيار ٿي ويس  پر ان سان شادي لاء ھن جي ماء ۽ ميري آف ايڊنبرگ جي ماء مخالفت ڪئي جنھن بعد ميري آف ايڊنبرگ شادي جي آڇ قبول نہ ڪئي. 

[[فائل:Princess Mary of Teck wedding dress 1893 no2.jpg|thumb|right|جارج پنجون ۽ ميري ميري آف ٽيڪ شادي وقت]]

نومبر 1891 ۾ ھن جي وڏي ڀاء الفريڊ وڪٽر پنھنجي ماسات شھزادي وڪٽوريا ميري آف ٽيڪ سان مڱڻي ڪئي جيڪا  '''شھزادي مئي'',  جي نالي سان مشھور ھئي. پر مڱڻي کان ڏيڍ مھينو گذرڻ بعد  الفريڊ وڪٽر نمونيا جي ڪري گذاري ويو. ھڪ سال گذرڻ بعد جارج شھزادي مئي کي شادي جي آڇ ڪئي جيڪا ان قبول ڪئي اھڙي طرح 6 جولاء 1893 م لنڊن جي سينٽ جيمز پئليس ۾ سندن شادي ٿي. ۽ پوري زندگي انھن ھنن ھڪٻئي کي ارپيندي گذاري.
[[فائل:George, Duke of York, and his children.jpg|thumb|جارج پنجون 1899 ۾ پنھنجي اولاد: [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ]],  [[جارج ڇھون (برطانيا)|البرٽ]]۽  [[شھزادي ميري ، ڪائونٽيس آف ھئرووڊ|ميري]] سان گڏ]]

شھزادي مئي مان ھن کي پنج پٽ: ايڊورڊ اٺون، جان، جارج ڇھون،  جارج ڊيوڪ آف ڪينٽ ۽ ھينري ۽ ھڪ نياڻي ميري اولاد ھئي. رڊولف چرچل لکيو آهي تہ ھن جو پنھنجي اولاد تي ڪافي رعوب ھوندو ھو ۽ پاڻ وري زال جي رعب ۾ ھوندو ھو&lt;ref&gt;Rose, pp. 53–57; Sinclair, p. 93 ''ff''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers, ch. 18&lt;/ref&gt;.1901 م شھزادو جارج ۽ شھزادي مئي برٽش ايمپائر جو دؤرو ڪيو.

==پرنس آف ويلز==
22 جنوري 1901 م راڻي وڪٽوريا وفات ڪري وئي ۽ جارج جو پيءُ [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]] بادشاھ ٿيو. ھن کي ڊيوڪ آف ڪارنوال جو رتبو پڻ مليو ۽ ھي پوء ڊيوڪ آف يارڪ ۽ ڪارنوال سڏجڻ لڳو&lt;ref&gt;Rose, pp. 44–45&lt;/ref&gt;. اھي جبرالٽر، پورٽ سعيد، عدن، سيلون، سنگاپور، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ماريشس، ڏکڻ آمريڪا، ڪئناڊا، نيو فائونڊ لينڊ ڪالوني گھميا. 

[[فائل:Duke of York at Montreal and Quebec 1901.ogv|thumb|left|alt= 1901 ۾ جارج ڪيوبڪ ۽ مونٽريال جي دؤري دوران فوجي لباس ۾  گارڊ آف آنر جو معائنو ڪندي.]]

آسٽريليا ۾ گڏيل دولت (دولت مشترڪہ) جي قيام بعد پارليامينٽ جي پھرين اجلاس جي شروعات ھن کان ڪرائي وئي&lt;ref&gt;Rose, pp. 43–44&lt;/ref&gt;.

[[فائل:Opening of the first parliament.jpg|thumb| ھڪ پينٽنگ ۾ ڊيوڪ جارج 9 مئي 1901 م آسٽريليا جي پارليامينٽ جي پھرين اجلاس جي شروعات وقت ڏيکاريل]]

9 ڊسمبر 1901 ۾ کيس پرنس آف ويلز ۽ ارل آف چيسٽر جو رتبو مليو&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=27375 |date=9 November 1901 |page=7289}} &lt;/ref&gt;. راڻي وڪٽوريا پنھنجي پٽ ايڊورڊ ستون کي سرڪاري معاملن کان پري رکيو ھو ان جي ابتڙ ھن ايڊورڊ ھن کي سرڪاري معاملن ۾ شامل ڪري مستقبل جي ذميواري لاء تيار ڪيو ۽ کيس ھر سرڪاري رڪارڊ ڏسڻ جي اجازت ڏني &lt;ref&gt; Clay, p. 244; Rose, p. 52
&lt;/ref&gt;. نومبر 1905 کان مارچ 1906 تائين شھزادي جارج ۽ شھزادي مئي 
برٽش انڊيا جو دؤرو ڪيو جتي ماڻھن انگريزن جي نسلي برتري ۽ مقامي ماڻھن جي حڪومت ۾ شراڪت جي تحريڪ جي ڪري ساڻس نفرت جو اظھار ڪيو&lt;ref&gt;Rose, pp. 61–66&lt;/ref&gt;. انڊيا کان واپسي م اسپين آيا جتي جارج پنھنجي ماسات وڪٽوريا ايوجيني آف بيٽنبرگ جي اسپين جي بادشاهه [[الفونسو تيرھون (اسپين)|الفونسو تيرھون]] سان شادي م شرڪت ڪئي. شادي دؤران شاھي بگي تي ماتو مورال نالي ھڪ انارڪسٽ بم اڇلايو جنھن ۾ بگي جو ڊرائيور ۽ ڪجهه روڊ تي بيٺل ماڻھو مارجي ويا پر گھوٽ ۽ ڪنوار بچي ويا.برطانيا واپسي کان ھڪ ھفتو پوء ناروي جي بادشاھ [[ھاڪون ستون (ناروي)|ھاڪون ستون]] جي تاجپوشي م شرڪت لاءِ اوڏانهن ويا.

==بادشاھ ۽ شھنشاھ==
[[فائل:1914 Sydney Half Sovereign - George V.jpg|thumb|upright|
alt=| سونو سڪو جنھن تي جارج پنجون جي مورت ٺھيل]]

6 مئي 1910 ۾ ايڊورڊ ستون وفات ڪري ويو ۽ جارج پنجون يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۽ ان جي غلبي وارن علائقن جو بادشاھ ۽ برٽش انڊيا جو شھنشاھ ٿيو ۽ سندس زال راڻي ميري سڏجڻ لڳي&lt;ref&gt;Pope-Hennessy, p. 421; Rose, pp. 75–76&lt;/ref&gt;. 1911 م بادشاھ ۽ راڻي انڊيا گھمڻ ويا جتي دھلي جي درٻار ۾ ھڪ تقريب م شرڪت ڪئي جنھن م برٽش انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ ڪلڪتي مان دھلي منتقل ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ھي واحد بادشاھ ھيو جنھن برٽش انڊيا جو دؤرو ڪيو. ھن نيپال م ڏھ ڏينھن شڪار دوران 21 چيتا ۽ 8 گينڊا ۽ رڇ ماريا ھيا&lt;ref&gt;Rose, p. 136&lt;/ref&gt;. ھي وڏو نشانچي ھيو&lt;ref&gt;Rose, pp. 39–40&lt;/ref&gt;. 18 ڊسمبر 1913 تي ھن ڇھڻن ڪلاڪن ۾ ھڪ ھزار چڪور ماريا ھيا.ھن ھر ويھن سيڪنڊن ۾ ھڪ چڪور ماريو.

[[فائل:India Before the First World War; George V and Queen Mary at Delhi Durbar Q107150.jpg|thumb|left| 1911 م جارج پنجون ء راڻي ميري دھلي جي درٻار ۾]]

ھي سياسي بيچينيءَ واري دور ۾ بادشاھي ۾ آيو&lt;ref&gt;Rose, p. 115&lt;/ref&gt;. مئي 1922 م ھي بيلجيم ۽ اتر فرانس جو دورو ڪيو&lt;ref&gt;Pinney, Thomas (ed.) (1990) [https://books.google.com/books?id=nwTzaglOEHgC&amp;pg=PA120 ''The Letters of Rudyard Kipling 1920–30'', Vol. 5], University of Iowa Press, note 1, p. 120, {{ISBN|978-0-87745-898-2}}&lt;/ref&gt;.1923 ۾ اٽلي جي دوري تي ويو.  پھرين جنگ عظيم کان اڳ يورپ جي مختلف ملڪن ۾ بادشاھن جو راڄ ھيو جن م اڪثر جارج جا عزيز ھيا. پر پھرين جنگ عظيم ۽ ان کان پوءِ جي يورپ ۾ روس، جرمني، يونان، آسٽريا ۽ اسپين ۾ بادشاھتن جو خاتمو ٿي چڪو ھو. آئرلينڊ م جنگ آزادي ڇڙي چڪي ھئي جتي وزيراعظم [[ڊيوڊ لائڊ جارج]] جي خونخرابي واري پاليسي تي ھن پنھنجي ڳڻتي جو اظھار پڻ ڪيو&lt;ref&gt;Nicolson, p. 347; Rose, pp. 238–241; Sinclair, p. 114&lt;/ref&gt;.

[[فائل:Royal broadcast, Christmas 1934 (Our Generation, 1938).jpg|thumb|left|1934 ۾ ڪرسمس جي موقعي تي ريڊيو تي تقرير ڪندي]]

ھن جا پنھنجي وڏي پٽ ۽ تخت جي وارث ايڊورڊ اٺون سان پوئين دور ۾ تعلقات بگڙيل رھيا. ايڊورڊ جا شادي شده عورتن سان معاشقا ان بگاڙ جو وڏو سبب ھيا. ھن کي پنھنجو ٻيون نمبر پٽ جارج ڇھون ۽ وڏي پوٽي ايلزبيٿ ٻين موزون لڳندا ھيا. ايلزبيٿ کي ھي پيار مان '''لليبيٽ''' سڏيندو هو ۽ ھوءَ بہ شفقت جي ڪري کيس '''ڏاڏو انگلينڊ''' سڏيندي هئي&lt;ref&gt;{{citation|last=Pimlott|first=Ben|authorlink=Ben Pimlott|title=The Queen|publisher=John Wiley and Sons, Inc|year=1996|isbn=978-0-471-19431-6}}&lt;/ref&gt;.

==آخري ڏينھن ۽ وفات==

[[فائل:Arthur Stockdale Cope - George V 1933.jpg|thumb|]]

ھي 28 آڪٽوبر 1915 فرانس م فوجين جو جائزو وٺڻ وقت گھوڙي جي گھ ڪرڻ تي گھوڙي تان ڪري زخمي ٿيو هو، ان کان علاوہ ھن ڏاڍي تماڪ نوشي ڪئي ھئي جنھن ڪري ھن کي دم جي تڪليف رھندي ھئي. ان تڪليف جي ڪري آخري ڏينھن م کيس آڪسيجن پڻ ڏني ويندي ھئي.&lt;ref&gt;{{citation|last=Roberts|first=Andrew|authorlink=Andrew Roberts (historian)|editor=[[Antonia Fraser]]|title=The House of Windsor |publisher=Cassell and Co|location=London|year=2000|page=36|isbn=978-0-304-35406-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|last=Ashley|first=Mike|authorlink=Mike Ashley (writer)|title=The Mammoth Book of British Kings and Queens|publisher=Robinson Publishing|location=London|year=1998|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rose, pp. 360–361 &lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{citation|last=Bradford|first=Sarah|title=King George&amp;nbsp;VI|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|year=1989|isbn=978-0-297-79667-1|page=149}}&lt;/ref&gt; 1935  ۾ سندس ڀيڻ وڪٽوريا جي موت کيس اداس ڪري ڇڏيو.15 جنوري 1936 ۾ کيس ٿڌ لڳڻ جي ڪري سينڊرنگھم محل جي ڪمري ۾ سمھاريو ويو ۽ فوت ٿيڻ تائين ان ڪمري ۾ ئي رھيو.&lt;ref&gt;Pope-Hennessy, p. 558&lt;/ref&gt; 21 جنوري 1936 ۾ وفات ڪري ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بادشاهه]]
[[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1865ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1936ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>azog9ankjq7xwa3s33bncb4qzkige2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411835</id>
      <parentid>411834</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16023" sha1="hgptcejjsk1cq17wmm190hkoblxhbhj" xml:space="preserve">{{TAFI}}
{{Infobox royalty
| image = King George 1923 LCCN2014715558 (cropped).jpg
| caption = جارج پنجون 1923 ۾ 
| alt = George V is pale-eyed, grey-bearded, of slim build and wearing a uniform and medals
| reign = {{nowrap|6 مئي 1910&amp;nbsp;– 20 جنوري 1936}}
| coronation = 22 June 1911
| cor-type =  بادشاھ جارج پنجين ۽ راڻي ميري جي تاجپوشي
| coronation1 = 12 ڊسمبر 1911
| cor-type1 = {{nowrap|[[دھلي درٻار 1911 | شاھي درٻار]]}}
| succession = يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۽ ان جي قبضي وارن علائقن جو بادشاھ، ۽ انڊيا جو شھنشاھ
| predecessor1 = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]]
| successor1 = [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ اٺون]]
| reg-type1 = Prime&amp;nbsp;Ministers
| regent1=
| spouse = {{marriage|[[ميري آف ٽيڪ]]|6 جولاء  1893}}
| issue = {{ubl | [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ اٺون]] | [[جارج ڇھون (برطانيا)|جارج ڇھون]] |  [[ميري( ڪائونٽيس آف ھيئر وڊ)]] | [[پرنس ھينري (ڊيوڪ آف گلؤسيسٽر)]] | [[پرنس جارج، ڊيوڪ آف ڪينٽ]] | [[پرنس جان]]}}
| issue-link = #Issue
| full name = جارج فريڊرڪ ارنيسٽ البرٽ 
| house = {{plainlist|
* [[ونڊسر وارو گھراڻو|ونڊسر]] (  17  جولاءِ 
1917 کان)
* [[سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا وارو گھراڻو]]  (17 جولاءِ  1917)}}
| father = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]]
| mother = [[اليگزينڊرا آف ڊينمارڪ]] 
| birth_date = {{birth date|1865|6|3|df=y}}
| birth_place = [[مارلبرا ھائوس]]، [[لنڊن]] 
| death_date = {{Death date and age|1936|1|20|1865|6|3|df=yes}}
| death_place = [[سينڊرنگھم ھائوس]]، [[نارفاڪ]] 
| burial_date = 28  جنوري  1936
| burial_place = [[سينٽ جارج واري چيپل، ونڊسر ڪاسل]]
| signature = George V Signature.svg
| module      = {{Infobox military person | embed=yes
  | branch        = [[رائل نيوي]]
  | branch_label  = ملازمت
  | serviceyears  = 1877–1892 (ملازمت جو مدو )
  | rank          =  
  | servicenumber = &lt;!-- Do not use data from primary sources such as service records --&gt;
  | commands      =
* ''ٽارپيڊو بوٽ  79''
* {{HMS|Thrush|1889|6}}
* [[HMS Melampus (1890)|HMS ''Melampus'']]
}}
}}
'''جارج پنجون''' (George V)، پورو نالو، جارج فريڊرڪ ارنيسٽ البرٽ 3 جون 1865ع تي پيدا ٿيو ۽ 20 جنوري 1936ع تي وفات ڪيائين. پاڻ 6 مئي 1910ع کان پنھنجي وفات تائين گڏيل بادشاھت (UK) ۽ برطانوي ڪنٽرول وارن علائقن جو بادشاھ ۽ انڊيا جو شھنشاھ ھيو. پنھنجي ڏاڏي راڻي وڪٽوريا جي دؤر ۾ پيدا ٿيو. بادشاھ ٿيڻ کان اڳ بحري فوج ۾ ملازم ھيو ۽ پنھنجي ڀاء، البرٽ وڪٽر جي وفات کان پوءِ بادشاھ بڻيو. روسي بادشاھ [[نڪولس ٻيون]] ۽ جرمني جو بادشاھ [[ولھيم ٻيون]] ھن جا ماسات ھيا.

== شروعاتي تعليم ۽ ملازمت==

ھي 3 جون 1865 ۾ لنڊن جي  مارلبرا ھائوس ۾ پرنس آف ويلز  البرٽ ايڊورڊ جي گھر ۾ پيدا ٿيو سندس ماءُ پرنسيس آف ويلز ، اليگزينڊرا ھئي جنھن جو ھي ٻيون پٽ ھيو. ھن جو پيءُ راڻي وڪٽوريا جو وڏو پٽ هو ۽ ماء ڊينمارڪ جي بادشاھ [[ڪرسچين نائون]] جي وڏي نياڻي ھئي. 

[[فائل:King George V of the United Kingdom as a boy, 1870.jpg|thumb|left|upright|alt=Boy wearing a sailor suit|جارج پنجون 1870 ۾ جڏھن پنجن سالن جو هو]]

تخت جي وارثي م پنھنجي ڏاڏي وڪٽوريا کان پوء ھي ٽئين نمبر تي ھيو تنھن ڪري ھن جي بادشاھ ٿيڻ جي اميد ڪانہ ھئي. پھرين نمبر تي سندس پيءُ ۽ ٻئين نمبر تي سندس وڏو ڀاء تخت جو وارث ھيو. ٻنھي ڀائرن جي تعليم ۽ تربيت گڏ ٿي ھئي.&lt;ref&gt;Clay, p. 39; Sinclair, pp. 46–47&lt;/ref&gt; ٻئي ڀائر برطانيا جي رائل نيوي ۾ شامل ٿيا ۽ 1879 ۾  ٽي سال ڪيريبئن، ورجينيا،  ڏکڻ آمريڪا، آسٽريليا، مصر ۽ اوڀر ايشيا جو سفر ڪيو 1881 ۾ جارج جپان پڻ ويو جتي شھنشاھ ميجي ۽ راڻي ھاروڪو سان ملاقات ڪيائين.&lt;ref&gt;Keene, Donald ''Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852–1912 ''(Columbia University Press, 2002) pp. 350–351&lt;/ref&gt;

[[فائل:Kinggeorgev1928.jpg|thumb|left|upright|alt= جارج پنجون 1893 ۾]]

برطانوي بحريه ۾ ھن ڪيترائي سال پنھنجي چاچي پرنس الفريڊ، [[ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]] جي ڪمان ۾ [[مالٽا]] ۾ ڪم ڪيو. 1892 ۾ ھن جي ڀاء الفريڊ وڪٽر جي وفات بعد ھن جو تخت جي وارثي ۾ پيءُ بعد ٻيون نمبر ٿي ويو&lt;ref name=&quot;dnb&quot;&gt;[[Colin Matthew|Matthew, H. C. G.]] (September 2004; online edition May 2009) [http://www.oxforddnb.com/view/article/33369 &quot;George V (1865–1936)&quot;], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, {{doi|10.1093/ref:odnb/33369}}, retrieved 1 May 2010 (Subscription required)&lt;/ref&gt; جنھن ڪري ھن نوڪري ڇڏي ڏني. 24 مئي 1892 م راڻي وڪٽوريا کيس [[ڊيوڪ]] آف يارڪ، [[ارل]] آف انورنيس ۽ بئرن آف ڪلارني مقرر ڪيو&lt;ref&gt;Clay, p. 149&lt;/ref&gt; ھن پوء آئيني تاريخ تي جي آر ٽرنر کان سبق پرايا.&lt;ref&gt;Clay, p. 150; Rose, p. 35&lt;/ref&gt;.

==شادي ۽ اولاد==

نوڪري دوران مالٽا ۾ چاچي جي ڪمان ۾ رھڻ دوران چاچي پرنس الفريڊ جي ڌي[[ميري آف ايڊنبرگ]] سان پيار ٿي ويس  پر ان سان شادي لاء ھن جي ماء ۽ ميري آف ايڊنبرگ جي ماء مخالفت ڪئي جنھن بعد ميري آف ايڊنبرگ شادي جي آڇ قبول نہ ڪئي. 

[[فائل:Princess Mary of Teck wedding dress 1893 no2.jpg|thumb|right|جارج پنجون ۽ ميري ميري آف ٽيڪ شادي وقت]]

نومبر 1891 ۾ ھن جي وڏي ڀاء الفريڊ وڪٽر پنھنجي ماسات شھزادي وڪٽوريا ميري آف ٽيڪ سان مڱڻي ڪئي جيڪا  '''شھزادي مئي'',  جي نالي سان مشھور ھئي. پر مڱڻي کان ڏيڍ مھينو گذرڻ بعد  الفريڊ وڪٽر نمونيا جي ڪري گذاري ويو. ھڪ سال گذرڻ بعد جارج شھزادي مئي کي شادي جي آڇ ڪئي جيڪا ان قبول ڪئي اھڙي طرح 6 جولاء 1893 م لنڊن جي سينٽ جيمز پئليس ۾ سندن شادي ٿي. ۽ پوري زندگي انھن ھنن ھڪٻئي کي ارپيندي گذاري.
[[فائل:George, Duke of York, and his children.jpg|thumb|جارج پنجون 1899 ۾ پنھنجي اولاد: [[ايڊورڊ اٺون (برطانيا)|ايڊورڊ]],  [[جارج ڇھون (برطانيا)|البرٽ]]۽  [[شھزادي ميري ، ڪائونٽيس آف ھئرووڊ|ميري]] سان گڏ]]

شھزادي مئي مان ھن کي پنج پٽ: ايڊورڊ اٺون، جان، جارج ڇھون،  جارج ڊيوڪ آف ڪينٽ ۽ ھينري ۽ ھڪ نياڻي ميري اولاد ھئي. رڊولف چرچل لکيو آهي تہ ھن جو پنھنجي اولاد تي ڪافي رعوب ھوندو ھو ۽ پاڻ وري زال جي رعب ۾ ھوندو ھو&lt;ref&gt;Rose, pp. 53–57; Sinclair, p. 93 ''ff''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers, ch. 18&lt;/ref&gt;.1901 م شھزادو جارج ۽ شھزادي مئي برٽش ايمپائر جو دؤرو ڪيو.

==پرنس آف ويلز==
22 جنوري 1901 م راڻي وڪٽوريا وفات ڪري وئي ۽ جارج جو پيءُ [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)|ايڊورڊ ستون]] بادشاھ ٿيو. ھن کي ڊيوڪ آف ڪارنوال جو رتبو پڻ مليو ۽ ھي پوء ڊيوڪ آف يارڪ ۽ ڪارنوال سڏجڻ لڳو&lt;ref&gt;Rose, pp. 44–45&lt;/ref&gt;. اھي جبرالٽر، پورٽ سعيد، عدن، سيلون، سنگاپور، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، ماريشس، ڏکڻ آمريڪا، ڪئناڊا، نيو فائونڊ لينڊ ڪالوني گھميا. 

[[فائل:Duke of York at Montreal and Quebec 1901.ogv|thumb|left|alt= 1901 ۾ جارج ڪيوبڪ ۽ مونٽريال جي دؤري دوران فوجي لباس ۾  گارڊ آف آنر جو معائنو ڪندي.]]

آسٽريليا ۾ گڏيل دولت (دولت مشترڪہ) جي قيام بعد پارليامينٽ جي پھرين اجلاس جي شروعات ھن کان ڪرائي وئي&lt;ref&gt;Rose, pp. 43–44&lt;/ref&gt;.

[[فائل:Opening of the first parliament.jpg|thumb| ھڪ پينٽنگ ۾ ڊيوڪ جارج 9 مئي 1901 م آسٽريليا جي پارليامينٽ جي پھرين اجلاس جي شروعات وقت ڏيکاريل]]

9 ڊسمبر 1901 ۾ کيس پرنس آف ويلز ۽ ارل آف چيسٽر جو رتبو مليو&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=27375 |date=9 November 1901 |page=7289}} &lt;/ref&gt;. راڻي وڪٽوريا پنھنجي پٽ ايڊورڊ ستون کي سرڪاري معاملن کان پري رکيو ھو ان جي ابتڙ ھن ايڊورڊ ھن کي سرڪاري معاملن ۾ شامل ڪري مستقبل جي ذميواري لاء تيار ڪيو ۽ کيس ھر سرڪاري رڪارڊ ڏسڻ جي اجازت ڏني &lt;ref&gt; Clay, p. 244; Rose, p. 52
&lt;/ref&gt;. نومبر 1905 کان مارچ 1906 تائين شھزادي جارج ۽ شھزادي مئي 
برٽش انڊيا جو دؤرو ڪيو جتي ماڻھن انگريزن جي نسلي برتري ۽ مقامي ماڻھن جي حڪومت ۾ شراڪت جي تحريڪ جي ڪري ساڻس نفرت جو اظھار ڪيو&lt;ref&gt;Rose, pp. 61–66&lt;/ref&gt;. انڊيا کان واپسي م اسپين آيا جتي جارج پنھنجي ماسات وڪٽوريا ايوجيني آف بيٽنبرگ جي اسپين جي بادشاهه [[الفونسو تيرھون (اسپين)|الفونسو تيرھون]] سان شادي م شرڪت ڪئي. شادي دؤران شاھي بگي تي ماتو مورال نالي ھڪ انارڪسٽ بم اڇلايو جنھن ۾ بگي جو ڊرائيور ۽ ڪجهه روڊ تي بيٺل ماڻھو مارجي ويا پر گھوٽ ۽ ڪنوار بچي ويا.برطانيا واپسي کان ھڪ ھفتو پوء ناروي جي بادشاھ [[ھاڪون ستون (ناروي)|ھاڪون ستون]] جي تاجپوشي م شرڪت لاءِ اوڏانهن ويا.

==بادشاھ ۽ شھنشاھ==
[[فائل:1914 Sydney Half Sovereign - George V.jpg|thumb|upright|
alt=| سونو سڪو جنھن تي جارج پنجون جي مورت ٺھيل]]

6 مئي 1910 ۾ ايڊورڊ ستون وفات ڪري ويو ۽ جارج پنجون يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۽ ان جي غلبي وارن علائقن جو بادشاھ ۽ برٽش انڊيا جو شھنشاھ ٿيو ۽ سندس زال راڻي ميري سڏجڻ لڳي&lt;ref&gt;Pope-Hennessy, p. 421; Rose, pp. 75–76&lt;/ref&gt;. 1911 م بادشاھ ۽ راڻي انڊيا گھمڻ ويا جتي دھلي جي درٻار ۾ ھڪ تقريب م شرڪت ڪئي جنھن م برٽش انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ ڪلڪتي مان دھلي منتقل ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ھي واحد بادشاھ ھيو جنھن برٽش انڊيا جو دؤرو ڪيو. ھن نيپال م ڏھ ڏينھن شڪار دوران 21 چيتا ۽ 8 گينڊا ۽ رڇ ماريا ھيا&lt;ref&gt;Rose, p. 136&lt;/ref&gt;. ھي وڏو نشانچي ھيو&lt;ref&gt;Rose, pp. 39–40&lt;/ref&gt;. 18 ڊسمبر 1913 تي ھن ڇھڻن ڪلاڪن ۾ ھڪ ھزار چڪور ماريا ھيا.ھن ھر ويھن سيڪنڊن ۾ ھڪ چڪور ماريو.

[[فائل:India Before the First World War; George V and Queen Mary at Delhi Durbar Q107150.jpg|thumb|left| 1911 م جارج پنجون ء راڻي ميري دھلي جي درٻار ۾]]

ھي سياسي بيچينيءَ واري دور ۾ بادشاھي ۾ آيو&lt;ref&gt;Rose, p. 115&lt;/ref&gt;. مئي 1922 م ھي بيلجيم ۽ اتر فرانس جو دورو ڪيو&lt;ref&gt;Pinney, Thomas (ed.) (1990) [https://books.google.com/books?id=nwTzaglOEHgC&amp;pg=PA120 ''The Letters of Rudyard Kipling 1920–30'', Vol. 5], University of Iowa Press, note 1, p. 120, {{ISBN|978-0-87745-898-2}}&lt;/ref&gt;.1923 ۾ اٽلي جي دوري تي ويو.  پھرين جنگ عظيم کان اڳ يورپ جي مختلف ملڪن ۾ بادشاھن جو راڄ ھيو جن م اڪثر جارج جا عزيز ھيا. پر پھرين جنگ عظيم ۽ ان کان پوءِ جي يورپ ۾ روس، جرمني، يونان، آسٽريا ۽ اسپين ۾ بادشاھتن جو خاتمو ٿي چڪو ھو. آئرلينڊ م جنگ آزادي ڇڙي چڪي ھئي جتي وزيراعظم [[ڊيوڊ لائڊ جارج]] جي خونخرابي واري پاليسي تي ھن پنھنجي ڳڻتي جو اظھار پڻ ڪيو&lt;ref&gt;Nicolson, p. 347; Rose, pp. 238–241; Sinclair, p. 114&lt;/ref&gt;.

[[فائل:Royal broadcast, Christmas 1934 (Our Generation, 1938).jpg|thumb|left|1934 ۾ ڪرسمس جي موقعي تي ريڊيو تي تقرير ڪندي]]

ھن جا پنھنجي وڏي پٽ ۽ تخت جي وارث ايڊورڊ اٺون سان پوئين دور ۾ تعلقات بگڙيل رھيا. ايڊورڊ جا شادي شده عورتن سان معاشقا ان بگاڙ جو وڏو سبب ھيا. ھن کي پنھنجو ٻيون نمبر پٽ جارج ڇھون ۽ وڏي پوٽي ايلزبيٿ ٻين موزون لڳندا ھيا. ايلزبيٿ کي ھي پيار مان '''لليبيٽ''' سڏيندو هو ۽ ھوءَ بہ شفقت جي ڪري کيس '''ڏاڏو انگلينڊ''' سڏيندي هئي&lt;ref&gt;{{citation|last=Pimlott|first=Ben|authorlink=Ben Pimlott|title=The Queen|publisher=John Wiley and Sons, Inc|year=1996|isbn=978-0-471-19431-6}}&lt;/ref&gt;.

==آخري ڏينھن ۽ وفات==

[[فائل:Arthur Stockdale Cope - George V 1933.jpg|thumb|]]

ھي 28 آڪٽوبر 1915 فرانس م فوجين جو جائزو وٺڻ وقت گھوڙي جي گھ ڪرڻ تي گھوڙي تان ڪري زخمي ٿيو هو، ان کان علاوہ ھن ڏاڍي تماڪ نوشي ڪئي ھئي جنھن ڪري ھن کي دم جي تڪليف رھندي ھئي. ان تڪليف جي ڪري آخري ڏينھن م کيس آڪسيجن پڻ ڏني ويندي ھئي.&lt;ref&gt;{{citation|last=Roberts|first=Andrew|authorlink=Andrew Roberts (historian)|editor=[[Antonia Fraser]]|title=The House of Windsor |publisher=Cassell and Co|location=London|year=2000|page=36|isbn=978-0-304-35406-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|last=Ashley|first=Mike|authorlink=Mike Ashley (writer)|title=The Mammoth Book of British Kings and Queens|publisher=Robinson Publishing|location=London|year=1998|page=699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rose, pp. 360–361 &lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{citation|last=Bradford|first=Sarah|title=King George&amp;nbsp;VI|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|year=1989|isbn=978-0-297-79667-1|page=149}}&lt;/ref&gt; 1935  ۾ سندس ڀيڻ وڪٽوريا جي موت کيس اداس ڪري ڇڏيو.15 جنوري 1936 ۾ کيس ٿڌ لڳڻ جي ڪري سينڊرنگھم محل جي ڪمري ۾ سمھاريو ويو ۽ فوت ٿيڻ تائين ان ڪمري ۾ ئي رھيو.&lt;ref&gt;Pope-Hennessy, p. 558&lt;/ref&gt; 21 جنوري 1936 ۾ وفات ڪري ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بادشاهه جارج پنجون]]
[[زمرو:بادشاهه]]
[[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1865ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1936ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>hgptcejjsk1cq17wmm190hkoblxhbhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>راڻي وڪٽوريا (برطانيا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49121</id>
    <revision>
      <id>411825</id>
      <parentid>403187</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3596" sha1="0d4557bv7lytsc2s3n8kdx7l46invkr" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name            = وڪٽوريا
| image           = Queen Victoria by Bassano.jpg
| alt             = Photograph of Queen Victoria, 1882
| caption         = وڪٽوريا 1882ع ۾ 
| succession      = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] جي راڻي
| moretext        = 
| reign           = {{nowrap|20 جون 1837&amp;nbsp;– 22 جنوري  1901}}
| coronation      = 28 جون  1838
| cor-type        =  راڻي وڪٽوريا جي تاجپوشي
| predecessor     = [[وليم چوٿون (برطانيا)|وليم چوٿون]]
| regent          = 
| reg-type        = 
| successor       = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| reign1          = 1 May 1876&amp;nbsp;– 22  جنوري 1901
| coronation1     = 1 جنوري  1877
| cor-type1       = {{nowrap|[[دھلي درٻار ،1877|شاھي درٻار دھلي]]}}
| succession1     =ايمپرر يا  ايمپريس
| successor1      = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| birth_name      =  شھزادي اليگزينڊرينہ وڪٽوريا آف ڪينٽ
| birth_date      = 24  مئي 1819
| birth_place     = [[ڪينسنگٽن محل]], لنڊن ، انگلينڊ
| death_date      = {{death date and age|1901|1|22|1819|5|24|df=yes}}
| death_place     = [[اوسبورن ھائوس]]، [[وائٽ وارو ٻيٽ]] 
| burial_date  = 4 فيبروري  1901
| burial_place = [[فراگمور عجائب گھر]], [[ونڊسر]] [[برڪشاير]] 
| spouse          = {{marriage|[[البرٽ آف سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا]]|10 فيبروري  1840|14 ڊسمبر  1861|reason=died}}
| issue           = {{unbulleted list | [[وڪٽوريا (,جرمن ملڪہ)]] | [[ايڊورڊ ستون]] | [[ايلس، گرينڊ ڊچيس آف ھيسي]] | [[الفريڊ]] | [[شھزادي ھيلينا]] | [[شھزادي لائوزي]] | [[آرٿر]] | [[ليپولڊ]]  | [[شھزادي بيٽرس]]}}
| issue-link      = #Issue
| religion        = [[پروٽيسٽنٽ]]
| full name       = اليگزينڊرينہ وڪٽوريا 
| house           = [[ھينوور گھراڻو]]
| father          = [[ايڊورڊ، ڊيوڪ آف ڪينٽ اينڊ اسٽريٿيئرن]]
| mother          = [[شھزادي وڪٽوريا آف سئڪس-ڪوبرگ سعالفيلڊ]]
| signature       = Queen Victoria Signature.svg
}}
'''اليگزينڊرينا وڪٽوريا''' (Alexandrina Victoria) جيڪا 24 مئي 1819ع ۾ ڄائي ۽ 22 جنوري 1901ع ۾ وفات ڪري وئي جيڪا 20 جنوري 1837ع کان مرڻ گھڙيءَ تائين برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي ملڪہ ھئي. ھن پھرين مئي 1876ع ۾  پاڻ کي برٽش انڊيا جي ايمپريس پڻ سڏائڻ شروع ڪيو. برٽش انڊيا جي ايمپريس ھئي. ھن جو 63 سالن ۽ ست مھينن جو دؤر وڪٽورين دؤر سڏبو آهي. جيڪو برطانوي بادشاھن ۾ سڀ کان وڏو دؤر ھيو. ھي بادشاھ جارج ٽيون جي پوٽي ۽ ايڊورڊ آگسٽس جي ڌيءَ ھئي جيڪو ڊيوڪ آف ڪينٽ ھيو جيڪي ٻئي 1820ع ۾ وفات ڪري ويا. ھن جي چاچي بادشاھ وليم چوٿون جي وفات بعد ارڙھن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺي. ھن 1840ع ۾ پنھنجي سؤٽ البرٽ سان شادي ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي ايلزبٿ ٻين]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1819ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1901ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>0d4557bv7lytsc2s3n8kdx7l46invkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411826</id>
      <parentid>411825</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3591" sha1="jobqqbxesj1sg37vr195y5nzps4mck5" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name            = وڪٽوريا
| image           = Queen Victoria by Bassano.jpg
| alt             = Photograph of Queen Victoria, 1882
| caption         = وڪٽوريا 1882ع ۾ 
| succession      = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] جي راڻي
| moretext        = 
| reign           = {{nowrap|20 جون 1837&amp;nbsp;– 22 جنوري  1901}}
| coronation      = 28 جون  1838
| cor-type        =  راڻي وڪٽوريا جي تاجپوشي
| predecessor     = [[وليم چوٿون (برطانيا)|وليم چوٿون]]
| regent          = 
| reg-type        = 
| successor       = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| reign1          = 1 May 1876&amp;nbsp;– 22  جنوري 1901
| coronation1     = 1 جنوري  1877
| cor-type1       = {{nowrap|[[دھلي درٻار ،1877|شاھي درٻار دھلي]]}}
| succession1     =ايمپرر يا  ايمپريس
| successor1      = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| birth_name      =  شھزادي اليگزينڊرينہ وڪٽوريا آف ڪينٽ
| birth_date      = 24  مئي 1819
| birth_place     = [[ڪينسنگٽن محل]], لنڊن ، انگلينڊ
| death_date      = {{death date and age|1901|1|22|1819|5|24|df=yes}}
| death_place     = [[اوسبورن ھائوس]]، [[وائٽ وارو ٻيٽ]] 
| burial_date  = 4 فيبروري  1901
| burial_place = [[فراگمور عجائب گھر]], [[ونڊسر]] [[برڪشاير]] 
| spouse          = {{marriage|[[البرٽ آف سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا]]|10 فيبروري  1840|14 ڊسمبر  1861|reason=died}}
| issue           = {{unbulleted list | [[وڪٽوريا (,جرمن ملڪہ)]] | [[ايڊورڊ ستون]] | [[ايلس، گرينڊ ڊچيس آف ھيسي]] | [[الفريڊ]] | [[شھزادي ھيلينا]] | [[شھزادي لائوزي]] | [[آرٿر]] | [[ليپولڊ]]  | [[شھزادي بيٽرس]]}}
| issue-link      = #Issue
| religion        = [[پروٽيسٽنٽ]]
| full name       = اليگزينڊرينہ وڪٽوريا 
| house           = [[ھينوور گھراڻو]]
| father          = [[ايڊورڊ، ڊيوڪ آف ڪينٽ اينڊ اسٽريٿيئرن]]
| mother          = [[شھزادي وڪٽوريا آف سئڪس-ڪوبرگ سعالفيلڊ]]
| signature       = Queen Victoria Signature.svg
}}
'''اليگزينڊرينا وڪٽوريا''' (Alexandrina Victoria) جيڪا 24 مئي 1819ع ۾ ڄائي ۽ 22 جنوري 1901ع ۾ وفات ڪري وئي جيڪا 20 جنوري 1837ع کان مرڻ گھڙيءَ تائين برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي ملڪہ ھئي. ھن پھرين مئي 1876ع ۾  پاڻ کي برٽش انڊيا جي ايمپريس پڻ سڏائڻ شروع ڪيو. برٽش انڊيا جي ايمپريس ھئي. ھن جو 63 سالن ۽ ست مھينن جو دؤر وڪٽورين دؤر سڏبو آهي. جيڪو برطانوي بادشاھن ۾ سڀ کان وڏو دؤر ھيو. ھي بادشاھ جارج ٽيون جي پوٽي ۽ ايڊورڊ آگسٽس جي ڌيءَ ھئي جيڪو ڊيوڪ آف ڪينٽ ھيو جيڪي ٻئي 1820ع ۾ وفات ڪري ويا. ھن جي چاچي بادشاھ وليم چوٿون جي وفات بعد ارڙھن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺي. ھن 1840ع ۾ پنھنجي سؤٽ البرٽ سان شادي ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي وڪٽوريا]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1819ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1901ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>jobqqbxesj1sg37vr195y5nzps4mck5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411828</id>
      <parentid>411826</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="93kjgr7kaf5l66q6c2ej8iczoubp8it" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name            = وڪٽوريا
| image           = Queen Victoria by Bassano.jpg
| alt             = Photograph of Queen Victoria, 1882
| caption         = وڪٽوريا 1882ع ۾ 
| succession      = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] جي راڻي
| moretext        = 
| reign           = {{nowrap|20 جون 1837&amp;nbsp;– 22 جنوري  1901}}
| coronation      = 28 جون  1838
| cor-type        =  راڻي وڪٽوريا جي تاجپوشي
| predecessor     = [[وليم چوٿون (برطانيا)|وليم چوٿون]]
| regent          = 
| reg-type        = 
| successor       = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| reign1          = 1 May 1876&amp;nbsp;– 22  جنوري 1901
| coronation1     = 1 جنوري  1877
| cor-type1       = {{nowrap|[[دھلي درٻار ،1877|شاھي درٻار دھلي]]}}
| succession1     =ايمپرر يا  ايمپريس
| successor1      = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| birth_name      =  شھزادي اليگزينڊرينہ وڪٽوريا آف ڪينٽ
| birth_date      = 24  مئي 1819
| birth_place     = [[ڪينسنگٽن محل]], لنڊن ، انگلينڊ
| death_date      = {{death date and age|1901|1|22|1819|5|24|df=yes}}
| death_place     = [[اوسبورن ھائوس]]، [[وائٽ وارو ٻيٽ]] 
| burial_date  = 4 فيبروري  1901
| burial_place = [[فراگمور عجائب گھر]], [[ونڊسر]] [[برڪشاير]] 
| spouse          = {{marriage|[[البرٽ آف سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا]]|10 فيبروري  1840|14 ڊسمبر  1861|reason=died}}
| issue           = {{unbulleted list | [[وڪٽوريا (,جرمن ملڪہ)]] | [[ايڊورڊ ستون]] | [[ايلس، گرينڊ ڊچيس آف ھيسي]] | [[الفريڊ]] | [[شھزادي ھيلينا]] | [[شھزادي لائوزي]] | [[آرٿر]] | [[ليپولڊ]]  | [[شھزادي بيٽرس]]}}
| issue-link      = #Issue
| religion        = [[پروٽيسٽنٽ]]
| full name       = اليگزينڊرينہ وڪٽوريا 
| house           = [[ھينوور گھراڻو]]
| father          = [[ايڊورڊ، ڊيوڪ آف ڪينٽ اينڊ اسٽريٿيئرن]]
| mother          = [[شھزادي وڪٽوريا آف سئڪس-ڪوبرگ سعالفيلڊ]]
| signature       = Queen Victoria Signature.svg
}}
'''اليگزينڊرينا وڪٽوريا''' (Alexandrina Victoria) جيڪا 24 مئي 1819ع ۾ ڄائي ۽ 22 جنوري 1901ع ۾ وفات ڪري وئي جيڪا 20 جنوري 1837ع کان مرڻ گھڙيءَ تائين [[عظيم برطانيا|برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ]] جي ملڪہ ھئي. ھن پھرين مئي 1876ع ۾  پاڻ کي برٽش انڊيا جي ايمپريس پڻ سڏائڻ شروع ڪيو. برٽش انڊيا جي ايمپريس ھئي. ھن جو 63 سالن ۽ ست مھينن جو دؤر وڪٽورين دؤر سڏبو آهي. جيڪو برطانوي بادشاھن ۾ سڀ کان وڏو دؤر ھيو. ھي بادشاھ جارج ٽيون جي پوٽي ۽ ايڊورڊ آگسٽس جي ڌيءَ ھئي جيڪو ڊيوڪ آف ڪينٽ ھيو جيڪي ٻئي 1820ع ۾ وفات ڪري ويا. ھن جي چاچي بادشاھ وليم چوٿون جي وفات بعد ارڙھن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺي. ھن 1840ع ۾ پنھنجي سؤٽ البرٽ سان شادي ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي وڪٽوريا]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1819ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1901ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>93kjgr7kaf5l66q6c2ej8iczoubp8it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411832</id>
      <parentid>411828</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3676" sha1="nmbf4el4cv7rn5dw5ne6ngmj4kxbeaj" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name            = وڪٽوريا
| image           = Queen Victoria by Bassano.jpg
| alt             = Photograph of Queen Victoria, 1882
| caption         = وڪٽوريا 1882ع ۾ 
| succession      = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] جي راڻي
| moretext        = 
| reign           = {{nowrap|20 جون 1837&amp;nbsp;– 22 جنوري  1901}}
| coronation      = 28 جون  1838
| cor-type        =  راڻي وڪٽوريا جي تاجپوشي
| predecessor     = [[وليم چوٿون (برطانيا)|وليم چوٿون]]
| regent          = 
| reg-type        = 
| successor       = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| reign1          = 1 May 1876&amp;nbsp;– 22  جنوري 1901
| coronation1     = 1 جنوري  1877
| cor-type1       = {{nowrap|[[دھلي درٻار ،1877|شاھي درٻار دھلي]]}}
| succession1     =ايمپرر يا  ايمپريس
| successor1      = [[ايڊورڊ ستون (برطانيا)]]
| birth_name      =  شھزادي اليگزينڊرينہ وڪٽوريا آف ڪينٽ
| birth_date      = 24  مئي 1819
| birth_place     = [[ڪينسنگٽن محل]], لنڊن ، انگلينڊ
| death_date      = {{death date and age|1901|1|22|1819|5|24|df=yes}}
| death_place     = [[اوسبورن ھائوس]]، [[وائٽ وارو ٻيٽ]] 
| burial_date  = 4 فيبروري  1901
| burial_place = [[فراگمور عجائب گھر]], [[ونڊسر]] [[برڪشاير]] 
| spouse          = {{marriage|[[البرٽ آف سيڪس-ڪوبرگ ۽ گوٿا]]|10 فيبروري  1840|14 ڊسمبر  1861|reason=died}}
| issue           = {{unbulleted list | [[وڪٽوريا (,جرمن ملڪہ)]] | [[ايڊورڊ ستون]] | [[ايلس، گرينڊ ڊچيس آف ھيسي]] | [[الفريڊ]] | [[شھزادي ھيلينا]] | [[شھزادي لائوزي]] | [[آرٿر]] | [[ليپولڊ]]  | [[شھزادي بيٽرس]]}}
| issue-link      = #Issue
| religion        = [[پروٽيسٽنٽ]]
| full name       = اليگزينڊرينہ وڪٽوريا 
| house           = [[ھينوور گھراڻو]]
| father          = [[ايڊورڊ، ڊيوڪ آف ڪينٽ اينڊ اسٽريٿيئرن]]
| mother          = [[شھزادي وڪٽوريا آف سئڪس-ڪوبرگ سعالفيلڊ]]
| signature       = Queen Victoria Signature.svg
}}
'''اليگزينڊرينا وڪٽوريا''' (Alexandrina Victoria) جيڪا 24 مئي 1819ع ۾ ڄائي ۽ 22 جنوري 1901ع ۾ وفات ڪري وئي جيڪا 20 جنوري 1837ع کان مرڻ گھڙيءَ تائين [[عظيم برطانيا|برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ]] جي ملڪہ ھئي. ھن پھرين مئي 1876ع ۾  پاڻ کي برٽش انڊيا جي ايمپريس پڻ سڏائڻ شروع ڪيو. برٽش انڊيا جي ايمپريس ھئي. ھن جو 63 سالن ۽ ست مھينن جو دؤر وڪٽورين دؤر سڏبو آهي. جيڪو برطانوي بادشاھن ۾ سڀ کان وڏو دؤر ھيو. ھي بادشاھ جارج ٽيون جي پوٽي ۽ ايڊورڊ آگسٽس جي ڌيءَ ھئي جيڪو ڊيوڪ آف ڪينٽ ھيو جيڪي ٻئي 1820ع ۾ وفات ڪري ويا. ھن جي چاچي بادشاھ وليم چوٿون جي وفات بعد ارڙھن سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺي. ھن 1840ع ۾ پنھنجي سؤٽ البرٽ سان شادي ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي وڪٽوريا]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1819ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1901ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>nmbf4el4cv7rn5dw5ne6ngmj4kxbeaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطان ڪوٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49282</id>
    <revision>
      <id>411664</id>
      <parentid>254095</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20213" sha1="sgqkwngd3smz99jkk9srkvchyxy9tol" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = سلطان ڪوٽ
| native_name             = 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| imagesize               = 240px
| image_alt               = سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|04|13|N|68|35|36|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 11469
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS31&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊ آبادي انگ، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''سلطان ڪوٽ''' ({{lang-en|Sultan Kot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻو شهر ۽ مقامي انتظامي مرڪز آهي. پاڪستان شماريات بيورو جي [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] ۾ '''سلطان ڪوٽ/ٻيلو ڪوٽ سلطان''' نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪل آبادي '''11,469''' ڄاڻائي وئي، جنهن ۾ 5,693 مرد ۽ 5,776 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;

سلطان ڪوٽ شڪارپور شهر جي اتر طرف واقع آهي ۽ ريلوي، روڊ ۽ مقامي انتظام جي لحاظ کان ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ هڪ مرڪزي وسندي آهي. سرڪاري آفتن جي انتظام واري نقشي ۾ سلطان ڪوٽ کي شڪارپور ضلعي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جو آفتن جي انتظام وارو منصوبو
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي آفتن جي انتظام واري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
سلطان ڪوٽ لڳ ڀڳ 28.07° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.59° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. کليل نقشي جي جاگرافيائي ڊيٽا موجب وسندي شڪارپور ضلعي جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرسان عبدال، فتح خان، علي بخش بروهي دوست واهه ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سلطان ڪوٽ جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام
 |url=https://mapcarta.com/14674410
 |website=ميپ ڪارٽا
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[شڪارپور]] شهر سلطان ڪوٽ جي ڏکڻ طرف واقع آهي، جڏهن تہ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف [[ميان صاحب]] ۽ ٻين آبادين ڏانهن رستا وڃن ٿا. ضلعي جي معيشت وانگر هن علائقي جي ٻهراڙيءَ جو وڏو حصو به زراعت ۽ مال پالڻ سان لاڳاپيل آهي.

== انتظامي حيثيت ==
سلطان ڪوٽ کي ضلعي جي مڪاني حڪومت ۽ روينيو انتظام ۾ الڳ سڃاڻپ حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي ضلعي آفتن واري انتظامي نقشي ۾ '''سلطان ڪوٽ يونين ڪائونسل''' ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ شڪارپور ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' سان ڳوٺ عبدال، سلطان ڪوٽ جا نمائندا درج ٿيل آهن، جنهن مان سلطان ڪوٽ واري علائقي جي موجوده مڪاني چونڊ اڪائي هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ECPUC&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جي مڪاني حڪومت ۾ مخصوص سيٽن بابت چونڊ نتيجا
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/AjqmGSKbSoUaeY7MeeJ8Fc3ZNeSyCbfZd0oqo89h.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

روينيو ۽ آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''سلطان ڪوٽ تپيدار سرڪل''' پڻ الڳ انتظامي اڪائي طور موجود آهي. 2023ع ۾ سڄي سلطان ڪوٽ تپيدار سرڪل جي آبادي '''25,890''' هئي، جنهن ۾ سلطان ڪوٽ/ٻيلو ڪوٽ سلطان، ٻيلو دوست واهه، ماڇي/ٻيلو ماڇي ۽ محمد رحيم جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%; padding:6px;&quot; | '''سلطان ڪوٽ تپيدار سرڪل جون چونڊ آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | گهراڻا
|-
| [[سلطان ڪوٽ]]
| 11,469
| 1,848
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ٻيلو دوست واهه
| 3,383
| 619
|-
| ماڇي / ٻيلو ماڇي
| 7,394
| 1,104
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| محمد رحيم
| 3,644
| 615
|-
! style=&quot;background:#d8ead9;&quot; | '''تپيدار سرڪل جو ڪل'''
! style=&quot;background:#d8ead9;&quot; | '''25,890'''
! style=&quot;background:#d8ead9;&quot; | '''4,186'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS32&quot;&gt;{{cite web
 |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا رهائشي انگ، سنڌ
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ رهائش ==
2023ع ۾ سلطان ڪوٽ/ٻيلو ڪوٽ سلطان ۾ 1,848 گهراڻا درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.2 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS32&quot;/&gt; ساڳئي سرڪاري جدول ۾ گهرن جي تعمير، بجلي، پاڻي ۽ صفائيءَ سان لاڳاپيل انگ پڻ ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ الڳ ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS32&quot;/&gt;

پراڻن غيرسرڪاري آن لائين ماخذن ۾ سلطان ڪوٽ جي 2017ع واري آبادي 15,000 يا 2025ع لاءِ 25,000 جو اندازو ڏنو ويو آهي، پر انهن انگن لاءِ واضح آدمشماريءَ جو حوالو موجود ناهي؛ انڪري هن مضمون ۾ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري تفصيلي سرڪاري انگن کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي.

== نالو ۽ تاريخي پسمنظر ==
سلطان ڪوٽ جي نالي جي اصل بابت مقامي ۽ خانداني روايتن ۾ ان کي '''سلطان محمد خان بابر''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بابر پٺاڻ خاندان سان لاڳاپيل هڪ جديد خانداني تاريخ ۾ روايت ڏني وئي آهي تہ سلطان محمد خان بابر افغانستان کان شڪارپور واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيو ۽ سندس نالي سان وسندي کي سلطان ڪوٽ سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;BabarHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=بابر خاندان ۽ سلطان ڪوٽ بابت خانداني تاريخ
 |url=https://drkhaninamagha.blogspot.com/2025/08/babylon-to-kot-sultan.html
 |date=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Cquote|هيءَ روايت بنيادي طور خاندان جي نسب نامن ۽ زباني روايتن تي ٻڌل آهي؛ انڪري سلطان ڪوٽ جي قيام جي صحيح سال، بانيءَ جي سرڪاري عهدن ۽ زمين جي مقدار بابت دعوائن کي آزاد تاريخي ماخذن جي وڌيڪ تصديق جي ضرورت آهي.}}

شڪارپور جو وسيع علائقو 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ افغانستان ۽ وچ ايشيا سان واپار ۽ سياسي رابطن جي ڪري اهم رهيو. انهيءَ دور ۾ مختلف افغان ۽ پٺاڻ خاندان شڪارپور ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا، جنهن جو اثر علائقي جي سماجي ۽ سياسي بناوٽ تي پيو.

== بابر خاندان ۽ سياست ==
سلطان ڪوٽ جو بابر خاندان شڪارپور جي جديد سياست ۾ به نمايان رهيو آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2008ع واري چونڊ نتيجي ۾ [[آغا تيمور خان پٺاڻ]] جو مستقل پتو '''بابر محلو، سلطان ڪوٽ، شڪارپور''' درج ٿيل هو؛ هو ان وقت سنڌ اسيمبلي جي تڪ پي ايس-11 شڪارپور-1 تان چونڊيل ميمبر هو.&lt;ref name=&quot;ECP2008&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جا عام چونڊ نتيجا، 2008ع
 |url=https://www.yumpu.com/xx/document/view/29087296/election-commission-of-pakistan-notification-sindhgovpk
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري سلطان ڪوٽ جي بابر برادري جو علائقي جي زمينداري ۽ چونڊ سياست سان تاريخي تعلق رهيو آهي، پر خاندان بابت غيرحوالو ٿيل ڊگهن نسب نامن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ڪرڻ بدران صرف تصديق ٿيل شخصيتن ۽ چونڊ رڪارڊ تائين محدود رکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ريلوي ==
[[File:Jaffar Express.jpg|thumb|220px|[[جعفر ايڪسپريس]]؛ هيءَ ريل گاڏي سلطان ڪوٽ واري ريلوي لائين تان گذرندي آهي.]]

'''[[سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت واري سهولت آهي. ريلوي اسٽيشن جو ڪوڊ '''SOK''' آهي ۽ اها روهڙي–سبي–ڪوئيٽا–چمن واري تاريخي ريلوي رستي تي شڪارپور کان اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;RailChain&quot;&gt;{{cite web
 |title=روهڙي–سبي–ڪوئيٽا–چمن ريلوي لائين جي اسٽيشنن جي فهرست
 |url=https://irfca.org/chainage/table-302.html
 |website=انڊين ريلويز فين ڪلب
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ريلوي چينيج رڪارڊ موجب شڪارپور اسٽيشن 43 ڪلوميٽر واري نشان ۽ سلطان ڪوٽ اسٽيشن 57 ڪلوميٽر واري نشان تي درج آهي؛ ان کان پوءِ همايون اسٽيشن اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;RailChain&quot;/&gt;

قومي اسيمبليءَ جي ريلوي بابت اسٽينڊنگ ڪاميٽي جي آڪٽوبر 2025ع واري ڪارروائي ۾ پڻ سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن جو نالو سرڪاري طور درج آهي. 7 آڪٽوبر 2025ع تي سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن ڀرسان ريلوي ٽريڪ تي ڌماڪي سبب [[جعفر ايڪسپريس]] جون ڪيترائي بوگيون پٽڙيءَ تان لهي ويون ۽ مسافر زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;NArail&quot;&gt;{{cite web
 |title=قومي اسيمبليءَ جي ريلوي بابت اسٽينڊنگ ڪاميٽي جو اجلاس
 |url=https://www.na.gov.pk/en/pressrelease_detail.php?id=7338
 |date=17 October 2025
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ڊان (اخبار)|ڊان]] جي رپورٽ موجب ڌماڪو سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر پري ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=سلطان ڪوٽ ڀرسان ڌماڪي سبب جعفر ايڪسپريس جون بوگيون پٽڙيءَ تان لهي ويون
 |url=https://www.dawn.com/news/1947205
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=7 October 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ امن امان ==
سلطان ڪوٽ ۾ '''سلطان ڪوٽ پوليس اسٽيشن''' قائم آهي. [[سنڌ پوليس]] جي لاڙڪاڻو رينج واري سرڪاري فهرست ۾ سلطان ڪوٽ ٿاڻي کي شڪارپور ضلعي جي پوليس اسٽيشن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=لاڙڪاڻو رينج جون پوليس اسٽيشنون
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkanarange/police-station?page=15
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ پوليس جي 2025ع واري هڪ سرڪاري حڪم ۾ '''ايس ڊي پي او سلطان ڪوٽ، ضلعو شڪارپور''' جو عهدو پڻ درج آهي، جنهن مان سلطان ڪوٽ پوليس سب ڊويزن جي انتظامي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سلطان ڪوٽ سب ڊويزن بابت سنڌ پوليس جو حڪم
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/storage/notification/1950839414_68ad87357e422.pdf
 |date=21 August 2025
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ سلطان ڪوٽ پوليس اسٽيشن جي حدن اندر هڪ پوليس مقابلي بابت سنڌ پوليس جي ڪارروائيءَ تي اهلڪارن لاءِ انعام جو اعلان پڻ رپورٽ ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=شڪارپور پوليس جي ڪارروائيءَ تي انعام جو اعلان
 |url=https://tribune.com.pk/story/735255/appreciative-gesture-interim-ig-announces-rs1-2m-reward
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=14 July 2014
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
سلطان ڪوٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ جي ريفارم سپورٽ يونٽ جي شڪارپور ضلعي واري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سلطان ڪوٽ''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سلطان ڪوٽ''' سميت ڪيترائي اسڪول سلطان ڪوٽ يونين ڪائونسل هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي ڊائريڪٽري
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ تعليم کاتي جي هڪ ٻي سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول سلطان ڪوٽ''' پڻ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور ضلعي جي اسڪولن جي سرڪاري فهرست
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
سلطان ڪوٽ ۾ بنيادي سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن، جڏهن تہ وڏين طبي ضرورتن لاءِ مريض عام طور شڪارپور شهر ڏانهن وڃن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] ۽ هڪ بين الاقوامي ڀلائي اداري جي سهڪار سان سلطان ڪوٽ ۾ ٽن ڏينهن جي مفت اکين جي طبي ڪئمپ لڳائي وئي، جنهن ۾ اکين جي چڪاس، آپريشن، دوائون ۽ عينڪون فراهم ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=سلطان ڪوٽ ۾ مفت اکين جي طبي ڪئمپ
 |url=https://tribune.com.pk/story/849997/free-healthcare-400-patients-operated-on-in-eye-camp
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=9 March 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
سلطان ڪوٽ جي مقامي معيشت جو بنياد ٻهراڙيءَ جي زرعي پيداوار، مال پالڻ، سرڪاري ۽ خانگي خدمتن ۽ شڪارپور سان ٿيندڙ واپار تي آهي. علائقو سنڌو ماٿريءَ جي آبپاش زرعي ميدان ۾ واقع آهي ۽ ڀرپاسي ۾ فصلن واريون زمينون ۽ ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن.

ريلوي اسٽيشن ۽ شڪارپور–جيڪب آباد واري علائقي ڏانهن ويندڙ روڊن سبب سلطان ڪوٽ ڀرپاسي جي زرعي ڳوٺن لاءِ نقل و حمل ۽ خريد وڪري جو مقامي مرڪز پڻ رهيو آهي.

== چونڊ تڪ ==
تازين تڪبندين ۾ سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل کي شڪارپور تعلقي جي باقي حصي کان الڳ نموني شمار ڪيو ويو آهي. اليڪشن ڪميشن جي تڪبندي واري دستاويز موجب شڪارپور تعلقي مان '''سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل''' کي قومي اسيمبلي جي هڪ تڪ جي حد مقرر ڪرڻ وقت واضح طور استثنا طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قومي اسيمبلي جي تڪبندين جي حدن جو حتمي بيان
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
File:Jaffar Express.jpg|جعفر ايڪسپريس؛ سلطان ڪوٽ اسٽيشن واري لائين تان گذرندڙ ريل گاڏين مان هڪ
File:Jaffar Express Route Map.png|جعفر ايڪسپريس جو ريلوي رستو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]
* [[شڪارپور]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ميان صاحب]]
* [[همايون شريف]]
* [[جعفر ايڪسپريس]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>sgqkwngd3smz99jkk9srkvchyxy9tol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستاني شاهي ناري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>55852</id>
    <revision>
      <id>411640</id>
      <parentid>181019</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="s1knn166qdrdkhy55vjrcayja72fztw" xml:space="preserve">{{lang-en|Category:Indian female royalty}}

[[زمرو:عورتون]] 
[[زمرو:شاهي خاندان]]</text>
      <sha1>s1knn166qdrdkhy55vjrcayja72fztw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411819</id>
      <parentid>411640</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="681fwtvjecjn2xuisxo48ha690azuav" xml:space="preserve">{{lang-en|Category:Indian female royalty}}

[[زمرو:عورتون]] 
[[زمرو:شاهي خاندان]]

[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>681fwtvjecjn2xuisxo48ha690azuav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411820</id>
      <parentid>411819</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="a9it42ykkdfuh37ucd23nkrwjevt0er" xml:space="preserve">{{lang-en|Category:Indian female royalty}}

[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>a9it42ykkdfuh37ucd23nkrwjevt0er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411821</id>
      <parentid>411820</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="1wmz78l4axpn0umnu2fxqeu9mbvny07" xml:space="preserve">{{lang-en|Category:Indian female royalty}}
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>1wmz78l4axpn0umnu2fxqeu9mbvny07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايلزبٿ ٻين (برطانيا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59803</id>
    <revision>
      <id>411823</id>
      <parentid>403197</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7063" sha1="cpqpk7o5blotndo58hd0ei9nkcnh18h" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
 |image      = Queen Elizabeth II in March 2015.jpg
 |alt        = photograph of Queen Elizabeth II in her {{age|format=ordinal|1926|2015}} year
 |caption    = راڻي ايلزبيٿ ٻين 2015ع ۾
 |succession =
{{longitem |style=width:100%;
|
{{Collapsible list|title=&lt;div style=&quot;width:85%;&quot;&gt;[[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي راڻي|يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۽ دولت مشترڪه واري حاڪميت وارن ملڪن جي راڻي&lt;/div&gt;|titlestyle=line-height:normal;padding-left:1em;
|
----
{{Aligned table|fullwidth=on|cols=2|class=nowrap|style=line-height:normal;text-align:center;
|col1style=padding-left:2em;padding-right:0.5em;|rowstyle=font-weight:normal;
|'''[[ڪيناڊا جو شاھي سربراھ|ڪيناڊا]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[آسٽريليا جا شاھي سربراھ|آسٽريليا]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[نيوزيلينڊ جو شاھي سربراھ|نيوزيلينڊ]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[جيميڪا جو شاھي سربراھ|جيميڪا]]''' | 1962–''موجود''
|'''[[بارباڊوس جو شاھي سربراھ|بارباڊوس]]''' |  1966– ''موجود''
|'''[[بھاماس جو شاھي سربراھ|بھاماس]]''' | 1973–''موجود''
|'''[[گريناڊا جو شاھي سربراھ|گريناڊا]]''' | 1974– ''موجود''
|'''[[پاپوا نيو گني جو شاھي سربراھ|پاپوا نيو گني]]''' | 1975– ''موجود''
|'''[[سولومن آئلينڊز جو شاھي سربراھ|سولومن آئلينڊز]]''' | 1978–''موجود''
|'''[[ٽوالو جو شاھي سربراھ| ٽوالو]]''' | 1978– ''موجود''
|'''[[سينٽ لوسيا جو شاھي سربراھ|سينٽ لوسيا]] ''' | 1979– ''موجود''
|'''[[سينٽ ونسينٽ ۽ گريناڊئينز جو شاھي سربراھ|سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊئينز]]''' | 1979– ''موجود''
|'''[[بيليز جو شاھي سربراھ|بيليز]]''' | 1981– ''موجود''
|'''[[اينٽيگا ۽ باربوڊا جو شاھي سربراھ|اينٽيگا ۽ باربوڊا]]''' | 1981– ''موجود''
|'''[[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس جو شاھي سربراھ|سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]''' | 1983– ''موجود''
|[[پاڪستان جو شاھي سربراھ| پاڪستان]] | 1952–1956
|[[سائوٿ آفريڪا جو شاھي سربراھ|سائوٿ آفريڪا]] | 1952–1961
|[[سائلون جو شاھي سربراھ|سائلون]] | 1952–1972
|[[گھانا جو شاھي سربراھ|گھانا]] | 1957–1960
|[[نائيجيريا جو شاھي سربراھ|نائيجيريا]] | 1960–1963
|[[سيراليون جو شاھي سربراھ|سيراليون]] | 1961–1971
|[[ٽانگانيڪا جو شاھي سربراھ|ٽانگانيڪا]] | 1961–1962
|[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو جي شاھي سربراھ|ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] | 1962–1976
|[[يوگنڊا جو شاھي سربراھ|يوگنڊا]] | 1962–1963
|[[ڪينيا جو شاھي سربراھ|ڪينيا]] | 1963–1964
|[[ملاوي جو شاھي سربراھ|ملاوي]] | 1964–1966
|[[مالٽا جو شاھي سربراھ|مالٽا]] | 1964–1974
|[[گيمبيا جو شاھي سربراھ|گيمبيا]] | 1965–1970
|[[گيانا جو شاھي سربراھ|گيانا]] | 1966–1970
|[[ماريشز جو شاھي سربراھ|ماريشز]] | 1968–1992
|[[ڊومين آف فجي|فجي]] | 1970–1987
| |
}}}}}}
| reign       = 6 فيبروري
 1952 کان&amp;nbsp;– 
| cor-type    = [[ايلزبيٿ ٻين جي تاجپوشي|تاجپوشي]]
| coronation  = 2 جون 1953
| predecessor = [[جارج چوٿون]]
| pre-type    = پيشرو
| suc-type    = {{nowrap|[[تاج جو وارث]]}}
| successor   = [[چارلس، پرنس آف ويلز]]
| birth_date  = {{Birth date and age|df=yes|1926|4|21}}
| birth_place = [[ميفيئر]], [[لنڊن]],  يونائيٽيڊ ڪنگڊم
| spouse      = {{Marriage|[[پرنس فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]]|20 نومبر 1947}}
| issue-link  = #اولاد
| issue       = {{Plainlist|
* [[شھزادو چارلس، پرنس آف ويلز]]
* [[شھزادي اين، يونائيٽيڊ ڪنگڊم|شھزادي اين]]
* [[شھزادو اينڊريو، ڊيوڪ آف يارڪ]]
* [[شھزادو ايڊورڊ، ارل آف ويسڪز]]
}}
| full name   =اليزبيٿ اليگزينڊرا ميري ونڊسر
| house       = [[ونڊسر خاندان|ونڊسر]]
| father      = [[جارج ڇهون]]
| mother      = [[اليزبيٿ بووز لاين]]
| signature   = Elizabeth II signature 1952.svg
}}
'''ايلزبيٿ ٻين''' (Elizabeth II) گڏيل بادشاھت (United Kingdom) ۽ دولت مشترڪه واري حڪمراني ۾ ايندڙ 15 ملڪن جي راڻي يا رياستي شاھي سربراھ ھئي جيڪا 21 اپريل 1926ع ۾ پيدا ٿي (راڻي جي جنم جي سرڪاري تاريخ ٻي آھي جيڪا اصل ناھي). ان جا عملداري وارا اختيار محدود ۽ آئين جي تابع آھن.&lt;ref&gt;{{citation|title=Britain's monarchy |work=The Guardian |date=16 May 2002 |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/16/qanda.jubilee}}&lt;/ref&gt;  ايلزبيٿ مئفيئر، [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿي ۽ [[جارج ڇهون]] ۽ ايلزبيٿ بووز لاين (ايلزبيٿ دي ڪوئين مڌر) جي پھرين اولاد ھئي. 1936ع ۾ ايڊورڊ اٺون جڏھن تخت تان دستبردار ٿي ويو تہ ايلزبيٿ جو پيءُ جارج ڇهون بادشاھ ٿيو ۽ ان وقت کان ھي تخت جي تخت جو فرضي وارث ٿي. سندس گھر ۾ تعليم جو بندوبست ڪيو ويو ۽ ٻي جنگ عظيم دوران ھن پنھنجي ذميواري سنڀالڻ شروع ڪئي. 1947ع م ھن يونان ۽ ڊينمارڪ جي اڳوڻي شھزادي [[فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]] سان شادي ڪئي جنھن مان کيس چار ٻار پيدا ٿيا جن ۾ [[چارلس ٽي|چارلس]]، [[شھزادي اين، يونائيٽيڊ ڪنگڊم|شھزادي اين]]، [[شھزادو اينڊريو، ڊيوڪ آف يارڪ|شھزادو اينڊريو]] ۽ [[شھزادو ايڊورڊ، ارل آف ويسڪز|شھزادو ايڊورڊ]] شامل آهن. 1952ع ۾ سندس والد وفات ڪئي تہ ان جي جاء تي گڏيل بادشاھت (UK) جي راڻي ٿيڻ سميت دولت مشترڪه جي حڪمراني وارن ملڪن ھر ھڪ [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[انڊيا]]، [[پاڪستان]]، [[سائوٿ آفريڪا]] وغيره جي پڻ شاھي سربراھ رھي. انھن مان ڪافي ملڪ دولت مشترڪه جي حڪمراني مان پڻ آزاد ٿي ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي ايلزبٿ ٻين]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:1926ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2022ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>cpqpk7o5blotndo58hd0ei9nkcnh18h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411829</id>
      <parentid>411823</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7120" sha1="ek40ydf8lkkig6ixq7fw1sc6n3ptwa9" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
 |image      = Queen Elizabeth II in March 2015.jpg
 |alt        = photograph of Queen Elizabeth II in her {{age|format=ordinal|1926|2015}} year
 |caption    = راڻي ايلزبيٿ ٻين 2015ع ۾
 |succession =
{{longitem |style=width:100%;
|
{{Collapsible list|title=&lt;div style=&quot;width:85%;&quot;&gt;[[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي راڻي|يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۽ دولت مشترڪه واري حاڪميت وارن ملڪن جي راڻي&lt;/div&gt;|titlestyle=line-height:normal;padding-left:1em;
|
----
{{Aligned table|fullwidth=on|cols=2|class=nowrap|style=line-height:normal;text-align:center;
|col1style=padding-left:2em;padding-right:0.5em;|rowstyle=font-weight:normal;
|'''[[ڪيناڊا جو شاھي سربراھ|ڪيناڊا]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[آسٽريليا جا شاھي سربراھ|آسٽريليا]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[نيوزيلينڊ جو شاھي سربراھ|نيوزيلينڊ]]''' | 1952–''موجود''
|'''[[جيميڪا جو شاھي سربراھ|جيميڪا]]''' | 1962–''موجود''
|'''[[بارباڊوس جو شاھي سربراھ|بارباڊوس]]''' |  1966– ''موجود''
|'''[[بھاماس جو شاھي سربراھ|بھاماس]]''' | 1973–''موجود''
|'''[[گريناڊا جو شاھي سربراھ|گريناڊا]]''' | 1974– ''موجود''
|'''[[پاپوا نيو گني جو شاھي سربراھ|پاپوا نيو گني]]''' | 1975– ''موجود''
|'''[[سولومن آئلينڊز جو شاھي سربراھ|سولومن آئلينڊز]]''' | 1978–''موجود''
|'''[[ٽوالو جو شاھي سربراھ| ٽوالو]]''' | 1978– ''موجود''
|'''[[سينٽ لوسيا جو شاھي سربراھ|سينٽ لوسيا]] ''' | 1979– ''موجود''
|'''[[سينٽ ونسينٽ ۽ گريناڊئينز جو شاھي سربراھ|سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊئينز]]''' | 1979– ''موجود''
|'''[[بيليز جو شاھي سربراھ|بيليز]]''' | 1981– ''موجود''
|'''[[اينٽيگا ۽ باربوڊا جو شاھي سربراھ|اينٽيگا ۽ باربوڊا]]''' | 1981– ''موجود''
|'''[[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس جو شاھي سربراھ|سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]''' | 1983– ''موجود''
|[[پاڪستان جو شاھي سربراھ| پاڪستان]] | 1952–1956
|[[سائوٿ آفريڪا جو شاھي سربراھ|سائوٿ آفريڪا]] | 1952–1961
|[[سائلون جو شاھي سربراھ|سائلون]] | 1952–1972
|[[گھانا جو شاھي سربراھ|گھانا]] | 1957–1960
|[[نائيجيريا جو شاھي سربراھ|نائيجيريا]] | 1960–1963
|[[سيراليون جو شاھي سربراھ|سيراليون]] | 1961–1971
|[[ٽانگانيڪا جو شاھي سربراھ|ٽانگانيڪا]] | 1961–1962
|[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو جي شاھي سربراھ|ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] | 1962–1976
|[[يوگنڊا جو شاھي سربراھ|يوگنڊا]] | 1962–1963
|[[ڪينيا جو شاھي سربراھ|ڪينيا]] | 1963–1964
|[[ملاوي جو شاھي سربراھ|ملاوي]] | 1964–1966
|[[مالٽا جو شاھي سربراھ|مالٽا]] | 1964–1974
|[[گيمبيا جو شاھي سربراھ|گيمبيا]] | 1965–1970
|[[گيانا جو شاھي سربراھ|گيانا]] | 1966–1970
|[[ماريشز جو شاھي سربراھ|ماريشز]] | 1968–1992
|[[ڊومين آف فجي|فجي]] | 1970–1987
| |
}}}}}}
| reign       = 6 فيبروري
 1952 کان&amp;nbsp;– 
| cor-type    = [[ايلزبيٿ ٻين جي تاجپوشي|تاجپوشي]]
| coronation  = 2 جون 1953
| predecessor = [[جارج چوٿون]]
| pre-type    = پيشرو
| suc-type    = {{nowrap|[[تاج جو وارث]]}}
| successor   = [[چارلس، پرنس آف ويلز]]
| birth_date  = {{Birth date and age|df=yes|1926|4|21}}
| birth_place = [[ميفيئر]], [[لنڊن]],  يونائيٽيڊ ڪنگڊم
| spouse      = {{Marriage|[[پرنس فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]]|20 نومبر 1947}}
| issue-link  = #اولاد
| issue       = {{Plainlist|
* [[شھزادو چارلس، پرنس آف ويلز]]
* [[شھزادي اين، يونائيٽيڊ ڪنگڊم|شھزادي اين]]
* [[شھزادو اينڊريو، ڊيوڪ آف يارڪ]]
* [[شھزادو ايڊورڊ، ارل آف ويسڪز]]
}}
| full name   =اليزبيٿ اليگزينڊرا ميري ونڊسر
| house       = [[ونڊسر خاندان|ونڊسر]]
| father      = [[جارج ڇهون]]
| mother      = [[اليزبيٿ بووز لاين]]
| signature   = Elizabeth II signature 1952.svg
}}
'''ايلزبيٿ ٻين''' (Elizabeth II) گڏيل بادشاھت (United Kingdom) ۽ دولت مشترڪه واري حڪمراني ۾ ايندڙ 15 ملڪن جي راڻي يا رياستي شاھي سربراھ ھئي جيڪا 21 اپريل 1926ع ۾ پيدا ٿي (راڻي جي جنم جي سرڪاري تاريخ ٻي آھي جيڪا اصل ناھي). ان جا عملداري وارا اختيار محدود ۽ آئين جي تابع آھن.&lt;ref&gt;{{citation|title=Britain's monarchy |work=The Guardian |date=16 May 2002 |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/16/qanda.jubilee}}&lt;/ref&gt;  ايلزبيٿ مئفيئر، [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿي ۽ [[جارج ڇهون]] ۽ ايلزبيٿ بووز لاين (ايلزبيٿ دي ڪوئين مڌر) جي پھرين اولاد ھئي. 1936ع ۾ ايڊورڊ اٺون جڏھن تخت تان دستبردار ٿي ويو تہ ايلزبيٿ جو پيءُ جارج ڇهون بادشاھ ٿيو ۽ ان وقت کان ھي تخت جي تخت جو فرضي وارث ٿي. سندس گھر ۾ تعليم جو بندوبست ڪيو ويو ۽ ٻي جنگ عظيم دوران ھن پنھنجي ذميواري سنڀالڻ شروع ڪئي. 1947ع م ھن يونان ۽ ڊينمارڪ جي اڳوڻي شھزادي [[فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ]] سان شادي ڪئي جنھن مان کيس چار ٻار پيدا ٿيا جن ۾ [[چارلس ٽي|چارلس]]، [[شھزادي اين، يونائيٽيڊ ڪنگڊم|شھزادي اين]]، [[شھزادو اينڊريو، ڊيوڪ آف يارڪ|شھزادو اينڊريو]] ۽ [[شھزادو ايڊورڊ، ارل آف ويسڪز|شھزادو ايڊورڊ]] شامل آهن. 1952ع ۾ سندس والد وفات ڪئي تہ ان جي جاء تي گڏيل بادشاھت (UK) جي راڻي ٿيڻ سميت دولت مشترڪه جي حڪمراني وارن ملڪن ھر ھڪ [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[انڊيا]]، [[پاڪستان]]، [[سائوٿ آفريڪا]] وغيره جي پڻ شاھي سربراھ رھي. انھن مان ڪافي ملڪ دولت مشترڪه جي حڪمراني مان پڻ آزاد ٿي ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڻي ايلزبٿ ٻين]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:1926ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2022ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>ek40ydf8lkkig6ixq7fw1sc6n3ptwa9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عظيم برطانيا جي بادشاهت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70183</id>
    <revision>
      <id>411840</id>
      <parentid>410987</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13388" sha1="g8hm4kpqy9pmhmfn1weufksh7u65y32" xml:space="preserve">{{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}}
{{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت&lt;br&gt;
Kingdom of Great Britain
| p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns)
| p2 = انگلينڊ جي بادشاهت
| p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت
| s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland
| image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg
| flag_type = جهنڊو
| image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg
| symbol_width = 100px
| symbol_type = ڪوٽ آف آرمز &lt;br/&gt;(1714–1800)
| other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]]
| other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز
| image_map = Great_Britain_1789.svg
| image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green
| national_motto = {{native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt; &quot;خدا ۽ منهنجو حق&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = &quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot; (1745ع کان)&lt;br&gt;
(God Save the King) (since 1745)
&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]&lt;/div&gt;
| capital = [[لنڊن]]&lt;br/&gt;{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}}
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| regional_languages = {{Plainlist|
* اسڪاٽش 
* ويلش 
* اسڪاٽش گئلڪ
* نورن
* ڪارنش
}}
| demonym = برطانوي، برٽش
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = بادشاهه
| leader1 = راڻي اين
| year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}}
| leader2 = جارج پهريون
| year_leader2 = 1714–1727ع
| leader3 = جارج ٻيون
| year_leader3 = 1727–1760ع
| leader4 = جارج ٽيون
| year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}}
| title_deputy = [[وزيراعظم]]
| deputy1 = رابرٽ والپول
| year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون)
| deputy2 = وليم پٽ دا ينگر
| year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري)
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = هائوس آف لارڊز
| house2 = هائوس آف ڪامنز
| event_pre = يونين جو معاهدو
| date_pre = 22 جولائي، 1706ع
| event_start = يونين جا معاهدا
| date_start = پهرين مئي
| year_start = 1707ع
| event_end = آئرلينڊ سان يونين
| date_end = 31 ڊسمبر
| era = اوائلي جديد
| year_end = 1800ع
| currency = اسٽرلنگ پائونڊ
| today = {{tree list}}
* [[گڏيل بادشاهت]]
** [[انگلينڊ]]
** [[اسڪاٽلينڊ]]
** [[ويلز]]
{{tree list/end}}
| religion = {{Tree list}}
* انگليڪن چرچ 
** چرچ آف انگلينڊ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}&lt;/ref&gt;
** چرچ آف اسڪاٽلينڊ 
{{Tree list/end}}
| iso3166code = omit
}}
'''عظيم برطانيه''' (&lt;small&gt;Great Britain&lt;/small&gt;)، &lt;ref&gt;''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).&lt;/ref&gt; سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (&lt;small&gt;Kingdom of Great Britain&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''1707ع'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Act of Union 1707 article I2&quot;&gt;{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}&lt;/ref&gt; کان &lt;small&gt;'''1800ع'''&lt;/small&gt; جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال &lt;small&gt;'''1706ع'''&lt;/small&gt; جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون &lt;small&gt;1707ع&lt;/small&gt; جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي  جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي &quot;عظيم برطانيه جي بادشاهه&quot; طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز  ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو.

نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، &quot;وزيراعظم&quot; ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. 

هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ &quot;جارجيئن&quot; اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن ادب&quot; اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن&quot; اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}&lt;/ref&gt;

ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. 

عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن  جي تحت، ضم ڪيو ويو.

==تاريخ==
'''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Kingdom of Great Britain}}
* [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act]
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act]

{{S-start}}
{{Succession box
 | title   = عظيم برطانيه جي بادشاهت 
 | years   = &lt;small&gt; پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين &lt;/small&gt;
 | before  = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt; 
 | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt;
 | after   = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين&lt;/small&gt;
}}
{{S-end}}

{{Navboxes
|title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون
|list1=
[[انگلينڊ]]&lt;br&gt;[[ويلز]]&lt;br&gt; [[اسڪاٽلينڊ]]
}}
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}}

[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]

[[زمرو:1707ع]]
[[زمرو:1800ع]]
[[زمرو:1801ع]]
[[زمرو:سال]] 
[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت]] 
[[زمرو:برطانيه]]
[[زمرو:يورپ]]</text>
      <sha1>g8hm4kpqy9pmhmfn1weufksh7u65y32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411841</id>
      <parentid>411840</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13421" sha1="opxu8ndkb7h9g4gxgioyyiuzzmsrto1" xml:space="preserve">{{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}}
{{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت&lt;br&gt;
Kingdom of Great Britain
| p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns)
| p2 = انگلينڊ جي بادشاهت
| p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت
| s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland
| image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg
| flag_type = جهنڊو
| image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg
| symbol_width = 100px
| symbol_type = ڪوٽ آف آرمز &lt;br/&gt;(1714–1800)
| other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]]
| other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز
| image_map = Great_Britain_1789.svg
| image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green
| national_motto = {{native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt; &quot;خدا ۽ منهنجو حق&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = &quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot; (1745ع کان)&lt;br&gt;
(God Save the King) (since 1745)
&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]&lt;/div&gt;
| capital = [[لنڊن]]&lt;br/&gt;{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}}
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| regional_languages = {{Plainlist|
* اسڪاٽش 
* ويلش 
* اسڪاٽش گئلڪ
* نورن
* ڪارنش
}}
| demonym = برطانوي، برٽش
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = بادشاهه
| leader1 = راڻي اين
| year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}}
| leader2 = جارج پهريون
| year_leader2 = 1714–1727ع
| leader3 = جارج ٻيون
| year_leader3 = 1727–1760ع
| leader4 = جارج ٽيون
| year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}}
| title_deputy = [[وزيراعظم]]
| deputy1 = رابرٽ والپول
| year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون)
| deputy2 = وليم پٽ دا ينگر
| year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري)
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = هائوس آف لارڊز
| house2 = هائوس آف ڪامنز
| event_pre = يونين جو معاهدو
| date_pre = 22 جولائي، 1706ع
| event_start = يونين جا معاهدا
| date_start = پهرين مئي
| year_start = 1707ع
| event_end = آئرلينڊ سان يونين
| date_end = 31 ڊسمبر
| era = اوائلي جديد
| year_end = 1800ع
| currency = اسٽرلنگ پائونڊ
| today = {{tree list}}
* [[گڏيل بادشاهت]]
** [[انگلينڊ]]
** [[اسڪاٽلينڊ]]
** [[ويلز]]
{{tree list/end}}
| religion = {{Tree list}}
* انگليڪن چرچ 
** چرچ آف انگلينڊ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}&lt;/ref&gt;
** چرچ آف اسڪاٽلينڊ 
{{Tree list/end}}
| iso3166code = omit
}}
'''عظيم برطانيه''' (&lt;small&gt;Great Britain&lt;/small&gt;)، &lt;ref&gt;''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).&lt;/ref&gt; سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (&lt;small&gt;Kingdom of Great Britain&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''1707ع'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Act of Union 1707 article I2&quot;&gt;{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}&lt;/ref&gt; کان &lt;small&gt;'''1800ع'''&lt;/small&gt; جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال &lt;small&gt;'''1706ع'''&lt;/small&gt; جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون &lt;small&gt;1707ع&lt;/small&gt; جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي  جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي &quot;عظيم برطانيه جي بادشاهه&quot; طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز  ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو.

نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، &quot;وزيراعظم&quot; ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. 

هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ &quot;جارجيئن&quot; اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن ادب&quot; اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن&quot; اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}&lt;/ref&gt;

ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. 

عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن  جي تحت، ضم ڪيو ويو.

==تاريخ==
'''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Kingdom of Great Britain}}
* [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act]
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act]

{{S-start}}
{{Succession box
 | title   = عظيم برطانيه جي بادشاهت 
 | years   = &lt;small&gt; پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين &lt;/small&gt;
 | before  = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt; 
 | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt;
 | after   = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين&lt;/small&gt;
}}
{{S-end}}

{{Navboxes
|title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون
|list1=
[[انگلينڊ]]&lt;br&gt;[[ويلز]]&lt;br&gt; [[اسڪاٽلينڊ]]
}}
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}}

[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]

[[زمرو:1707ع]]
[[زمرو:1800ع]]
[[زمرو:1801ع]]
[[زمرو:سال]] 
[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت]] 
[[زمرو:برطانيه]]
[[زمرو:يورپ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي]]</text>
      <sha1>opxu8ndkb7h9g4gxgioyyiuzzmsrto1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411842</id>
      <parentid>411841</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13456" sha1="4cai8k1r1paxxknrvk98917db9e427p" xml:space="preserve">{{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}}
{{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت&lt;br&gt;
Kingdom of Great Britain
| p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns)
| p2 = انگلينڊ جي بادشاهت
| p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت
| s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland
| image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg
| flag_type = جهنڊو
| image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg
| symbol_width = 100px
| symbol_type = ڪوٽ آف آرمز &lt;br/&gt;(1714–1800)
| other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]]
| other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز
| image_map = Great_Britain_1789.svg
| image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green
| national_motto = {{native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt; &quot;خدا ۽ منهنجو حق&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = &quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot; (1745ع کان)&lt;br&gt;
(God Save the King) (since 1745)
&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]&lt;/div&gt;
| capital = [[لنڊن]]&lt;br/&gt;{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}}
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| regional_languages = {{Plainlist|
* اسڪاٽش 
* ويلش 
* اسڪاٽش گئلڪ
* نورن
* ڪارنش
}}
| demonym = برطانوي، برٽش
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = بادشاهه
| leader1 = راڻي اين
| year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}}
| leader2 = جارج پهريون
| year_leader2 = 1714–1727ع
| leader3 = جارج ٻيون
| year_leader3 = 1727–1760ع
| leader4 = جارج ٽيون
| year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}}
| title_deputy = [[وزيراعظم]]
| deputy1 = رابرٽ والپول
| year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون)
| deputy2 = وليم پٽ دا ينگر
| year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري)
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = هائوس آف لارڊز
| house2 = هائوس آف ڪامنز
| event_pre = يونين جو معاهدو
| date_pre = 22 جولائي، 1706ع
| event_start = يونين جا معاهدا
| date_start = پهرين مئي
| year_start = 1707ع
| event_end = آئرلينڊ سان يونين
| date_end = 31 ڊسمبر
| era = اوائلي جديد
| year_end = 1800ع
| currency = اسٽرلنگ پائونڊ
| today = {{tree list}}
* [[گڏيل بادشاهت]]
** [[انگلينڊ]]
** [[اسڪاٽلينڊ]]
** [[ويلز]]
{{tree list/end}}
| religion = {{Tree list}}
* انگليڪن چرچ 
** چرچ آف انگلينڊ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}&lt;/ref&gt;
** چرچ آف اسڪاٽلينڊ 
{{Tree list/end}}
| iso3166code = omit
}}
'''عظيم برطانيه''' (&lt;small&gt;Great Britain&lt;/small&gt;)، &lt;ref&gt;''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).&lt;/ref&gt; سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (&lt;small&gt;Kingdom of Great Britain&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''1707ع'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Act of Union 1707 article I2&quot;&gt;{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}&lt;/ref&gt; کان &lt;small&gt;'''1800ع'''&lt;/small&gt; جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال &lt;small&gt;'''1706ع'''&lt;/small&gt; جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون &lt;small&gt;1707ع&lt;/small&gt; جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي  جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي &quot;عظيم برطانيه جي بادشاهه&quot; طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز  ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو.

نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، &quot;وزيراعظم&quot; ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. 

هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ &quot;جارجيئن&quot; اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن ادب&quot; اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن&quot; اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}&lt;/ref&gt;

ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. 

عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن  جي تحت، ضم ڪيو ويو.

==تاريخ==
'''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Kingdom of Great Britain}}
* [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act]
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act]

{{S-start}}
{{Succession box
 | title   = عظيم برطانيه جي بادشاهت 
 | years   = &lt;small&gt; پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين &lt;/small&gt;
 | before  = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt; 
 | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt;
 | after   = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين&lt;/small&gt;
}}
{{S-end}}

{{Navboxes
|title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون
|list1=
[[انگلينڊ]]&lt;br&gt;[[ويلز]]&lt;br&gt; [[اسڪاٽلينڊ]]
}}
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}}

[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]

[[زمرو:1707ع]]
[[زمرو:1800ع]]
[[زمرو:1801ع]]
[[زمرو:سال]] 
[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت]] 
[[زمرو:برطانيه]]
[[زمرو:يورپ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي]]
[[زمرو:اڻويھين صدي]]</text>
      <sha1>4cai8k1r1paxxknrvk98917db9e427p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411844</id>
      <parentid>411842</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13587" sha1="8e4fndtpibl4uqag2grrebv4x6r4q6u" xml:space="preserve">{{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}}
{{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت&lt;br&gt;
Kingdom of Great Britain
| p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns)
| p2 = انگلينڊ جي بادشاهت
| p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت
| s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland
| image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg
| flag_type = جهنڊو
| image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg
| symbol_width = 100px
| symbol_type = ڪوٽ آف آرمز &lt;br/&gt;(1714–1800)
| other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]]
| other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز
| image_map = Great_Britain_1789.svg
| image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green
| national_motto = {{native name|fr|&quot;[[Dieu et mon droit]]&quot;|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}&lt;br /&gt; &quot;خدا ۽ منهنجو حق&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem = &quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot; (1745ع کان)&lt;br&gt;
(God Save the King) (since 1745)
&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]&lt;/div&gt;
| capital = [[لنڊن]]&lt;br/&gt;{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}}
| official_languages = [[انگريزي ٻولي]]
| regional_languages = {{Plainlist|
* اسڪاٽش 
* ويلش 
* اسڪاٽش گئلڪ
* نورن
* ڪارنش
}}
| demonym = برطانوي، برٽش
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت
| title_leader = بادشاهه
| leader1 = راڻي اين
| year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}}
| leader2 = جارج پهريون
| year_leader2 = 1714–1727ع
| leader3 = جارج ٻيون
| year_leader3 = 1727–1760ع
| leader4 = جارج ٽيون
| year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}}
| title_deputy = [[وزيراعظم]]
| deputy1 = رابرٽ والپول
| year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون)
| deputy2 = وليم پٽ دا ينگر
| year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري)
| legislature = پارليامينٽ
| house1 = هائوس آف لارڊز
| house2 = هائوس آف ڪامنز
| event_pre = يونين جو معاهدو
| date_pre = 22 جولائي، 1706ع
| event_start = يونين جا معاهدا
| date_start = پهرين مئي
| year_start = 1707ع
| event_end = آئرلينڊ سان يونين
| date_end = 31 ڊسمبر
| era = اوائلي جديد
| year_end = 1800ع
| currency = اسٽرلنگ پائونڊ
| today = {{tree list}}
* [[گڏيل بادشاهت]]
** [[انگلينڊ]]
** [[اسڪاٽلينڊ]]
** [[ويلز]]
{{tree list/end}}
| religion = {{Tree list}}
* انگليڪن چرچ 
** چرچ آف انگلينڊ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}&lt;/ref&gt;
** چرچ آف اسڪاٽلينڊ 
{{Tree list/end}}
| iso3166code = omit
}}
'''عظيم برطانيه''' (&lt;small&gt;Great Britain&lt;/small&gt;)، &lt;ref&gt;''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).&lt;/ref&gt; سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (&lt;small&gt;Kingdom of Great Britain&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;'''1707ع'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Act of Union 1707 article I2&quot;&gt;{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}&lt;/ref&gt; کان &lt;small&gt;'''1800ع'''&lt;/small&gt; جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال &lt;small&gt;'''1706ع'''&lt;/small&gt; جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون &lt;small&gt;1707ع&lt;/small&gt; جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي  جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي &quot;عظيم برطانيه جي بادشاهه&quot; طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز  ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو.

نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، &quot;وزيراعظم&quot; ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. 

هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ &quot;جارجيئن&quot; اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن ادب&quot; اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. &quot;آگسٽن&quot; اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}&lt;/ref&gt;

ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. 

عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن  جي تحت، ضم ڪيو ويو.

==تاريخ==
'''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Kingdom of Great Britain}}
* [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act]
* [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&amp;searchEnacted=0&amp;extentMatchOnly=0&amp;confersPower=0&amp;blanketAmendment=0&amp;sortAlpha=0&amp;PageNumber=0&amp;NavFrom=0&amp;activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act]

{{S-start}}
{{Succession box
 | title   = عظيم برطانيه جي بادشاهت 
 | years   = &lt;small&gt; پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين &lt;/small&gt;
 | before  = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt; 
 | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين&lt;/small&gt;
 | after   = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt; پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين&lt;/small&gt;
}}
{{S-end}}

{{Navboxes
|title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون
|list1=
[[انگلينڊ]]&lt;br&gt;[[ويلز]]&lt;br&gt; [[اسڪاٽلينڊ]]
}}
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}}

[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] 
[[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]]
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]]

[[زمرو:1707ع]]
[[زمرو:1800ع]]
[[زمرو:1801ع]]
[[زمرو:سال]] 
[[زمرو:صديون]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت]] 
[[زمرو:برطانيه]]
[[زمرو:يورپ]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]

[[زمرو:ارڙهين صدي]]
[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>8e4fndtpibl4uqag2grrebv4x6r4q6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيموري خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>71143</id>
    <revision>
      <id>411643</id>
      <parentid>411443</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="qary43i24g46ye807oo54ldrlq31c53" xml:space="preserve">تيموري خاندان
[[زمرو:شاهي خاندان]]
[[زمرو:منگول ماڻهو]]
[[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]]</text>
      <sha1>qary43i24g46ye807oo54ldrlq31c53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>76333</id>
    <revision>
      <id>411599</id>
      <parentid>352086</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="sfcduj6hjttw1ygfwyydt1nknl4yh41" xml:space="preserve">{{Cat main}}{{Portal|جبل}}{{Commons category|Mountain ranges}}
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:ارضي شڪليون]]
[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:زميني شڪليون]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]</text>
      <sha1>sfcduj6hjttw1ygfwyydt1nknl4yh41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورال جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84253</id>
    <revision>
      <id>411631</id>
      <parentid>328250</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="ji61w12tzzjf3qlhjpfbguushu91nf1" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>ji61w12tzzjf3qlhjpfbguushu91nf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411632</id>
      <parentid>411631</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="d8c9ul231j8yf13b9sevk601upkz92t" xml:space="preserve">[[زمرو:يورال]]
[[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>d8c9ul231j8yf13b9sevk601upkz92t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84255</id>
    <revision>
      <id>411566</id>
      <parentid>332729</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="fp8vunwehyqagvko0n8hj4pchdsnwjl" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>fp8vunwehyqagvko0n8hj4pchdsnwjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الپس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85851</id>
    <revision>
      <id>411593</id>
      <parentid>336532</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="9cdtyf7zcnqvd3j1uwryblwvtza5qvf" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>9cdtyf7zcnqvd3j1uwryblwvtza5qvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411597</id>
      <parentid>411593</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="9qoorevskiu73q4375ytrps4o84s8ao" xml:space="preserve">[[زمرو:يورپ ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>9qoorevskiu73q4375ytrps4o84s8ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85857</id>
    <revision>
      <id>411576</id>
      <parentid>336545</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="0c2zc6v8t9ch86wm310vs73lg69yq21" xml:space="preserve">[[زمرو:هنگري جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:هنگري جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>0c2zc6v8t9ch86wm310vs73lg69yq21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حمل ڍنڍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89891</id>
    <revision>
      <id>411749</id>
      <parentid>354911</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22249" sha1="50ju6sswk9xt7tjhg88h6jheo59dpnb" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = حمل ڍنڍ
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارهه]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارهه]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارهه]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجهر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>50ju6sswk9xt7tjhg88h6jheo59dpnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411750</id>
      <parentid>411749</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22246" sha1="71emmc8bxxcaj5mfdugnqzpwcbgucde" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = Lake Hamal
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارهه]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارهه]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارهه]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجهر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>71emmc8bxxcaj5mfdugnqzpwcbgucde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411751</id>
      <parentid>411750</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22244" sha1="gf2nkgafn8yvaf09xqya4b08e86e6x5" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = Lake Hamal
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارهه]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارهه]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارھ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجهر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>gf2nkgafn8yvaf09xqya4b08e86e6x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411752</id>
      <parentid>411751</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22244" sha1="l9an3f72tetl67bys8lr30pwkoy0wt2" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = Lake Hamal
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارهه]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارهه]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارھ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجھر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>l9an3f72tetl67bys8lr30pwkoy0wt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411753</id>
      <parentid>411752</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22242" sha1="90nimcvq2ppbdip3i7slgn7jx0fbi62" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = Lake Hamal
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارھ]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارهه]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارھ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجھر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>90nimcvq2ppbdip3i7slgn7jx0fbi62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411754</id>
      <parentid>411753</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22240" sha1="25xej2yewnzna1vit33fycga1aczxks" xml:space="preserve">{{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ واقع مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ}}

{{Infobox body of water
| name               = حمل ڍنڍ
| native_name        = Lake Hamal
| image              = Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg
| caption            = 2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري علائقي جي الهندي پاسي نظر اچي ٿي
| location           = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates        = {{coord|27.449|N|67.632|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}}
| type               = قدرتي ڍنڍ ۽ [[آبي زمين]]
| inflow             = [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] جون برساتي نيون ۽ نالا؛ هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج
| outflow            = [[مين نارا ويلي ڊرين]]
| catchment          = [[ڪاڇو]] ۽ کيرٿر جي اڀرندي لاهي
| basin_countries    = [[پاڪستان]]
| length             = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width              = {{convert|10|km|abbr=on}}
| area               = {{convert|1200|ha|acre|abbr=on}}
| max-depth          = لڳ ڀڳ {{convert|11|ft|m|abbr=on}}
| islands            =
| cities             = [[وارھ]] ڀرسان
}}

'''حمل ڍنڍ''' يا مقامي طور '''حمل ڍنڍ/حمل ڍنڍھ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾، [[وارھ]] شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اڀرندي ڪڇ ۾ واقع هڪ اهم قدرتي [[آبي زمين]] ۽ ڍنڍ آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ماحولياتي تباهي بابت رپورٽ
 |url=https://web.archive.org/web/20090106202213/http://www.sida.org.pk/RD/wingprogress/operationalres/21.asp
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري رڪارڊ موجب ڍنڍ تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ وڌ ۾ وڌ لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن تہ ان جي پاڻيءَ واري مستقل سطح لاءِ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ (1,200 هيڪٽر) جو انگ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حمل ڍنڍ بابت خاص فيچر
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake
 |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]]
 |date=21 May 2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

حمل ڍنڍ جو بنيادي قدرتي پاڻي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] ۽ [[ڪاڇو|ڪاڇي]] مان ايندڙ برساتي نين ۽ نالن مان حاصل ٿئي ٿو. ڍنڍ [[مين نارا ويلي ڊرين]] وسيلي ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] جي آبي نظام سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ ۽ سنڌو درياهه ۾ ٻوڏ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/rising-waters-in-manchhar-lake-45763/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ ڳانڍاپي واري جوڙجڪ سنڌ جي ساڄي ڪناري واري وڏي آبپاشي ۽ نيڪال واري نظام جو حصو آهي.

حمل ڍنڍ رهائشي پکين سان گڏ سياري ۾ وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي دوران ڍنڍ تي ڪُل '''82 پکين جون جنسون''' رڪارڊ ڪيون ويون، جن مان 40 لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ 42 رهائشي يا عارضي جنسون هيون. نومبر ۽ ڊسمبر ۾ پکين جو انگ 25,000 کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٻرڙو
 |first1=سعيده انجم
 |last2=ٿيٻو
 |first2=ڌرتي شاهنواز
 |last3=چانڊيو
 |first3=ارشاد
 |title=حمل ڍنڍ جي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي موسمي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع
 |journal=دي ريسرچ آف ميڊيڪل سائنس ريويو
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2025
 |doi=10.5281/zenodo.14729802
 |url=https://thermsr.com/index.php/Journal/article/download/494/564/1021
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Kirthar Mountains.jpg|thumb|left|[[کيرٿر جبل]]، جن جي اڀرندي لاهيءَ مان ايندڙ برساتي نيون حمل ڍنڍ جي تازي پاڻيءَ جو اهم قدرتي ذريعو آهن.]]

حمل ڍنڍ سنڌ جي اتر-اولهه واري [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾، [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي اوڀرئين پاسي واقع آهي. [[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ موجب ڍنڍ [[وارهه]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ جا جاگرافيائي متناسق لڳ ڀڳ '''27.449° اتر''' ۽ '''67.632° اوڀر''' آهن. ڍنڍ جو علائقو قدرتي طور هيٺاهين زمين، برساتي نين جي ڇوڙ وارن هنڌن، دلدلي زمينن ۽ موسمي پاڻيءَ وارين پٽن تي مشتمل آهي.

سرڪاري تحقيق موجب حمل ڍنڍ تاريخي طور ٽن وڏن پاڻيءَ جي جسمن تي مشتمل هئي:&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#286f8e; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ جا روايتي پاڻيءَ جا حصا'''
|-
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | #
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | پاڻيءَ جو حصو
! style=&quot;background:#d9edf7;&quot; | مختصر ڄاڻ
|-
| 1
| '''سرهو'''
| بلوچستان جي پاسي کان ايندڙ وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#f5fbfd;&quot;
| 2
| '''بڊرام'''
| حمل ڍنڍ جي قدرتي هيٺاهين واري نظام جو حصو
|-
| 3
| '''ڪڇڙي'''
| ڪاڇي جي برساتي وهڪرن سان لاڳاپيل پاڻيءَ جو حصو
|}
&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

ڍنڍ گهٽ اونهي آهي. 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ ان جي وڌ ۾ وڌ پاڻيءَ جي گهرائي مختلف موسمن ۽ هنڌن تي لڳ ڀڳ 5 کان 11 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مھيسر
 |first1=علي اصغر
 |last2=قريشي
 |first2=عبداللطيف
 |last3=لغاري
 |first3=عبدالناصر
 |title=هيردين، ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينيج جا حمل ڍنڍ تي اثر
 |journal=انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي اينڊ اپلائيڊ سائنس ريسرچ
 |volume=8
 |issue=6
 |pages=3652–3656
 |year=2018
 |doi=10.48084/etasr.2389
 |url=https://etasr.com/index.php/ETASR/article/view/2389
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبي نظام ==
حمل ڍنڍ جي هائيڊرولاجي ۾ قدرتي ۽ انساني ٻنهي ذريعن جو ڪردار آهي. تاريخي طور ڍنڍ جو مکيه قدرتي ذريعو [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي پاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

وقت سان گڏ آبپاشي ۽ نيڪال جا نوان منصوبا ڍنڍ جي پاڻيءَ جي جوڙجڪ تي اثرانداز ٿيا. هن وقت ڍنڍ ۾ هيٺين ذريعن مان پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو:

* [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] ۽ ڪاڇي جون برساتي نيون؛
* هيردين ڊرين؛
* ميروخان ڊرين؛
* شهدادڪوٽ ڊرين؛
* زرعي زمينن جو سم ۽ نيڪال وارو پاڻي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

ڍنڍ جي ڏکڻ-اوڀر پاسي ريگيوليٽر وسيلي اضافي پاڻي [[مين نارا ويلي ڊرين]] ۾ ڇڏڻ جو انتظام آهي. مين نارا ويلي ڊرين اڳتي [[منڇر ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|2010ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ [[مين نارا ويلي ڊرين]] حمل ڍنڍ جي آبي نظام کي ڏکڻ ۾ [[منڇر ڍنڍ]] سان ڳنڍي ٿي.]]

== ماحولياتي اهميت ==
حمل ڍنڍ اتر سنڌ ۽ ڪاڇي جي اهم آبي زمينن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي کليل پاڻي، ڪنارن واري گاهه، دلدلي علائقن، ننڍين ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي گڏيل ماحول سبب مختلف آبي پکين، مڇين ۽ ٻين جاندارن کي رهائش ملي ٿي.

=== پکي ===
ڍنڍ [[سنڌو اڏام وارو رستو|سنڌو لڏپلاڻ واري رستي]] تي هجڻ سبب سياري جي موسم ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ عارضي رهائش فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

هتي رڪارڊ ٿيل پکين ۾ هيٺيان گروهه نمايان آهن:

* بدڪون؛
* هنج ۽ ٻين آبي پکين جا قسم؛
* ڪوٽ؛
* ساحلي ۽ دلدلي پکي؛
* ڪورمورانٽ؛
* فليمنگو؛
* بگلا؛
* آئيبس؛
* گل؛
* ٽرن.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

2025ع جي مطالعي ۾ عام ٽيل، اترين شاولر، يوريشيائي ويجن، اترين پن ٽيل، گيڊوال، مالارڊ، فيروجنَس ڊڪ ۽ ٽفٽيڊ ڊڪ سميت مختلف آبي پکي رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حمل ڍنڍ جي پکين بابت حيوانيات جي ٻين مطالعي پڻ هن ماڳ کي آبي پکين جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. هڪ مطالعي ۾ ڪامن پوچارڊ پکين جا نمونا حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيا ويا، جنهن مان ڍنڍ تي ان لڏپلاڻ ڪندڙ جنس جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pochard&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=ٿيٻو
 |first1=اسما ڪنول
 |last2=ناز
 |first2=صائمه
 |last3=ڌاريجو
 |first3=علي مرتضيٰ
 |title=ڪامن پوچارڊ ۾ پيرامونوسٽومم جي نئين جنس بابت مطالعو
 |journal=جرنل آف اينٽومالاجي اينڊ زولاجي اسٽڊيز
 |volume=7
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=151–154
 |url=https://www.entomoljournal.com/archives/2019/vol7issue1/PartC/6-5-281-624.pdf
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪاري تاج واري رات جي بگلي بابت هڪ حياتياتي مطالعي ۾ پڻ حمل ڍنڍ مان گڏ ڪيل پکين کي استعمال ڪيو ويو ۽ ڍنڍ کي رهائشي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم جاءِ قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;NightHeron&quot;&gt;{{cite journal
 |title=حمل ڍنڍ مان ڪاري تاج واري رات جي بگلي ۾ ڪلينوسٽومم جي پهرين رڪارڊ بابت مطالعو
 |year=2019
 |url=https://www.researchgate.net/publication/333016014_FIRST_RECORD_OF_Clinostomum_Sp_TREMATODA_DIGENEA_IN_Nycticorax_nycticorax_PELECANIFORMES_ARDEIDAE_FROM_HAMAL_LAKE_SINDH_PAKISTAN
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مڇي ۽ مقامي حياتيات ===
تازي پاڻيءَ واري دور ۾ حمل ڍنڍ مڇين جي افزائش لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذخيرو رهي آهي. ڍنڍ جي ڪناري وارن ڳوٺن ۾ مڇي مارڻ مقامي روزگار جي روايتي ذريعن مان رهيو آهي. پر پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ آلودگي وڌڻ سان مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش تي منفي اثر پيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== آلودگي ۽ ماحولياتي تباهي ==
حمل ڍنڍ جي ماحول لاءِ سڀ کان وڏو جديد مسئلو زرعي، شهري ۽ نيڪال واري کاري پاڻيءَ جو ڍنڍ ۾ ڇوڙ آهي.

[[سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي]] جي ماحولياتي انتظام يونٽ 2005ع ۾ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺن جو ميداني دورو ڪيو. پاڻيءَ جا نمونا ميروخان ۽ شهدادڪوٽ ڊرينن، سرهو، بڊرام، ڪڇڙي ۽ مين نارا ويلي ڊرين جي ريگيوليٽر وٽان ورتا ويا.&lt;ref name=&quot;SIDA&quot;/&gt;

2018ع جي سائنسي مطالعي موجب حمل ڍنڍ جي آلودگي جا ٽي نمايان نيڪال وارا ذريعا هئا:&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#8b3a3a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''حمل ڍنڍ ۾ آلودگيءَ جا اهم نيڪال ذريعا'''
|-
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | نيڪال
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#f2dede;&quot; | ممڪن اثر
|-
| '''هيردين ڊرين'''
| بلوچستان ۽ مٿئين نيڪال واري پٽي
| لوڻياٺ ۽ نيڪال وارو پاڻي
|- style=&quot;background:#fff5f5;&quot;
| '''ميروخان ڊرين'''
| ميروخان ۽ ڀرپاسي جون زرعي زمينون
| سم، زرعي نيڪال ۽ dissolved salts
|-
| '''شهدادڪوٽ ڊرين'''
| شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي
| نيڪال، لوڻياٺ ۽ آلودگي
|}

مطالعي ۾ ڍنڍ جي ڪيترن نمونن ۾ بجليءَ واري موصليت، ڪُل حل ٿيل لوڻ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ سلفيٽ جا انگ ماحولياتي معيار کان گهڻا ڄاڻايا ويا. محققن نتيجو ڪڍيو تہ اهڙو پاڻي پيئڻ ۽ مقامي تازي پاڻيءَ جي مڇين لاءِ مناسب نہ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

[[مين نارا ويلي ڊرين]] بابت سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ اڳوڻي مطالعي پڻ نيڪال واري پاڻيءَ ۾ گهڻي لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا ۽ نامياتي آلودگيءَ جا اهڃاڻ رڪارڊ ڪيا، جيڪي هيٺ وهندڙ [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ جي معيار تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mahar2005&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=مهر
 |first1=ايم. اي.
 |last2=جعفري
 |first2=ايس. ايڇ.
 |last3=لغاري
 |first3=ايس. ايم.
 |last4=کهاوڙ
 |first4=ايم. واءِ.
 |title=مين نارا ويلي ڊرين جي پاڻيءَ جي طبعياتي ۽ ڪيميائي معيار ۽ آلودگيءَ جي حياتياتي نشانين جو مطالعو
 |journal=سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل
 |volume=37
 |issue=2
 |year=2005
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/6878
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ساڄي ڪپ وارو نيڪال منصوبو ==
حمل ۽ منڇر ڍنڍن ۾ کاري نيڪال واري پاڻيءَ کي داخل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ [[ساڄي ڪپ وارو آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جا مختلف حصا تعمير ڪيا ويا. منصوبي جو مقصد زرعي ۽ سم وارو پاڻي قدرتي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن کان الڳ رستي سان خارج ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2018ع جي مطالعي موجب منصوبي جي مرحلن جو هڪ اهم مقصد حمل ۽ منڇر ڍنڍن جي پاڻيءَ جي معيار ۽ ماحولياتي حالتن ۾ بهتري آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي وفد سنڌ حڪومت ۽ آبپاشي عملدارن سان گڏ حمل ڍنڍ، ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال واري نظام جو دورو ڪيو، جنهن دوران بندن جي مضبوطي، ٻوڏ جي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ مستقبل جي تحفظ بابت تجويزن تي غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;WB2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=عالمي بئنڪ جي وفد جو ايف پي بند ۽ ساڄي ڪپ واري نيڪال منصوبي جو دورو
 |url=https://www.brecorder.com/news/40419330/
 |work=بزنس رڪارڊر
 |date=3 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ==
حمل ڍنڍ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي ٻوڏ جي پاڻيءَ کي عارضي طور گڏ ڪرڻ واري قدرتي حوض جو ڪم پڻ ڪري ٿي.

=== 2010ع جي ٻوڏ ===
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران [[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصويرن ۾ حمل ڍنڍ کان ڏکڻ طرف [[منڇر ڍنڍ]] تائين پاڻيءَ جي وڏي پٽي ٺهندي نظر آئي. 7 سيپٽمبر کان 13 سيپٽمبر تائين ٻوڏ جو پاڻي وڏي ايراضيءَ تي پکڙجي ويو ۽ ٻنهي ڍنڍن وچ وارو پاڻيءَ جو رستو نمايان طور وسيع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NASA2010&quot;/&gt;

=== 2022ع جي ٻوڏ ===
[[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ جي سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي الهندي حد وٽ نظر اچي ٿي.]]

2022ع جي غيرمعمولي مون سون دوران حمل، مين نارا ويلي ڊرين ۽ منڇر وارو وسيع نيڪال نظام ٻيهر سخت دٻاءَ هيٺ آيو. [[ناسا]] جي تصويرن ۾ مين نارا ويلي ڊرين جا ڀڃڪڙا ۽ منڇر ڏانهن ويندڙ ٻوڏ جا وڏا وهڪرا ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;NASA2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=منڇر ڍنڍ جو پاڻي حد کان وڌڻ
 |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/lake-manchar-is-overflowing-150306/
 |publisher=[[ناسا]]
 |date=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي آگسٽ واري هڪ ٻي سيٽلائيٽ تصوير ۾ حمل ڍنڍ سنڌ ۾ پکڙيل وڏي ٻوڏ واري پاڻيءَ جي اولهندي حد تي نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پاڪستان ۾ 2022ع جي ٻوڏ جي سيٽلائيٽ تصوير
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flooding_in_Pakistan_(MODIS_2022-08-24).jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پل ۽ آمدورفت ==
2003ع ۾ حمل ڍنڍ مٿان هڪ پل جي تعمير بابت ڪم جاري هو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب منصوبي جي لاڳت ان وقت 18.8 ملين رپيا هئي، پر پل جي ٿنڀن جي تعمير لاءِ ڍنڍ جي پاڻيءَ کي عارضي طور مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن موڙڻ جي معاملي تي روڊ ۽ آبپاشي کاتن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnBridge&quot;&gt;{{cite news
 |title=حمل ڍنڍ تي پل جي تعمير ۾ دير جو خدشو
 |url=https://www.dawn.com/news/92519
 |work=[[ڊان]]
 |date=7 April 2003
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڍنڍ واري علائقي مان ڪاڇي جي ڳوٺن کي وارهه ۽ قمبر جي ميداني علائقن سان ملائيندڙ مقامي رستا گذرن ٿا.

== مقامي آبادي ۽ روزگار ==
ڍنڍ جي ڪنارن ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون واقع آهن. مقامي ماڻهن جي روايتي معيشت ۾:

* مڇي مارڻ؛
* مال پالڻ؛
* زرعي مزدوري؛
* موسمي چراگاهن جو استعمال؛
* ڍنڍ ۽ ڪاڇي جي قدرتي وسيلن تي دارومدار

شامل رهيا آهن.

2018ع جي مطالعي موجب ڍنڍ جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن جو زيرزمين پاڻي ڪيترن هنڌن تي تمام کارو هو. ڪجهه ڳوٺن ۾ ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ڪيترن ڪلوميٽرن جي فاصلي تان آڻڻو پوندو هو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ دوران آلودہ سطحي پاڻيءَ جي استعمال جا مسئلا پڻ رپورٽ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;

== تحفظ ۽ چئلينج ==
حمل ڍنڍ کي درپيش وڏن ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

# نيڪال ۽ زرعي سم وارو کارو پاڻي؛
# پاڻيءَ جي قدرتي اچ وڃ ۾ تبديليون؛
# ڍنڍ جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۾ اضافو؛
# مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جي رهائش ۾ گهٽتائي؛
# پکين جو غيرقانوني شڪار؛
# ٻوڏن دوران بندن ۽ ڊرينيج جي نظام تي وڌندڙ دٻاءُ؛
# مقامي آباديءَ لاءِ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي کوٽ.&lt;ref name=&quot;Mahessar2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

حياتياتي ماهرن حمل ڍنڍ کي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين جي اهم عارضي رهائشگاهه قرار ڏيندي پاڻيءَ جي معيار، ڍنڍ جي سطح، نباتات ۽ پکين جي آباديءَ جي مسلسل نگرانيءَ جي سفارش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Birds2025&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|2022ع جي ٻوڏ دوران سيٽلائيٽ تصوير؛ حمل ڍنڍ ٻوڏ واري ايراضيءَ جي الهندي پاسي
File:Kirthar Mountains.jpg|[[کيرٿر جبل]]، جتان برساتي نيون حمل ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون
File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|2010ع جي ٻوڏ دوران [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ حمل ۽ منڇر جو آبي نظام [[مين نارا ويلي ڊرين]] سان ڳنڍيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[منڇر ڍنڍ]]
* [[کيرٿر جبل]]
* [[ڪاڇو]]
* [[وارھ]]
* [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
* [[مين نارا ويلي ڊرين]]
* [[سنڌ جون ڍنڍون]]
* [[ڪينجھر ڍنڍ]]
* [[هاليجي ڍنڍ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline|Lakes of Sindh|سنڌ جون ڍنڍون}}

[[زمرو:سنڌ جون ڍنڍون]]
[[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>25xej2yewnzna1vit33fycga1aczxks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يورال ندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90184</id>
    <revision>
      <id>411633</id>
      <parentid>388583</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5922" sha1="rg881ck8icjl5mixhw06gagcym785kb" xml:space="preserve">{{Infobox River|name=يورال&lt;br&gt;Ural|image=Ural river.jpg|image_caption=[[قازقستان]] ۾ ارال ۽ اتيراو جي وچ ۾ هوائي جهاز کان يورال ندي جو ڏيک
|source1_location=[[يورال جبلن جو سلسلو]]
|mouth=[[ڪيسپئن سمنڊ]]
|mouth_coordinates={{coord|46|53|N|51|37|E|display=it}}|subdivision_type1=[[ملڪ]]|subdivision_name1={{پرچم|روس}} ۽ {{پرچم|قازقستان}}|subdivision_type2=[[شهر]]|subdivision_name2=مئگنٽوگورسڪ، اورسڪ، نوووٽرايوٽسڪ، اورينبرگ، اورال، اتيراو
|length={{convert|2428|km|mi|abbr=on}}|source1_elevation=|discharge1_avg={{convert|400|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|basin_size={{convert|231000|km2|mi2|abbr=on}}|map=Ural river basinEN.png|custom_data={{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Ural River Delta and adjacent Caspian Sea coast
 | designation1_date = 10 March 2009
 | designation1_number = 1856&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ural River Delta and adjacent Caspian Sea coast|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1856|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}|extra=}}
'''يورال''' (Ural)، جن کي '''يائڪ''' {{IPAc-en|ˈ|j|aɪ|k}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ درياء آهي جيڪو [[يُورَپ|يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي وچ واري براعظمي حد ۾ [[روس]] ۽ [[قازقستان]] مان وهندو آهي. اهو [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال جبلن جي سلسلي]] جي ڏاکڻي حصي مان نڪرندو آهي ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. 2,428 ڪلوميٽر (1,509 ميل) ڊگهي، يورال ندي [[وولگا درياھ|وولگا]] ۽ [[ڊينيوب ندي|ڊينيوب]] کان پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ ٽئي نمبر ڊگهي ۽ [[ايشيا]] ۾ 18هون نمبر ڊگهي ندي آهي. يورال کي روايتي طور تي يورپ ۽ ايشيا جي براعظمن جي وچ ۾ حد جو حصو سمجهيو ويندو آهي.

يورال ندي يورال جبلن ۾ ڪروگليا جبل جي ويجهو نڪرندي آهي ۽ اتر طرف وهندڙ ٽوبول ندي جي ڏکڻ متوازي ۽ اولهه ۾ وهندي، ميگنيٽوگورسڪ ذريعي، ۽ يورال جي ڏکڻ ڇيڙي جي چوڌاري، اورسڪ ندي ذريعي، جتي اهو اولهه ۾ موڙ ڪري تقريباً 300 ڪلوميٽر (190 ميل) تائين، اورينبرگ تائين وهندي آهي، جتي اها سڪمارا ندي ۾ شامل ٿئي ٿي. اورينبرگ کان اها اولهه طرف جاري رهي ٿي، پوء قازقستان ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ &quot;اورال&quot; ۾ ٻيهر ڏکڻ ڏانهن رخ ڪري ٿي ۽ هڪ وسيع هموار ميدان مان گذرندي آهي جيستائين اها &quot;اٽيراؤ&quot; ۾ ڪجهه ڪلوميٽر هيٺ ڪيسپين سمنڊ تائين پهچي ٿي جتي اها هڪ وڻ جهڙو ڊيلٽا ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.britannica.com/place/Ural-River|title=Ural River {{!}} Map, Location, &amp; Length {{!}} Britannica|date=2024-04-29|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;

==نالو==
ٻي صدي عيسوي ۾ [[بطليموس|ٽالميءَ]] هن درياهه کي ڊائيڪوس (Δάϊκος) سڏيو. يولين ڪولاڪووسڪي هن کي ترڪ &quot;ججڪ&quot; يا &quot;Яик&quot; طور پڙهي ٿو ۽ ان بنياد تي هن کي ترڪ ڳالهائيندڙن طور سڃاڻي ٿو. بهرحال، جيرارڊ ڪلاسن تڪرار ڪري ٿو ته اهو نالو ٻي صدي جي شروعات ۾ ترڪ اصل جو ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي بدران ان کي سارماتين اصل سان منسوب ڪري ٿو. پڻ ڏهين صدي جي لکت &quot;ڊي ايڊمنسٽرانڊو امپيريو&quot; ۾، بازنطيني شهنشاهه ڪانسٽنٽين ستون پورفيروجينٽس يورال درياءَ کي &quot;گيچ&quot; طور حوالو ڏنو. نالو &quot;يائڪ&quot; (Яйыҡ) هن وقت بشڪير ٻولي ۾ ۽ &quot;زائڪ&quot; (Жайық) قازق ٻولي ۾ استعمال ٿئي ٿو. پوء جي يورپي متنن ۾ ان جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن &quot;رائمنس فلويئس&quot; جي نالي سان ۽ 1140ع جي روسي تاريخ ۾ &quot;يائڪ&quot; جي نالي سان ڪيو ويندو آهي. سال 1775ع ۾ روس جي ڪيٿرائن ٻئي پاران درياءَ جو نالو روسي ٻولي ۾ يورال رکيو ويو. 
==تاريخ==
==جاگرافي==
==هائيڊروگرافي==
==جانورن جون نسلون==
==صنعت==
==پڻ ڏسو==
* [[لئنا ندي|لينا ندي]]
* [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال جبل]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fvqYSoRvAI4C&amp;pg=PA416|title=The Caspian Sea Encyclopedia|author1=Zonn, Igor S. |author2=Kostianoy, Andrey |author3=Kosarev, Aleksey N.  |name-list-style=amp |publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11523-3}}

{{Authority control}}

[[زمرو:يورال ندي]]
[[زمرو:يورال]] 
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:يورال جي تاريخ]] 
[[زمرو:يورال جو طاس]]
[[زمرو:بين الاقوامي نديون]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:قازقستان ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:ايشيا جا بين الاقوامي درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ]]
[[زمرو:چيليابنسڪ اوبلاست جون نديون]] [[زمرو:باشڪورتستان جون نديون]] 
[[زمرو:اورينبرگ اوبلاست جون نديون]] 
[[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي نديون]] 
[[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي نديون]]</text>
      <sha1>rg881ck8icjl5mixhw06gagcym785kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورال ندي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>90185</id>
    <revision>
      <id>411634</id>
      <parentid>388582</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="g6iigq9tx6mfu4szetx06h5lsx6m313" xml:space="preserve">[[زمرو:يورال]] 
[[زمرو:بين الاقوامي نديون]]
[[زمرو:ايشيا جا بين الاقوامي درياهه]]
[[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي نديون]] 
[[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي نديون]]</text>
      <sha1>g6iigq9tx6mfu4szetx06h5lsx6m313</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1801ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100465</id>
    <revision>
      <id>411847</id>
      <parentid>395410</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411850</id>
      <parentid>411847</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="mv5lfre4gyu27blvx2mekwk9o4mcmas" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]

[[زمرو:1803ع]]
[[زمرو:1804ع]]
[[زمرو:1805ع]]
[[زمرو:1806ع]]
[[زمرو:1807ع]]
[[زمرو:1808ع]]
[[زمرو:1809ع]]</text>
      <sha1>mv5lfre4gyu27blvx2mekwk9o4mcmas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411858</id>
      <parentid>411850</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="djjc49us0wxfzv8o6vcnq02uhpqfyxp" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]

[[زمرو:1802ع]]</text>
      <sha1>djjc49us0wxfzv8o6vcnq02uhpqfyxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411860</id>
      <parentid>411858</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1802ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100466</id>
    <revision>
      <id>411849</id>
      <parentid>395411</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411859</id>
      <parentid>411849</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="0vbx8jddr14e1n3ovp13bcwz9d72ihv" xml:space="preserve">
[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>0vbx8jddr14e1n3ovp13bcwz9d72ihv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چارلس ٽيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101470</id>
    <revision>
      <id>411838</id>
      <parentid>403303</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>411838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6826" sha1="d8clz4a9yqtlociemjj5l6ekqgc4g8t" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| image = King Charles III (July 2023).jpg
| caption = رسمی تصویر، 2023ع 
| alt =150px 
| reign = 8 سيپٽمبر 2022ع کان حال تائين
| coronation = 6 مئي 2023ع
| cor-type =  تاجپوشي
| coronation1 = 
| cor-type1 = 
| succession = برطانيه ۽ دولتِ مشترڪه جي ٻين ملڪن جو بادشاهه
| predecessor1 = [[ايلزبيٿ ٻين]]
| successor1 = شهزادو وليم، پرنس آف ويلز (نامزد وارث)
| reg-type1 = بادشاهه
| regent1={{flag|UK}} ۽ دولتِ مشترڪه جي دائري ۾ شامل ٻيا 14 ملڪ: 
* {{flag|Australia}}
* {{ATG}} 
* {{flag|Bahamas}} 
* {{flag|Belize}} 
*  [[پاپوا نيو گني]]
* {{flag|Tuvalu}}
* {{flag|Jamaica}}
* [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]
* {{flag|Saint Lucia}} 
*  [[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
*  [[سولومن آئيلينڊ]]
* {{flag|Canada}}
* {{flag|Grenada}}
* {{flag|New Zealand}}
| spouse = ڊائنا اسپينسر (ش. 1981{{!}}طلاق: 1996)&lt;br&gt;
ڪيميلا پارڪر بولز (ش. 2005)
| issue = شھزادو وليم، پرنس آف ويلز
شھزادو ھيري  وليم، ڊيوڪ آف سسيڪس
| issue-link = #Issue
| father = شهزادو فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ
| mother = [[ايلزبيٿ ٻين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين]]
 || full name =چارلس فلپ آرٿر جارج | house = ونڊسر 
| birth_date = 14 نومبر 1948ع (عمر 77 سال)
| birth_place = [[بڪنگهم پيلس]]، [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] 
| signature = Charles signature.jpg
| module      = {{Infobox military person | embed=yes
  | branch        = رائل نيوي (بحري فوج)
  | branch_label  = رائل ايئر فورس (هوائي فوج) 
  | serviceyears  = 1971-1976 
  | rank          =  ڪمانڊر &lt;br&gt;مڪمل فهرست
  | servicenumber = &lt;!-- Do not use data from primary sources such as service records --&gt;
  | commands      = ايڇ ايم ايس بروننگٽن (HMS Bronington)
}}
|religion=پروٽيسٽنٽ عيسائي|signature_type=دستخط|signature_alt=ڪاري مسي سان چارلس جا دستخط}}

'''چارلس ٽيون''' (Chales III؛ پيدائش 14 نومبر 1948ع؛ چارلس فلپ آرٿر جارج) [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۽ 14 ٻين دولت مشترڪه رياستن جو بادشاهه آهي. هو پنهنجي ماءُ [[ايلزبٿ ٻين (برطانيا)|ايلزبٿ ٻين]] (Elizabeth II) جي وفات کان پوءِ، 8 سيپٽمبر 2022ع تي تخت تي ويٺو.

چارلس، راڻي ايلزبيٿ ٻيون ۽ پرنس فلپ (ڊيوڪ آف ايڊنبرگ) جو وڏو پٽ آهي. هو پنهنجي ناني، بادشاهه جارج ڇهين جي دورِ حڪومت ۾ پيدا ٿيو ۽ 1952ع ۾ پنهنجي ماءُ جي تخت نشين ٿيڻ کانپوءِ تخت جو وارث (heir apparent) بڻيو. کيس 1958ع ۾ ”پرنس آف ويلز“ جو لقب ڏنو ويو ۽ 1969ع ۾ سندس رسمي تقرريءَ جي تقريب منعقد ٿي. هن چيم اسڪول (Cheam School) ۽ گورڊنسٽن (Gordonstoun) ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ بعد ۾ آسٽريليا جي رياست وڪٽوريا ۾ واقع جيلونگ گرامر اسڪول جي ٽمبر ٽاپ ڪيمپس ۾ ڇهه مهينا گذاريا. ڪيمبرج يونيورسٽي مان تاريخ جي مضمون ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کانپوءِ، هن 1971ع کان 1976ع تائين رائل ايئر فورس ۽ رائل نيوي ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. 

هن 1981ع ۾ ليڊي ڊائنا اسپينسر سان شادي ڪئي ۽ کين ٻه پٽ ٿيا: وليم (1982ع ۾) ۽ هيري (1984ع ۾). سالن جي اڻبڻت ۽ شاديءَ کان ٻاهر لاڳاپن جي وڏي پيماني تي مشهور ٿيڻ کانپوءِ، چارلس ۽ ڊائنا آگسٽ 1996ع ۾ طلاق ورتي. ان کان پوئين سال، هڪ ڪار حادثي ۾ لڳل زخمين سبب ڊائنا جو انتقال ٿي ويو. 2005ع ۾، چارلس پنهنجي ڊگهي عرصي واري ساٿي، ڪيميلا پارڪر بولز سان شادي ڪئي. 

تخت جي وارث جي حيثيت ۾، چارلس پنهنجي ماءُ جي طرفان سرڪاري ذميواريون ۽ مصروفيتون نڀايون ۽ پرڏيهي دورن دوران برطانيا جي نمائندگي ڪئي. هن 1976ع ۾ ”پرنسز ٽرسٽ“ (Prince's Trust) جو بنياد وڌو، ”پرنسز چيرٽيز“ (Prince's Charities) جي سرپرستي ڪئي ۽ 800 کان وڌيڪ ٻين خيراتي ادارن ۽ تنظيمن جو سرپرست يا صدر بڻيو. هن تاريخي عمارتن جي تحفظ ۽ سماج ۾ روايتي فنِ تعمير جي اهميت جي حمايت ڪئي، ۽ ان سلسلي ۾ ”پائونڊبري“ (Poundbury) نالي هڪ تجرباتي نئين شهر جو بنياد رکيو. ماحولياتي معاملن ۾ دلچسپي رکندڙ چارلس، ”ڊچي آف ڪارنوال“ (Duchy of Cornwall) جي جاگيرن جي انتظامي سربراهه طور پنهنجي دور ۾ نامياتي زراعت (organic farming) ۽ موسمياتي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ قدمن جي حمايت ڪئي، جنهن تي کيس ايوارڊ ۽ مڃتا ملي. هو جينياتي طور تبديل ٿيل خوراڪ (GM food) جو سخت مخالف رهيو آهي، ۽ متبادل طبي طريقن جي حمايت سبب تنقيد جو نشانو پڻ بڻيو آهي.

هن 17 ڪتاب لکيا آهن يا انهن جي گڏيل تصنيف ۾ حصو ورتو آهي. 2022ع ۾ پنهنجي ماءُ جي وفات کانپوءِ چارلس بادشاهه بڻيو. 73 سالن جي عمر ۾، هو برطانوي تخت تي ويهڻ وارو سڀ کان وڏي عمر جو شخص بڻيو؛ ان کان اڳ هو برطانوي تاريخ ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي تائين تخت جو وارث ۽ ”پرنس آف ويلز“ رهيو هو. سندس دورِ حڪومت جي اهم واقعن ۾ 2023ع ۾ ٿيندڙ سندس تاج پوشيءَ جي تقريب شامل آهي. 

2024 ۾ ڪينسر جي تشخيص، جنهن جي ڪري اڳواٽ رٿيل عوامي مصروفيتون عارضي طور تي ملتوي ڪيون ويون؛ ۽ 2025 ۾ سندس ڀاءُ اينڊريو جا باقي رهيل لقب، عهدا ۽ اعزاز واپس ورتا وڃڻ.

== شروعاتي زندگي، خاندان ۽ تعليم ==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:چارلس ٽيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]]
[[زمرو:1948ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>d8clz4a9yqtlociemjj5l6ekqgc4g8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانيه جا بادشاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101471</id>
    <revision>
      <id>411837</id>
      <parentid>403180</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="jh0affdv5q88mjtt2870gd8ehivuyzv" xml:space="preserve">[[زمرو:بادشاهه]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>jh0affdv5q88mjtt2870gd8ehivuyzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چارلس ٽيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101472</id>
    <revision>
      <id>411839</id>
      <parentid>403184</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="34yrnkg8wepqbtmrvg4ifr72i11ccn0" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</text>
      <sha1>34yrnkg8wepqbtmrvg4ifr72i11ccn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:راڻيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101473</id>
    <revision>
      <id>411822</id>
      <parentid>403186</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="2mdfcyd0i8pqr70ugwz69z2d718e2fc" xml:space="preserve">[[زمرو:سياسي شخصيتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>2mdfcyd0i8pqr70ugwz69z2d718e2fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانيا جون راڻيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101474</id>
    <revision>
      <id>411830</id>
      <parentid>403188</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="4bb0xdbza014elxxi00a65vir4w746a" xml:space="preserve">[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]]</text>
      <sha1>4bb0xdbza014elxxi00a65vir4w746a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام بخش شر ڳوٺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102463</id>
    <revision>
      <id>411604</id>
      <parentid>410745</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abid -28</username>
        <id>22833</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ڳوٺ جي تصوير ۽ انگريزي نالو شامل ڪيو ويو</comment>
      <origin>411604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1370" sha1="pnkoacaq9grp3m5efkkxtuh1x2hqb7u" xml:space="preserve">{ {{Infobox settlement
| name = امام بخش شر
| other_name = Village Imam Bux Shar
| native_name = Imam Bux Shar
| image = ڳوٺ امام بخش شر.jpg
| caption = ڳوٺ امام بخش شر جو منظر، تعلقو ناره، ضلعو خيرپور
| settlement_type = ڳوٺ
| country = پاڪستان
| province = سنڌ
| district = ضلعو خيرپور
| tehsil = تحصيل نارا
| coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}}
|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_name1={{flag|Sindh}}|subdivision_name2=[[خيرپور ضلعو]]|subdivision_name3=[[نارا تعلقو]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_type3=[[تعلقو]]|subdivision_type4=آبادي}}
'''امام بخش شر''' ضلعي [[خيرپور]] جي [[نارا تعلقو|تعلقي نارا]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[چونڊڪو]] جي ويجهو واقع آهي.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.0589351&amp;mlon=68.9109020 OpenStreetMap]
* [https://mapcarta.com/29993964 Mapcarta]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارا تعلقو]]
[[زمرو:خيرپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:خيرپور ضلعي جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>pnkoacaq9grp3m5efkkxtuh1x2hqb7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مغل خاندان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102605</id>
    <revision>
      <id>411644</id>
      <parentid>411449</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="e5vsvib666b45r8i4c85t495igs7mla" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل]]
[[زمرو:شاهي خاندان]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]</text>
      <sha1>e5vsvib666b45r8i4c85t495igs7mla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102624</id>
    <revision>
      <id>411548</id>
      <parentid>411547</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T12:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10879" sha1="lzh58omr1g4ol6jjt6wtfxh6c6g25s3" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Redirect|Carpathian}}
{{Distinguish|Karpathos|Montes Carpatus}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}})جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان (&lt;small&gt;arc&lt;/small&gt;) جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; (&lt;small&gt;Tatra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt;) ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; (&lt;small&gt;Outer Carpathians&lt;/small&gt;) جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]] (&lt;small&gt;brown bears&lt;/small&gt;)، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو|چيموئس]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt; - هڪ قسم جو جابلو هرڻ) ۽ لنڪس (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt; - جهنگلي ٻلي) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي. انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن (&lt;small&gt;foothills&lt;/small&gt;) ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 


as well as over one-third of all European plant species.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; The mountains and their [[foothills]] also have many [[Hot spring|thermal]] and [[mineral water]]s, with Romania having one-third of the European total.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>lzh58omr1g4ol6jjt6wtfxh6c6g25s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411549</id>
      <parentid>411548</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10362" sha1="37srywfn8789pd20xxploxw9z2op9lk" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>37srywfn8789pd20xxploxw9z2op9lk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411550</id>
      <parentid>411549</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11942" sha1="cv1wezspem5h9vmvgc2icdvc6hl9im2" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==External links==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>cv1wezspem5h9vmvgc2icdvc6hl9im2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411551</id>
      <parentid>411550</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ذريعا */</comment>
      <origin>411551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12396" sha1="raw3g1ytvn9d7ef6os99ig17kkmofua" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>raw3g1ytvn9d7ef6os99ig17kkmofua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411565</id>
      <parentid>411551</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12466" sha1="af28kaefgz6izjw8wshvi9wsdbow304" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]


[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ]]
[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]</text>
      <sha1>af28kaefgz6izjw8wshvi9wsdbow304</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411567</id>
      <parentid>411565</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12621" sha1="qratfs211hl88j0k5vj59cmjvc1xsv6" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]


[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ]]
[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>qratfs211hl88j0k5vj59cmjvc1xsv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411568</id>
      <parentid>411567</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12931" sha1="s0zi908x9dex7w9bsuk08tgcv4eht94" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]


[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]] 
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي]]


[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]] 
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]


[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ارضيات]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>s0zi908x9dex7w9bsuk08tgcv4eht94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411571</id>
      <parentid>411568</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12396" sha1="raw3g1ytvn9d7ef6os99ig17kkmofua" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>raw3g1ytvn9d7ef6os99ig17kkmofua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411596</id>
      <parentid>411571</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12412" sha1="jcg9v5hajzzjqu2kvuvwnvbvfr7ddsp" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}}
{{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن&lt;br&gt;
Carpathians|native_name={{plainlist|
* {{native_name|cs|Karpaty}}
* {{native_name|de|Karpaten}}
* {{native_name|hu|Kárpátok}}
* {{native_name|pl|Karpaty}}
* {{native_name|ro|Carpați}}
* {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}}
* {{native_name|sk|Karpaty}}
* {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}}
* {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}}
ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}}
[[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر &quot;الپس باسٽارنيس&quot; (&lt;small&gt;Alpes Bastarnice&lt;/small&gt;) طور ٿيل آهي.]]
'''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Carpathian Mountains&lt;/small&gt;) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن &lt;small&gt;1,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;930&lt;/small&gt; ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (&lt;small&gt;2,500&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,600&lt;/small&gt; ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (&lt;small&gt;1,700&lt;/small&gt; ڪلوميٽر يا &lt;small&gt;1,100&lt;/small&gt; ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون &quot;ٽاٽرا جبلن&quot; ۾ آهن، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,600&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود &quot;ڏکڻ ڪارپيٿين&quot; جو اچي ٿو، جن جي اوچائي &lt;small&gt;2,550&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;8,370&lt;/small&gt; فوٽ) کان وڌيڪ آهي.

هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;carpathians.pl&quot;&gt;[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visiteurope.com&quot;&gt;[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} &quot;The Carpathians&quot; European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carpathianconvention.org&quot;&gt;[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.rs&quot;&gt;{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&amp;q=homolje+carpathian+serbia&amp;pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&amp;pg=PA7&amp;lpg=PA7&amp;dq=homolje+carpathian+serbia&amp;source=bl&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=homolje%20carpathian%20serbia&amp;f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;ٻاهرين ڪارپيٿين&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.  

ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (&lt;small&gt;chamois&lt;/small&gt;) ۽ جهنگلي ٻلي (&lt;small&gt;lynx&lt;/small&gt;) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt; انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.&lt;ref&gt;[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011&lt;/ref&gt;  

رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (&lt;small&gt;virgin&lt;/small&gt; &lt;small&gt;forests&lt;/small&gt;) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو &lt;small&gt;2,50,000&lt;/small&gt; هيڪٽر (%&lt;small&gt;65&lt;/small&gt;) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن&lt;ref&gt;[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!]  in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011&lt;/ref&gt; ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.&lt;/ref&gt; ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ذريعا==
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 &quot;Carpathian Mountains&quot;], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984).
* [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians]
* [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains]
* [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide]
* [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians]
* [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine]
* [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society]
* [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&amp;list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&amp;index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians]

{{Carpathian Mountains}}
{{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] 
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] 
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>jcg9v5hajzzjqu2kvuvwnvbvfr7ddsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carpathians</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102625</id>
    <redirect title="ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو" />
    <revision>
      <id>411808</id>
      <parentid>411520</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[ڪارپيٿيئن]] to [[ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو]]</comment>
      <origin>411808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="hypulv9ztdwihwfyq39kff9auy40hsq" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪارپيٿيئن جبلن جو سلسلو]]</text>
      <sha1>hypulv9ztdwihwfyq39kff9auy40hsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪارپيٿيئن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102630</id>
    <revision>
      <id>411556</id>
      <parentid>411543</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="fvzqdf4a7iuiyygm5wrux2590zihuh8" xml:space="preserve">[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] 
[[زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>fvzqdf4a7iuiyygm5wrux2590zihuh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102631</id>
    <revision>
      <id>411552</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="caj6o9be9jceob2eey0xjimq4mt4ght" xml:space="preserve">[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>caj6o9be9jceob2eey0xjimq4mt4ght</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411583</id>
      <parentid>411552</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="q78d0quwjmwatx12j307ry3e37a7h7z" xml:space="preserve">[[زمرو:رومانيا جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:رومانيا جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>q78d0quwjmwatx12j307ry3e37a7h7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102632</id>
    <revision>
      <id>411553</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="rvojjwcz0jkejnffjee62r6ei3dijzy" xml:space="preserve">[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>rvojjwcz0jkejnffjee62r6ei3dijzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411595</id>
      <parentid>411553</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="k6xjqjdi5u2qti69yb3uaycwogvi8nn" xml:space="preserve">[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]</text>
      <sha1>k6xjqjdi5u2qti69yb3uaycwogvi8nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102633</id>
    <revision>
      <id>411554</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:لوڪ ڪهاڻيون]]</comment>
      <origin>411554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="khq168xitcmfza26qpocmlqlpzlwyi9" xml:space="preserve">[[زمرو:لوڪ ڪهاڻيون]]</text>
      <sha1>khq168xitcmfza26qpocmlqlpzlwyi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411555</id>
      <parentid>411554</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="buq3lkx5xfwk63pz3ptgh5mv5e5g7tx" xml:space="preserve">[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]</text>
      <sha1>buq3lkx5xfwk63pz3ptgh5mv5e5g7tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102634</id>
    <revision>
      <id>411557</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀرين ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="dlixxm3e923h9ei2hibylcsmzjvxdbk" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀرين ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>dlixxm3e923h9ei2hibylcsmzjvxdbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411558</id>
      <parentid>411557</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="t8qi0zbwkivsv96lcaan6mjcsvghmpc" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>t8qi0zbwkivsv96lcaan6mjcsvghmpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411589</id>
      <parentid>411558</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="hh66t5upuygmpw9su98dya2vz9i0fjr" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:يوڪرين جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>hh66t5upuygmpw9su98dya2vz9i0fjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102635</id>
    <revision>
      <id>411559</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="1ghbnen4jerwfkqsbq2ys05xhmmh4tr" xml:space="preserve">[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>1ghbnen4jerwfkqsbq2ys05xhmmh4tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102636</id>
    <revision>
      <id>411560</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="q1oyfdhve1e2cvw4hbyvmh2kq85wdle" xml:space="preserve">[[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>q1oyfdhve1e2cvw4hbyvmh2kq85wdle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102637</id>
    <revision>
      <id>411561</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="3bwzwan8mmg521ktr0upznson2oajks" xml:space="preserve">[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>3bwzwan8mmg521ktr0upznson2oajks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411564</id>
      <parentid>411561</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="rkq2uy8d2t4c3tipvt0up6gv3st81vz" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>rkq2uy8d2t4c3tipvt0up6gv3st81vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411572</id>
      <parentid>411564</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="ntaa6xsls7qmo5zipv52ew8ccjje6p6" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ارضيات]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>ntaa6xsls7qmo5zipv52ew8ccjje6p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411573</id>
      <parentid>411572</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="rkq2uy8d2t4c3tipvt0up6gv3st81vz" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>rkq2uy8d2t4c3tipvt0up6gv3st81vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411574</id>
      <parentid>411573</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="ntaa6xsls7qmo5zipv52ew8ccjje6p6" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ارضيات]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>ntaa6xsls7qmo5zipv52ew8ccjje6p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102638</id>
    <revision>
      <id>411562</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا]]  [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="06n0pvntq6bhhqoz8k19jcx2t0rqcme" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا]] 
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>06n0pvntq6bhhqoz8k19jcx2t0rqcme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411586</id>
      <parentid>411562</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T15:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="chapgm0lslmp5qd6do1wirk7ahz47f9" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:وچ يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:سلوواڪيا جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>chapgm0lslmp5qd6do1wirk7ahz47f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102639</id>
    <revision>
      <id>411563</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پولينڊ]]   [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>411563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="c66bo58fgarm42sk9oe1t9bir9vv87o" xml:space="preserve">[[زمرو:پولينڊ]]  
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>c66bo58fgarm42sk9oe1t9bir9vv87o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411579</id>
      <parentid>411563</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="rntge2hrbxwv8bbhyf70pxsrghflogm" xml:space="preserve">[[زمرو:پولينڊ]]  
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]


[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]] 
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:پولينڊ جي ارضيات]]
[[زمرو:پولينڊ جي طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:پولينڊ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>rntge2hrbxwv8bbhyf70pxsrghflogm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411580</id>
      <parentid>411579</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="7gu3ssu1pytsj68mim00hdgw5w6qslh" xml:space="preserve">[[زمرو:پولينڊ جي ارضيات]]
[[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:پولينڊ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>7gu3ssu1pytsj68mim00hdgw5w6qslh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102640</id>
    <revision>
      <id>411569</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]]  [[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="7aypn0j2ly7mbopsd38cziviaan0gjm" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]] 
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>7aypn0j2ly7mbopsd38cziviaan0gjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102641</id>
    <revision>
      <id>411570</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="11tb2okw40poog0umom361l2wb8yum2" xml:space="preserve">[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>11tb2okw40poog0umom361l2wb8yum2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102642</id>
    <revision>
      <id>411575</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="eiqiew7vd9xmd6qsddh6xv9u44xlu9a" xml:space="preserve">[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>eiqiew7vd9xmd6qsddh6xv9u44xlu9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هنگري جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102643</id>
    <revision>
      <id>411577</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="osxjsk0yo1813y3jpxx0m2zdxgw8bbz" xml:space="preserve">[[زمرو:هنگري جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>osxjsk0yo1813y3jpxx0m2zdxgw8bbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هنگري جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102644</id>
    <revision>
      <id>411578</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هنگري]] [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="bsf75jhj9n2tdcomqjjtjh60o2e0wfl" xml:space="preserve">[[زمرو:هنگري]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>bsf75jhj9n2tdcomqjjtjh60o2e0wfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پولينڊ جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102645</id>
    <revision>
      <id>411581</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پولينڊ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="6zgxnswnk8h6w8k8rc5kc6ec5jxgahi" xml:space="preserve">[[زمرو:پولينڊ جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>6zgxnswnk8h6w8k8rc5kc6ec5jxgahi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پولينڊ جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102646</id>
    <revision>
      <id>411582</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پولينڊ]]   [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="heax1kiv0zm5ysjm1kmbkloxpb1q3av" xml:space="preserve">[[زمرو:پولينڊ]]  
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>heax1kiv0zm5ysjm1kmbkloxpb1q3av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:رومانيا جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102647</id>
    <revision>
      <id>411584</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="ai6p9unb31kv965c36iclm2v75391uh" xml:space="preserve">[[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>ai6p9unb31kv965c36iclm2v75391uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:رومانيا جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102648</id>
    <revision>
      <id>411585</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رومانيا]] [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="9itosr1itgr3cksa8gtjvikl62unsy4" xml:space="preserve">[[زمرو:رومانيا]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>9itosr1itgr3cksa8gtjvikl62unsy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلوواڪيا جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102649</id>
    <revision>
      <id>411587</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا]]  [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="q96lup0jy5oisptxsmqpaw6ulubqe8r" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا]] 
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>q96lup0jy5oisptxsmqpaw6ulubqe8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سلوواڪيا جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102650</id>
    <revision>
      <id>411588</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="izprs2axdjzftkpjkqcn1bp8lxioolf" xml:space="preserve">[[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>izprs2axdjzftkpjkqcn1bp8lxioolf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪرين جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102651</id>
    <revision>
      <id>411590</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:يورپ جي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="qlby8u7myt8hqmkwudo3r7x0bmkrww7" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين]]
[[زمرو:يورپ جي ارضيات]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>qlby8u7myt8hqmkwudo3r7x0bmkrww7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪرين جي طبيعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102652</id>
    <revision>
      <id>411591</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>411591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="4zfuboufjjywjwe070yoipnps5t3szy" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4zfuboufjjywjwe070yoipnps5t3szy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪرين جي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102653</id>
    <revision>
      <id>411592</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]]  [[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="fg2yw3ba2jgeneu78c650al3exxqpq6" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪرين]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]] 
[[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>fg2yw3ba2jgeneu78c650al3exxqpq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جاگرافيائي صوبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102654</id>
    <revision>
      <id>411594</id>
      <timestamp>2026-09-12T15:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]</comment>
      <origin>411594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="k6xjqjdi5u2qti69yb3uaycwogvi8nn" xml:space="preserve">[[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]]</text>
      <sha1>k6xjqjdi5u2qti69yb3uaycwogvi8nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيموري سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102655</id>
    <revision>
      <id>411606</id>
      <timestamp>2026-09-12T17:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ...</comment>
      <origin>411606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="988" sha1="d4ae1zruwgh7pf38oh39hhd5q6dtp0r" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.</text>
      <sha1>d4ae1zruwgh7pf38oh39hhd5q6dtp0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411607</id>
      <parentid>411606</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="qjo1d2p8pr80ypbs941ldk6z7ecagxo" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}</text>
      <sha1>qjo1d2p8pr80ypbs941ldk6z7ecagxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411608</id>
      <parentid>411607</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T17:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2796" sha1="84a8njk08g6yr1syp16eeeetz18lig7" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]] 
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]</text>
      <sha1>84a8njk08g6yr1syp16eeeetz18lig7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411609</id>
      <parentid>411608</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>411609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2794" sha1="s319ovc6t5ij9s7r2jzvz73ubkk7jeq" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]] 
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]</text>
      <sha1>s319ovc6t5ij9s7r2jzvz73ubkk7jeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411612</id>
      <parentid>411609</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تيموري خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="23xadhjkw8vhdrkr6zjl1siwuy7n0l4" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]] 
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]</text>
      <sha1>23xadhjkw8vhdrkr6zjl1siwuy7n0l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411613</id>
      <parentid>411612</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>411613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2569" sha1="doixhodb9ak945zyqoxk9goijah3svy" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]]</text>
      <sha1>doixhodb9ak945zyqoxk9goijah3svy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411614</id>
      <parentid>411613</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2616" sha1="rzwmt5sjp1232waa3g8zelilwmigyve" xml:space="preserve">'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>rzwmt5sjp1232waa3g8zelilwmigyve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411635</id>
      <parentid>411614</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20727" sha1="84gpk8o3imt0hn4u02c15uyxn637432" xml:space="preserve">{{Short description|Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Infobox former country
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|ایران و توران}}}}&lt;br /&gt;Iran-o-Turan
| national_motto         = [[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
| conventional_long_name = Timurid Empire
| common_name            = 
| era                    = [[Late Middle Ages]]
| status                 = [[Emirate]]
| government_type        = [[Absolute monarchy]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Timur]] begins [[Timurid conquests and invasions|conquests]]
| date_pre               = 1363
| event_start            = Establishment of Timurid Empire
| event1                 = Westward expansion begins
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Battle of Ankara]]
| date_event2            = 20 July 1402
| event3                 = Fall of [[Samarkand]]
| date_event3            = 1501
| event_end              = Fall of [[Herat]]
| event_post             = [[First Battle of Panipat|Battle of Panipat]]
| date_post              = 21 April 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE add false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg, which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Three annulets symbol
| symbol_type            = &lt;!-- DO NOT ADD false, conjectural or original research flags to this infobox. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;
| image_map              = Timurid State.png
| image_map_caption      = The Timurid Empire in 1405&lt;!-- &lt;ref&gt;Bregel Y. An Historical Atlas of Central Asia : [англ.]. — Leiden, Boston : Brill, 2003.&lt;/ref&gt; --&gt;
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Chagatai Khanate
| s1                     = Khanate of Bukhara
| p2                     = Ilkhanate
| s2                     = Safavid Iran
| s3                     = Qara Qoyunlu
| s4                     = Aq Qoyunlu
| s5                     = Mughal Empire
| s6                     = 
| s7                     = 
| capital                = {{plainlist|
*[[Samarkand]] (1370–1405; 1447–1459)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://uodiyala.edu.iq/uploads/PDF%20ELIBRARY%20UODIYALA/EL45/A%20History%20of%20Inner%20Asia%20%282000%20ebook%29.pdf|title=A History of Inner Asia|publisher=Princeton University|p=126}}&lt;/ref&gt;
*[[Herat]] (1405–1447; 1459–1507)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/in/documentViewer.xhtml?v=2.1.196&amp;id=p::usmarcdef_0000112848&amp;file=/in/rest/annotationSVC/DownloadWatermarkedAttachment/attach_import_ee5bd446-a11d-4a1a-b6ac-64b945c80037%3F_%3D111664engo.pdf&amp;updateUrl=updateUrl9867&amp;ark=/ark:/48223/pf0000112848/PDF/111664engo.pdf.multi.nameddest=112848&amp;fullScreen=true&amp;locale=en#section*.135|title=The Timurid States in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|publisher=UNESCO|series=History of Civilisations of Central Asia|p=354}}&lt;/ref&gt;}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Persian language|Persian]] (official, court language, high literature, lingua franca, administration)&lt;ref&gt;
Multiple references:
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Chagatai language|Chagatai Turkic]] (dynastic, literature)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Arabic language|Arabic]] (theology, coinage)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Komaroff |first1=Linda |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/43573714.pdf|title=The Epigraphy of Timurid Coinage: Some Preliminary Remarks|page=210|journal=Museum Notes (American Numismatic Society)|date=1986 |volume=31 |jstor=43573714 |access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{Plainlist|
*[[Sunni Islam]] (official)
*[[Shia Islam]]
*[[Zoroastrianism]]
*[[Hinduism]]
*[[Christianity]]}}
| currency               = [[Tanka (coin)|Tanka]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.numista.com/catalogue/timurid_empire-1.html|title=Items from the Timurid Empire|website=numista}}&lt;/ref&gt;
| title_leader           = [[Timurid dynasty|Emir]]
| leader1                = [[Timur]] (first)
| leader2                = [[Badi' al-Zaman Mirza|Badi' al-Zaman]] (last)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 est.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1405 est.&lt;ref name=&quot;TurchinHoyer2020&quot;&gt;{{cite book |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Hoyer |first2=Daniel |title=Figuring Out the Past: The 100 Most Surprising Predictions from History |url=https://profilebooks.com/wp-content/uploads/wpallimport/files/PDFs/9781788161930_preview.pdf |year=2020 |publisher=Profile Books |isbn=978-1788161930 |language=en }}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
| stat_pop2              = 49,000,000
}}
'''تيموري سلطنت''' (Timurid Empire) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي، جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (Greater Iran) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا ايران، عراق، افغانستان، وچ ايشيا جو وڏو حصو، ڏکڻ قفقاز (South Caucasus) ۽ موجوده پاڪستان، اتر هندستان توڙي ترڪي جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ ترڪ، منگول ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

The '''Timurid Empire''' was a [[Late Middle Ages|late medieval]] [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]],&lt;ref&gt;
* &quot;The complexity and diversity of a '''Turco-Mongol empire''' such as that of the Timurids...&quot;  {{cite journal |last1=Mitchell |first1=Colin Paul |title=To Preserve and Protect: Husayn Vaᶜiz-i Kashifi and Perso-Islamic Chancellery Culture |journal=Iranian Studies |date=December 2003 |volume=36 |issue=4 |page=502 |doi=10.1080/021086032000139195}}
* &quot;The '''Turco-Mongol empire'''-builder Timur (Tamerlane, 1370–1405)...&quot; {{cite book |last1=Adle |first1=Chahryar |last2=Habib |first2=Irfan |last3=Baipakov |first3=Karl M. |title=History of civilizations of central Asia: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO publishing |location=Paris |isbn=9231038761 |page=814 |url=https://apnaorg.com/books/english/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5.pdf}}
* &quot;'''Turco-Mongol empire''' builders led by Timur “the Lame&quot; (Tamerlane , 1336-1405)...&quot; {{cite book |last1=Makariou |first1=Sophie |title=Dragon and Phoenix: Centuries of Exchange Between Chinese and Islamic Worlds |date=2021 |publisher=Snoeck |isbn=978-94-6161-652-4 |page=21 |url=https://books.google.com/books?id=xF9P9yc81iwC |language=en}}
* &quot;Timur carved a '''Turco-Mongol state''' from the stretched and cracking hide of the desert and oasis...&quot; {{cite book |last1=Isaacs |first1=Rico |last2=Marat |first2=Erica |title=Routledge Handbook of Contemporary Central Asia |date=14 September 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-60359-4 |page=1971 |url=https://books.google.com/books?id=UEA6EAAAQBAJ&amp;pg=PA1971 |language=en}}
* &quot;the Persianate '''Turco-Mongol empire''' of Timurid in the late medieval period&quot; {{cite journal |last1=Houshisadat |first1=S. Mohammad |title=Theoretical framework of Iranian dialectics in the medieval Middle East |journal=Journal of the Australian Early Medieval Association |date=January 2024 |volume=20 |issue=1 |pages=1–24 |doi=10.35253/JAEMA.2024.1.1 |url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.T2025021000006490291623751|url-access=subscription }}
* &quot;Despite ruling a '''Turco-Mongol state''', Timur was not descended from Genghis Khan&quot; {{cite journal |last1=Darling |first1=Linda T. |title=Social Cohesion ( 'Asabiyya ) and Justice in the Late Medieval Middle East |journal=Comparative Studies in Society and History |date=April 2007 |volume=49 |issue=2 |pages=329–357 |doi=10.1017/S0010417507000515}}
&lt;/ref&gt; culturally [[Persianate society|Persianate]],&lt;ref&gt;
* {{harvnb|Subtelny|2007|pp=40–41|ps=. &quot;Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate milieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. [...] The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture.&quot;}}
* {{harvnb|Green|2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Subtelny2007b&quot;&gt;{{harvnb|Subtelny|2007}} &quot;The resultant Timurid polity may thus be characterized as a Perso-Islamic state.&quot;&lt;/ref&gt; [[Muslims|Muslim]]&lt;ref name=&quot;RobinsonMuslimEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Francis |title=The Mughal Emperors and the Islamic Dynasties of India, Iran, and Central Asia |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2007 |page=20 |quote=&quot;Babur inherited the political traditions of the Timurid Muslim empire.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChaseRobinsonMuslimEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Chase F. |title=A History of the Muslim World to 1405: The Making of a Civilization |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |page=248 |quote=&quot;Timur forged one of the largest Muslim empires of the late medieval period.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[empire]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Spengler, Robert N. (2020-09-22). ''Fruit from the Sands: The Silk Road Origins of the Foods We Eat''. Univ of California Press. {{ISBN|978-0-520-37926-8}}.&lt;/ref&gt; that dominated [[Greater Iran]] in the early 15th century, comprising modern-day [[Iran]], [[Iraq]], [[Afghanistan]], much of [[Central Asia]], the [[South Caucasus]], and parts of contemporary [[Pakistan]], [[North India]], and [[Turkey]].{{sfn|Green|2019}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RobinsonMuslimEmpire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChaseRobinsonMuslimEmpire&quot;/&gt; The empire had a syncretic culture and combined [[Turkic peoples|Turkic]], [[Mongolic peoples|Mongolic]], and [[Iranian peoples|Persian]] influences,&lt;ref&gt;{{cite book |title=Timurids, The Columbia Encyclopedia, 6th ed. |publisher=Columbia University Press |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/timurids|quote=&quot;This cultural rebirth had a double character; on one hand, there was a renewal of Persian civilization and art (distinguished by extensive adaptations from the Chinese), and on the other, an original national literature in the Turk-Jagatai language, which borrowed from Persian sources.&quot;}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&amp;pg=PA40 40]|ps=&quot;Turko-Mongolian ideals necessarily blended with Perso-Islamic concepts of legitimation. This resulted, as mentioned already, in the coexistence of many Turko-Mongolian practices alongside Perso-Islamic ones (...) Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate millieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. At the same time, to preserve their Turkic cultural heritage, they promoted the use of a Chagatay (Eastern Turkic) language and literature that was written in the Arabo-Persian script, and even retained the symbolic used of the Turkic Uighur script.&quot;}} with the last members of the dynasty being regarded as &quot;ideal Perso-Islamic rulers&quot;.{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&amp;pg=PA41 41]|ps=&quot;The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture.&quot;}}&lt;ref name=&quot;HodgsonIslamicateEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Hodgson |first=Marshall G. S. |title=The Venture of Islam, Volume 2: The Expansion of Islam in the Middle Periods |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |page=395 |quote=&quot;Timur’s conquests created a vast Islamicate empire across Iran and Central Asia.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LapidusIslamicState&quot;&gt;{{cite book |last=Lapidus |first=Ira M. |title=A History of Islamic Societies |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |page=331 |quote=&quot;The Timurid state became one of the major Islamic states of Central Asia.&quot;}}&lt;/ref&gt;

The empire was founded by [[Timur]], also known as Tamerlane, a [[warlord]] belonging to the [[Turco-Mongol]] [[Barlas]] tribe, which was of [[Mongols|Mongol]] origin but had become Turkicized in Central Asia.&lt;ref name=&quot;Manz2&quot;&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2007 |quote=&quot;The Barlas were originally a Mongol tribe which had become thoroughly Turkicized in language and culture.&quot;}}&lt;/ref&gt; Timur established the empire in 1370 and ruled it until his death in 1405. He saw himself as the great restorer of the [[Mongol Empire]] of [[Genghis Khan]], regarded himself as his [[heir]], and associated closely with the [[Borjigin]]. Timur continued to have strong trade relations with [[Ming dynasty|Ming China]] and the [[Golden Horde]], with Chinese diplomats like [[Ma Huan]] and [[Chen Cheng (Ming dynasty)|Chen Cheng]] traveling west to his capital, [[Samarkand]]. The empire led to the [[Timurid Renaissance]], particularly during the reign of [[Shahrukh Mirza]] (1405–1447) and his astronomer and mathematician son [[Ulugh Begh]] (1447–1449).

The ruling [[Timurid dynasty]] lost most of Persia to the [[Aq Qoyunlu]] confederation with the defeat and death of [[Abu Sa'id Mirza]] (1451–1469). However, members of the Timurid dynasty continued to rule smaller states, sometimes known as Timurid emirates, in Central Asia and Khorasan, with the reign of [[Husayn Bayqara]] (1469–1506) being regarded as the last flowering of the Timurid Renaissance in [[Herat]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Archaeology of Afghanistan: From Earliest Times to the Timurid Period |editor-last=Allchin |editor-first=Frank Raymond |pages=379 |editor-last2=Hammond |editor-first2=Norman |editor-last3=Hammond |editor-first3=Nicholas G.}}&lt;/ref&gt; By 1507, Uzbeks under [[Shaybani Khan]] had conquered almost all of the surviving Timurid principalities, including Samarkand and Herat. In the 16th century, [[Babur]], the Timurid prince of [[Principality of Fergana|Ferghana]] (modern [[Uzbekistan]]), invaded [[Kabulistan]] (modern [[Afghanistan]]) and established a small kingdom there. After a final attempt to retake Samarkand in 1511–12, Babur turned to [[Medieval India|India]] and used this kingdom as a staging ground to invade the [[Delhi Sultanate]] in 1526 and established the [[Mughal Empire]].

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>84gpk8o3imt0hn4u02c15uyxn637432</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411636</id>
      <parentid>411635</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20863" sha1="qkemtdksyr9sfmhsm6xbw3pe5gvr0qx" xml:space="preserve">{{Short description|Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Infobox former country
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|ایران و توران}}}}&lt;br /&gt;Iran-o-Turan
| national_motto         = [[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
| conventional_long_name = Timurid Empire
| common_name            = 
| era                    = [[Late Middle Ages]]
| status                 = [[Emirate]]
| government_type        = [[Absolute monarchy]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Timur]] begins [[Timurid conquests and invasions|conquests]]
| date_pre               = 1363
| event_start            = Establishment of Timurid Empire
| event1                 = Westward expansion begins
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Battle of Ankara]]
| date_event2            = 20 July 1402
| event3                 = Fall of [[Samarkand]]
| date_event3            = 1501
| event_end              = Fall of [[Herat]]
| event_post             = [[First Battle of Panipat|Battle of Panipat]]
| date_post              = 21 April 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE add false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg, which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Three annulets symbol
| symbol_type            = &lt;!-- DO NOT ADD false, conjectural or original research flags to this infobox. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;
| image_map              = Timurid State.png
| image_map_caption      = The Timurid Empire in 1405&lt;!-- &lt;ref&gt;Bregel Y. An Historical Atlas of Central Asia : [англ.]. — Leiden, Boston : Brill, 2003.&lt;/ref&gt; --&gt;
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Chagatai Khanate
| s1                     = Khanate of Bukhara
| p2                     = Ilkhanate
| s2                     = Safavid Iran
| s3                     = Qara Qoyunlu
| s4                     = Aq Qoyunlu
| s5                     = Mughal Empire
| s6                     = 
| s7                     = 
| capital                = {{plainlist|
*[[Samarkand]] (1370–1405; 1447–1459)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://uodiyala.edu.iq/uploads/PDF%20ELIBRARY%20UODIYALA/EL45/A%20History%20of%20Inner%20Asia%20%282000%20ebook%29.pdf|title=A History of Inner Asia|publisher=Princeton University|p=126}}&lt;/ref&gt;
*[[Herat]] (1405–1447; 1459–1507)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/in/documentViewer.xhtml?v=2.1.196&amp;id=p::usmarcdef_0000112848&amp;file=/in/rest/annotationSVC/DownloadWatermarkedAttachment/attach_import_ee5bd446-a11d-4a1a-b6ac-64b945c80037%3F_%3D111664engo.pdf&amp;updateUrl=updateUrl9867&amp;ark=/ark:/48223/pf0000112848/PDF/111664engo.pdf.multi.nameddest=112848&amp;fullScreen=true&amp;locale=en#section*.135|title=The Timurid States in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|publisher=UNESCO|series=History of Civilisations of Central Asia|p=354}}&lt;/ref&gt;}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Persian language|Persian]] (official, court language, high literature, lingua franca, administration)&lt;ref&gt;
Multiple references:
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Chagatai language|Chagatai Turkic]] (dynastic, literature)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Arabic language|Arabic]] (theology, coinage)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Komaroff |first1=Linda |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/43573714.pdf|title=The Epigraphy of Timurid Coinage: Some Preliminary Remarks|page=210|journal=Museum Notes (American Numismatic Society)|date=1986 |volume=31 |jstor=43573714 |access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{Plainlist|
*[[Sunni Islam]] (official)
*[[Shia Islam]]
*[[Zoroastrianism]]
*[[Hinduism]]
*[[Christianity]]}}
| currency               = [[Tanka (coin)|Tanka]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.numista.com/catalogue/timurid_empire-1.html|title=Items from the Timurid Empire|website=numista}}&lt;/ref&gt;
| title_leader           = [[Timurid dynasty|Emir]]
| leader1                = [[Timur]] (first)
| leader2                = [[Badi' al-Zaman Mirza|Badi' al-Zaman]] (last)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 est.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1405 est.&lt;ref name=&quot;TurchinHoyer2020&quot;&gt;{{cite book |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Hoyer |first2=Daniel |title=Figuring Out the Past: The 100 Most Surprising Predictions from History |url=https://profilebooks.com/wp-content/uploads/wpallimport/files/PDFs/9781788161930_preview.pdf |year=2020 |publisher=Profile Books |isbn=978-1788161930 |language=en }}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
| stat_pop2              = 49,000,000
}}
'''تيموري سلطنت''' (&lt;small&gt;Timurid Empire&lt;/small&gt;) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي،&lt;ref&gt;*&quot;The complexity and diversity of a '''Turco-Mongol empire''' such as that of the Timurids...&quot;  {{cite journal |last1=Mitchell |first1=Colin Paul |title=To Preserve and Protect: Husayn Vaᶜiz-i Kashifi and Perso-Islamic Chancellery Culture |journal=Iranian Studies |date=December 2003 |volume=36 |issue=4 |page=502 |doi=10.1080/021086032000139195}}
*&quot;The '''Turco-Mongol empire'''-builder Timur (Tamerlane, 1370–1405)...&quot; {{cite book |last1=Adle |first1=Chahryar |last2=Habib |first2=Irfan |last3=Baipakov |first3=Karl M. |title=History of civilizations of central Asia: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO publishing |location=Paris |isbn=9231038761 |page=814 |url=https://apnaorg.com/books/english/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5.pdf}}
*&quot;'''Turco-Mongol empire''' builders led by Timur “the Lame&quot; (Tamerlane , 1336-1405)...&quot; {{cite book |last1=Makariou |first1=Sophie |title=Dragon and Phoenix: Centuries of Exchange Between Chinese and Islamic Worlds |date=2021 |publisher=Snoeck |isbn=978-94-6161-652-4 |page=21 |url=https://books.google.com/books?id=xF9P9yc81iwC |language=en}}
*&quot;Timur carved a '''Turco-Mongol state''' from the stretched and cracking hide of the desert and oasis...&quot; {{cite book |last1=Isaacs |first1=Rico |last2=Marat |first2=Erica |title=Routledge Handbook of Contemporary Central Asia |date=14 September 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-60359-4 |page=1971 |url=https://books.google.com/books?id=UEA6EAAAQBAJ&amp;pg=PA1971 |language=en}}
*&quot;the Persianate '''Turco-Mongol empire''' of Timurid in the late medieval period&quot; {{cite journal |last1=Houshisadat |first1=S. Mohammad |title=Theoretical framework of Iranian dialectics in the medieval Middle East |journal=Journal of the Australian Early Medieval Association |date=January 2024 |volume=20 |issue=1 |pages=1–24 |doi=10.35253/JAEMA.2024.1.1 |url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.T2025021000006490291623751|url-access=subscription }}
*&quot;Despite ruling a '''Turco-Mongol state''', Timur was not descended from Genghis Khan&quot; {{cite journal |last1=Darling |first1=Linda T. |title=Social Cohesion ( 'Asabiyya ) and Justice in the Late Medieval Middle East |journal=Comparative Studies in Society and History |date=April 2007 |volume=49 |issue=2 |pages=329–357 |doi=10.1017/S0010417507000515}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;         جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ &quot;عظيم ايران&quot; (&lt;small&gt;Greater Iran&lt;/small&gt;) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا [[ايران]]، [[عراق]]، [[افغانستان]]، [[وچ ايشيا]] جو وڏو حصو، [[قفقاز|ڏکڻ قفقاز]] (&lt;small&gt;South Caucasus&lt;/small&gt;) ۽ موجوده [[پاڪستان]]، [[اتر هندستان]] توڙي [[ترڪي]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ [[ترڪ قوم|ترڪ]]، [[منگول]] ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي &quot;مثالي فارسي-اسلامي حڪمران&quot; سمجهيو ويندو هو.

The '''Timurid Empire''' was a [[Late Middle Ages|late medieval]] [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]], culturally [[Persianate society|Persianate]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;*{{harvnb|Subtelny|2007|pp=40–41|ps=. &quot;Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate milieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. [...] The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture.&quot;}}
*{{harvnb|Green|2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Subtelny2007b&quot;&gt;{{harvnb|Subtelny|2007}} &quot;The resultant Timurid polity may thus be characterized as a Perso-Islamic state.&quot;&lt;/ref&gt; [[Muslims|Muslim]]&lt;ref name=&quot;RobinsonMuslimEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Francis |title=The Mughal Emperors and the Islamic Dynasties of India, Iran, and Central Asia |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2007 |page=20 |quote=&quot;Babur inherited the political traditions of the Timurid Muslim empire.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChaseRobinsonMuslimEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Chase F. |title=A History of the Muslim World to 1405: The Making of a Civilization |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |page=248 |quote=&quot;Timur forged one of the largest Muslim empires of the late medieval period.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[empire]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Spengler, Robert N. (2020-09-22). ''Fruit from the Sands: The Silk Road Origins of the Foods We Eat''. Univ of California Press. {{ISBN|978-0-520-37926-8}}.&lt;/ref&gt; that dominated [[Greater Iran]] in the early 15th century, comprising modern-day [[Iran]], [[Iraq]], [[Afghanistan]], much of [[Central Asia]], the [[South Caucasus]], and parts of contemporary [[Pakistan]], [[North India]], and [[Turkey]].{{sfn|Green|2019}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RobinsonMuslimEmpire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChaseRobinsonMuslimEmpire&quot;/&gt; The empire had a syncretic culture and combined [[Turkic peoples|Turkic]], [[Mongolic peoples|Mongolic]], and [[Iranian peoples|Persian]] influences,&lt;ref&gt;{{cite book |title=Timurids, The Columbia Encyclopedia, 6th ed. |publisher=Columbia University Press |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/timurids|quote=&quot;This cultural rebirth had a double character; on one hand, there was a renewal of Persian civilization and art (distinguished by extensive adaptations from the Chinese), and on the other, an original national literature in the Turk-Jagatai language, which borrowed from Persian sources.&quot;}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&amp;pg=PA40 40]|ps=&quot;Turko-Mongolian ideals necessarily blended with Perso-Islamic concepts of legitimation. This resulted, as mentioned already, in the coexistence of many Turko-Mongolian practices alongside Perso-Islamic ones (...) Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate millieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. At the same time, to preserve their Turkic cultural heritage, they promoted the use of a Chagatay (Eastern Turkic) language and literature that was written in the Arabo-Persian script, and even retained the symbolic used of the Turkic Uighur script.&quot;}} with the last members of the dynasty being regarded as &quot;ideal Perso-Islamic rulers&quot;.{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&amp;pg=PA41 41]|ps=&quot;The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture.&quot;}}&lt;ref name=&quot;HodgsonIslamicateEmpire&quot;&gt;{{cite book |last=Hodgson |first=Marshall G. S. |title=The Venture of Islam, Volume 2: The Expansion of Islam in the Middle Periods |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |page=395 |quote=&quot;Timur’s conquests created a vast Islamicate empire across Iran and Central Asia.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LapidusIslamicState&quot;&gt;{{cite book |last=Lapidus |first=Ira M. |title=A History of Islamic Societies |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |page=331 |quote=&quot;The Timurid state became one of the major Islamic states of Central Asia.&quot;}}&lt;/ref&gt;

The empire was founded by [[Timur]], also known as Tamerlane, a [[warlord]] belonging to the [[Turco-Mongol]] [[Barlas]] tribe, which was of [[Mongols|Mongol]] origin but had become Turkicized in Central Asia.&lt;ref name=&quot;Manz2&quot;&gt;{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2007 |quote=&quot;The Barlas were originally a Mongol tribe which had become thoroughly Turkicized in language and culture.&quot;}}&lt;/ref&gt; Timur established the empire in 1370 and ruled it until his death in 1405. He saw himself as the great restorer of the [[Mongol Empire]] of [[Genghis Khan]], regarded himself as his [[heir]], and associated closely with the [[Borjigin]]. Timur continued to have strong trade relations with [[Ming dynasty|Ming China]] and the [[Golden Horde]], with Chinese diplomats like [[Ma Huan]] and [[Chen Cheng (Ming dynasty)|Chen Cheng]] traveling west to his capital, [[Samarkand]]. The empire led to the [[Timurid Renaissance]], particularly during the reign of [[Shahrukh Mirza]] (1405–1447) and his astronomer and mathematician son [[Ulugh Begh]] (1447–1449).

The ruling [[Timurid dynasty]] lost most of Persia to the [[Aq Qoyunlu]] confederation with the defeat and death of [[Abu Sa'id Mirza]] (1451–1469). However, members of the Timurid dynasty continued to rule smaller states, sometimes known as Timurid emirates, in Central Asia and Khorasan, with the reign of [[Husayn Bayqara]] (1469–1506) being regarded as the last flowering of the Timurid Renaissance in [[Herat]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Archaeology of Afghanistan: From Earliest Times to the Timurid Period |editor-last=Allchin |editor-first=Frank Raymond |pages=379 |editor-last2=Hammond |editor-first2=Norman |editor-last3=Hammond |editor-first3=Nicholas G.}}&lt;/ref&gt; By 1507, Uzbeks under [[Shaybani Khan]] had conquered almost all of the surviving Timurid principalities, including Samarkand and Herat. In the 16th century, [[Babur]], the Timurid prince of [[Principality of Fergana|Ferghana]] (modern [[Uzbekistan]]), invaded [[Kabulistan]] (modern [[Afghanistan]]) and established a small kingdom there. After a final attempt to retake Samarkand in 1511–12, Babur turned to [[Medieval India|India]] and used this kingdom as a staging ground to invade the [[Delhi Sultanate]] in 1526 and established the [[Mughal Empire]].

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Timurid Empire}}
* [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506]
* [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Timurid Empire}}
[[زمرو:تيموري سلطنت| ]] 
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]]</text>
      <sha1>qkemtdksyr9sfmhsm6xbw3pe5gvr0qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تيموري سلطنت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102656</id>
    <revision>
      <id>411610</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]  [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]]  [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]   [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:پندرهين صدي]]  [[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]]  ز...</comment>
      <origin>411610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1583" sha1="bw437pr45xqrdvajz67ef3u5dttdu79" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]


[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]</text>
      <sha1>bw437pr45xqrdvajz67ef3u5dttdu79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411611</id>
      <parentid>411610</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تيموري خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1622" sha1="cs4zrz6gp354btlm5yihkcbrv8oy9bf" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]


[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تيموري خاندان]]</text>
      <sha1>cs4zrz6gp354btlm5yihkcbrv8oy9bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411615</id>
      <parentid>411611</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1922" sha1="1ifmn3cxm1dopdafxv6os7kwff135u0" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]


[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1ifmn3cxm1dopdafxv6os7kwff135u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411616</id>
      <parentid>411615</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="1iyymxmedndsjpmf8cnuemukkzf0dhu" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1iyymxmedndsjpmf8cnuemukkzf0dhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411624</id>
      <parentid>411616</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]]; added [[Category:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="0kw5ehf9zorh642gqglgsbun8zyifga" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>0kw5ehf9zorh642gqglgsbun8zyifga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411625</id>
      <parentid>411624</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يوريشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="mfv935j0fww828802biqqrqiwfjslpw" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]

[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>mfv935j0fww828802biqqrqiwfjslpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411626</id>
      <parentid>411625</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2209" sha1="iqqhsctcrodsy4stj68tgixzbvfb5oq" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]

[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]]</text>
      <sha1>iqqhsctcrodsy4stj68tgixzbvfb5oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411627</id>
      <parentid>411626</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اناطوليه جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2255" sha1="lctcwcqbhaxys6th6wymog4ovn4p4k2" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]

[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]]
[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]</text>
      <sha1>lctcwcqbhaxys6th6wymog4ovn4p4k2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411689</id>
      <parentid>411627</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2223" sha1="n9uw8qykesyytkwlmq9s2ysznrz9max" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]

[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]</text>
      <sha1>n9uw8qykesyytkwlmq9s2ysznrz9max</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411690</id>
      <parentid>411689</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="in2mpkeeioftguoixs6n5bhwzfceq36" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]


[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]</text>
      <sha1>in2mpkeeioftguoixs6n5bhwzfceq36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411695</id>
      <parentid>411690</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="hs126a7y63dklcxeapau8vx2f0lxo9h" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]

[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]


[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>hs126a7y63dklcxeapau8vx2f0lxo9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411697</id>
      <parentid>411695</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="fxh5pclk9vzhda8p61ibv6eczjf96ub" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]


[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]


[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>fxh5pclk9vzhda8p61ibv6eczjf96ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411701</id>
      <parentid>411697</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2097" sha1="edlwlkosdhw9mrm6topwsif2mz4t7bj" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]


[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]


[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]

[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>edlwlkosdhw9mrm6topwsif2mz4t7bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411707</id>
      <parentid>411701</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="d87lwidf9p98vrbpmjhiqohyltojwr4" xml:space="preserve">[[زمرو:تيموري خاندان]]
[[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]]
[[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] 
[[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]]</text>
      <sha1>d87lwidf9p98vrbpmjhiqohyltojwr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آرمينيا جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102657</id>
    <revision>
      <id>411617</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آرمينيا]]  [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>411617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="jm4cbyeeissjrdxzagz809u877jsd4r" xml:space="preserve">[[زمرو:آرمينيا]] 
[[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>jm4cbyeeissjrdxzagz809u877jsd4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ترڪ سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102658</id>
    <revision>
      <id>411618</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:ترڪ قوم]]</comment>
      <origin>411618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="ezynpr9mumle6fetd9q1olqczneyt4a" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ قوم]]</text>
      <sha1>ezynpr9mumle6fetd9q1olqczneyt4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411619</id>
      <parentid>411618</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T18:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ترڪ قوم]]; added [[Category:ترڪ ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="0c35t4pw3suli91m025w0al2xvuq47y" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ ماڻهو]]</text>
      <sha1>0c35t4pw3suli91m025w0al2xvuq47y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ترڪ-منگول</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102659</id>
    <revision>
      <id>411620</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منگول]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]]</comment>
      <origin>411620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="qhx5siqno1bwliuq51yt3kw3x9shc4o" xml:space="preserve">[[زمرو:منگول]]
[[زمرو:ترڪ ماڻهو]]</text>
      <sha1>qhx5siqno1bwliuq51yt3kw3x9shc4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1370ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102660</id>
    <revision>
      <id>411621</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="pi5cjtr7un4dy42svitxneit77d2x4x" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>pi5cjtr7un4dy42svitxneit77d2x4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1507ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102661</id>
    <revision>
      <id>411622</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:سورهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="0vo3ynk3zdca3458wbup7jv6z7dra97" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:سورهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>0vo3ynk3zdca3458wbup7jv6z7dra97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سورهين صدي جا سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102662</id>
    <revision>
      <id>411623</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="ecijal21jtaklmpud56lz3w1hv30eav" xml:space="preserve">[[زمرو:سورهين صدي]]
[[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>ecijal21jtaklmpud56lz3w1hv30eav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102663</id>
    <revision>
      <id>411628</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قفقاز جي تاريخ]] [[زمرو:يوريشيا جي وچين دور تاريخ]]</comment>
      <origin>411628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="247k8qgbts4ys0lav4innja1p29dhk0" xml:space="preserve">[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي وچين دور تاريخ]]</text>
      <sha1>247k8qgbts4ys0lav4innja1p29dhk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوريشيا جي وچين دور تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102664</id>
    <revision>
      <id>411629</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="asmhemvz38kwx9a88g6dpdiea2kppaf" xml:space="preserve">[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]]</text>
      <sha1>asmhemvz38kwx9a88g6dpdiea2kppaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قفقاز جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102665</id>
    <revision>
      <id>411630</id>
      <timestamp>2026-09-12T18:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قفقاز]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="luin40spk2nb6gapghdr01ag1mikk3w" xml:space="preserve">[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>luin40spk2nb6gapghdr01ag1mikk3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ممتاز محل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102666</id>
    <revision>
      <id>411639</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مغل خاندان]] [[زمرو:هندستاني شاهي ناري]] [[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</comment>
      <origin>411639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="bdp778npc2sbir5vxcccdb47gmmriuy" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>bdp778npc2sbir5vxcccdb47gmmriuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411642</id>
      <parentid>411639</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="m9omi3dpa3v08ekbiue80gp62pj1uvx" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]

[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>m9omi3dpa3v08ekbiue80gp62pj1uvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411645</id>
      <parentid>411642</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="499" sha1="oy916us422mnxbsuuwun2s30c8xgz3r" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]

[[زمرو:شاهي خاندان]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]

[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستان]]</text>
      <sha1>oy916us422mnxbsuuwun2s30c8xgz3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411646</id>
      <parentid>411645</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="in9launb5no69ykrbuc7wfk8fxad5vf" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>in9launb5no69ykrbuc7wfk8fxad5vf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411650</id>
      <parentid>411646</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="jwcb6g3pf718fviuqiikdom280uvs72" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>jwcb6g3pf718fviuqiikdom280uvs72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مسلمان راڻيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102667</id>
    <revision>
      <id>411647</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:راڻيون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]]</comment>
      <origin>411647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="51v4wcb4zf7y1iqjisbmmckb47big8g" xml:space="preserve">[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]</text>
      <sha1>51v4wcb4zf7y1iqjisbmmckb47big8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستاني راڻيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102668</id>
    <revision>
      <id>411648</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:راڻيون]] [[زمرو:هندستاني عورتون]]</comment>
      <origin>411648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="em40wqe24682qjfjbdgys4s0vp4b93f" xml:space="preserve">[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]</text>
      <sha1>em40wqe24682qjfjbdgys4s0vp4b93f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستاني عورتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102669</id>
    <revision>
      <id>411649</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:هندستان]] [[زمرو:هندستاني ماڻهو]]</comment>
      <origin>411649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="r72qx1mexwck78ja4naelqe93s2ef34" xml:space="preserve">[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:هندستاني ماڻهو]]</text>
      <sha1>r72qx1mexwck78ja4naelqe93s2ef34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جھان آرا بيگم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102670</id>
    <revision>
      <id>411654</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مغل عورتون]] [[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]</comment>
      <origin>411654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="nbtivsnnmgudzl5fj9adg70w6m7dgcf" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]</text>
      <sha1>nbtivsnnmgudzl5fj9adg70w6m7dgcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مغل عورتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102671</id>
    <revision>
      <id>411655</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:مغل خاندان]]</comment>
      <origin>411655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="5pesvmgpyvtps5srytitzxmebt5lc5t" xml:space="preserve">[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]</text>
      <sha1>5pesvmgpyvtps5srytitzxmebt5lc5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زيب النساء بيگم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102672</id>
    <revision>
      <id>411659</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:    [[زمرو:شاعرائون]] [[زمرو:مغل خاندان]] [[زمرو:مسلمان راڻيون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:هندستاني راڻيون]] [[زمرو:هندستاني عورتون]] [[زمرو:هندستاني شاهي ناري]] [[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]  [[زمرو:شاعرائون]] [[زمرو:ممتاز محل]] [[زمرو:راڻيون]] [[زمرو:مغل عورتون]] زمرو:مغل...</comment>
      <origin>411659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="idkxulb4rqqtp6xxuol506ftok7e8cf" xml:space="preserve">


[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]

[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>idkxulb4rqqtp6xxuol506ftok7e8cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411660</id>
      <parentid>411659</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="4v52hswh7m1y7fpf670xrbngcwrwkpx" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]


[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]

[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:ممتاز محل]]
[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:مغل خاندان]]
[[زمرو:مسلمان راڻيون]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني راڻيون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني راڻي ساٿياڻيون]]</text>
      <sha1>4v52hswh7m1y7fpf670xrbngcwrwkpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411662</id>
      <parentid>411660</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T19:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="ldpotl7tcfn3h2mpqbo1owm8esbebcq" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]</text>
      <sha1>ldpotl7tcfn3h2mpqbo1owm8esbebcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستاني ناري شاعر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102673</id>
    <revision>
      <id>411661</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شاعرائون]] [[زمرو:هندستاني عورتون]]</comment>
      <origin>411661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="mq8406zy53pu0qgxl60xdvvfl0rt7of" xml:space="preserve">[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]</text>
      <sha1>mq8406zy53pu0qgxl60xdvvfl0rt7of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستاني صوفي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102674</id>
    <revision>
      <id>411663</id>
      <timestamp>2026-09-12T19:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:هندستاني عورتون]]</comment>
      <origin>411663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="2gzmu50jnf96519yxaep4xfkhzpi5sy" xml:space="preserve">[[زمرو:صوفي]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]</text>
      <sha1>2gzmu50jnf96519yxaep4xfkhzpi5sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>همايون شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102675</id>
    <revision>
      <id>411665</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو تاريخي مذهبي شهر}}  {{Infobox settlement | name                    = همايون شريف | native_name             = ھمايون | native_name_lang        = sd | other_name              = Humayun Sharif | settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] | image_skyline           =  | imagesize               = 240px | image_alt               =  | image_caption           =  | pushpi...</comment>
      <origin>411665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19394" sha1="g1l9plafqvz055xxg1wety6q5bmqmyf" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو تاريخي مذهبي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                    = همايون شريف
| native_name             = ھمايون
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Humayun Sharif
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]]
| image_skyline           = 
| imagesize               = 240px
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|08|04|N|68|33|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''همايون شريف''' ({{lang-en|Humayun Sharif}})، جنهن کي '''همايون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي مذهبي شهر آهي. شهر تقريباً 28.134° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.559° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي ۽ [[شڪارپور]] کان اتر طرف شڪارپور–جيڪب آباد رستي ڀرسان آباد آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Humayun Map - Locality - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14699258
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

همايون شريف سنڌ ۾ پنهنجي قديم ديني مدرسي، جامع مسجد، [[مولانا محمد يعقوب همايوني]] ۽ سندس پٽ [[مخدوم عبدالغفور همايوني]] جي درگاهن جي ڪري مشهور آهي. 19هين صديءَ ۾ هتي قائم ٿيندڙ ديني درسگاهه سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن نامور عالمن جي علمي تربيت جو مرڪز رهي ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ علمي روايت کي بعد ۾ '''همايوني مکتبِ علم''' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=ڪلھوڙو
 |first=ذوالفقار علي
 |title=Saints And Scholars Of Humayun Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/22-Mar-2023/saints-and-scholars-of-humayun-sharif
 |work=The Friday Times
 |date=22 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
همايون شريف شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 22 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي ۽ شڪارپور–جيڪب آباد روڊ واري پٽي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt; جديد نقشا همايون کي سلطان ڪوٽ کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[ميان صاحب]] کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اولهه طرف ڏيکارين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hamayoon Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/N931683300
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي شڪارپور واري چونڊ نقشي ۾ پڻ '''Humayun''' کي شڪارپور تعلقي جي اهم آبادين مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I Constituency Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ميداني ۽ زرعي آهي. تاريخي طور [[بيگاري واهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل آبپاشي نظام هن علائقي جي زرعي زندگيءَ لاءِ اهم رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي ۾ همايون شريف جي مسجد کي بيگاري ڪئنال واري علائقي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Archaeology1995&quot;&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmad Shaikh
 |year=1995
 |publisher=Exploration and Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
همايون شريف جي شهر جي ابتدائي آبادڪاري بابت مڪمل دستاويزي تاريخ محدود آهي، پر 19هين صديءَ کان هي علائقو مذهبي ۽ علمي مرڪز طور واضح طور تاريخي ماخذن ۾ ظاهر ٿئي ٿو.

ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب [[مولانا عبدالحليم ڪنڌوي]] بلوچستان جي ڀاڳناڙي علائقي کان سنڌ لڏي آيو. هو ۽ سندس شاگرد [[مولانا محمد يعقوب همايوني]] ڪجهه وقت آباد نالي ڳوٺ ۾ رهيا. بعد ۾ همايون جي زميندارن '''غازي خان سومرو''' ۽ '''ماسو خان سڌايو''' جي دعوت تي همايون اچي آباد ٿيا، جتي سندن لاءِ هڪ مدرسو قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

مولانا عبدالحليم ڪنڌوي ڪجهه عرصي بعد [[روهڙي]] منتقل ٿيو ۽ همايون واري مدرسي جي ذميواري پنهنجي اهم خليفي مولانا محمد يعقوب حوالي ڪيائين. ان کان پوءِ همايون شريف سنڌ ۽ بلوچستان جي ديني تعليم جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

=== نالي بابت روايت ===
مقامي روايتن ۾ شهر جي نالي کي [[همايون (مغل بادشاهه)|مغل بادشاهه همايون]] سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ چيو وڃي ٿو تہ شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سندس سنڌ واري سفر دوران هن علائقي ۾ قيام سبب وسندي جو نالو همايون پيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Places: My Village Dargah Humayun
 |url=https://noorwrites.wordpress.com/2015/03/06/places-my-village-dargah-humayun/
 |date=6 March 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Cquote|هيءَ نسبت مقامي روايت آهي؛ هن وقت موجود معتبر سرڪاري يا همعصر مغل ماخذن مان اها ڳالهه قطعي طور ثابت نٿي ٿئي، تنهنڪري ان کي شهر جي نالي جي حتمي تاريخ بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.}}

== ديني ۽ علمي اهميت ==

=== مولانا محمد يعقوب همايوني ===
'''مولانا محمد يعقوب همايوني''' 19هين صديءَ جو نامور عالم، قادري صوفي ۽ مدرس هو. هو پيچوهو برادري سان تعلق رکندو هو ۽ بلوچستان جي ڇٽ ڳوٺ ۾ ڄائو. هن ڀاڳناڙي علائقي ۾ مولانا عبدالحليم ڪنڌوي وٽ عربي، فارسي، فقهه ۽ ديني علوم پڙهيا ۽ پوءِ سندس اهم خليفي طور مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

همايون شريف جي مدرسي ۾ مولانا محمد يعقوب ڪيترن شاگردن کي تعليم ڏني. سندس مشهور شاگردن ۾ [[مولانا عبدالله رستمي]]، مولانا عبدالقادر پنهوري، مولانا عبدالرحمان سکر وارو، مولانا سلطان محمود سيتپوري ۽ مولانا قادر بخش شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

مولانا غلام مصطفى قاسمي موجب مولانا محمد يعقوب همايوني ۽ مولانا نور محمد شهدادڪوٽي سنڌ جي ٻن اهم ديني علمي روايتن، يعني '''همايوني''' ۽ '''شهدادڪوٽي''' مکتبن جا بنيادي عالم هئا. انهن ٻنهي علمي سلسلن سان لاڳاپيل عالمن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ڪيترائي مدرسا قائم ڪيا ۽ عربي، فارسي ۽ سنڌي ۾ ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

=== مخدوم عبدالغفور همايوني ===
مولانا محمد يعقوب جو پٽ '''[[مخدوم عبدالغفور همايوني]]''' پڻ سنڌ جو نامور عالم، صوفي، مفتي ۽ شاعر هو. سنڌ حڪومت سان لاڳاپيل ثقافتي مواد ۾ کيس پنهنجي وقت جو وڏو عالم، لسانيات جو ڄاڻو، مذهبي اڳواڻ ۽ صوفي ڄاڻايو ويو آهي، ۽ سندس مزار همايون شريف ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Journey into Light
 |url=https://pub-mediabox-storage.rxweb-prd.com/exhibitor/products/exh-16f60858-fc3b-460b-8447-8e7d8045dfe8/product-documents/pro-25573c19-6d5c-4a88-b6a5-7f6789ec2630/f7d2d02a-0f45-4ca4-b2ae-0a550932087a.pdf
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مخدوم عبدالغفور همايوني سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ پڻ مشهور آهي. سندس ڪافيون سنڌي موسيقيءَ ۾ ڳايون ويون آهن ۽ کيس '''مفتون همايوني''' جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو.

== مسجد ۽ درگاهه ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

همايون شريف جي اهم تاريخي ورثي ۾ جامع مسجد ۽ مولانا محمد يعقوب همايوني ۽ مخدوم عبدالغفور همايوني جا مقبرا شامل آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي جي 1995ع واري سروي ۾ '''همايون شريف مسجد''' کي شڪارپور تعلقي جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو. سروي موجب اها مسجد 19هين صديءَ ۾ ٺهيل هئي، جنهن ۾ وڏو مرڪزي گنبذ ۽ ننڍا مينار هئا.&lt;ref name=&quot;Archaeology1995&quot;/&gt;

ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب مولانا محمد يعقوب جي پراڻي مقبري تي نيري چمڪدار ڪاشي ۽ نقاشي جو ڪم موجود هو. پراڻو مقبرو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ۽ مسجد 2010ع ڌاري نئين سر تعمير ڪئي وئي، جنهن سبب اصل تاريخي اڏاوت جو وڏو حصو باقي نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

شڪارپور جي تاريخي قبرن بابت هڪ ٻئي مطالعي موجب مولانا محمد يعقوب جو وفات جو سال 1273هه/1856ع ۽ سندس پٽ عبدالغفور همايوني جو 1333هه/1918ع ڄاڻايو ويو آهي. سندن پراڻو گڏيل مقبرو برطانوي دور ۾ ٺهيل هو ۽ نيري ڪاشيءَ جي ڪم لاءِ مشهور هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur – A Home to Several Historical Tombs
 |url=https://sindhcourier.com/shikarpur-a-home-to-several-historical-tombs/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
همايون شريف جي علمي اهميت جو بنياد تاريخي مدرسي سان جڙيل آهي، پر جديد دور ۾ به شهر ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن.

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول همايون''' درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Promotion and Posting Orders, District Shikarpur
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20posting%20after%20the%20promotion%20of%20%2886%29%20employees%20of%20District%20Shikarpur.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ريفارم سپورٽ يونٽ جي شڪارپور ضلعي واري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ همايون يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج آهن، جن ۾ حاجي امير بخش بکراني، شيخ بروهي، الله آباد، صالح پور ۽ ٻين ڳوٺن جا سرڪاري پرائمري اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Directory: District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪولي بجيٽ رڪارڊ ۾ '''همايون يو سي نمبر 12''' هيٺ ڪيترن سرڪاري پرائمري اسڪولن جي بجيٽ پڻ درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
همايون شريف ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 15 ضلعن واري صحت مرڪزن جي فهرست ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ همايون''' شڪارپور تعلقي ۽ همايون يونين ڪائونسل تحت درج آهي ۽ ان جو انتظام [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BHU&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs in 15 Districts
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/06/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ انتظام ==
همايون شريف ۽ ان جي ڀرپاسي لاءِ پوليس اسٽيشن موجود آهي. شڪارپور جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري فهرست ۾ '''جاڳڻ @ همايون پوليس اسٽيشن''' کي شڪارپور جي عدالتي اختيار هيٺ پوليس ٿاڻي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Courts Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District Courts Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مختلف خبرن ۾ پڻ '''همايون پوليس اسٽيشن''' يا '''همايون–جاڳڻ پوليس اسٽيشن''' جو حوالو ملي ٿو، جنهن مان علائقي جي پوليس انتظامي حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Policeman, suspect killed in Shikarpur shoot-out
 |url=https://www.dawn.com/news/1331116/policeman-suspect-killed-in-shikarpur-shoot-out
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=5 May 2017
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Police kill two ‘most wanted dacoits’ in Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1641408
 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]
 |date=19 August 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
همايون شريف جي ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زراعت ۽ مال پالڻ تي ٻڌل آهي. ڳوٺ جي چوڌاري پوکيءَ لائق ميداني زمينون آهن ۽ علائقي کي واهن ۽ آبپاشي نظام مان پاڻي ملي ٿو.

شڪارپور–جيڪب آباد واري شاهراهه سان ڳانڍاپي سبب همايون ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ننڍي سطح تي واپار، زرعي جنسن جي آمدرفت ۽ روزمره خريد وڪري جو مرڪز پڻ آهي. 2007ع جي هڪ ماحولياتي جائزي ۾ شڪارپور–همايون–جيڪب آباد پٽيءَ ۾ آبپاشي لاءِ بيگاري ڪئنال، زراعت ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل ڍانچي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=HESCO 6th STG Project: Environmental and Social Assessment
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/931211468289231881/pdf/E15030vol-09.pdf
 |publisher=[[عالمي بئنڪ]]
 |year=2007
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
همايون شريف شڪارپور ۽ جيڪب آباد جي وچ واري اهم روڊ پٽيءَ تي واقع آهي. پراڻن سفري ماخذن ۾ همايون کي شڪارپور کان پوءِ سلطان ڪوٽ ۽ جيڪب آباد جي وچ واري اهم وسندي طور ڄاڻايو ويو آهي ۽ هتان هڪ رستو [[ڪنڌڪوٽ]] طرف پڻ نڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sukkur to Quetta by Highway N65
 |url=https://pakistaniat.com/2009/04/09/sukkur-to-quetta-by-highway-n65/comment-page-5/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سماج ==
مقامي ماخذن موجب همايون شريف ۾ سڌايا، پيچوها، سومرا، ڪنڀر، ڊکڻ ۽ ٻين سنڌي برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن. ورهاڱي کان اڳ شهر ۾ هندو برادري پڻ موجود هئي، جن مان گهڻا 1947ع کان پوءِ هندستان لڏي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Places: My Village Dargah Humayun
 |url=https://noorwrites.wordpress.com/2015/03/06/places-my-village-dargah-humayun/
 |date=6 March 2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مذهبي سڃاڻپ سبب سنڌ سان گڏ بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب کان پڻ عقيدتمند درگاهه تي اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Kalhoro2023&quot;/&gt;

== مشهور شخصيتون ==
* [[مولانا محمد يعقوب همايوني]] — 19هين صديءَ جو عالم، مدرس ۽ قادري صوفي.
* [[مخدوم عبدالغفور همايوني]] — عالم، صوفي، مفتي ۽ سنڌي شاعر؛ ''مفتون همايوني'' جي نالي سان پڻ مشهور.
* مولانا عبدالحليم ڪنڌوي — همايون جي ديني مدرسي جي شروعاتي علمي روايت سان لاڳاپيل عالم.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور]]
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[ميان صاحب]]
* [[مولانا محمد يعقوب همايوني]]
* [[مخدوم عبدالغفور همايوني]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي مرڪز]]</text>
      <sha1>g1l9plafqvz055xxg1wety6q5bmqmyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جاڳڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102676</id>
    <revision>
      <id>411666</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = جاڳڻ | official_name           = جاڳڻ | native_name             = جاڳڻ | native_name_lang        = sd | other_name              = جاگن | settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] / وڏو ڳوٺ | image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | imagesize...</comment>
      <origin>411666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19056" sha1="8e6k429ojd3qfyi0l0syum5x7nskzq1" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جاڳڻ
| official_name           = جاڳڻ
| native_name             = جاڳڻ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = جاگن
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] / وڏو ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| imagesize               = 220px
| image_alt               = سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|02|N|68|29|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = جاڳڻ
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 3

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 7731
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جاڳڻ''' ({{lang-en|Jagan}} يا ''Jaggan'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ وڏو ڳوٺ يا ننڍو ڳوٺاڻو شهر آهي. هي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] جو صدر مقام پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل نمبر 3''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب جاڳڻ جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''7,731''' هئي، جنهن ۾ 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; جاڳڻ نالي وسيع روينيو اڪائي يا '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''23,844''' هئي، تنهنڪري شهر/ڳوٺ ۽ سڄي تپيدار سرڪل جي آباديءَ کي الڳ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
جاڳڻ لڳ ڀڳ 28.0838° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.4942° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jaggan Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/N931716714
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جاڳڻ کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ڀرپاسي ۾ حاجي نصير خان جکراڻي، ڪريم آباد ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جاڳڻ سنڌو ماٿريءَ جي اترئين زرخيز ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتي به آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار مقامي معيشت جا بنيادي جز آهن.

== انتظامي حيثيت ==
جاڳڻ جي انتظامي اهميت صرف هڪ آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر ان جي نالي سان يونين ڪائونسل، روينيو تپيدار سرڪل ۽ چونڊ تڪبنديءَ جون اڪايون پڻ موجود رهيون آهن.

سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ موجب شڪارپور ضلعي جي شروعاتي يونين ڪائونسلن ۾:
# [[جهان واهه]] — يونين ڪائونسل نمبر 1
# [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] — يونين ڪائونسل نمبر 2
# '''جاڳڻ — يونين ڪائونسل نمبر 3'''
# [[همايون شريف|همايون]] — يونين ڪائونسل نمبر 4
# [[سلطان ڪوٽ]] — يونين ڪائونسل نمبر 5
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

گذريل چونڊ تڪبندين ۾ '''جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل''' پڻ الڳ انتظامي اڪائي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. اليڪشن ڪميشن جي 2007ع واري تڪبنديءَ ۾ سڄو جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل ان وقت جي صوبائي تڪ '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;ECP2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Assembly of Sindh – Delimitation 2007
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202007.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2018ع جي قومي اسيمبلي تڪبنديءَ بابت داخل ڪيس ۾ پڻ جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي آبادي '''44,410''' درج ڪئي وئي هئي. اهو انگ 2017ع واري وڏي سپروائيزري سرڪل جو هو، نه رڳو جاڳڻ ڳوٺ جي آباديءَ جو.&lt;ref name=&quot;SHCdelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constituency delimitation case regarding Shikarpur District
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/download-file.php?citation=2020+SBLR+Sindh+1406&amp;doc=MTc0OTU5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول موجب جاڳڻ جي آبادي 7,731 هئي، جنهن مان 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب جاڳڻ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح تقريباً '''55.5 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 57.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 53.6 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مرد
| 3,921
|-
| عورتون
| 3,810
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 55.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 57.3٪
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 53.6٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== جاڳڻ تپيدار سرڪل ===
2023ع ۾ سڄي '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي آبادي 23,844 هئي، جنهن ۾ 11,864 مرد ۽ 11,980 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان تپيدار سرڪل جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 30.8 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 35.1 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.6 سيڪڙو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته جاڳڻ جي مرڪزي آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح سڄي تپيدار سرڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي.

== تعليم ==
جاڳڻ ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي هاڻوڪي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاڳڻ'''، اسڪول ڪوڊ '''414040267'''، شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationSports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪولي بجيٽ ۾ جاڳڻ کي ان وقت '''يو سي 13-جاڳڻ''' طور درج ڪيو ويو هو ۽ ان يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول شامل هئا، جن ۾:
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالحڪيم ڪڪيپوٽو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل مراد سنجراڻي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي عرف نواب خان ڪوريجو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-1؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-2؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ پهوڙ
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
جاڳڻ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جاڳڻ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ '''BHU Jaggan''' کي شڪارپور ضلعي، شڪارپور تعلقي ۽ جاڳڻ علائقي ۾ صحت کاتي جي بنيادي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي؛ ان جو سرڪاري ڪوڊ '''233038''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025ع واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ جاڳڻ بنيادي صحت مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي صحت کاتي هيٺ هلندڙ مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Information of BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جاڳڻ واري علائقي جي پوليس انتظام لاءِ '''جاڳڻ @ همايون پوليس اسٽيشن''' ڪم ڪري ٿو. شڪارپور ضلعي جي عدالتن جي سرڪاري پوليس اسٽيشن فهرست موجب هي ٿاڻو شڪارپور جي ٻئي سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ جي عدالتي دائري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Courts Shikarpur
 |url=https://districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District Courts Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي شڪارپور ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ مختلف ڪيسن لاءِ '''PS Jagan @ Hamayoon''' جو سرڪاري نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – PS Jagan @ Hamayoon
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/157542
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=19 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
جاڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي زمينن ۾ خاص طور آبپاش فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار جي خريد وڪري سان پڻ مقامي روزگار جڙيل آهي.

جاڳڻ بابت هڪ غيرسرڪاري سفري دستاويزي وڊيو ۾ ڀرپاسي ۾ '''سارين جا فصل''' ۽ '''مڇيءَ جا فارم''' پڻ ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jagan village Sindh
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=t08rVcVtzf0
 |website=يوٽيوب
 |date=3 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; اهڙي مشاهدي کي سرڪاري زرعي انگن جي جاءِ تي نه پر مقامي معيشت بابت ضمني معلومات طور ڏسڻ گهرجي.

== رستا ۽ آمدرفت ==
جاڳڻ شڪارپور ضلعي جي اترئين ڳوٺاڻين آبادين سان زميني رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. نقشا ان کي [[سلطان ڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اولهه طرف ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

موجوده ۽ پراڻن جاگرافيائي حوالن ۾ جاڳڻ کي شڪارپور–جيڪب آباد واري اهم ٽرانسپورٽ پٽيءَ سان ڳنڍيل مقامي آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي. انگريزي حوالن ۾ پڻ جاڳڻ کي سلطان ڪوٽ، رمضانپور ۽ سکر–جيڪب آباد شاهراهه سان ڳنڍيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=West Pakistan Year Book
 |publisher=West Pakistan Public Relations Department
 |year=1962
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== راندين جون سهولتون ==
سنڌ حڪومت جاڳڻ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي تي پڻ خرچ ڪيو آهي. سنڌ جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي 2021–22ع واري سالياني رپورٽ ۾ '''جاڳڻ، شڪارپور ۾ اسپورٽس گرائونڊ جي تعمير''' واري منصوبي کي لڳ ڀڳ '''39.998 ملين روپين''' جي لاڳت سان مڪمل/اطمينان بخش منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MECsports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي اهميت ==
جاڳڻ شڪارپور جي مقامي ۽ پارلياماني سياست ۾ پڻ سڃاتل آهي. [[عابد حسين ڀيو]]، جيڪو 2018ع جي عام چونڊن ۾ [[اين اي-198 شڪارپور-1]] مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو، قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس مستقل پتو '''ڳوٺ جاڳڻ، پوسٽ آفيس جاڳڻ، ضلعو شڪارپور''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NAprofile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mr. Abid Hussain Bhayo – Member Profile
 |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1432
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ميمبرن واري فهرست ۾ پڻ عابد حسين ڀيو جو پتو جاڳڻ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Members National Assembly
 |url=https://pppp.org.pk/website/member-national-assembly/
 |publisher=[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاڳڻ تپيدار سرڪل جون آباديون ==
2023ع جي پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ جاڳڻ تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي 23,844 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان سرڪل ۾ جاڳڻ کان سواءِ ٻيون ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ: آبادي ۽ انتظامي انگ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي، 2023ع
|-
| جاڳڻ جي مخصوص آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| جاڳڻ تپيدار سرڪل
| '''23,844'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالي جون صورتون ==
سرڪاري ۽ غيرسرڪاري انگريزي ماخذن ۾ هن آبادي جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Jagan'''، '''Jaggan''' ۽ '''Goth Jagan''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt; سنڌيءَ ۾ عام ۽ مقامي صورت '''جاڳڻ''' آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جاڳڻ واقع آهي.]]

&lt;!--
جاڳڻ جي سڌي ۽ تصديق ٿيل تصوير هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جهان واهه]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>8e6k429ojd3qfyi0l0syum5x7nskzq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411667</id>
      <parentid>411666</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19054" sha1="p9cl125l19p4clxpfe2esjfbzvybtxe" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جاڳڻ
| official_name           = Jaggan
| native_name             = جاڳڻ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = جاگن
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] / وڏو ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| imagesize               = 220px
| image_alt               = سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|02|N|68|29|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = جاڳڻ
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 3

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 7731
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جاڳڻ''' ({{lang-en|Jagan}} يا ''Jaggan'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ وڏو ڳوٺ يا ننڍو ڳوٺاڻو شهر آهي. هي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] جو صدر مقام پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل نمبر 3''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب جاڳڻ جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''7,731''' هئي، جنهن ۾ 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; جاڳڻ نالي وسيع روينيو اڪائي يا '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''23,844''' هئي، تنهنڪري شهر/ڳوٺ ۽ سڄي تپيدار سرڪل جي آباديءَ کي الڳ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
جاڳڻ لڳ ڀڳ 28.0838° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.4942° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jaggan Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/N931716714
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جاڳڻ کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ڀرپاسي ۾ حاجي نصير خان جکراڻي، ڪريم آباد ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جاڳڻ سنڌو ماٿريءَ جي اترئين زرخيز ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتي به آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار مقامي معيشت جا بنيادي جز آهن.

== انتظامي حيثيت ==
جاڳڻ جي انتظامي اهميت صرف هڪ آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر ان جي نالي سان يونين ڪائونسل، روينيو تپيدار سرڪل ۽ چونڊ تڪبنديءَ جون اڪايون پڻ موجود رهيون آهن.

سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ موجب شڪارپور ضلعي جي شروعاتي يونين ڪائونسلن ۾:
# [[جهان واهه]] — يونين ڪائونسل نمبر 1
# [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] — يونين ڪائونسل نمبر 2
# '''جاڳڻ — يونين ڪائونسل نمبر 3'''
# [[همايون شريف|همايون]] — يونين ڪائونسل نمبر 4
# [[سلطان ڪوٽ]] — يونين ڪائونسل نمبر 5
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

گذريل چونڊ تڪبندين ۾ '''جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل''' پڻ الڳ انتظامي اڪائي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. اليڪشن ڪميشن جي 2007ع واري تڪبنديءَ ۾ سڄو جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل ان وقت جي صوبائي تڪ '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;ECP2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Assembly of Sindh – Delimitation 2007
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202007.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2018ع جي قومي اسيمبلي تڪبنديءَ بابت داخل ڪيس ۾ پڻ جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي آبادي '''44,410''' درج ڪئي وئي هئي. اهو انگ 2017ع واري وڏي سپروائيزري سرڪل جو هو، نه رڳو جاڳڻ ڳوٺ جي آباديءَ جو.&lt;ref name=&quot;SHCdelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constituency delimitation case regarding Shikarpur District
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/download-file.php?citation=2020+SBLR+Sindh+1406&amp;doc=MTc0OTU5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول موجب جاڳڻ جي آبادي 7,731 هئي، جنهن مان 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب جاڳڻ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح تقريباً '''55.5 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 57.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 53.6 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مرد
| 3,921
|-
| عورتون
| 3,810
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 55.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 57.3٪
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 53.6٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== جاڳڻ تپيدار سرڪل ===
2023ع ۾ سڄي '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي آبادي 23,844 هئي، جنهن ۾ 11,864 مرد ۽ 11,980 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان تپيدار سرڪل جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 30.8 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 35.1 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.6 سيڪڙو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته جاڳڻ جي مرڪزي آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح سڄي تپيدار سرڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي.

== تعليم ==
جاڳڻ ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي هاڻوڪي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاڳڻ'''، اسڪول ڪوڊ '''414040267'''، شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationSports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪولي بجيٽ ۾ جاڳڻ کي ان وقت '''يو سي 13-جاڳڻ''' طور درج ڪيو ويو هو ۽ ان يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول شامل هئا، جن ۾:
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالحڪيم ڪڪيپوٽو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل مراد سنجراڻي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي عرف نواب خان ڪوريجو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-1؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-2؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ پهوڙ
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
جاڳڻ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جاڳڻ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ '''BHU Jaggan''' کي شڪارپور ضلعي، شڪارپور تعلقي ۽ جاڳڻ علائقي ۾ صحت کاتي جي بنيادي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي؛ ان جو سرڪاري ڪوڊ '''233038''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025ع واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ جاڳڻ بنيادي صحت مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي صحت کاتي هيٺ هلندڙ مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Information of BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جاڳڻ واري علائقي جي پوليس انتظام لاءِ '''جاڳڻ @ همايون پوليس اسٽيشن''' ڪم ڪري ٿو. شڪارپور ضلعي جي عدالتن جي سرڪاري پوليس اسٽيشن فهرست موجب هي ٿاڻو شڪارپور جي ٻئي سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ جي عدالتي دائري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Courts Shikarpur
 |url=https://districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District Courts Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي شڪارپور ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ مختلف ڪيسن لاءِ '''PS Jagan @ Hamayoon''' جو سرڪاري نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – PS Jagan @ Hamayoon
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/157542
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=19 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
جاڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي زمينن ۾ خاص طور آبپاش فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار جي خريد وڪري سان پڻ مقامي روزگار جڙيل آهي.

جاڳڻ بابت هڪ غيرسرڪاري سفري دستاويزي وڊيو ۾ ڀرپاسي ۾ '''سارين جا فصل''' ۽ '''مڇيءَ جا فارم''' پڻ ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jagan village Sindh
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=t08rVcVtzf0
 |website=يوٽيوب
 |date=3 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; اهڙي مشاهدي کي سرڪاري زرعي انگن جي جاءِ تي نه پر مقامي معيشت بابت ضمني معلومات طور ڏسڻ گهرجي.

== رستا ۽ آمدرفت ==
جاڳڻ شڪارپور ضلعي جي اترئين ڳوٺاڻين آبادين سان زميني رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. نقشا ان کي [[سلطان ڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اولهه طرف ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

موجوده ۽ پراڻن جاگرافيائي حوالن ۾ جاڳڻ کي شڪارپور–جيڪب آباد واري اهم ٽرانسپورٽ پٽيءَ سان ڳنڍيل مقامي آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي. انگريزي حوالن ۾ پڻ جاڳڻ کي سلطان ڪوٽ، رمضانپور ۽ سکر–جيڪب آباد شاهراهه سان ڳنڍيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=West Pakistan Year Book
 |publisher=West Pakistan Public Relations Department
 |year=1962
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== راندين جون سهولتون ==
سنڌ حڪومت جاڳڻ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي تي پڻ خرچ ڪيو آهي. سنڌ جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي 2021–22ع واري سالياني رپورٽ ۾ '''جاڳڻ، شڪارپور ۾ اسپورٽس گرائونڊ جي تعمير''' واري منصوبي کي لڳ ڀڳ '''39.998 ملين روپين''' جي لاڳت سان مڪمل/اطمينان بخش منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MECsports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي اهميت ==
جاڳڻ شڪارپور جي مقامي ۽ پارلياماني سياست ۾ پڻ سڃاتل آهي. [[عابد حسين ڀيو]]، جيڪو 2018ع جي عام چونڊن ۾ [[اين اي-198 شڪارپور-1]] مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو، قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس مستقل پتو '''ڳوٺ جاڳڻ، پوسٽ آفيس جاڳڻ، ضلعو شڪارپور''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NAprofile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mr. Abid Hussain Bhayo – Member Profile
 |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1432
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ميمبرن واري فهرست ۾ پڻ عابد حسين ڀيو جو پتو جاڳڻ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Members National Assembly
 |url=https://pppp.org.pk/website/member-national-assembly/
 |publisher=[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاڳڻ تپيدار سرڪل جون آباديون ==
2023ع جي پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ جاڳڻ تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي 23,844 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان سرڪل ۾ جاڳڻ کان سواءِ ٻيون ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ: آبادي ۽ انتظامي انگ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي، 2023ع
|-
| جاڳڻ جي مخصوص آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| جاڳڻ تپيدار سرڪل
| '''23,844'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالي جون صورتون ==
سرڪاري ۽ غيرسرڪاري انگريزي ماخذن ۾ هن آبادي جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Jagan'''، '''Jaggan''' ۽ '''Goth Jagan''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt; سنڌيءَ ۾ عام ۽ مقامي صورت '''جاڳڻ''' آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جاڳڻ واقع آهي.]]

&lt;!--
جاڳڻ جي سڌي ۽ تصديق ٿيل تصوير هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جهان واهه]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>p9cl125l19p4clxpfe2esjfbzvybtxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411668</id>
      <parentid>411667</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19046" sha1="tw08g1cnkwe7a6ps47a7q0s08ef7wk3" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جاڳڻ
| official_name           = 
| native_name             = Jaggan
| native_name_lang        = sd
| other_name              = جاگن
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] / وڏو ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| imagesize               = 220px
| image_alt               = سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|02|N|68|29|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = جاڳڻ
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 3

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 7731
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جاڳڻ''' ({{lang-en|Jagan}} يا ''Jaggan'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ وڏو ڳوٺ يا ننڍو ڳوٺاڻو شهر آهي. هي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] جو صدر مقام پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل نمبر 3''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب جاڳڻ جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''7,731''' هئي، جنهن ۾ 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; جاڳڻ نالي وسيع روينيو اڪائي يا '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''23,844''' هئي، تنهنڪري شهر/ڳوٺ ۽ سڄي تپيدار سرڪل جي آباديءَ کي الڳ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
جاڳڻ لڳ ڀڳ 28.0838° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.4942° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jaggan Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/N931716714
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جاڳڻ کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ڀرپاسي ۾ حاجي نصير خان جکراڻي، ڪريم آباد ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جاڳڻ سنڌو ماٿريءَ جي اترئين زرخيز ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتي به آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار مقامي معيشت جا بنيادي جز آهن.

== انتظامي حيثيت ==
جاڳڻ جي انتظامي اهميت صرف هڪ آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر ان جي نالي سان يونين ڪائونسل، روينيو تپيدار سرڪل ۽ چونڊ تڪبنديءَ جون اڪايون پڻ موجود رهيون آهن.

سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ موجب شڪارپور ضلعي جي شروعاتي يونين ڪائونسلن ۾:
# [[جهان واهه]] — يونين ڪائونسل نمبر 1
# [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] — يونين ڪائونسل نمبر 2
# '''جاڳڻ — يونين ڪائونسل نمبر 3'''
# [[همايون شريف|همايون]] — يونين ڪائونسل نمبر 4
# [[سلطان ڪوٽ]] — يونين ڪائونسل نمبر 5
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

گذريل چونڊ تڪبندين ۾ '''جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل''' پڻ الڳ انتظامي اڪائي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. اليڪشن ڪميشن جي 2007ع واري تڪبنديءَ ۾ سڄو جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل ان وقت جي صوبائي تڪ '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;ECP2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Assembly of Sindh – Delimitation 2007
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202007.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2018ع جي قومي اسيمبلي تڪبنديءَ بابت داخل ڪيس ۾ پڻ جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي آبادي '''44,410''' درج ڪئي وئي هئي. اهو انگ 2017ع واري وڏي سپروائيزري سرڪل جو هو، نه رڳو جاڳڻ ڳوٺ جي آباديءَ جو.&lt;ref name=&quot;SHCdelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constituency delimitation case regarding Shikarpur District
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/download-file.php?citation=2020+SBLR+Sindh+1406&amp;doc=MTc0OTU5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول موجب جاڳڻ جي آبادي 7,731 هئي، جنهن مان 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب جاڳڻ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح تقريباً '''55.5 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 57.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 53.6 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مرد
| 3,921
|-
| عورتون
| 3,810
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 55.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 57.3٪
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 53.6٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== جاڳڻ تپيدار سرڪل ===
2023ع ۾ سڄي '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي آبادي 23,844 هئي، جنهن ۾ 11,864 مرد ۽ 11,980 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان تپيدار سرڪل جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 30.8 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 35.1 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.6 سيڪڙو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته جاڳڻ جي مرڪزي آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح سڄي تپيدار سرڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي.

== تعليم ==
جاڳڻ ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي هاڻوڪي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاڳڻ'''، اسڪول ڪوڊ '''414040267'''، شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationSports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪولي بجيٽ ۾ جاڳڻ کي ان وقت '''يو سي 13-جاڳڻ''' طور درج ڪيو ويو هو ۽ ان يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول شامل هئا، جن ۾:
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالحڪيم ڪڪيپوٽو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل مراد سنجراڻي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي عرف نواب خان ڪوريجو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-1؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-2؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ پهوڙ
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
جاڳڻ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جاڳڻ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ '''BHU Jaggan''' کي شڪارپور ضلعي، شڪارپور تعلقي ۽ جاڳڻ علائقي ۾ صحت کاتي جي بنيادي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي؛ ان جو سرڪاري ڪوڊ '''233038''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025ع واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ جاڳڻ بنيادي صحت مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي صحت کاتي هيٺ هلندڙ مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Information of BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جاڳڻ واري علائقي جي پوليس انتظام لاءِ '''جاڳڻ @ همايون پوليس اسٽيشن''' ڪم ڪري ٿو. شڪارپور ضلعي جي عدالتن جي سرڪاري پوليس اسٽيشن فهرست موجب هي ٿاڻو شڪارپور جي ٻئي سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ جي عدالتي دائري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Courts Shikarpur
 |url=https://districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District Courts Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي شڪارپور ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ مختلف ڪيسن لاءِ '''PS Jagan @ Hamayoon''' جو سرڪاري نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – PS Jagan @ Hamayoon
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/157542
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=19 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
جاڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي زمينن ۾ خاص طور آبپاش فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار جي خريد وڪري سان پڻ مقامي روزگار جڙيل آهي.

جاڳڻ بابت هڪ غيرسرڪاري سفري دستاويزي وڊيو ۾ ڀرپاسي ۾ '''سارين جا فصل''' ۽ '''مڇيءَ جا فارم''' پڻ ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jagan village Sindh
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=t08rVcVtzf0
 |website=يوٽيوب
 |date=3 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; اهڙي مشاهدي کي سرڪاري زرعي انگن جي جاءِ تي نه پر مقامي معيشت بابت ضمني معلومات طور ڏسڻ گهرجي.

== رستا ۽ آمدرفت ==
جاڳڻ شڪارپور ضلعي جي اترئين ڳوٺاڻين آبادين سان زميني رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. نقشا ان کي [[سلطان ڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اولهه طرف ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

موجوده ۽ پراڻن جاگرافيائي حوالن ۾ جاڳڻ کي شڪارپور–جيڪب آباد واري اهم ٽرانسپورٽ پٽيءَ سان ڳنڍيل مقامي آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي. انگريزي حوالن ۾ پڻ جاڳڻ کي سلطان ڪوٽ، رمضانپور ۽ سکر–جيڪب آباد شاهراهه سان ڳنڍيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=West Pakistan Year Book
 |publisher=West Pakistan Public Relations Department
 |year=1962
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== راندين جون سهولتون ==
سنڌ حڪومت جاڳڻ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي تي پڻ خرچ ڪيو آهي. سنڌ جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي 2021–22ع واري سالياني رپورٽ ۾ '''جاڳڻ، شڪارپور ۾ اسپورٽس گرائونڊ جي تعمير''' واري منصوبي کي لڳ ڀڳ '''39.998 ملين روپين''' جي لاڳت سان مڪمل/اطمينان بخش منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MECsports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي اهميت ==
جاڳڻ شڪارپور جي مقامي ۽ پارلياماني سياست ۾ پڻ سڃاتل آهي. [[عابد حسين ڀيو]]، جيڪو 2018ع جي عام چونڊن ۾ [[اين اي-198 شڪارپور-1]] مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو، قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس مستقل پتو '''ڳوٺ جاڳڻ، پوسٽ آفيس جاڳڻ، ضلعو شڪارپور''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NAprofile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mr. Abid Hussain Bhayo – Member Profile
 |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1432
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ميمبرن واري فهرست ۾ پڻ عابد حسين ڀيو جو پتو جاڳڻ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Members National Assembly
 |url=https://pppp.org.pk/website/member-national-assembly/
 |publisher=[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاڳڻ تپيدار سرڪل جون آباديون ==
2023ع جي پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ جاڳڻ تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي 23,844 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان سرڪل ۾ جاڳڻ کان سواءِ ٻيون ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ: آبادي ۽ انتظامي انگ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي، 2023ع
|-
| جاڳڻ جي مخصوص آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| جاڳڻ تپيدار سرڪل
| '''23,844'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالي جون صورتون ==
سرڪاري ۽ غيرسرڪاري انگريزي ماخذن ۾ هن آبادي جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Jagan'''، '''Jaggan''' ۽ '''Goth Jagan''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt; سنڌيءَ ۾ عام ۽ مقامي صورت '''جاڳڻ''' آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جاڳڻ واقع آهي.]]

&lt;!--
جاڳڻ جي سڌي ۽ تصديق ٿيل تصوير هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جهان واهه]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>tw08g1cnkwe7a6ps47a7q0s08ef7wk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411669</id>
      <parentid>411668</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19044" sha1="8bs5zc1c2rqo9e09dygka7h1io433uo" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺاڻو شهر ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جاڳڻ
| official_name           = 
| native_name             = Jaggan
| native_name_lang        = sd
| other_name              = جاگن
| settlement_type         = [[سنڌ جا شهر|ننڍو شهر]] / وڏو ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| imagesize               = 220px
| image_alt               = سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|02|N|68|29|39|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني انتظام --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = جاڳڻ
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 3

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 7731
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جاڳڻ''' ({{lang-en|Jagan}} يا ''Jaggan'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ وڏو ڳوٺ يا ننڍو ڳوٺاڻو شهر آهي. هي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] جو صدر مقام پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل نمبر 3''' طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب جاڳڻ جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''7,731''' هئي، جنهن ۾ 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; جاڳڻ نالي وسيع روينيو اڪائي يا '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''23,844''' هئي، تنهنڪري شهر/ڳوٺ ۽ سڄي تپيدار سرڪل جي آباديءَ کي الڳ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ مقام ==
جاڳڻ لڳ ڀڳ 28.0838° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.4942° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jaggan Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/N931716714
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جاڳڻ کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ڀرپاسي ۾ حاجي نصير خان جکراڻي، ڪريم آباد ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جاڳڻ سنڌو ماٿريءَ جي اترئين زرخيز ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتي به آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار مقامي معيشت جا بنيادي جز آهن.

== انتظامي حيثيت ==
جاڳڻ جي انتظامي اهميت صرف هڪ آباديءَ تائين محدود نه آهي، پر ان جي نالي سان يونين ڪائونسل، روينيو تپيدار سرڪل ۽ چونڊ تڪبنديءَ جون اڪايون پڻ موجود رهيون آهن.

سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ موجب شڪارپور ضلعي جي شروعاتي يونين ڪائونسلن ۾:
# [[جهان واهه]] — يونين ڪائونسل نمبر 1
# [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] — يونين ڪائونسل نمبر 2
# '''جاڳڻ — يونين ڪائونسل نمبر 3'''
# [[همايون شريف|همايون]] — يونين ڪائونسل نمبر 4
# [[سلطان ڪوٽ]] — يونين ڪائونسل نمبر 5
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

گذريل چونڊ تڪبندين ۾ '''جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل''' پڻ الڳ انتظامي اڪائي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. اليڪشن ڪميشن جي 2007ع واري تڪبنديءَ ۾ سڄو جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل ان وقت جي صوبائي تڪ '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;ECP2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Provincial Assembly of Sindh – Delimitation 2007
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202007.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2018ع جي قومي اسيمبلي تڪبنديءَ بابت داخل ڪيس ۾ پڻ جاڳڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي آبادي '''44,410''' درج ڪئي وئي هئي. اهو انگ 2017ع واري وڏي سپروائيزري سرڪل جو هو، نه رڳو جاڳڻ ڳوٺ جي آباديءَ جو.&lt;ref name=&quot;SHCdelimitation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constituency delimitation case regarding Shikarpur District
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/download-file.php?citation=2020+SBLR+Sindh+1406&amp;doc=MTc0OTU5Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري ڳوٺاڻين آبادين جي تفصيلي جدول موجب جاڳڻ جي آبادي 7,731 هئي، جنهن مان 3,921 مرد ۽ 3,810 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب جاڳڻ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح تقريباً '''55.5 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 57.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 53.6 سيڪڙو درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مرد
| 3,921
|-
| عورتون
| 3,810
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 55.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 57.3٪
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 53.6٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== جاڳڻ تپيدار سرڪل ===
2023ع ۾ سڄي '''جاڳڻ تپيدار سرڪل''' جي آبادي 23,844 هئي، جنهن ۾ 11,864 مرد ۽ 11,980 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان تپيدار سرڪل جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 30.8 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 35.1 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.6 سيڪڙو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته جاڳڻ جي مرڪزي آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح سڄي تپيدار سرڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي.

== تعليم ==
جاڳڻ ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي هاڻوڪي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاڳڻ'''، اسڪول ڪوڊ '''414040267'''، شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ يونين ڪائونسل ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationSports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪولي بجيٽ ۾ جاڳڻ کي ان وقت '''يو سي 13-جاڳڻ''' طور درج ڪيو ويو هو ۽ ان يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول شامل هئا، جن ۾:
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالحڪيم ڪڪيپوٽو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل مراد سنجراڻي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي عرف نواب خان ڪوريجو؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-1؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو-2؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ پهوڙ
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RSU2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
جاڳڻ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جاڳڻ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ '''BHU Jaggan''' کي شڪارپور ضلعي، شڪارپور تعلقي ۽ جاڳڻ علائقي ۾ صحت کاتي جي بنيادي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي؛ ان جو سرڪاري ڪوڊ '''233038''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHSP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf
 |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025ع واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ جاڳڻ بنيادي صحت مرڪز کي شڪارپور ضلعي جي صحت کاتي هيٺ هلندڙ مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Information of BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh
 |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جاڳڻ واري علائقي جي پوليس انتظام لاءِ '''جاڳڻ @ همايون پوليس اسٽيشن''' ڪم ڪري ٿو. شڪارپور ضلعي جي عدالتن جي سرڪاري پوليس اسٽيشن فهرست موجب هي ٿاڻو شڪارپور جي ٻئي سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ جي عدالتي دائري سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DistrictCourt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Courts Shikarpur
 |url=https://districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District Courts Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي شڪارپور ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ مختلف ڪيسن لاءِ '''PS Jagan @ Hamayoon''' جو سرڪاري نالو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – PS Jagan @ Hamayoon
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/157542
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=19 May 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
جاڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي زمينن ۾ خاص طور آبپاش فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار جي خريد وڪري سان پڻ مقامي روزگار جڙيل آهي.

جاڳڻ بابت هڪ غيرسرڪاري سفري دستاويزي وڊيو ۾ ڀرپاسي ۾ '''سارين جا فصل''' ۽ '''مڇيءَ جا فارم''' پڻ ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jagan village Sindh
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=t08rVcVtzf0
 |website=يوٽيوب
 |date=3 March 2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; اهڙي مشاهدي کي سرڪاري زرعي انگن جي جاءِ تي نه پر مقامي معيشت بابت ضمني معلومات طور ڏسڻ گهرجي.

== رستا ۽ آمدرفت ==
جاڳڻ شڪارپور ضلعي جي اترئين ڳوٺاڻين آبادين سان زميني رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. نقشا ان کي [[سلطان ڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اولهه طرف ڏيکارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

موجوده ۽ پراڻن جاگرافيائي حوالن ۾ جاڳڻ کي شڪارپور–جيڪب آباد واري اهم ٽرانسپورٽ پٽيءَ سان ڳنڍيل مقامي آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي. انگريزي حوالن ۾ پڻ جاڳڻ کي سلطان ڪوٽ، رمضانپور ۽ سکر–جيڪب آباد شاهراهه سان ڳنڍيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=West Pakistan Year Book
 |publisher=West Pakistan Public Relations Department
 |year=1962
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== راندين جون سهولتون ==
سنڌ حڪومت جاڳڻ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي تي پڻ خرچ ڪيو آهي. سنڌ جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي 2021–22ع واري سالياني رپورٽ ۾ '''جاڳڻ، شڪارپور ۾ اسپورٽس گرائونڊ جي تعمير''' واري منصوبي کي لڳ ڀڳ '''39.998 ملين روپين''' جي لاڳت سان مڪمل/اطمينان بخش منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MECsports&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2021-22.pdf
 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياسي اهميت ==
جاڳڻ شڪارپور جي مقامي ۽ پارلياماني سياست ۾ پڻ سڃاتل آهي. [[عابد حسين ڀيو]]، جيڪو 2018ع جي عام چونڊن ۾ [[اين اي-198 شڪارپور-1]] مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو، قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس مستقل پتو '''ڳوٺ جاڳڻ، پوسٽ آفيس جاڳڻ، ضلعو شڪارپور''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NAprofile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mr. Abid Hussain Bhayo – Member Profile
 |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1432
 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ميمبرن واري فهرست ۾ پڻ عابد حسين ڀيو جو پتو جاڳڻ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Members National Assembly
 |url=https://pppp.org.pk/website/member-national-assembly/
 |publisher=[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاڳڻ تپيدار سرڪل جون آباديون ==
2023ع جي پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ جاڳڻ تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي 23,844 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان سرڪل ۾ جاڳڻ کان سواءِ ٻيون ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جاڳڻ: آبادي ۽ انتظامي انگ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي، 2023ع
|-
| جاڳڻ جي مخصوص آبادي
| '''7,731'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| جاڳڻ تپيدار سرڪل
| '''23,844'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالي جون صورتون ==
سرڪاري ۽ غيرسرڪاري انگريزي ماخذن ۾ هن آبادي جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Jagan'''، '''Jaggan''' ۽ '''Goth Jagan''' لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt; سنڌيءَ ۾ عام ۽ مقامي صورت '''جاڳڻ''' آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جاڳڻ واقع آهي.]]

&lt;!--
جاڳڻ جي سڌي ۽ تصديق ٿيل تصوير هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جهان واھ]]
* [[علي بھار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>8bs5zc1c2rqo9e09dygka7h1io433uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جهان واھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102677</id>
    <revision>
      <id>411670</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = جهان واهه | native_name             = جھان واھ | native_name_lang        = sd | settlement_type         = ڳوٺاڻي آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه | image_skyline           = | imagesize               = 220px | ima...</comment>
      <origin>411670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18611" sha1="dmn6kmes2cfdb0ywc6f20ng1q3b08a5" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جهان واهه
| native_name             = جھان واھ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺاڻي آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|44|N|68|21|57|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل جو صدر مقام
| seat                    = جهان واهه
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 1
| blank1_name_sec1        = پوليس ٿاڻو
| blank1_info_sec1        = جهان واهه ٿاڻو

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| elevation_m             = 55

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جهان واهه'''، جنهن کي سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ ''Jahan Wah'' يا ''Jehan Wah'' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهان واهه کي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي الڳ '''ديهه''' طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جهان واهه لڳ ڀڳ 28.0955° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.3659° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب هن آباديءَ جي اوچائي سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jahan Wah Map - Locality - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14698532
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جهان واهه جي ڀرپاسي ۾ ڳوٺ خير محمد، کوساڻ، آغا بخشل خان، غلام نبي خان ۽ عمراڻي سميت ڪيتريون ننڍيون آبادين واقع آهن. جهان واهه کان اتر-اولهه طرف مخدوم غلام شاهه جي درگاهه ۽ اتر طرف امام شاهه جي درگاهه جهڙا مقامي مذهبي ماڳ پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرعي ميداني پٽيءَ ۾ شامل آهي. زمينن جو وڏو حصو آبپاشيءَ تي ڀاڙي ٿو ۽ زراعت مقامي ماڻهن جي اهم معاشي سرگرمي آهي.

== انتظامي حيثيت ==
جهان واهه جي نالي سان ٽي الڳ، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل انتظامي سڃاڻپون ملن ٿيون:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه جون انتظامي سڃاڻپون'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | ماخذ
|-
| جهان واهه
| ڳوٺاڻي آبادي
| جاگرافيائي رڪارڊ
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه جهان واهه
| شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهه
| [[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
|-
| يونين ڪائونسل جهان واهه
| شڪارپور ضلعي جي يونين ڪائونسل نمبر 1
| سنڌ حڪومت، 2022ع
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| جهان واهه پوليس ٿاڻو
| شڪارپور ضلعي جو پوليس ٿاڻو
| [[سنڌ پوليس]]
|}
&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Larkana Range
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkanarange/police-station?page=15
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

موجوده بلدياتي جوڙجڪ کان اڳ پڻ جهان واهه يونين ڪائونسل طور موجود رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪول بجيٽ رڪارڊ ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل 14-جهان واهه''' لکيو ويو هو، جڏهن تہ 2022ع واري نئين بلدياتي جوڙجڪ ۾ ان جو نمبر تبديل ڪري '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

== ديهه ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''سنڌ جي ديهن جي فهرست'' ۾ جهان واهه کي شڪارپور تعلقي جي ديهه نمبر 19 طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

شڪارپور تعلقي جي هن حصي ۾ جهان واهه کان علاوه [[جاڳڻ]]، [[همايون شريف|همايون]]، [[خان واهه]]، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، ٿهيم واهه، کوهه ٻيڙو، ٻاڙي ۽ وڪڙو جاگير جهڙيون ديهون ۽ آبادين موجود آهن.

== يونين ڪائونسل ==
جهان واهه يونين ڪائونسل شڪارپور تعلقي جي اتر ۽ اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي پٽيءَ جي ڪيترين آبادين تي ٻڌل آهي.

تعليمي کاتي جي رڪارڊ موجب جهان واهه يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڳوٺن ۽ وسندين ۾ جهان واهه کان سواءِ ڪُدن، ٿهيم واهه، ست رامپور، علي نواز بروهي، غلام مصطفىٰ مغيري، امام بخش بروهي، ڀونگر عمراڻي ۽ شاهنواز چانڊيو جهڙيون آبادين شامل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ تيار ڪيل متاثر علائقن جي فهرستن ۾ جهان واهه يونين ڪائونسل سان جهان واهه، ٿهيم واهه، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، خان واهه، وڪڙو جاگير، کوهه ٻيڙو ۽ ٻاڙي جهڙا علائقا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ چونڊ رڪارڊ ==
جهان واهه جي مخصوص ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ 2023ع جي آدمشماريءَ جو اهڙو واضح، الڳ سرڪاري انگ هن وقت موجود آن لائن ڳولا مان تصديق نه ٿي سگهيو، تنهنڪري غيرتصديق ٿيل آباديءَ جو انگ هن مضمون ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

البته [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊ رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ جهان واهه نالي پنج آدمشماري بلاڪ چونڊ انتظام ۾ استعمال ٿين ٿا. 2026ع جي مسودي چونڊ مرڪزن واري فهرست ۾ جهان واهه جي انهن بلاڪن لاءِ مجموعي طور 2,133 رجسٽرڊ ووٽر درج هئا، جن مان 1,242 مرد ۽ 891 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Cquote|رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ آباديءَ جي برابر نه آهي؛ ان ڪري ان کي صرف چونڊ رڪارڊ طور ڏنو ويو آهي، آدمشماريءَ جي انگ طور نه.}}

== تعليم ==
جهان واهه ۽ ان جي يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري اسڪول قائم آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهان واهه''' جو هاڻوڪو سيمس ڪوڊ '''414040268''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري ڊائريڪٽري موجب يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان ادارا پڻ درج رهيا آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه يونين ڪائونسل جا ڪجهه سرڪاري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سيمس ڪوڊ
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول جهان واهه
| جهان واهه
| پرائمري
| 414040268
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڪُدن
| ڪُدن
| پرائمري
| 414040269
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ست رامپور
| ست رامپور
| پرائمري
| 414040273
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ لوئر سيڪنڊري اسڪول ٿهيم واهه
| ٿهيم واهه
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 414040274
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول علي نواز بروهي
| علي نواز بروهي
| پرائمري
| 414040184
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول غلام مصطفىٰ مغيري
| غلام مصطفىٰ مغيري
| پرائمري
| 414040187
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;/&gt;

اسڪولن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ جهان واهه پنهنجي ڀرپاسي جي ننڍين آبادين لاءِ پرائمري تعليم جو هڪ مقامي مرڪز آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جهان واهه ۾ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي هاڻوڪي سرڪاري فهرست ۾ هي ٿاڻو شڪارپور ضلعي جي پوليس اسٽيشن طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;/&gt;

شڪارپور ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ به مختلف فوجداري ڪيسن لاءِ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Police Station Jahan Wah
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/168331
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=11 July 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ڪورٽ جي 2025ع واري هڪ عدالتي حڪم ۾ پڻ جهان واهه پوليس ٿاڻي جي حد اندر واقع شاهه پسند ڳوٺ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=1st Criminal Bail Application No. S-671 of 2024
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjY2OTI3Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |date=7 May 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
جهان واهه ۽ ان جي چوڌاري علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي آباديءَ جي معاشي سرگرمين ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ ننڍي پيماني جو واپار شامل آهن.

[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]] جي سنڌ ۽ پنجاب بابت مارڪيٽ ۽ ويليو چين مطالعي ۾ جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي انهن يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي ڳوٺاڻن روزگار ۽ زرعي مارڪيٽن بابت فيلڊ تحقيق ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Market Assessment and Value Chain Analysis in Sindh and Punjab
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Final%20Report_MDC%20Market%20Assessment%20and%20Value%20Chain%20Analysis.pdf
 |publisher=[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
جهان واهه جو علائقو ماضيءَ ۾ بار بار ٻوڏ کان متاثر ٿيو آهي. [[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]] جي 2014ع واري ''Community Coping Capacity after Disasters'' مطالعي ۾ جهان واهه شڪارپور ضلعي جي چونڊيل ٻوڏ متاثر يونين ڪائونسلن مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Community Coping Capacity after Disasters
 |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/cccd-report.pdf
 |publisher=[[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]]
 |year=2014
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سروي ڪيل جهان واهه جي آبادين مان:
* 61 سيڪڙو آباديون ٻه ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيون؛
* 22 سيڪڙو آباديون ٽي ڀيرا؛
* 17 سيڪڙو آباديون چار ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

رپورٽ جهان واهه جي ڪيترن ڳوٺن کي هيٺاهين ۽ ٻوڏ جو خطرو رکندڙ علائقي ۾ واقع ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
جهان واهه شڪارپور ضلعي جي اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جاڳڻ]]، [[سلطان ڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي.

جاگرافيائي ڊيٽا موجب مولاداد ريلوي اسٽيشن جهان واهه کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي، جڏهن تہ چانگ ريلوي اسٽيشن لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
جهان واهه جو نالو سنڌي لفظن '''جهان''' ۽ '''واهه''' مان ٺهيل آهي. سنڌ جي ٻين ڪيترين آبادين وانگر نالي ۾ ''واهه'' جو جزو آبپاشي يا پراڻي پاڻيءَ جي وهڪري سان نسبت جي نشاندهي ڪري سگهي ٿو، پر جهان واهه جي مخصوص نالي جي ابتدا بابت ڪو معتبر تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون '''Jahan Wah''' ۽ '''Jehan Wah''' ٻئي صورتون ملن ٿيون؛ سنڌيءَ ۾ '''جهان واهه''' معياري صورت طور استعمال ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جهان واهه واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي جهان واهه ڳوٺ يا ان جي اهم عمارتن جي سڌي ۽ پڪ سان تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل تصوير مضمون ۾ شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[خان واهه]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]</text>
      <sha1>dmn6kmes2cfdb0ywc6f20ng1q3b08a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411671</id>
      <parentid>411670</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18603" sha1="1m47k4ntol0tuzincco34gf4qtg3tt7" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جهان واھ
| native_name             = Jehan Wah
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺاڻي آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|44|N|68|21|57|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل جو صدر مقام
| seat                    = جهان واهه
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 1
| blank1_name_sec1        = پوليس ٿاڻو
| blank1_info_sec1        = جهان واهه ٿاڻو

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| elevation_m             = 55

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جهان واهه'''، جنهن کي سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ ''Jahan Wah'' يا ''Jehan Wah'' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهان واهه کي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي الڳ '''ديهه''' طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جهان واهه لڳ ڀڳ 28.0955° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.3659° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب هن آباديءَ جي اوچائي سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jahan Wah Map - Locality - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14698532
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جهان واهه جي ڀرپاسي ۾ ڳوٺ خير محمد، کوساڻ، آغا بخشل خان، غلام نبي خان ۽ عمراڻي سميت ڪيتريون ننڍيون آبادين واقع آهن. جهان واهه کان اتر-اولهه طرف مخدوم غلام شاهه جي درگاهه ۽ اتر طرف امام شاهه جي درگاهه جهڙا مقامي مذهبي ماڳ پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرعي ميداني پٽيءَ ۾ شامل آهي. زمينن جو وڏو حصو آبپاشيءَ تي ڀاڙي ٿو ۽ زراعت مقامي ماڻهن جي اهم معاشي سرگرمي آهي.

== انتظامي حيثيت ==
جهان واهه جي نالي سان ٽي الڳ، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل انتظامي سڃاڻپون ملن ٿيون:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه جون انتظامي سڃاڻپون'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | ماخذ
|-
| جهان واهه
| ڳوٺاڻي آبادي
| جاگرافيائي رڪارڊ
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه جهان واهه
| شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهه
| [[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
|-
| يونين ڪائونسل جهان واهه
| شڪارپور ضلعي جي يونين ڪائونسل نمبر 1
| سنڌ حڪومت، 2022ع
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| جهان واهه پوليس ٿاڻو
| شڪارپور ضلعي جو پوليس ٿاڻو
| [[سنڌ پوليس]]
|}
&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Larkana Range
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkanarange/police-station?page=15
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

موجوده بلدياتي جوڙجڪ کان اڳ پڻ جهان واهه يونين ڪائونسل طور موجود رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪول بجيٽ رڪارڊ ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل 14-جهان واهه''' لکيو ويو هو، جڏهن تہ 2022ع واري نئين بلدياتي جوڙجڪ ۾ ان جو نمبر تبديل ڪري '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

== ديهه ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''سنڌ جي ديهن جي فهرست'' ۾ جهان واهه کي شڪارپور تعلقي جي ديهه نمبر 19 طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

شڪارپور تعلقي جي هن حصي ۾ جهان واهه کان علاوه [[جاڳڻ]]، [[همايون شريف|همايون]]، [[خان واهه]]، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، ٿهيم واهه، کوهه ٻيڙو، ٻاڙي ۽ وڪڙو جاگير جهڙيون ديهون ۽ آبادين موجود آهن.

== يونين ڪائونسل ==
جهان واهه يونين ڪائونسل شڪارپور تعلقي جي اتر ۽ اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي پٽيءَ جي ڪيترين آبادين تي ٻڌل آهي.

تعليمي کاتي جي رڪارڊ موجب جهان واهه يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڳوٺن ۽ وسندين ۾ جهان واهه کان سواءِ ڪُدن، ٿهيم واهه، ست رامپور، علي نواز بروهي، غلام مصطفىٰ مغيري، امام بخش بروهي، ڀونگر عمراڻي ۽ شاهنواز چانڊيو جهڙيون آبادين شامل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ تيار ڪيل متاثر علائقن جي فهرستن ۾ جهان واهه يونين ڪائونسل سان جهان واهه، ٿهيم واهه، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، خان واهه، وڪڙو جاگير، کوهه ٻيڙو ۽ ٻاڙي جهڙا علائقا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ چونڊ رڪارڊ ==
جهان واهه جي مخصوص ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ 2023ع جي آدمشماريءَ جو اهڙو واضح، الڳ سرڪاري انگ هن وقت موجود آن لائن ڳولا مان تصديق نه ٿي سگهيو، تنهنڪري غيرتصديق ٿيل آباديءَ جو انگ هن مضمون ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

البته [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊ رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ جهان واهه نالي پنج آدمشماري بلاڪ چونڊ انتظام ۾ استعمال ٿين ٿا. 2026ع جي مسودي چونڊ مرڪزن واري فهرست ۾ جهان واهه جي انهن بلاڪن لاءِ مجموعي طور 2,133 رجسٽرڊ ووٽر درج هئا، جن مان 1,242 مرد ۽ 891 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Cquote|رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ آباديءَ جي برابر نه آهي؛ ان ڪري ان کي صرف چونڊ رڪارڊ طور ڏنو ويو آهي، آدمشماريءَ جي انگ طور نه.}}

== تعليم ==
جهان واهه ۽ ان جي يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري اسڪول قائم آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهان واهه''' جو هاڻوڪو سيمس ڪوڊ '''414040268''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري ڊائريڪٽري موجب يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان ادارا پڻ درج رهيا آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه يونين ڪائونسل جا ڪجهه سرڪاري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سيمس ڪوڊ
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول جهان واهه
| جهان واهه
| پرائمري
| 414040268
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڪُدن
| ڪُدن
| پرائمري
| 414040269
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ست رامپور
| ست رامپور
| پرائمري
| 414040273
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ لوئر سيڪنڊري اسڪول ٿهيم واهه
| ٿهيم واهه
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 414040274
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول علي نواز بروهي
| علي نواز بروهي
| پرائمري
| 414040184
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول غلام مصطفىٰ مغيري
| غلام مصطفىٰ مغيري
| پرائمري
| 414040187
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;/&gt;

اسڪولن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ جهان واهه پنهنجي ڀرپاسي جي ننڍين آبادين لاءِ پرائمري تعليم جو هڪ مقامي مرڪز آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جهان واهه ۾ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي هاڻوڪي سرڪاري فهرست ۾ هي ٿاڻو شڪارپور ضلعي جي پوليس اسٽيشن طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;/&gt;

شڪارپور ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ به مختلف فوجداري ڪيسن لاءِ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Police Station Jahan Wah
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/168331
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=11 July 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ڪورٽ جي 2025ع واري هڪ عدالتي حڪم ۾ پڻ جهان واهه پوليس ٿاڻي جي حد اندر واقع شاهه پسند ڳوٺ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=1st Criminal Bail Application No. S-671 of 2024
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjY2OTI3Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |date=7 May 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
جهان واهه ۽ ان جي چوڌاري علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي آباديءَ جي معاشي سرگرمين ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ ننڍي پيماني جو واپار شامل آهن.

[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]] جي سنڌ ۽ پنجاب بابت مارڪيٽ ۽ ويليو چين مطالعي ۾ جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي انهن يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي ڳوٺاڻن روزگار ۽ زرعي مارڪيٽن بابت فيلڊ تحقيق ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Market Assessment and Value Chain Analysis in Sindh and Punjab
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Final%20Report_MDC%20Market%20Assessment%20and%20Value%20Chain%20Analysis.pdf
 |publisher=[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
جهان واهه جو علائقو ماضيءَ ۾ بار بار ٻوڏ کان متاثر ٿيو آهي. [[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]] جي 2014ع واري ''Community Coping Capacity after Disasters'' مطالعي ۾ جهان واهه شڪارپور ضلعي جي چونڊيل ٻوڏ متاثر يونين ڪائونسلن مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Community Coping Capacity after Disasters
 |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/cccd-report.pdf
 |publisher=[[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]]
 |year=2014
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سروي ڪيل جهان واهه جي آبادين مان:
* 61 سيڪڙو آباديون ٻه ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيون؛
* 22 سيڪڙو آباديون ٽي ڀيرا؛
* 17 سيڪڙو آباديون چار ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

رپورٽ جهان واهه جي ڪيترن ڳوٺن کي هيٺاهين ۽ ٻوڏ جو خطرو رکندڙ علائقي ۾ واقع ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
جهان واهه شڪارپور ضلعي جي اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جاڳڻ]]، [[سلطان ڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي.

جاگرافيائي ڊيٽا موجب مولاداد ريلوي اسٽيشن جهان واهه کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي، جڏهن تہ چانگ ريلوي اسٽيشن لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
جهان واهه جو نالو سنڌي لفظن '''جهان''' ۽ '''واهه''' مان ٺهيل آهي. سنڌ جي ٻين ڪيترين آبادين وانگر نالي ۾ ''واهه'' جو جزو آبپاشي يا پراڻي پاڻيءَ جي وهڪري سان نسبت جي نشاندهي ڪري سگهي ٿو، پر جهان واهه جي مخصوص نالي جي ابتدا بابت ڪو معتبر تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون '''Jahan Wah''' ۽ '''Jehan Wah''' ٻئي صورتون ملن ٿيون؛ سنڌيءَ ۾ '''جهان واهه''' معياري صورت طور استعمال ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جهان واهه واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي جهان واهه ڳوٺ يا ان جي اهم عمارتن جي سڌي ۽ پڪ سان تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل تصوير مضمون ۾ شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[خان واهه]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]</text>
      <sha1>1m47k4ntol0tuzincco34gf4qtg3tt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411672</id>
      <parentid>411671</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18601" sha1="hcg0pd182n5ljt63nwnaurbz96dchgn" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = جهان واھ
| native_name             = Jehan Wah
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ڳوٺاڻي آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|05|44|N|68|21|57|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل جو صدر مقام
| seat                    = جهان واهه
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 1
| blank1_name_sec1        = پوليس ٿاڻو
| blank1_info_sec1        = جهان واهه ٿاڻو

&lt;!-- جاگرافي --&gt;
| elevation_m             = 55

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''جهان واهه'''، جنهن کي سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ ''Jahan Wah'' يا ''Jehan Wah'' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government, Housing &amp; Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهان واهه کي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي الڳ '''ديهه''' طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
جهان واهه لڳ ڀڳ 28.0955° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.3659° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب هن آباديءَ جي اوچائي سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jahan Wah Map - Locality - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14698532
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جهان واهه جي ڀرپاسي ۾ ڳوٺ خير محمد، کوساڻ، آغا بخشل خان، غلام نبي خان ۽ عمراڻي سميت ڪيتريون ننڍيون آبادين واقع آهن. جهان واهه کان اتر-اولهه طرف مخدوم غلام شاهه جي درگاهه ۽ اتر طرف امام شاهه جي درگاهه جهڙا مقامي مذهبي ماڳ پڻ واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ زرعي ميداني پٽيءَ ۾ شامل آهي. زمينن جو وڏو حصو آبپاشيءَ تي ڀاڙي ٿو ۽ زراعت مقامي ماڻهن جي اهم معاشي سرگرمي آهي.

== انتظامي حيثيت ==
جهان واهه جي نالي سان ٽي الڳ، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل انتظامي سڃاڻپون ملن ٿيون:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه جون انتظامي سڃاڻپون'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | ماخذ
|-
| جهان واهه
| ڳوٺاڻي آبادي
| جاگرافيائي رڪارڊ
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه جهان واهه
| شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهه
| [[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
|-
| يونين ڪائونسل جهان واهه
| شڪارپور ضلعي جي يونين ڪائونسل نمبر 1
| سنڌ حڪومت، 2022ع
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| جهان واهه پوليس ٿاڻو
| شڪارپور ضلعي جو پوليس ٿاڻو
| [[سنڌ پوليس]]
|}
&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – Larkana Range
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkanarange/police-station?page=15
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

موجوده بلدياتي جوڙجڪ کان اڳ پڻ جهان واهه يونين ڪائونسل طور موجود رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪول بجيٽ رڪارڊ ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل 14-جهان واهه''' لکيو ويو هو، جڏهن تہ 2022ع واري نئين بلدياتي جوڙجڪ ۾ ان جو نمبر تبديل ڪري '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=District School Budget 2015–16: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;

== ديهه ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''سنڌ جي ديهن جي فهرست'' ۾ جهان واهه کي شڪارپور تعلقي جي ديهه نمبر 19 طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

شڪارپور تعلقي جي هن حصي ۾ جهان واهه کان علاوه [[جاڳڻ]]، [[همايون شريف|همايون]]، [[خان واهه]]، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، ٿهيم واهه، کوهه ٻيڙو، ٻاڙي ۽ وڪڙو جاگير جهڙيون ديهون ۽ آبادين موجود آهن.

== يونين ڪائونسل ==
جهان واهه يونين ڪائونسل شڪارپور تعلقي جي اتر ۽ اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي پٽيءَ جي ڪيترين آبادين تي ٻڌل آهي.

تعليمي کاتي جي رڪارڊ موجب جهان واهه يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڳوٺن ۽ وسندين ۾ جهان واهه کان سواءِ ڪُدن، ٿهيم واهه، ست رامپور، علي نواز بروهي، غلام مصطفىٰ مغيري، امام بخش بروهي، ڀونگر عمراڻي ۽ شاهنواز چانڊيو جهڙيون آبادين شامل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory: Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ تيار ڪيل متاثر علائقن جي فهرستن ۾ جهان واهه يونين ڪائونسل سان جهان واهه، ٿهيم واهه، نمر ٿرڙي، نظام ٿرڙي، خان واهه، وڪڙو جاگير، کوهه ٻيڙو ۽ ٻاڙي جهڙا علائقا لاڳاپيل ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ چونڊ رڪارڊ ==
جهان واهه جي مخصوص ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ 2023ع جي آدمشماريءَ جو اهڙو واضح، الڳ سرڪاري انگ هن وقت موجود آن لائن ڳولا مان تصديق نه ٿي سگهيو، تنهنڪري غيرتصديق ٿيل آباديءَ جو انگ هن مضمون ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي.

البته [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊ رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ جهان واهه نالي پنج آدمشماري بلاڪ چونڊ انتظام ۾ استعمال ٿين ٿا. 2026ع جي مسودي چونڊ مرڪزن واري فهرست ۾ جهان واهه جي انهن بلاڪن لاءِ مجموعي طور 2,133 رجسٽرڊ ووٽر درج هئا، جن مان 1,242 مرد ۽ 891 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Cquote|رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ آباديءَ جي برابر نه آهي؛ ان ڪري ان کي صرف چونڊ رڪارڊ طور ڏنو ويو آهي، آدمشماريءَ جي انگ طور نه.}}

== تعليم ==
جهان واهه ۽ ان جي يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري اسڪول قائم آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهان واهه''' جو هاڻوڪو سيمس ڪوڊ '''414040268''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري ڊائريڪٽري موجب يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان ادارا پڻ درج رهيا آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جهان واهه يونين ڪائونسل جا ڪجهه سرڪاري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | سيمس ڪوڊ
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول جهان واهه
| جهان واهه
| پرائمري
| 414040268
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڪُدن
| ڪُدن
| پرائمري
| 414040269
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول ست رامپور
| ست رامپور
| پرائمري
| 414040273
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ لوئر سيڪنڊري اسڪول ٿهيم واهه
| ٿهيم واهه
| مڊل / لوئر سيڪنڊري
| 414040274
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول علي نواز بروهي
| علي نواز بروهي
| پرائمري
| 414040184
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول غلام مصطفىٰ مغيري
| غلام مصطفىٰ مغيري
| پرائمري
| 414040187
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolBudget&quot;/&gt;

اسڪولن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ جهان واهه پنهنجي ڀرپاسي جي ننڍين آبادين لاءِ پرائمري تعليم جو هڪ مقامي مرڪز آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
جهان واهه ۾ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي هاڻوڪي سرڪاري فهرست ۾ هي ٿاڻو شڪارپور ضلعي جي پوليس اسٽيشن طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;/&gt;

شڪارپور ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ به مختلف فوجداري ڪيسن لاءِ '''پوليس اسٽيشن جهان واهه''' جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Police Station Jahan Wah
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/168331
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=11 July 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ڪورٽ جي 2025ع واري هڪ عدالتي حڪم ۾ پڻ جهان واهه پوليس ٿاڻي جي حد اندر واقع شاهه پسند ڳوٺ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=1st Criminal Bail Application No. S-671 of 2024
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjY2OTI3Y2Ztcy1kYzgz
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |date=7 May 2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
جهان واهه ۽ ان جي چوڌاري علائقو زرعي نوعيت جو آهي. مقامي آباديءَ جي معاشي سرگرمين ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ ننڍي پيماني جو واپار شامل آهن.

[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]] جي سنڌ ۽ پنجاب بابت مارڪيٽ ۽ ويليو چين مطالعي ۾ جهان واهه کي شڪارپور ضلعي جي انهن يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي ڳوٺاڻن روزگار ۽ زرعي مارڪيٽن بابت فيلڊ تحقيق ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Market Assessment and Value Chain Analysis in Sindh and Punjab
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Final%20Report_MDC%20Market%20Assessment%20and%20Value%20Chain%20Analysis.pdf
 |publisher=[[پاڪستان پاورٽي اليويئيشن فنڊ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا ==
جهان واهه جو علائقو ماضيءَ ۾ بار بار ٻوڏ کان متاثر ٿيو آهي. [[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]] جي 2014ع واري ''Community Coping Capacity after Disasters'' مطالعي ۾ جهان واهه شڪارپور ضلعي جي چونڊيل ٻوڏ متاثر يونين ڪائونسلن مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Community Coping Capacity after Disasters
 |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/cccd-report.pdf
 |publisher=[[بين الاقوامي تنظيم براءِ لڏپلاڻ]]
 |year=2014
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سروي ڪيل جهان واهه جي آبادين مان:
* 61 سيڪڙو آباديون ٻه ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيون؛
* 22 سيڪڙو آباديون ٽي ڀيرا؛
* 17 سيڪڙو آباديون چار ڀيرا ٻوڏ کان متاثر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

رپورٽ جهان واهه جي ڪيترن ڳوٺن کي هيٺاهين ۽ ٻوڏ جو خطرو رکندڙ علائقي ۾ واقع ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;IOMFlood&quot;/&gt;

== رستا ۽ آمدرفت ==
جهان واهه شڪارپور ضلعي جي اتر-اولهه واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[جاڳڻ]]، [[سلطان ڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي.

جاگرافيائي ڊيٽا موجب مولاداد ريلوي اسٽيشن جهان واهه کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي، جڏهن تہ چانگ ريلوي اسٽيشن لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
جهان واهه جو نالو سنڌي لفظن '''جهان''' ۽ '''واهه''' مان ٺهيل آهي. سنڌ جي ٻين ڪيترين آبادين وانگر نالي ۾ ''واهه'' جو جزو آبپاشي يا پراڻي پاڻيءَ جي وهڪري سان نسبت جي نشاندهي ڪري سگهي ٿو، پر جهان واهه جي مخصوص نالي جي ابتدا بابت ڪو معتبر تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون '''Jahan Wah''' ۽ '''Jehan Wah''' ٻئي صورتون ملن ٿيون؛ سنڌيءَ ۾ '''جهان واهه''' معياري صورت طور استعمال ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;LG2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جهان واهه واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي جهان واهه ڳوٺ يا ان جي اهم عمارتن جي سڌي ۽ پڪ سان تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل تصوير مضمون ۾ شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[خان واھ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]</text>
      <sha1>hcg0pd182n5ljt63nwnaurbz96dchgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي بهار، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102678</id>
    <revision>
      <id>411673</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = علي بهار | native_name             = علي بھار | native_name_lang        = sd | other_name              = Ali Bahar | settlement_type         = ڳوٺ، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline           = | imagesize               = 220px | i...</comment>
      <origin>411673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15448" sha1="pukq1shdhz26dqe4a2w4ikk9icdxion" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = علي بهار
| native_name             = علي بھار
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Ali Bahar
| settlement_type         = ڳوٺ، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل جو صدر مقام
| seat                    = علي بهار
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 2

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 3180
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''علي بهار''' ({{lang-en|Ali Bahar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، روينيو آبادي ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ علي بهار کي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Election Record
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/u7n0l62NuUemOvtpEFbizhMyjffOcLZZvo9CWda7.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب علي بهار جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''3,180''' هئي، جنهن ۾ 1,620 مرد ۽ 1,560 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''علي بهار تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي 10,344 هئي، جنهن ۾ علي بهار کان سواءِ دستي، مير ڏاهو جاگير ۽ راڄ واهه شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
علي بهار شڪارپور تعلقي جي اترئين ڳوٺاڻي پٽيءَ ۾ واقع آهي. پراڻين ۽ هاڻوڪين چونڊ تڪبندين ۾ هن علائقي کي [[جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[سلطان ڪوٽ]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين سان گڏ هڪ ئي وسيع ڳوٺاڻي انتظامي حصي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علي بهار جي نالي سان هيٺيان الڳ انتظامي حوالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار جون انتظامي سڃاڻپون'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| علي بهار
| ڳوٺاڻي آبادي
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| علي بهار
| يونين ڪائونسل نمبر 2
|-
| علي بهار تپيدار سرڪل
| روينيو / آدمشماري اڪائي
|}

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب علي بهار ڳوٺ جي آبادي 3,180 هئي. ان مان 1,620 مرد ۽ 1,560 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب ڳوٺ ۾ 10 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''4.5 سيڪڙو''' درج ڪئي وئي؛ مردن ۾ 6.7 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 2.1 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''3,180'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| مرد
| 1,620
|-
| عورتون
| 1,560
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 4.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 6.7٪
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 2.1٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب علي بهار ۾ '''483 گهر''' درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز 6.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== علي بهار تپيدار سرڪل ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ علي بهار تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي '''10,344''' هئي، جنهن ۾ 5,251 مرد ۽ 5,093 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تپيدار سرڪل ۾ هي آباديون شامل هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار تپيدار سرڪل جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
|-
| '''علي بهار'''
| 3,180
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[دستي، شڪارپور|دستي]]
| 1,258
|-
| [[مير ڏاهو جاگير]]
| 4,708
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[راڄ واهه]]
| 1,198
|-
! '''ڪل'''
! '''10,344'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب سڄي علي بهار تپيدار سرڪل ۾ 1,702 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
علي بهار شڪارپور تعلقي جي موجوده يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2026ع واري مڪاني چونڊ رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل نمبر 2 علي بهار''' جي ڊسٽرڪٽ ڪائونسل واري سيٽ لاءِ محمود ڀيو چونڊيل ميمبر طور درج ٿيل آهي، جنهن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ پڻ علي بهار کي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج ڪيو ويو هو؛ ان وقت مير نبي بخش ڀيو چيئرمين ۽ عبدالرحيم وائيس چيئرمين طور ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List, MNA MPA Seats
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ انتظام ==
اليڪشن ڪميشن جي شڪارپور واري چونڊ رڪارڊ ۾ علي بهار جا الڳ آدمشماري بلاڪ موجود آهن. پولنگ اسٽيشنن جي فهرست موجب علي بهار جا بلاڪ '''307010305''' ۽ '''307010306''' رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول عبد اللطيف ڀيو''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt;

2018ع جي تڪبنديءَ بابت اليڪشن ڪميشن آڏو داخل ڪيل هڪ نمائندگيءَ ۾ پڻ علي بهار، شڪارپور تعلقي کي باقاعده ڳوٺاڻو چونڊ علائقو طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Representation regarding delimitation of NA constituencies of Shikarpur District
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/NA-198%2C%20199%20by%20Abbas%20Shah.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |year=2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ موجب علي بهار يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. 2020ع واري خالي جاين جي سرڪاري فهرست ۾ هيٺيان اسڪول علي بهار يونين ڪائونسل هيٺ درج ٿيل هئا:&lt;ref name=&quot;SELDSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary School Teacher Vacancies – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Shikarpur%20%28PST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ٻڍو ويسر؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گهرام بروهي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سبحاني ڀيو / عبد اللطيف ڀيو.

اليڪشن ڪميشن جي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول عبد اللطيف ڀيو، علي بهار''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt;

== معيشت ==
علي بهار سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي هن حصي جي معيشت جو دارومدار وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. ڀرپاسي جي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ چارن جا فصل اهم آهن.

علي بهار ۽ ان سان لاڳاپيل دستي، مير ڏاهو ۽ راڄ واهه جهڙيون آبادين ڳوٺاڻن زرعي وسندين تي مشتمل آهن، تنهنڪري مقامي معاشي سرگرميون گهڻو ڪري زرعي پيداوار ۽ روزاني ڳوٺاڻن خدمتن سان ڳنڍيل آهن.

== ٻوڏ ۽ آبپاشي ==
شڪارپور ضلعو تاريخي طور سنڌو درياهه، واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏ جي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] کان پوءِ سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت شڪارپور زون جي ڊرينيج، بندن ۽ آبپاشي ڍانچي جي بحالي لاءِ ڪم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Environment and Social Management Plan – Shikarpur Zone
 |url=https://sferpirrigation.gos.pk/wp-content/uploads/2025/03/ESMP-Shikarpur-Zone-.pdf
 |publisher=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ ۾ شڪارپور ضلعي جي ڊرينيج نظام ۽ مختلف بندن جي بحالي شامل هئي، جنهن جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن کي تحفظ ڏيڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project – Quarterly Progress Report
 |url=https://sferpmis.gos.pk/uploads/IrrigationQuarterlyProgress/2024/Sep/23/IrrigationQuarterlyProgress_Irrigationn%20Quarterly%20Attachment_66f11e0d9fbfc.pdf
 |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي بابت ==
سنڌي ۽ انگريزي سرڪاري رڪارڊن ۾ هن آبادي جو نالو '''علي بهار''' ۽ ''Ali Bahar'' لکيو وڃي ٿو. اهو نالو شڪارپور تعلقي ۾ ڳوٺ، يونين ڪائونسل ۽ تپيدار سرڪل ٽنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو، تنهنڪري آدمشماري يا انتظامي انگن ۾ اڪائيءَ جي وضاحت ضروري آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ علي بهار واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي علي بهار، شڪارپور جي سڌي ۽ پڪ سان سڃاڻپ ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ساڳي نالي واري ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]
* [[جهان واهه]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>pukq1shdhz26dqe4a2w4ikk9icdxion</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411674</id>
      <parentid>411673</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15444" sha1="rmh8w7phd01f9vcxyniif3252enqubi" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = علي بهار
| native_name             = علي بھار
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Ali Bahar
| settlement_type         = ڳوٺ، ديهه ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- مڪاني حڪومت --&gt;
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل جو صدر مقام
| seat                    = علي بهار
| blank_name_sec1         = يونين ڪائونسل نمبر
| blank_info_sec1         = 2

&lt;!-- آبادي --&gt;
| population_total        = 3180
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''علي بهار''' ({{lang-en|Ali Bahar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، روينيو آبادي ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ علي بهار کي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Election Record
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/u7n0l62NuUemOvtpEFbizhMyjffOcLZZvo9CWda7.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب علي بهار جي مخصوص ڳوٺاڻي آبادي '''3,180''' هئي، جنهن ۾ 1,620 مرد ۽ 1,560 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''علي بهار تپيدار سرڪل''' جي گڏيل آبادي 10,344 هئي، جنهن ۾ علي بهار کان سواءِ دستي، مير ڏاهو جاگير ۽ راڄ واهه شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
علي بهار شڪارپور تعلقي جي اترئين ڳوٺاڻي پٽيءَ ۾ واقع آهي. پراڻين ۽ هاڻوڪين چونڊ تڪبندين ۾ هن علائقي کي [[جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[سلطان ڪوٽ]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين سان گڏ هڪ ئي وسيع ڳوٺاڻي انتظامي حصي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علي بهار جي نالي سان هيٺيان الڳ انتظامي حوالا ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار جون انتظامي سڃاڻپون'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| علي بهار
| ڳوٺاڻي آبادي
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| علي بهار
| يونين ڪائونسل نمبر 2
|-
| علي بهار تپيدار سرڪل
| روينيو / آدمشماري اڪائي
|}

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب علي بهار ڳوٺ جي آبادي 3,180 هئي. ان مان 1,620 مرد ۽ 1,560 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب ڳوٺ ۾ 10 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''4.5 سيڪڙو''' درج ڪئي وئي؛ مردن ۾ 6.7 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 2.1 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | انگ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | تعداد / شرح
|-
| ڪل آبادي
| '''3,180'''
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| مرد
| 1,620
|-
| عورتون
| 1,560
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| مجموعي خواندگي
| 4.5٪
|-
| مردن جي خواندگي
| 6.7٪
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| عورتن جي خواندگي
| 2.1٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب علي بهار ۾ '''483 گهر''' درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز 6.6 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== علي بهار تپيدار سرڪل ==
2023ع جي آدمشماريءَ ۾ علي بهار تپيدار سرڪل جي گڏيل آبادي '''10,344''' هئي، جنهن ۾ 5,251 مرد ۽ 5,093 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تپيدار سرڪل ۾ هي آباديون شامل هيون:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''علي بهار تپيدار سرڪل جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | آبادي
|-
| '''علي بهار'''
| 3,180
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[دستي، شڪارپور|دستي]]
| 1,258
|-
| [[مير ڏاهو جاگير]]
| 4,708
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| [[راڄ واهه]]
| 1,198
|-
! '''ڪل'''
! '''10,344'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب سڄي علي بهار تپيدار سرڪل ۾ 1,702 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023housing&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
علي بهار شڪارپور تعلقي جي موجوده يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2026ع واري مڪاني چونڊ رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل نمبر 2 علي بهار''' جي ڊسٽرڪٽ ڪائونسل واري سيٽ لاءِ محمود ڀيو چونڊيل ميمبر طور درج ٿيل آهي، جنهن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ پڻ علي بهار کي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج ڪيو ويو هو؛ ان وقت مير نبي بخش ڀيو چيئرمين ۽ عبدالرحيم وائيس چيئرمين طور ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List, MNA MPA Seats
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ انتظام ==
اليڪشن ڪميشن جي شڪارپور واري چونڊ رڪارڊ ۾ علي بهار جا الڳ آدمشماري بلاڪ موجود آهن. پولنگ اسٽيشنن جي فهرست موجب علي بهار جا بلاڪ '''307010305''' ۽ '''307010306''' رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations, Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول عبد اللطيف ڀيو''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt;

2018ع جي تڪبنديءَ بابت اليڪشن ڪميشن آڏو داخل ڪيل هڪ نمائندگيءَ ۾ پڻ علي بهار، شڪارپور تعلقي کي باقاعده ڳوٺاڻو چونڊ علائقو طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Representation regarding delimitation of NA constituencies of Shikarpur District
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/NA-198%2C%20199%20by%20Abbas%20Shah.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |year=2018
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ موجب علي بهار يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. 2020ع واري خالي جاين جي سرڪاري فهرست ۾ هيٺيان اسڪول علي بهار يونين ڪائونسل هيٺ درج ٿيل هئا:&lt;ref name=&quot;SELDSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary School Teacher Vacancies – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Shikarpur%20%28PST%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ٻڍو ويسر؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گهرام بروهي؛
* گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سبحاني ڀيو / عبد اللطيف ڀيو.

اليڪشن ڪميشن جي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول عبد اللطيف ڀيو، علي بهار''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt;

== معيشت ==
علي بهار سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي هن حصي جي معيشت جو دارومدار وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. ڀرپاسي جي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ چارن جا فصل اهم آهن.

علي بهار ۽ ان سان لاڳاپيل دستي، مير ڏاهو ۽ راڄ واهه جهڙيون آبادين ڳوٺاڻن زرعي وسندين تي مشتمل آهن، تنهنڪري مقامي معاشي سرگرميون گهڻو ڪري زرعي پيداوار ۽ روزاني ڳوٺاڻن خدمتن سان ڳنڍيل آهن.

== ٻوڏ ۽ آبپاشي ==
شڪارپور ضلعو تاريخي طور سنڌو درياهه، واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏ جي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] کان پوءِ سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت شڪارپور زون جي ڊرينيج، بندن ۽ آبپاشي ڍانچي جي بحالي لاءِ ڪم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Environment and Social Management Plan – Shikarpur Zone
 |url=https://sferpirrigation.gos.pk/wp-content/uploads/2025/03/ESMP-Shikarpur-Zone-.pdf
 |publisher=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ ۾ شڪارپور ضلعي جي ڊرينيج نظام ۽ مختلف بندن جي بحالي شامل هئي، جنهن جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن کي تحفظ ڏيڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project – Quarterly Progress Report
 |url=https://sferpmis.gos.pk/uploads/IrrigationQuarterlyProgress/2024/Sep/23/IrrigationQuarterlyProgress_Irrigationn%20Quarterly%20Attachment_66f11e0d9fbfc.pdf
 |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي بابت ==
سنڌي ۽ انگريزي سرڪاري رڪارڊن ۾ هن آبادي جو نالو '''علي بهار''' ۽ ''Ali Bahar'' لکيو وڃي ٿو. اهو نالو شڪارپور تعلقي ۾ ڳوٺ، يونين ڪائونسل ۽ تپيدار سرڪل ٽنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو، تنهنڪري آدمشماري يا انتظامي انگن ۾ اڪائيءَ جي وضاحت ضروري آهي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ علي بهار واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي علي بهار، شڪارپور جي سڌي ۽ پڪ سان سڃاڻپ ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
غيرلاڳاپيل يا ساڳي نالي واري ٻئي هنڌ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]
* [[جهان واھ]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واھ]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>rmh8w7phd01f9vcxyniif3252enqubi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير ڏاهو جاگير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102679</id>
    <revision>
      <id>411675</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = مير ڏاهو جاگير | native_name             = مير ڏاھو جاگير | native_name_lang        = sd | other_name              = Mir Daho Jagir | settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] | image_skyline           = | imagesize               = 220px | image_alt               = | imag...</comment>
      <origin>411675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15262" sha1="6z45wyr4t7hskd9mrok43t94mbbc3zh" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = مير ڏاهو جاگير
| native_name             = مير ڏاھو جاگير
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Mir Daho Jagir
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|07|19|N|68|28|24|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- روينيو ۽ مڪاني انتظام --&gt;
| blank_name_sec1         = ديهه نمبر
| blank_info_sec1         = 31
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسل
| blank1_info_sec1        = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| blank2_name_sec1        = آدمشماري بلاڪ
| blank2_info_sec1        = 4

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''مير ڏاهو جاگير''' ({{lang-en|Mir Daho Jagir}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ روينيو ديهه آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي '''ديهه نمبر 31''' آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ آباديءَ جو نالو ڪڏهن ''Mir Daho''، ''Mir Dhaho'' ۽ مڪمل صورت ۾ ''Mir Daho Jagir'' لکيو ويو آهي. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب مير ڏاهو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
مير ڏاهو جاگير اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آن لائين جاگرافيائي رڪارڊن موجب آبادي لڳ ڀڳ '''28°07′19″ اتر''' ۽ '''68°28′24″ اوڀر''' تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir Map
 |url=https://satellites.pro/plan/Mir_Daho_Jagir_map
 |website=Satellites.pro
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ مير ڏاهو جاگير کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي. هڪ ٻئي جاگرافيائي ماخذ ۾ آباديءَ جي اوچائي لڳ ڀڳ 187 فوٽ، يعني 57 ميٽر، سامونڊي سطح کان مٿي ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir, Sindh, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Mir_Daho_Jagir.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديهه ۽ روينيو حيثيت ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي ۽ فهرست ۾ ان جو نمبر '''31''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|-
| ديهه
| '''مير ڏاهو جاگير، ديهه نمبر 31'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== يونين ڪائونسل ۽ مڪاني انتظام ==
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ مير ڏاهو جاگير جا اسڪول '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' هيٺ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ جاري ڪيل متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل اندر ''Mir Daho'' کي جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي سان گڏ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ جاڳڻ يونين ڪائونسل جي وارڊ نمبر 1 مان '''ڳوٺ مير ڏاهو''' جو عمران علي چونڊيل جنرل ميمبر طور درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur
 |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf
 |publisher=PakVoter
 |year=2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ رڪارڊ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي هاڻوڪي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ موجب مير ڏاهو جاگير کي چار آدمشماري بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي:

* 307010301
* 307010302
* 307010303
* 307010304

انهن چئن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو کي پولنگ اسٽيشن طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري مسودي چونڊ فهرست موجب انهن چئن بلاڪن ۾ ڪل '''2,989 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان '''1,570 مرد''' ۽ '''1,419 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا چونڊ بلاڪ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | بلاڪ ڪوڊ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | مرد ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | عورت ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ڪل
|-
| 307010301
| 731
| 715
| 1,446
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010302
| 342
| 292
| 634
|-
| 307010303
| 241
| 196
| 437
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010304
| 256
| 216
| 472
|-
! '''ڪل'''
! '''1,570'''
! '''1,419'''
! '''2,989'''
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{{Cquote|ووٽرن جو انگ آباديءَ جي انگ جي برابر نه آهي؛ مٿيون انگ صرف بالغ رجسٽرڊ ووٽرن بابت چونڊ رڪارڊ آهي.}}

پراڻي چونڊ رڪارڊ ۾ به مير ڏاهو جاگير جا اهي ئي چار بلاڪ درج هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ آبادي ڪيترن سالن کان الڳ چونڊ اڪائي طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Electoral Areas and Census Blocks – Shikarpur
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
مير ڏاهو جاگير ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب هتي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1''' قائم آهي، جنهن جو موجوده سيمس ڪوڊ '''414040270''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي''' پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''414040271''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ان کان علاوه سنڌ حڪومت جي تازي تعليمي فهرست ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو'''، سيمس ڪوڊ '''414040113'''، پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا سرڪاري پرائمري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1
| پرائمري
| 414040270
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي
| پرائمري
| 414040271
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو
| پرائمري
| 414040113
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي هڪ تازي تعليمي منصوبي جي فهرست ۾ مير ڏاهو نمبر 1 اسڪول کي علائقي جي اسڪول ڪلسٽر جي مرڪزي اسڪول طور پڻ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو ان ڪلسٽر جو فيڊر اسڪول ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد آبپاشي، فصلن جي پوک، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. مير ڏاهو ۽ ڀرپاسي جي [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[راڄ واهه]]، [[جاڳڻ]] ۽ [[جهان واهه]] جهڙين آبادين ۾ زرعي زمينون ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهن.

علائقائي طور چانور، ڪڻڪ، چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به زرعي پيداوار جو دارومدار واهن ۽ ٻين آبپاشي ذريعن تي آهي.

== ٻوڏ ==
مير ڏاهو جاگير ٻوڏ جي خطري واري علائقي ۾ پڻ شامل رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏن دوران ضلعي انتظاميا جي متاثر علائقن واري نوٽيفڪيشن ۾ مير ڏاهو کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي مڪمل متاثر آبادين ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

اتر سنڌ جا شڪارپور، جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌو درياهه، آبپاشي واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏن کان تاريخي طور متاثر ٿيندا رهيا آهن.

== نالي بابت ==
سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ نالي جون '''Mir Daho Jagir'''، '''Mir Daho''' ۽ '''Mir Dhaho''' صورتون ملن ٿيون، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ مڪمل روينيو نالو '''Mir Daho Jagir''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ مناسب عنوان '''مير ڏاهو جاگير''' آهي.

لفظ '''جاگير''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ديهه جو نالو تاريخي زميني يا جاگيرداري انتظام سان وابسته رهيو هوندو، پر هن مخصوص جاگير جي باني يا نالي جي ابتدا بابت ڪو قابلِ اعتماد تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب قطعي دعويٰ نه ڪرڻ گهرجي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ مير ڏاهو جاگير واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي مير ڏاهو جاگير جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
ساڳي نالي واري ڪنهن ٻي آبادي يا غيرلاڳاپيل ڳوٺ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واهه]]
* [[جهان واهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>6z45wyr4t7hskd9mrok43t94mbbc3zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411676</id>
      <parentid>411675</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15262" sha1="4k6c77g1blzkg8utlt7uaazh5cjs7cp" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = مير ڏاهو جاگير
| native_name             = مير ڈاہو جاگير
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Mir Daho Jagir
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|07|19|N|68|28|24|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- روينيو ۽ مڪاني انتظام --&gt;
| blank_name_sec1         = ديهه نمبر
| blank_info_sec1         = 31
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسل
| blank1_info_sec1        = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| blank2_name_sec1        = آدمشماري بلاڪ
| blank2_info_sec1        = 4

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''مير ڏاهو جاگير''' ({{lang-en|Mir Daho Jagir}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ روينيو ديهه آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي '''ديهه نمبر 31''' آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ آباديءَ جو نالو ڪڏهن ''Mir Daho''، ''Mir Dhaho'' ۽ مڪمل صورت ۾ ''Mir Daho Jagir'' لکيو ويو آهي. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب مير ڏاهو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
مير ڏاهو جاگير اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آن لائين جاگرافيائي رڪارڊن موجب آبادي لڳ ڀڳ '''28°07′19″ اتر''' ۽ '''68°28′24″ اوڀر''' تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir Map
 |url=https://satellites.pro/plan/Mir_Daho_Jagir_map
 |website=Satellites.pro
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ مير ڏاهو جاگير کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي. هڪ ٻئي جاگرافيائي ماخذ ۾ آباديءَ جي اوچائي لڳ ڀڳ 187 فوٽ، يعني 57 ميٽر، سامونڊي سطح کان مٿي ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir, Sindh, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Mir_Daho_Jagir.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديهه ۽ روينيو حيثيت ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي ۽ فهرست ۾ ان جو نمبر '''31''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|-
| ديهه
| '''مير ڏاهو جاگير، ديهه نمبر 31'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== يونين ڪائونسل ۽ مڪاني انتظام ==
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ مير ڏاهو جاگير جا اسڪول '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' هيٺ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ جاري ڪيل متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل اندر ''Mir Daho'' کي جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي سان گڏ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ جاڳڻ يونين ڪائونسل جي وارڊ نمبر 1 مان '''ڳوٺ مير ڏاهو''' جو عمران علي چونڊيل جنرل ميمبر طور درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur
 |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf
 |publisher=PakVoter
 |year=2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ رڪارڊ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي هاڻوڪي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ موجب مير ڏاهو جاگير کي چار آدمشماري بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي:

* 307010301
* 307010302
* 307010303
* 307010304

انهن چئن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو کي پولنگ اسٽيشن طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري مسودي چونڊ فهرست موجب انهن چئن بلاڪن ۾ ڪل '''2,989 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان '''1,570 مرد''' ۽ '''1,419 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا چونڊ بلاڪ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | بلاڪ ڪوڊ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | مرد ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | عورت ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ڪل
|-
| 307010301
| 731
| 715
| 1,446
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010302
| 342
| 292
| 634
|-
| 307010303
| 241
| 196
| 437
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010304
| 256
| 216
| 472
|-
! '''ڪل'''
! '''1,570'''
! '''1,419'''
! '''2,989'''
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{{Cquote|ووٽرن جو انگ آباديءَ جي انگ جي برابر نه آهي؛ مٿيون انگ صرف بالغ رجسٽرڊ ووٽرن بابت چونڊ رڪارڊ آهي.}}

پراڻي چونڊ رڪارڊ ۾ به مير ڏاهو جاگير جا اهي ئي چار بلاڪ درج هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ آبادي ڪيترن سالن کان الڳ چونڊ اڪائي طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Electoral Areas and Census Blocks – Shikarpur
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
مير ڏاهو جاگير ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب هتي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1''' قائم آهي، جنهن جو موجوده سيمس ڪوڊ '''414040270''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي''' پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''414040271''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ان کان علاوه سنڌ حڪومت جي تازي تعليمي فهرست ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو'''، سيمس ڪوڊ '''414040113'''، پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا سرڪاري پرائمري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1
| پرائمري
| 414040270
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي
| پرائمري
| 414040271
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو
| پرائمري
| 414040113
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي هڪ تازي تعليمي منصوبي جي فهرست ۾ مير ڏاهو نمبر 1 اسڪول کي علائقي جي اسڪول ڪلسٽر جي مرڪزي اسڪول طور پڻ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو ان ڪلسٽر جو فيڊر اسڪول ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد آبپاشي، فصلن جي پوک، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. مير ڏاهو ۽ ڀرپاسي جي [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[راڄ واهه]]، [[جاڳڻ]] ۽ [[جهان واهه]] جهڙين آبادين ۾ زرعي زمينون ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهن.

علائقائي طور چانور، ڪڻڪ، چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به زرعي پيداوار جو دارومدار واهن ۽ ٻين آبپاشي ذريعن تي آهي.

== ٻوڏ ==
مير ڏاهو جاگير ٻوڏ جي خطري واري علائقي ۾ پڻ شامل رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏن دوران ضلعي انتظاميا جي متاثر علائقن واري نوٽيفڪيشن ۾ مير ڏاهو کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي مڪمل متاثر آبادين ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

اتر سنڌ جا شڪارپور، جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌو درياهه، آبپاشي واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏن کان تاريخي طور متاثر ٿيندا رهيا آهن.

== نالي بابت ==
سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ نالي جون '''Mir Daho Jagir'''، '''Mir Daho''' ۽ '''Mir Dhaho''' صورتون ملن ٿيون، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ مڪمل روينيو نالو '''Mir Daho Jagir''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ مناسب عنوان '''مير ڏاهو جاگير''' آهي.

لفظ '''جاگير''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ديهه جو نالو تاريخي زميني يا جاگيرداري انتظام سان وابسته رهيو هوندو، پر هن مخصوص جاگير جي باني يا نالي جي ابتدا بابت ڪو قابلِ اعتماد تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب قطعي دعويٰ نه ڪرڻ گهرجي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ مير ڏاهو جاگير واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي مير ڏاهو جاگير جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
ساڳي نالي واري ڪنهن ٻي آبادي يا غيرلاڳاپيل ڳوٺ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واهه]]
* [[جهان واهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>4k6c77g1blzkg8utlt7uaazh5cjs7cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411677</id>
      <parentid>411676</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15262" sha1="fhht2vtmgfr3nr6ce4ith39d9jyfx77" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = مير ڏاهو جاگير
| native_name             = مير ڈاہو جاگير
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Mir Daho Jagir
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|07|19|N|68|28|24|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- روينيو ۽ مڪاني انتظام --&gt;
| blank_name_sec1         = ديهه نمبر
| blank_info_sec1         = 31
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسل
| blank1_info_sec1        = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| blank2_name_sec1        = آدمشماري بلاڪ
| blank2_info_sec1        = 4

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''مير ڏاهو جاگير''' ({{lang-en|Mir Daho Jagir}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ روينيو ديهه آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي '''ديهه نمبر 31''' آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ آباديءَ جو نالو ڪڏهن ''Mir Daho''، ''Mir Dhaho'' ۽ مڪمل صورت ۾ ''Mir Daho Jagir'' لکيو ويو آهي. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب مير ڏاهو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
مير ڏاهو جاگير اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آن لائين جاگرافيائي رڪارڊن موجب آبادي لڳ ڀڳ '''28°07′19″ اتر''' ۽ '''68°28′24″ اوڀر''' تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir Map
 |url=https://satellites.pro/plan/Mir_Daho_Jagir_map
 |website=Satellites.pro
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ مير ڏاهو جاگير کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي. هڪ ٻئي جاگرافيائي ماخذ ۾ آباديءَ جي اوچائي لڳ ڀڳ 187 فوٽ، يعني 57 ميٽر، سامونڊي سطح کان مٿي ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir, Sindh, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Mir_Daho_Jagir.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديهه ۽ روينيو حيثيت ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي ۽ فهرست ۾ ان جو نمبر '''31''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|-
| ديهه
| '''مير ڏاهو جاگير، ديهه نمبر 31'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== يونين ڪائونسل ۽ مڪاني انتظام ==
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ مير ڏاهو جاگير جا اسڪول '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' هيٺ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ جاري ڪيل متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل اندر ''Mir Daho'' کي جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي سان گڏ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ جاڳڻ يونين ڪائونسل جي وارڊ نمبر 1 مان '''ڳوٺ مير ڏاهو''' جو عمران علي چونڊيل جنرل ميمبر طور درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur
 |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf
 |publisher=PakVoter
 |year=2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ رڪارڊ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي هاڻوڪي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ موجب مير ڏاهو جاگير کي چار آدمشماري بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي:

* 307010301
* 307010302
* 307010303
* 307010304

انهن چئن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو کي پولنگ اسٽيشن طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري مسودي چونڊ فهرست موجب انهن چئن بلاڪن ۾ ڪل '''2,989 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان '''1,570 مرد''' ۽ '''1,419 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا چونڊ بلاڪ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | بلاڪ ڪوڊ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | مرد ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | عورت ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ڪل
|-
| 307010301
| 731
| 715
| 1,446
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010302
| 342
| 292
| 634
|-
| 307010303
| 241
| 196
| 437
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010304
| 256
| 216
| 472
|-
! '''ڪل'''
! '''1,570'''
! '''1,419'''
! '''2,989'''
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{{Cquote|ووٽرن جو انگ آباديءَ جي انگ جي برابر نه آهي؛ مٿيون انگ صرف بالغ رجسٽرڊ ووٽرن بابت چونڊ رڪارڊ آهي.}}

پراڻي چونڊ رڪارڊ ۾ به مير ڏاهو جاگير جا اهي ئي چار بلاڪ درج هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ آبادي ڪيترن سالن کان الڳ چونڊ اڪائي طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Electoral Areas and Census Blocks – Shikarpur
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
مير ڏاهو جاگير ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب هتي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1''' قائم آهي، جنهن جو موجوده سيمس ڪوڊ '''414040270''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي''' پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''414040271''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ان کان علاوه سنڌ حڪومت جي تازي تعليمي فهرست ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو'''، سيمس ڪوڊ '''414040113'''، پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا سرڪاري پرائمري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1
| پرائمري
| 414040270
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي
| پرائمري
| 414040271
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو
| پرائمري
| 414040113
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي هڪ تازي تعليمي منصوبي جي فهرست ۾ مير ڏاهو نمبر 1 اسڪول کي علائقي جي اسڪول ڪلسٽر جي مرڪزي اسڪول طور پڻ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو ان ڪلسٽر جو فيڊر اسڪول ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد آبپاشي، فصلن جي پوک، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. مير ڏاهو ۽ ڀرپاسي جي [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[راڄ واهه]]، [[جاڳڻ]] ۽ [[جهان واهه]] جهڙين آبادين ۾ زرعي زمينون ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهن.

علائقائي طور چانور، ڪڻڪ، چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به زرعي پيداوار جو دارومدار واهن ۽ ٻين آبپاشي ذريعن تي آهي.

== ٻوڏ ==
مير ڏاهو جاگير ٻوڏ جي خطري واري علائقي ۾ پڻ شامل رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏن دوران ضلعي انتظاميا جي متاثر علائقن واري نوٽيفڪيشن ۾ مير ڏاهو کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي مڪمل متاثر آبادين ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

اتر سنڌ جا شڪارپور، جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌو درياهه، آبپاشي واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏن کان تاريخي طور متاثر ٿيندا رهيا آهن.

== نالي بابت ==
سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ نالي جون '''Mir Daho Jagir'''، '''Mir Daho''' ۽ '''Mir Dhaho''' صورتون ملن ٿيون، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ مڪمل روينيو نالو '''Mir Daho Jagir''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ مناسب عنوان '''مير ڏاهو جاگير''' آهي.

لفظ '''جاگير''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ديهه جو نالو تاريخي زميني يا جاگيرداري انتظام سان وابسته رهيو هوندو، پر هن مخصوص جاگير جي باني يا نالي جي ابتدا بابت ڪو قابلِ اعتماد تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب قطعي دعويٰ نه ڪرڻ گهرجي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ مير ڏاهو جاگير واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي مير ڏاهو جاگير جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
ساڳي نالي واري ڪنهن ٻي آبادي يا غيرلاڳاپيل ڳوٺ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واهه]]
* [[جهان واهه]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>fhht2vtmgfr3nr6ce4ith39d9jyfx77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411681</id>
      <parentid>411677</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15258" sha1="1hm7r78aewmr7wtajnelf0ta775b1kn" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = مير ڏاهو جاگير
| native_name             = مير ڈاہو جاگير
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Mir Daho Jagir
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ شڪارپور ضلعي جو مقام
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|07|19|N|68|28|24|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}}

&lt;!-- انتظامي ورهاست --&gt;
| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]

&lt;!-- روينيو ۽ مڪاني انتظام --&gt;
| blank_name_sec1         = ديهه نمبر
| blank_info_sec1         = 31
| blank1_name_sec1        = يونين ڪائونسل
| blank1_info_sec1        = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| blank2_name_sec1        = آدمشماري بلاڪ
| blank2_info_sec1        = 4

&lt;!-- ٻيون ڄاڻ --&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''مير ڏاهو جاگير''' ({{lang-en|Mir Daho Jagir}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ روينيو ديهه آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي '''ديهه نمبر 31''' آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ آباديءَ جو نالو ڪڏهن ''Mir Daho''، ''Mir Dhaho'' ۽ مڪمل صورت ۾ ''Mir Daho Jagir'' لکيو ويو آهي. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو|سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي]] جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب مير ڏاهو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
مير ڏاهو جاگير اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آن لائين جاگرافيائي رڪارڊن موجب آبادي لڳ ڀڳ '''28°07′19″ اتر''' ۽ '''68°28′24″ اوڀر''' تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Map&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir Map
 |url=https://satellites.pro/plan/Mir_Daho_Jagir_map
 |website=Satellites.pro
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ مير ڏاهو جاگير کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي. هڪ ٻئي جاگرافيائي ماخذ ۾ آباديءَ جي اوچائي لڳ ڀڳ 187 فوٽ، يعني 57 ميٽر، سامونڊي سطح کان مٿي ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mir Daho Jagir, Sindh, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Mir_Daho_Jagir.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ديهه ۽ روينيو حيثيت ==
سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي ۽ فهرست ۾ ان جو نمبر '''31''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#35698a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | حيثيت
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|-
| ديهه
| '''مير ڏاهو جاگير، ديهه نمبر 31'''
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== يونين ڪائونسل ۽ مڪاني انتظام ==
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ مير ڏاهو جاگير جا اسڪول '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' هيٺ درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ جاري ڪيل متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل اندر ''Mir Daho'' کي جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي سان گڏ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ جاڳڻ يونين ڪائونسل جي وارڊ نمبر 1 مان '''ڳوٺ مير ڏاهو''' جو عمران علي چونڊيل جنرل ميمبر طور درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur
 |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf
 |publisher=PakVoter
 |year=2015
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ رڪارڊ ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي هاڻوڪي پولنگ اسٽيشن رڪارڊ موجب مير ڏاهو جاگير کي چار آدمشماري بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي:

* 307010301
* 307010302
* 307010303
* 307010304

انهن چئن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو کي پولنگ اسٽيشن طور مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع واري مسودي چونڊ فهرست موجب انهن چئن بلاڪن ۾ ڪل '''2,989 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان '''1,570 مرد''' ۽ '''1,419 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#6b4c8a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا چونڊ بلاڪ'''
|-
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | بلاڪ ڪوڊ
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | مرد ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | عورت ووٽر
! style=&quot;background:#eadff3;&quot; | ڪل
|-
| 307010301
| 731
| 715
| 1,446
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010302
| 342
| 292
| 634
|-
| 307010303
| 241
| 196
| 437
|- style=&quot;background:#faf7fc;&quot;
| 307010304
| 256
| 216
| 472
|-
! '''ڪل'''
! '''1,570'''
! '''1,419'''
! '''2,989'''
|}
&lt;ref name=&quot;ECP2026&quot;/&gt;

{{Cquote|ووٽرن جو انگ آباديءَ جي انگ جي برابر نه آهي؛ مٿيون انگ صرف بالغ رجسٽرڊ ووٽرن بابت چونڊ رڪارڊ آهي.}}

پراڻي چونڊ رڪارڊ ۾ به مير ڏاهو جاگير جا اهي ئي چار بلاڪ درج هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ آبادي ڪيترن سالن کان الڳ چونڊ اڪائي طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Electoral Areas and Census Blocks – Shikarpur
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
مير ڏاهو جاگير ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب هتي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1''' قائم آهي، جنهن جو موجوده سيمس ڪوڊ '''414040270''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ساڳئي رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي''' پڻ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''414040271''' آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

ان کان علاوه سنڌ حڪومت جي تازي تعليمي فهرست ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو'''، سيمس ڪوڊ '''414040113'''، پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Schools – Annexure I
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مير ڏاهو جاگير جا سرڪاري پرائمري اسڪول'''
|-
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | اسڪول
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#d8eadf;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 1
| پرائمري
| 414040270
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|- style=&quot;background:#f4faf6;&quot;
| گورنمينٽ پرائمري اسڪول مير ڏاهو نمبر 2، عرض محمد سنجراڻي
| پرائمري
| 414040271
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو
| پرائمري
| 414040113
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي هڪ تازي تعليمي منصوبي جي فهرست ۾ مير ڏاهو نمبر 1 اسڪول کي علائقي جي اسڪول ڪلسٽر جي مرڪزي اسڪول طور پڻ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مير ڏاهو ان ڪلسٽر جو فيڊر اسڪول ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EducationRecent&quot;/&gt;

== زراعت ۽ معيشت ==
مير ڏاهو جاگير شڪارپور تعلقي جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد آبپاشي، فصلن جي پوک، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. مير ڏاهو ۽ ڀرپاسي جي [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[راڄ واهه]]، [[جاڳڻ]] ۽ [[جهان واهه]] جهڙين آبادين ۾ زرعي زمينون ڳوٺاڻي معيشت جو اهم حصو آهن.

علائقائي طور چانور، ڪڻڪ، چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شڪارپور ضلعي جي وڏي حصي وانگر هتي به زرعي پيداوار جو دارومدار واهن ۽ ٻين آبپاشي ذريعن تي آهي.

== ٻوڏ ==
مير ڏاهو جاگير ٻوڏ جي خطري واري علائقي ۾ پڻ شامل رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏن دوران ضلعي انتظاميا جي متاثر علائقن واري نوٽيفڪيشن ۾ مير ڏاهو کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي مڪمل متاثر آبادين ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

اتر سنڌ جا شڪارپور، جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارا علائقا سنڌو درياهه، آبپاشي واهن ۽ ڊرينيج نظام سان لاڳاپيل ٻوڏن کان تاريخي طور متاثر ٿيندا رهيا آهن.

== نالي بابت ==
سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ نالي جون '''Mir Daho Jagir'''، '''Mir Daho''' ۽ '''Mir Dhaho''' صورتون ملن ٿيون، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ مڪمل روينيو نالو '''Mir Daho Jagir''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ مناسب عنوان '''مير ڏاهو جاگير''' آهي.

لفظ '''جاگير''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ديهه جو نالو تاريخي زميني يا جاگيرداري انتظام سان وابسته رهيو هوندو، پر هن مخصوص جاگير جي باني يا نالي جي ابتدا بابت ڪو قابلِ اعتماد تاريخي ماخذ دستياب نه هجڻ سبب قطعي دعويٰ نه ڪرڻ گهرجي.

== تصويرون ==
[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|220px|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ مير ڏاهو جاگير واقع آهي.]]

&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي مير ڏاهو جاگير جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير هن وقت نه ملي آهي.
ساڳي نالي واري ڪنهن ٻي آبادي يا غيرلاڳاپيل ڳوٺ جي تصوير شامل نه ڪئي وڃي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[راڄ واھ]]
* [[جهان واھ]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>1hm7r78aewmr7wtajnelf0ta775b1kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دستي، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102680</id>
    <revision>
      <id>411678</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = دستي | native_name             = دستي | native_name_lang        = sd | other_name              = Dasti | settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] | image_skyline           = | image_caption           = | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpi...</comment>
      <origin>411678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10553" sha1="gizchlhaep7kpsf1odn472d50hrzrfl" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = دستي
| native_name             = دستي
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Dasti
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| blank_name_sec1         = [[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪائونسل]]
| blank_info_sec1         = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''دستي''' ({{lang-en|Dasti}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون ديهون|روينيو ديهه]] آهي. سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب دستي شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ دستي کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; دستي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور شڪارپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

== انتظامي حيثيت ==
دستي الڳ روينيو ديهه طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ شامل آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون ڪل 49 ديهون درج آهن، جن ۾ دستي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''دستي'''
|-
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
دستي شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقو سنڌ جي اترئين ميداني علائقي جو حصو آهي، جتي زمين گهڻو ڪري هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ زرعي زمينن تي مشتمل آهي.

دستي جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، قاضي واهه، پير جليل ۽ راڄ واهه جهڙيون ديهون ۽ ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن واري سرڪاري ضلعي فهرست ۾ دستي کي انهن ئي آبادين سان گڏ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
دستي بنيادي طور هڪ ڳوٺاڻي ديهه آهي. ديهه ۽ ساڳئي نالي واري مرڪزي ڳوٺ جي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري دستياب ذريعن کان سواءِ ڳوٺ جي آباديءَ کي سڄي ديهه جي آبادي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

2023ع جي پاڪستان جي آدمشماريءَ جا انگ ضلعي، تعلقي ۽ روينيو/آدمشماري يونٽن لاءِ موجود آهن، پر دستي جي صحيح 2023ع آباديءَ جو انگ تصديق کان سواءِ هتي شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
دستي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري مان تصديق ٿئي ٿي. ان رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو''' (GBPS Dastee @ Nawab Khan Korejo) شڪارپور تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

اسڪول جو پراڻو سيمس ڪوڊ '''146212''' ۽ نئون سيمس ڪوڊ '''414040266''' ڄاڻايل آهي. سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ اسڪول جي ڳوٺ/محلي طور '''دستي''' ۽ يونين ڪائونسل طور '''جاڳڻ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a58; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي ۾ تصديق ٿيل سرڪاري تعليمي ادارو'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | نئون سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو
| پرائمري
| 414040266
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== معيشت ==
دستي جي مقامي معيشت شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي ميداني زمين سنڌ جي آبپاشي واري زرعي نظام جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻن آبادين جو روزگار پوکي، زرعي مزدوري، چوپائي مال ۽ مقامي واپار سان لاڳاپيل رهي ٿو.

دستي بابت الڳ فصل وار سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي دستي جو مکيه فصل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ مختلف چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.

== آبپاشي ۽ ڳوٺاڻي ماحول ==
شڪارپور ضلعي جي آباد زمين تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي. دستي پڻ اهڙي زرعي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. علائقي ۾ واهن، واٽر ڪورسن ۽ زرعي رستن جو ڄار ڳوٺن ۽ پوکيل زمينن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ دستي واقع آهي]]

== ٻوڏ ==
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي متاثر ضلعن مان هڪ هو. متاثر علائقن بابت ضلعي انتظاميا جي نوٽيفڪيشن ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان هيٺ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، راڄ واهه، علي بهار ۽ '''دستي''' کي درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;/&gt;

ان واقعي مان دستي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جي ٻوڏ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل قدرتي خطرن ڏانهن حساسيت ظاهر ٿئي ٿي.

== نالو ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ نالو '''Dasti''' ۽ ڪڏهن '''Dastee''' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ سنڌيءَ ۾ نالو '''دستي''' لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ '''Dasti''' هڪ مستقل ديهه جي نالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt; نالي جي تاريخي اصل بابت في الحال ڪو اهڙو معتبر شايع ٿيل ماخذ نه مليو آهي، جنهن جي بنياد تي ان کي ڪنهن مخصوص شخص، قبيلي يا تاريخي واقعي سان قطعي طور ڳنڍي سگهجي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي دستي، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل آزاد تصوير
موجود هجي ته هتي شامل ڪئي وڃي. ساڳئي نالي واري ٻي آبادي جي تصوير استعمال نه ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[جهان واهه]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>gizchlhaep7kpsf1odn472d50hrzrfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411679</id>
      <parentid>411678</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10553" sha1="i223pa1x99x5vflwveizhzokc233vk1" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = دستي
| native_name             = دستی
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Dasti
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| blank_name_sec1         = [[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪائونسل]]
| blank_info_sec1         = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''دستي''' ({{lang-en|Dasti}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون ديهون|روينيو ديهه]] آهي. سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب دستي شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ دستي کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; دستي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور شڪارپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

== انتظامي حيثيت ==
دستي الڳ روينيو ديهه طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ شامل آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون ڪل 49 ديهون درج آهن، جن ۾ دستي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''دستي'''
|-
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
دستي شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقو سنڌ جي اترئين ميداني علائقي جو حصو آهي، جتي زمين گهڻو ڪري هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ زرعي زمينن تي مشتمل آهي.

دستي جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، قاضي واهه، پير جليل ۽ راڄ واهه جهڙيون ديهون ۽ ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن واري سرڪاري ضلعي فهرست ۾ دستي کي انهن ئي آبادين سان گڏ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
دستي بنيادي طور هڪ ڳوٺاڻي ديهه آهي. ديهه ۽ ساڳئي نالي واري مرڪزي ڳوٺ جي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري دستياب ذريعن کان سواءِ ڳوٺ جي آباديءَ کي سڄي ديهه جي آبادي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

2023ع جي پاڪستان جي آدمشماريءَ جا انگ ضلعي، تعلقي ۽ روينيو/آدمشماري يونٽن لاءِ موجود آهن، پر دستي جي صحيح 2023ع آباديءَ جو انگ تصديق کان سواءِ هتي شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
دستي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري مان تصديق ٿئي ٿي. ان رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو''' (GBPS Dastee @ Nawab Khan Korejo) شڪارپور تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

اسڪول جو پراڻو سيمس ڪوڊ '''146212''' ۽ نئون سيمس ڪوڊ '''414040266''' ڄاڻايل آهي. سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ اسڪول جي ڳوٺ/محلي طور '''دستي''' ۽ يونين ڪائونسل طور '''جاڳڻ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a58; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي ۾ تصديق ٿيل سرڪاري تعليمي ادارو'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | نئون سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو
| پرائمري
| 414040266
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== معيشت ==
دستي جي مقامي معيشت شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي ميداني زمين سنڌ جي آبپاشي واري زرعي نظام جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻن آبادين جو روزگار پوکي، زرعي مزدوري، چوپائي مال ۽ مقامي واپار سان لاڳاپيل رهي ٿو.

دستي بابت الڳ فصل وار سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي دستي جو مکيه فصل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ مختلف چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.

== آبپاشي ۽ ڳوٺاڻي ماحول ==
شڪارپور ضلعي جي آباد زمين تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي. دستي پڻ اهڙي زرعي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. علائقي ۾ واهن، واٽر ڪورسن ۽ زرعي رستن جو ڄار ڳوٺن ۽ پوکيل زمينن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ دستي واقع آهي]]

== ٻوڏ ==
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي متاثر ضلعن مان هڪ هو. متاثر علائقن بابت ضلعي انتظاميا جي نوٽيفڪيشن ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان هيٺ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، راڄ واهه، علي بهار ۽ '''دستي''' کي درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;/&gt;

ان واقعي مان دستي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جي ٻوڏ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل قدرتي خطرن ڏانهن حساسيت ظاهر ٿئي ٿي.

== نالو ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ نالو '''Dasti''' ۽ ڪڏهن '''Dastee''' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ سنڌيءَ ۾ نالو '''دستي''' لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ '''Dasti''' هڪ مستقل ديهه جي نالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt; نالي جي تاريخي اصل بابت في الحال ڪو اهڙو معتبر شايع ٿيل ماخذ نه مليو آهي، جنهن جي بنياد تي ان کي ڪنهن مخصوص شخص، قبيلي يا تاريخي واقعي سان قطعي طور ڳنڍي سگهجي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي دستي، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل آزاد تصوير
موجود هجي ته هتي شامل ڪئي وڃي. ساڳئي نالي واري ٻي آبادي جي تصوير استعمال نه ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[جهان واهه]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>i223pa1x99x5vflwveizhzokc233vk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411680</id>
      <parentid>411679</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10551" sha1="g8ya1h6bp0sjk92feenk4g2l6afanr5" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = دستي
| native_name             = دستی
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Dasti
| settlement_type         = ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| blank_name_sec1         = [[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪائونسل]]
| blank_info_sec1         = [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''دستي''' ({{lang-en|Dasti}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون ديهون|روينيو ديهه]] آهي. سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب دستي شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ دستي کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ يونين ڪائونسل]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID – District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; دستي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور شڪارپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

== انتظامي حيثيت ==
دستي الڳ روينيو ديهه طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ شامل آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون ڪل 49 ديهون درج آهن، جن ۾ دستي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي اڪائي
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''دستي'''
|-
| يونين ڪائونسل
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
دستي شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقو سنڌ جي اترئين ميداني علائقي جو حصو آهي، جتي زمين گهڻو ڪري هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ زرعي زمينن تي مشتمل آهي.

دستي جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، قاضي واهه، پير جليل ۽ راڄ واهه جهڙيون ديهون ۽ ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن واري سرڪاري ضلعي فهرست ۾ دستي کي انهن ئي آبادين سان گڏ جاڳڻ يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
دستي بنيادي طور هڪ ڳوٺاڻي ديهه آهي. ديهه ۽ ساڳئي نالي واري مرڪزي ڳوٺ جي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري دستياب ذريعن کان سواءِ ڳوٺ جي آباديءَ کي سڄي ديهه جي آبادي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

2023ع جي پاڪستان جي آدمشماريءَ جا انگ ضلعي، تعلقي ۽ روينيو/آدمشماري يونٽن لاءِ موجود آهن، پر دستي جي صحيح 2023ع آباديءَ جو انگ تصديق کان سواءِ هتي شامل نه ڪيو ويو آهي.

== تعليم ==
دستي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري مان تصديق ٿئي ٿي. ان رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو''' (GBPS Dastee @ Nawab Khan Korejo) شڪارپور تعلقي ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

اسڪول جو پراڻو سيمس ڪوڊ '''146212''' ۽ نئون سيمس ڪوڊ '''414040266''' ڄاڻايل آهي. سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ اسڪول جي ڳوٺ/محلي طور '''دستي''' ۽ يونين ڪائونسل طور '''جاڳڻ''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#477a58; color:white; font-size:115%;&quot; | '''دستي ۾ تصديق ٿيل سرڪاري تعليمي ادارو'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | نئون سيمس ڪوڊ
! style=&quot;background:#dcebdd;&quot; | يونين ڪائونسل
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دستي، نواب خان ڪوريجو
| پرائمري
| 414040266
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|}
&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== معيشت ==
دستي جي مقامي معيشت شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي ٻڌل آهي. شڪارپور ضلعي جي ميداني زمين سنڌ جي آبپاشي واري زرعي نظام جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻن آبادين جو روزگار پوکي، زرعي مزدوري، چوپائي مال ۽ مقامي واپار سان لاڳاپيل رهي ٿو.

دستي بابت الڳ فصل وار سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي دستي جو مکيه فصل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ مختلف چارا ۽ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.

== آبپاشي ۽ ڳوٺاڻي ماحول ==
شڪارپور ضلعي جي آباد زمين تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي. دستي پڻ اهڙي زرعي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. علائقي ۾ واهن، واٽر ڪورسن ۽ زرعي رستن جو ڄار ڳوٺن ۽ پوکيل زمينن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ دستي واقع آهي]]

== ٻوڏ ==
2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران شڪارپور ضلعو سنڌ جي متاثر ضلعن مان هڪ هو. متاثر علائقن بابت ضلعي انتظاميا جي نوٽيفڪيشن ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان هيٺ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، راڄ واهه، علي بهار ۽ '''دستي''' کي درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood&quot;/&gt;

ان واقعي مان دستي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي پٽي جي ٻوڏ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل قدرتي خطرن ڏانهن حساسيت ظاهر ٿئي ٿي.

== نالو ==
سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ نالو '''Dasti''' ۽ ڪڏهن '''Dastee''' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ سنڌيءَ ۾ نالو '''دستي''' لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ '''Dasti''' هڪ مستقل ديهه جي نالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BORDehs&quot;/&gt; نالي جي تاريخي اصل بابت في الحال ڪو اهڙو معتبر شايع ٿيل ماخذ نه مليو آهي، جنهن جي بنياد تي ان کي ڪنهن مخصوص شخص، قبيلي يا تاريخي واقعي سان قطعي طور ڳنڍي سگهجي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي دستي، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل آزاد تصوير
موجود هجي ته هتي شامل ڪئي وڃي. ساڳئي نالي واري ٻي آبادي جي تصوير استعمال نه ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>g8ya1h6bp0sjk92feenk4g2l6afanr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>راڄ واھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102681</id>
    <revision>
      <id>411682</id>
      <timestamp>2026-09-12T21:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = راڄ واهه | native_name             = راڄ واھ | native_name_lang        = sd | other_name              = Rajwah | settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline           = | image_caption           = | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_la...</comment>
      <origin>411682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12958" sha1="l2m9u3lj213e2w6e4mo1apwumpgopx4" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = راڄ واهه
| native_name             = راڄ واھ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Rajwah
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 1198
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''راڄ واهه''' ({{lang-en|Rajwah}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] موجب راڄ واهه جي آبادي '''1,198''' هئي، جنهن ۾ 608 مرد ۽ 590 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

روينيو رڪارڊ موجب راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي. ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ ان جو انگ 43 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; آدمشماريءَ جي انتظامي ترتيب ۾ راڄ واهه، '''جڳڻ سپروائيزري تپو''' ۽ '''علي بهار تپي''' جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
سنڌيءَ ۾ آبادي ۽ ديهه جو نالو '''راڄ واهه''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ان جي صورت '''Rajwah''' يا '''Raj Wah''' ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لفظ ''واهه'' سنڌ جي جاگرافيائي نالن ۾ عام آهي ۽ عام طور آبپاشيءَ جي واهه يا پاڻيءَ جي وهڪري سان تعلق ظاهر ڪري ٿو. شڪارپور تعلقي ۾ پڻ [[قاضي واهه]]، [[خان واهه]]، [[جهان واهه]]، [[دوست واهه]]، [[ٿهيم واهه]]، رئيس واهه ۽ منڍو واهه جهڙا ڪيترائي روينيو نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt; البت راڄ واهه جي نالي جي مخصوص تاريخي ابتدا بابت ڪو قابل اعتماد شايع ٿيل ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== انتظامي حيثيت ==
راڄ واهه [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي ڳوٺاڻي انتظامي ۽ روينيو ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون 49 ديهون ڄاڻايل آهن، جن ۾ راڄ واهه کي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| سپروائيزري تپو
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| تپو
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''راڄ واهه'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
راڄ واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. هي علائقو [[شڪارپور]] شهر جي چوڌاري پکڙيل آبپاشيءَ هيٺ زرعي علائقن ۾ شامل آهي.

راڄ واهه جي انتظامي ڀرپاسي ۾ [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[قاضي واهه]]، پير جليل ۽ رپ جهڙيون ديهون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ راڄ واهه کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي آبادين ۾ علي بهار، دستي، مير ڏاهو، قاضي واهه، پير جليل ۽ رپ سان گڏ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ راڄ واهه واقع آهي]]

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو. ان وقت ڪل آبادي '''1,198''' هئي، جنهن مان '''608 مرد''' ۽ '''590 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب راڄ واهه جي آباديءَ ۾ مردن ۽ عورتن جو تعداد هڪ ٻئي جي ويجهو هو؛ مرد ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.8 سيڪڙو ۽ عورتون لڳ ڀڳ 49.2 سيڪڙو هيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b4f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| مرد
| 608
| 50.8٪
|- style=&quot;background:#f3f8f4;&quot;
| عورتون
| 590
| 49.2٪
|-
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''1,198'''
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماري ۾ '''علي بهار تپي''' جي ڪل آبادي 10,344 ۽ سڄي '''جاڳڻ سپروائيزري تپي''' جي آبادي 52,130 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي چونڊيل آبادي انگن موجب راڄ واهه جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''16.4 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''28.9 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''3.3 سيڪڙو''' ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#805d35; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه ۾ خواندگي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | شرح
|-
| مجموعي خواندگي
| '''16.4٪'''
|- style=&quot;background:#fcf7f0;&quot;
| مرد
| 28.9٪
|-
| عورتون
| 3.3٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن مان خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ وڏي صنفي فرق جي نشاندهي ٿئي ٿي.

== رهائشي حالتون ==
[[2017ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] جي رهائشي انگن ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت هتي '''192 گهر''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز '''5.11 فرد''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب راڄ واهه ۾ گهرن جو تعداد وڌي '''248''' ٿيو ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''4.8 فرد''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، زرعي مزدوري ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل سرگرميون آهن. شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي.

راڄ واهه لاءِ الڳ فصل وار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ فصل کي هن ديهه جو مکيه فصل قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور، چارا ۽ مختلف موسمي فصل زرعي معيشت جو حصو آهن.

== ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران [[شڪارپور ضلعو]] متاثر ٿيل ضلعن ۾ شامل هو. ضلعي سطح جي متاثر علائقن جي فهرست ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل متاثر ڄاڻايو ويو، جنهن جي آبادين ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، '''راڄ واهه'''، علي بهار ۽ دستي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

ان ڪري راڄ واهه جي جديد مقامي تاريخ ۾ 2010ع جي ٻوڏ هڪ اهم قدرتي آفت طور شمار ٿئي ٿي.

== چونڊ ۽ مقامي انتظام ==
چونڊ فهرستن ۾ راڄ واهه کي شڪارپور جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي چونڊ علائقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي. پولنگ اسڪيم جي رڪارڊ ۾ راڄ واهه جا الڳ مردم شماري بلاڪ پڻ درج ٿيل آهن، جنهن مان آباديءَ جي الڳ انتظامي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي راڄ واهه، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير
نه ملڻ جي صورت ۾ ڪنهن ٻئي &quot;Rajwah&quot; جي تصوير استعمال نه ڪجي.
شڪارپور ضلعي يا اتر سنڌ جي عام تصوير صرف واضح عام ڪيپشن سان استعمال ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[قاضي واهه]]
* [[جهان واهه]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>l2m9u3lj213e2w6e4mo1apwumpgopx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411683</id>
      <parentid>411682</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12956" sha1="ktafc6cyixpu852s88va533gpfki88l" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = راڄ واھ
| native_name             = راج واہ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Rajwah
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 1198
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''راڄ واهه''' ({{lang-en|Rajwah}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] موجب راڄ واهه جي آبادي '''1,198''' هئي، جنهن ۾ 608 مرد ۽ 590 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

روينيو رڪارڊ موجب راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي. ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ ان جو انگ 43 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; آدمشماريءَ جي انتظامي ترتيب ۾ راڄ واهه، '''جڳڻ سپروائيزري تپو''' ۽ '''علي بهار تپي''' جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
سنڌيءَ ۾ آبادي ۽ ديهه جو نالو '''راڄ واهه''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ان جي صورت '''Rajwah''' يا '''Raj Wah''' ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لفظ ''واهه'' سنڌ جي جاگرافيائي نالن ۾ عام آهي ۽ عام طور آبپاشيءَ جي واهه يا پاڻيءَ جي وهڪري سان تعلق ظاهر ڪري ٿو. شڪارپور تعلقي ۾ پڻ [[قاضي واهه]]، [[خان واهه]]، [[جهان واهه]]، [[دوست واهه]]، [[ٿهيم واهه]]، رئيس واهه ۽ منڍو واهه جهڙا ڪيترائي روينيو نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt; البت راڄ واهه جي نالي جي مخصوص تاريخي ابتدا بابت ڪو قابل اعتماد شايع ٿيل ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== انتظامي حيثيت ==
راڄ واهه [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي ڳوٺاڻي انتظامي ۽ روينيو ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون 49 ديهون ڄاڻايل آهن، جن ۾ راڄ واهه کي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| سپروائيزري تپو
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| تپو
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''راڄ واهه'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
راڄ واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. هي علائقو [[شڪارپور]] شهر جي چوڌاري پکڙيل آبپاشيءَ هيٺ زرعي علائقن ۾ شامل آهي.

راڄ واهه جي انتظامي ڀرپاسي ۾ [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[قاضي واهه]]، پير جليل ۽ رپ جهڙيون ديهون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ راڄ واهه کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي آبادين ۾ علي بهار، دستي، مير ڏاهو، قاضي واهه، پير جليل ۽ رپ سان گڏ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ راڄ واهه واقع آهي]]

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو. ان وقت ڪل آبادي '''1,198''' هئي، جنهن مان '''608 مرد''' ۽ '''590 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب راڄ واهه جي آباديءَ ۾ مردن ۽ عورتن جو تعداد هڪ ٻئي جي ويجهو هو؛ مرد ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.8 سيڪڙو ۽ عورتون لڳ ڀڳ 49.2 سيڪڙو هيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b4f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| مرد
| 608
| 50.8٪
|- style=&quot;background:#f3f8f4;&quot;
| عورتون
| 590
| 49.2٪
|-
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''1,198'''
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماري ۾ '''علي بهار تپي''' جي ڪل آبادي 10,344 ۽ سڄي '''جاڳڻ سپروائيزري تپي''' جي آبادي 52,130 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي چونڊيل آبادي انگن موجب راڄ واهه جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''16.4 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''28.9 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''3.3 سيڪڙو''' ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#805d35; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه ۾ خواندگي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | شرح
|-
| مجموعي خواندگي
| '''16.4٪'''
|- style=&quot;background:#fcf7f0;&quot;
| مرد
| 28.9٪
|-
| عورتون
| 3.3٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن مان خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ وڏي صنفي فرق جي نشاندهي ٿئي ٿي.

== رهائشي حالتون ==
[[2017ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] جي رهائشي انگن ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت هتي '''192 گهر''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز '''5.11 فرد''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب راڄ واهه ۾ گهرن جو تعداد وڌي '''248''' ٿيو ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''4.8 فرد''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، زرعي مزدوري ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل سرگرميون آهن. شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي.

راڄ واهه لاءِ الڳ فصل وار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ فصل کي هن ديهه جو مکيه فصل قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور، چارا ۽ مختلف موسمي فصل زرعي معيشت جو حصو آهن.

== ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران [[شڪارپور ضلعو]] متاثر ٿيل ضلعن ۾ شامل هو. ضلعي سطح جي متاثر علائقن جي فهرست ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل متاثر ڄاڻايو ويو، جنهن جي آبادين ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، '''راڄ واهه'''، علي بهار ۽ دستي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

ان ڪري راڄ واهه جي جديد مقامي تاريخ ۾ 2010ع جي ٻوڏ هڪ اهم قدرتي آفت طور شمار ٿئي ٿي.

== چونڊ ۽ مقامي انتظام ==
چونڊ فهرستن ۾ راڄ واهه کي شڪارپور جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي چونڊ علائقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي. پولنگ اسڪيم جي رڪارڊ ۾ راڄ واهه جا الڳ مردم شماري بلاڪ پڻ درج ٿيل آهن، جنهن مان آباديءَ جي الڳ انتظامي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي راڄ واهه، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير
نه ملڻ جي صورت ۾ ڪنهن ٻئي &quot;Rajwah&quot; جي تصوير استعمال نه ڪجي.
شڪارپور ضلعي يا اتر سنڌ جي عام تصوير صرف واضح عام ڪيپشن سان استعمال ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[قاضي واهه]]
* [[جهان واهه]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>ktafc6cyixpu852s88va533gpfki88l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411684</id>
      <parentid>411683</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12952" sha1="ieg8l6qfyooorevfm635nsbfjk1egcd" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = راڄ واھ
| native_name             = راج واہ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Rajwah
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 1198
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''راڄ واهه''' ({{lang-en|Rajwah}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] موجب راڄ واهه جي آبادي '''1,198''' هئي، جنهن ۾ 608 مرد ۽ 590 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

روينيو رڪارڊ موجب راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي 49 ديهن مان هڪ آهي. ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ ان جو انگ 43 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; آدمشماريءَ جي انتظامي ترتيب ۾ راڄ واهه، '''جڳڻ سپروائيزري تپو''' ۽ '''علي بهار تپي''' جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
سنڌيءَ ۾ آبادي ۽ ديهه جو نالو '''راڄ واهه''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ان جي صورت '''Rajwah''' يا '''Raj Wah''' ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لفظ ''واهه'' سنڌ جي جاگرافيائي نالن ۾ عام آهي ۽ عام طور آبپاشيءَ جي واهه يا پاڻيءَ جي وهڪري سان تعلق ظاهر ڪري ٿو. شڪارپور تعلقي ۾ پڻ [[قاضي واهه]]، [[خان واهه]]، [[جهان واهه]]، [[دوست واهه]]، [[ٿهيم واهه]]، رئيس واهه ۽ منڍو واهه جهڙا ڪيترائي روينيو نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt; البت راڄ واهه جي نالي جي مخصوص تاريخي ابتدا بابت ڪو قابل اعتماد شايع ٿيل ماخذ دستياب نه هجڻ سبب ان بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== انتظامي حيثيت ==
راڄ واهه [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي ڳوٺاڻي انتظامي ۽ روينيو ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ شڪارپور تعلقي جون 49 ديهون ڄاڻايل آهن، جن ۾ راڄ واهه کي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| سپروائيزري تپو
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| تپو
| [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ديهه
| '''راڄ واهه'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
راڄ واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو شڪارپور تعلقي جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. هي علائقو [[شڪارپور]] شهر جي چوڌاري پکڙيل آبپاشيءَ هيٺ زرعي علائقن ۾ شامل آهي.

راڄ واهه جي انتظامي ڀرپاسي ۾ [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]]، [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[قاضي واهه]]، پير جليل ۽ رپ جهڙيون ديهون واقع آهن. 2010ع جي ٻوڏ متاثر علائقن جي ضلعي فهرست ۾ پڻ راڄ واهه کي جاڳڻ يونين ڪائونسل جي آبادين ۾ علي بهار، دستي، مير ڏاهو، قاضي واهه، پير جليل ۽ رپ سان گڏ درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ راڄ واهه واقع آهي]]

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو. ان وقت ڪل آبادي '''1,198''' هئي، جنهن مان '''608 مرد''' ۽ '''590 عورتون''' هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماري موجب راڄ واهه جي آباديءَ ۾ مردن ۽ عورتن جو تعداد هڪ ٻئي جي ويجهو هو؛ مرد ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50.8 سيڪڙو ۽ عورتون لڳ ڀڳ 49.2 سيڪڙو هيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b4f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9df;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| مرد
| 608
| 50.8٪
|- style=&quot;background:#f3f8f4;&quot;
| عورتون
| 590
| 49.2٪
|-
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''1,198'''
! style=&quot;background:#cfe3d4;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماري ۾ '''علي بهار تپي''' جي ڪل آبادي 10,344 ۽ سڄي '''جاڳڻ سپروائيزري تپي''' جي آبادي 52,130 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== خواندگي ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي چونڊيل آبادي انگن موجب راڄ واهه جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''16.4 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''28.9 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''3.3 سيڪڙو''' ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#805d35; color:white; font-size:115%;&quot; | '''راڄ واهه ۾ خواندگي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#f2e5d5;&quot; | شرح
|-
| مجموعي خواندگي
| '''16.4٪'''
|- style=&quot;background:#fcf7f0;&quot;
| مرد
| 28.9٪
|-
| عورتون
| 3.3٪
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن مان خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ وڏي صنفي فرق جي نشاندهي ٿئي ٿي.

== رهائشي حالتون ==
[[2017ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] جي رهائشي انگن ۾ راڄ واهه کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت هتي '''192 گهر''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز '''5.11 فرد''' ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي رهائشي انگن موجب راڄ واهه ۾ گهرن جو تعداد وڌي '''248''' ٿيو ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''4.8 فرد''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
راڄ واهه شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، زرعي مزدوري ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل سرگرميون آهن. شڪارپور ضلعي جي زراعت تاريخي طور واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام سان ڳنڍيل رهي آهي.

راڄ واهه لاءِ الڳ فصل وار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ فصل کي هن ديهه جو مکيه فصل قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. وسيع شڪارپور علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور، چارا ۽ مختلف موسمي فصل زرعي معيشت جو حصو آهن.

== ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران [[شڪارپور ضلعو]] متاثر ٿيل ضلعن ۾ شامل هو. ضلعي سطح جي متاثر علائقن جي فهرست ۾ '''جاڳڻ يونين ڪائونسل''' کي مڪمل متاثر ڄاڻايو ويو، جنهن جي آبادين ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، '''راڄ واهه'''، علي بهار ۽ دستي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

ان ڪري راڄ واهه جي جديد مقامي تاريخ ۾ 2010ع جي ٻوڏ هڪ اهم قدرتي آفت طور شمار ٿئي ٿي.

== چونڊ ۽ مقامي انتظام ==
چونڊ فهرستن ۾ راڄ واهه کي شڪارپور جي جاڳڻ واري ڳوٺاڻي چونڊ علائقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي. پولنگ اسڪيم جي رڪارڊ ۾ راڄ واهه جا الڳ مردم شماري بلاڪ پڻ درج ٿيل آهن، جنهن مان آباديءَ جي الڳ انتظامي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي.

== تصويرون ==
&lt;!--
وڪيميڊيا ڪامنز تي راڄ واهه، شڪارپور جي سڌي طرح تصديق ٿيل تصوير
نه ملڻ جي صورت ۾ ڪنهن ٻئي &quot;Rajwah&quot; جي تصوير استعمال نه ڪجي.
شڪارپور ضلعي يا اتر سنڌ جي عام تصوير صرف واضح عام ڪيپشن سان استعمال ڪجي.
--&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[قاضي واھ]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>ieg8l6qfyooorevfm635nsbfjk1egcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاضي واھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102682</id>
    <revision>
      <id>411685</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = قاضي واهه | native_name             = قاضي واھ | native_name_lang        = sd | other_name              = Qazi Wah | settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline           = | image_caption           = | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | push...</comment>
      <origin>411685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11855" sha1="q3swerccbj7xq9wbm6kzirrifxvwa06" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = قاضي واهه
| native_name             = قاضي واھ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Qazi Wah
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''قاضي واهه''' ({{lang-en|Qazi Wah}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. سنڌ جي سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ قاضي واهه کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل 49 ديهون آهن ۽ قاضي واهه ان سرڪاري فهرست ۾ '''ديهه نمبر 40''' طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== نالو ==
ديهه جو سنڌي نالو '''قاضي واهه''' آهي، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ٻين سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ ان جي صورت '''Qazi Wah''' لکي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

سنڌ جي جاگرافيائي نالن ۾ ''واهه'' جو لفظ عام طور پاڻيءَ جي واهه يا آبپاشيءَ سان لاڳاپيل نالن ۾ استعمال ٿيندو آهي. [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي سرڪاري ديهه فهرست ۾ قاضي واهه کان سواءِ [[جهان واهه]]، [[خان واهه]]، دوست واهه، لاڙ واهه، منڍو واهه، رئيس واهه، [[راڄ واهه]] ۽ ٿهيم واهه جهڙا نالا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

قاضي واهه جو نالو ڪنهن مخصوص قاضي يا تاريخي شخصيت جي نالي تان پيل آهي يا ڪنهن آبپاشي واهه تان، ان بابت هن وقت تائين ڪو اهڙو معتبر شايع ٿيل تاريخي ماخذ نه مليو آهي، جنهن جي بنياد تي قطعي دعويٰ ڪري سگهجي.

== انتظامي حيثيت ==
قاضي واهه شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي ۽ روينيو انتظامي ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي الڳ ديهه طور سڃاڻپ حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f72; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قاضي واهه جي انتظامي حيثيت'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf1;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| ڳوٺاڻو علائقو
| [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]
|-
| ديهه
| '''قاضي واهه'''
|- style=&quot;background:#f4f9fb;&quot;
| روينيو فهرست ۾ نمبر
| '''40'''
|}
&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
قاضي واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار زرعي ميدانن ۾، [[شڪارپور]] شهر جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو تاريخي طور زراعت ۽ واهن تي ٻڌل آبپاشيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي.

سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ قاضي واهه کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري ڳوٺاڻي پٽي سان ڳنڍين ٿا. ساڳئي علائقي ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، [[پير جليل]]، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] جهڙيون ديهون ۽ آباديون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ قاضي واهه واقع آهي]]

== آدمشماري ۽ چونڊ سڃاڻپ ==
قاضي واهه کي پاڪستان جي مردم شماري ۽ چونڊ نظام ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور سڃاتو ويو آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ ۾ قاضي واهه سان تعلق رکندڙ مردم شماري بلاڪن جا ڪوڊ '''307010414''' ۽ '''307010415''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهن ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاسي جي ماڙي''' کي گڏيل پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#574b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''قاضي واهه جا مردم شماري بلاڪ ۽ رجسٽرڊ ووٽر'''
|-
! style=&quot;background:#e6e1f0;&quot; | مردم شماري بلاڪ
! style=&quot;background:#e6e1f0;&quot; | مرد ووٽر
! style=&quot;background:#e6e1f0;&quot; | عورت ووٽر
! style=&quot;background:#e6e1f0;&quot; | ڪل
|-
| 307010414
| 298
| 221
| 519
|- style=&quot;background:#f7f5fa;&quot;
| 307010415
| 263
| 289
| 552
|-
! style=&quot;background:#ddd5eb;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#ddd5eb;&quot; | '''561'''
! style=&quot;background:#ddd5eb;&quot; | '''510'''
! style=&quot;background:#ddd5eb;&quot; | '''1,071'''
|}
&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

اهي انگ آدمشماريءَ جي ڪل آبادي نه، پر چونڊ فهرست ۾ درج '''رجسٽرڊ ووٽرن''' جا انگ آهن.

اڳين چونڊ رڪارڊ ۾ به قاضي واهه لاءِ ساڳيا مردم شماري بلاڪ 307010414 ۽ 307010415 استعمال ٿيل ملن ٿا، جنهن مان ديهه جي مردم شماري ۽ چونڊ سڃاڻپ جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو.

== معيشت ==
قاضي واهه [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري اهم سرگرميون آهن.

شڪارپور ضلعي جي زراعت جو وڏو حصو آبپاشي نظام تي دارومدار رکي ٿو. سنڌ جي آبپاشي نظام جي نقشن ۾ شڪارپور جي چوڌاري واهن، شاخن، ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جو وسيع ڄار ڏيکاريل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Irrigation System Map of Sindh
 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/maps/79-full.pdf
 |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

قاضي واهه لاءِ الڳ فصلن جي پيداوار بابت مستند سرڪاري انگ دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي هن ديهه جو مکيه فصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== تعليم ۽ چونڊ مرڪز ==
قاضي واهه جي سرڪاري چونڊ رڪارڊ ۾ '''حاسي جي ماڙي''' واري سرڪاري پرائمري اسڪول جو ذڪر ملي ٿو. اليڪشن ڪميشن ان اسڪول کي قاضي واهه جي ٻن مردم شماري بلاڪن لاءِ پولنگ اسٽيشن طور درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

اهو رڪارڊ قاضي واهه ۽ حاسي جي ماڙي واري آباديءَ جي مقامي انتظامي تعلق جو پڻ ثبوت مهيا ڪري ٿو.

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران [[شڪارپور ضلعو]] سنڌ جي متاثر ضلعن مان هو. ضلعي حڪومت جي متاثر علائقن بابت جاري ڪيل فهرست ۾ '''جاڳڻ''' واري علائقي کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو هو ۽ ان جي متاثر ديهن ۽ آبادين ۾ '''قاضي واهه''' کي به واضح طور شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

ان فهرست ۾ جاڳڻ سان گڏ چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي کي متاثر علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== قاضي واهه نالي ٻين هنڌن کان فرق ==
سنڌ ۾ '''قاضي واهه''' نالو صرف شڪارپور جي هن ديهه تائين محدود ناهي؛ ساڳئي يا ملندڙ نالي وارا آبپاشي واهه ۽ آباديون سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ موجود آهن. تنهنڪري شڪارپور تعلقي واري قاضي واهه بابت جاگرافيائي معلومات استعمال ڪندي ضلعي ۽ تعلقي جي سڃاڻپ ضروري آهي.

خاص طور انٽرنيٽ جي جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ''Qazi Wah'' نالي جيڪي coordinates ملن ٿا، انهن مان ڪجهه سنڌ جي ٻين ضلعن جي آبپاشي واهن جا آهن ۽ انهن کي شڪارپور جي هن ديهه جا coordinates سمجهڻ درست ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[پير جليل]]
* [[رپ، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[راڄ واھ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين — سنڌ بورڊ آف روينيو]

[[زمرو:قاضي واھ]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>q3swerccbj7xq9wbm6kzirrifxvwa06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير جليل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102683</id>
    <revision>
      <id>411686</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = پير جليل | native_name             = پير جليل | native_name_lang        = sd | other_name              = Pir Jalil | settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] | image_skyline           = | image_caption           = | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right...</comment>
      <origin>411686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12119" sha1="1mdv5odveh9lod7r6nf15j5o8cjik7j" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = پير جليل
| native_name             = پير جليل
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Pir Jalil
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 2921
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''پير جليل''' ({{lang-en|Pir Jalil}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ديهه پير جليل جي آبادي '''2,921''' هئي، جنهن ۾ 1,380 مرد ۽ 1,541 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ پير جليل کي شڪارپور ضلعي ۽ تعلقي جي ديهه طور درج ڪري ٿي. ان موجب ديهه جي حدن اندر '''ڳوٺ احمد، رئيس جمال، معرفاڻي''' ۽ '''ميوو خان باخراڻي''' نالي ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير جليل
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
پير جليل [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي سرڪاري روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ پير جليل، [[قاضي واهه]]، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] ساڳئي وسيع ڳوٺاڻي علائقي ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور تعلقو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#375a7f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه
| '''پير جليل'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي ڳوٺاڻين آبادين بابت تفصيلي جدول موجب پير جليل جي ڪل آبادي '''2,921''' هئي. ان ۾ مردن جي آبادي 1,380 ۽ عورتن جي آبادي 1,541 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | حصو
|-
| مرد
| 1,380
| 47.24٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 1,541
| 52.76٪
|-
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''2,921'''
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي انگن موجب پير جليل ۾ عورتن جو تعداد مردن کان 161 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ڳوٺ ۽ آباديون ==
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه پير جليل ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* '''ڳوٺ احمد'''
* '''رئيس جمال'''
* '''معرفاڻي'''
* '''ميوو خان باخراڻي'''

اهي آباديون گڏجي ديهه پير جليل جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو بڻجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ علائقائي پسمنظر ==
پير جليل اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو [[شڪارپور]] شهر جي ڀرپاسي واري شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

سرڪاري ۽ تاريخي چونڊ رڪارڊ پير جليل کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. ان جي ڀرپاسي جي روينيو ديهن ۾ [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[قاضي واهه]]، چڪ چانڊيو جاگير، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ پير جليل واقع آهي]]

== مردم شماري ۽ چونڊ سڃاڻپ ==
پير جليل کي پاڪستان جي مردم شماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور سڃاتو ويو آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ پير جليل سان لاڳاپيل مردم شماري بلاڪن جا نمبر '''307010404''' ۽ '''307010405''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur Electoral Areas and Census Blocks
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي ووٽر ڊسپلي سينٽر واري رڪارڊ ۾ ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري مڊل اسڪول پير جليل''' کي مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

بعد واري چونڊ رڪارڊ ۾ به 307010404 ۽ 307010405 پير جليل جي نالي سان برقرار رهيا، جنهن مان علائقي جي مردم شماري سڃاڻپ جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو.

== تعليم ==
سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول پير شاهه جليل''' (GGPS Pir Shah Jalil) شڪارپور تعلقي جي تعليمي ادارن ۾ درج آهي. اسڪول کي جاڳڻ واري علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اسڪول ڊائريڪٽري ۾ اداري جو نالو '''PIR SHAH JALIL''' ۽ پوسٽ آفيس '''JAGAN''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== معيشت ==
پير جليل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ميداني پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي آهي. شڪارپور تعلقي جي زرعي زمين سنڌ جي آبپاشي نظام سان ڳنڍيل آهي.

علائقي لاءِ الڳ فصلوار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي پير جليل جو مکيه فصل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مقامي زرعي رڪارڊ جي ضرورت آهي.

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعي جا ڪيترائي ڳوٺاڻا علائقا متاثر ٿيا. ضلعي سطح تي جاري ٿيل متاثر علائقن جي فهرست ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان سان گڏ '''پير جليل''' کي به متاثر ديهن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي فهرست ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، [[قاضي واهه]]، پير جليل، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== نالو ==
سرڪاري انگريزي آدمشماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ نالو '''Pir Jalil''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سنڌي ماخذن ۾ '''پير جليل''' رائج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مقامي اسڪول جو نالو '''Pir Shah Jalil''' لکيل هجڻ مان ''پير شاهه جليل'' واري صورت پڻ مقامي استعمال ۾ هجڻ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt; بهرحال، دستياب معتبر ماخذن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ ديهه جو نالو ڪهڙي پير يا مذهبي شخصيت تان پيو؛ تنهنڪري اهڙي نسبت لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[قاضي واهه]]
* [[رپ، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[راڄ واھ]]
* [[علي بھار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — پير جليل]

[[زمرو:پير جليل]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>1mdv5odveh9lod7r6nf15j5o8cjik7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411687</id>
      <parentid>411686</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12117" sha1="1corfxhiat5hpiezuatdnp318mwycvw" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = پير جليل
| native_name             = پير جليل
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Pir Jalil
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 2921
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''پير جليل''' ({{lang-en|Pir Jalil}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ديهه پير جليل جي آبادي '''2,921''' هئي، جنهن ۾ 1,380 مرد ۽ 1,541 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ پير جليل کي شڪارپور ضلعي ۽ تعلقي جي ديهه طور درج ڪري ٿي. ان موجب ديهه جي حدن اندر '''ڳوٺ احمد، رئيس جمال، معرفاڻي''' ۽ '''ميوو خان باخراڻي''' نالي ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير جليل
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
پير جليل [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي سرڪاري روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ پير جليل، [[قاضي واهه]]، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] ساڳئي وسيع ڳوٺاڻي علائقي ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور تعلقو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#375a7f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه
| '''پير جليل'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي ڳوٺاڻين آبادين بابت تفصيلي جدول موجب پير جليل جي ڪل آبادي '''2,921''' هئي. ان ۾ مردن جي آبادي 1,380 ۽ عورتن جي آبادي 1,541 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | حصو
|-
| مرد
| 1,380
| 47.24٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 1,541
| 52.76٪
|-
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''2,921'''
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي انگن موجب پير جليل ۾ عورتن جو تعداد مردن کان 161 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ڳوٺ ۽ آباديون ==
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه پير جليل ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* '''ڳوٺ احمد'''
* '''رئيس جمال'''
* '''معرفاڻي'''
* '''ميوو خان باخراڻي'''

اهي آباديون گڏجي ديهه پير جليل جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو بڻجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ علائقائي پسمنظر ==
پير جليل اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو [[شڪارپور]] شهر جي ڀرپاسي واري شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

سرڪاري ۽ تاريخي چونڊ رڪارڊ پير جليل کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. ان جي ڀرپاسي جي روينيو ديهن ۾ [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[قاضي واهه]]، چڪ چانڊيو جاگير، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ پير جليل واقع آهي]]

== مردم شماري ۽ چونڊ سڃاڻپ ==
پير جليل کي پاڪستان جي مردم شماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور سڃاتو ويو آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ پير جليل سان لاڳاپيل مردم شماري بلاڪن جا نمبر '''307010404''' ۽ '''307010405''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur Electoral Areas and Census Blocks
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي ووٽر ڊسپلي سينٽر واري رڪارڊ ۾ ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري مڊل اسڪول پير جليل''' کي مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

بعد واري چونڊ رڪارڊ ۾ به 307010404 ۽ 307010405 پير جليل جي نالي سان برقرار رهيا، جنهن مان علائقي جي مردم شماري سڃاڻپ جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو.

== تعليم ==
سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول پير شاهه جليل''' (GGPS Pir Shah Jalil) شڪارپور تعلقي جي تعليمي ادارن ۾ درج آهي. اسڪول کي جاڳڻ واري علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اسڪول ڊائريڪٽري ۾ اداري جو نالو '''PIR SHAH JALIL''' ۽ پوسٽ آفيس '''JAGAN''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== معيشت ==
پير جليل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ميداني پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي آهي. شڪارپور تعلقي جي زرعي زمين سنڌ جي آبپاشي نظام سان ڳنڍيل آهي.

علائقي لاءِ الڳ فصلوار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي پير جليل جو مکيه فصل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مقامي زرعي رڪارڊ جي ضرورت آهي.

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعي جا ڪيترائي ڳوٺاڻا علائقا متاثر ٿيا. ضلعي سطح تي جاري ٿيل متاثر علائقن جي فهرست ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان سان گڏ '''پير جليل''' کي به متاثر ديهن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي فهرست ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، [[قاضي واهه]]، پير جليل، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== نالو ==
سرڪاري انگريزي آدمشماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ نالو '''Pir Jalil''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سنڌي ماخذن ۾ '''پير جليل''' رائج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مقامي اسڪول جو نالو '''Pir Shah Jalil''' لکيل هجڻ مان ''پير شاهه جليل'' واري صورت پڻ مقامي استعمال ۾ هجڻ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt; بهرحال، دستياب معتبر ماخذن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ ديهه جو نالو ڪهڙي پير يا مذهبي شخصيت تان پيو؛ تنهنڪري اهڙي نسبت لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[قاضي واھ]]
* [[رپ، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[راڄ واھ]]
* [[علي بھار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — پير جليل]

[[زمرو:پير جليل]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>1corfxhiat5hpiezuatdnp318mwycvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411688</id>
      <parentid>411687</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>411688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12117" sha1="b9dbc0onbwhajuot1j522hkzub8xxq1" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = پير جليل
| native_name             = پير جليل
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Pir Jalil
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 2921
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''پير جليل''' ({{lang-en|Pir Jalil}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ديهه پير جليل جي آبادي '''2,921''' هئي، جنهن ۾ 1,380 مرد ۽ 1,541 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ پير جليل کي شڪارپور ضلعي ۽ تعلقي جي ديهه طور درج ڪري ٿي. ان موجب ديهه جي حدن اندر '''ڳوٺ احمد، رئيس جمال، معرفاڻي''' ۽ '''ميوو خان باخراڻي''' نالي ڳوٺ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير جليل
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
پير جليل [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي سرڪاري روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ پير جليل، [[قاضي واهه]]، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] ساڳئي وسيع ڳوٺاڻي علائقي ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور تعلقو
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#375a7f; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dce8f2;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ديهه
| '''پير جليل'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي ڳوٺاڻين آبادين بابت تفصيلي جدول موجب پير جليل جي ڪل آبادي '''2,921''' هئي. ان ۾ مردن جي آبادي 1,380 ۽ عورتن جي آبادي 1,541 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''پير جليل جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dfeadf;&quot; | حصو
|-
| مرد
| 1,380
| 47.24٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 1,541
| 52.76٪
|-
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''2,921'''
! style=&quot;background:#cee0cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع جي انگن موجب پير جليل ۾ عورتن جو تعداد مردن کان 161 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ڳوٺ ۽ آباديون ==
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه پير جليل ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* '''ڳوٺ احمد'''
* '''رئيس جمال'''
* '''معرفاڻي'''
* '''ميوو خان باخراڻي'''

اهي آباديون گڏجي ديهه پير جليل جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو بڻجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جاگرافي ۽ علائقائي پسمنظر ==
پير جليل اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. انتظامي طور اهو [[شڪارپور]] شهر جي ڀرپاسي واري شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي.

سرڪاري ۽ تاريخي چونڊ رڪارڊ پير جليل کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. ان جي ڀرپاسي جي روينيو ديهن ۾ [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[قاضي واهه]]، چڪ چانڊيو جاگير، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ پير جليل واقع آهي]]

== مردم شماري ۽ چونڊ سڃاڻپ ==
پير جليل کي پاڪستان جي مردم شماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور سڃاتو ويو آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ پير جليل سان لاڳاپيل مردم شماري بلاڪن جا نمبر '''307010404''' ۽ '''307010405''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur Electoral Areas and Census Blocks
 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563872/shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي ووٽر ڊسپلي سينٽر واري رڪارڊ ۾ ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري مڊل اسڪول پير جليل''' کي مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

بعد واري چونڊ رڪارڊ ۾ به 307010404 ۽ 307010405 پير جليل جي نالي سان برقرار رهيا، جنهن مان علائقي جي مردم شماري سڃاڻپ جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو.

== تعليم ==
سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول پير شاهه جليل''' (GGPS Pir Shah Jalil) شڪارپور تعلقي جي تعليمي ادارن ۾ درج آهي. اسڪول کي جاڳڻ واري علائقي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اسڪول ڊائريڪٽري ۾ اداري جو نالو '''PIR SHAH JALIL''' ۽ پوسٽ آفيس '''JAGAN''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt;

== معيشت ==
پير جليل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ميداني پٽي ۾ واقع هجڻ ڪري مقامي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي آهي. شڪارپور تعلقي جي زرعي زمين سنڌ جي آبپاشي نظام سان ڳنڍيل آهي.

علائقي لاءِ الڳ فصلوار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي پير جليل جو مکيه فصل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مقامي زرعي رڪارڊ جي ضرورت آهي.

== 2010ع جي ٻوڏ ==
[[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران شڪارپور ضلعي جا ڪيترائي ڳوٺاڻا علائقا متاثر ٿيا. ضلعي سطح تي جاري ٿيل متاثر علائقن جي فهرست ۾ [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو ۽ ان سان گڏ '''پير جليل''' کي به متاثر ديهن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Affected Area Notifications by District Government
 |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html
 |date=2010
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي فهرست ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، [[قاضي واهه]]، پير جليل، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Flood2010&quot;/&gt;

== نالو ==
سرڪاري انگريزي آدمشماري ۽ چونڊ رڪارڊ ۾ نالو '''Pir Jalil''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سنڌي ماخذن ۾ '''پير جليل''' رائج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مقامي اسڪول جو نالو '''Pir Shah Jalil''' لکيل هجڻ مان ''پير شاهه جليل'' واري صورت پڻ مقامي استعمال ۾ هجڻ جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;/&gt; بهرحال، دستياب معتبر ماخذن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ ديهه جو نالو ڪهڙي پير يا مذهبي شخصيت تان پيو؛ تنهنڪري اهڙي نسبت لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[قاضي واھ]]
* [[رپ، شڪارپور]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[راڄ واھ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+جليل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — پير جليل]

[[زمرو:پير جليل]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>b9dbc0onbwhajuot1j522hkzub8xxq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رپ، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102684</id>
    <revision>
      <id>411691</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = رپ | native_name             = رِپ | native_name_lang        = sd | other_name              = Rip | settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_relief          = yes | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستا...</comment>
      <origin>411691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12608" sha1="1tf9g4aofhp32pfz58nw0n7dd2cgjgu" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = رپ
| native_name             = رِپ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Rip
| settlement_type         = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 4803
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''رپ''' ({{lang-en|Rip}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻو علائقو آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رپ جي آبادي '''4,803''' هئي، جنهن ۾ 2,384 مرد ۽ 2,419 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رپ شڪارپور تعلقي جي سرڪاري روينيو ديهن مان هڪ آهي. تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ان سان گڏ [[پير جليل]]، [[قاضي واهه]]، [[راڄ واهه]]، [[رئيس واهه]]، [[راهوجا]]، [[شاهل]] ۽ ٻين ديهن جا نالا درج آهن.&lt;ref name=&quot;DehList&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي آن لائين ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''رپ''' کي اسم خاص طور سنڌ جي ڪيترن تعلقن ۾ موجود ديهن جو نالو ڄاڻايو ويو آهي، جن ۾ [[شڪارپور تعلقو]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=رپ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

لغت ۾ ''رپُ'' جي هڪ معنيٰ اهڙي سخت ۽ هيٺاهين زمين پڻ ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ پوک نه ٿئي، جڏهن تہ ''رِپَ'' جون معنائون دشمن، آفت يا مصيبت وغيره ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;/&gt; بهرحال، دستياب ماخذن مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ شڪارپور واري ديهه جو نالو انهن مان ڪهڙي معنيٰ جي بنياد تي پيو، تنهنڪري نالي جي اصل بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== انتظامي حيثيت ==
رپ [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي 49 روينيو ديهن مان هڪ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ان جو نالو انگريزيءَ ۾ '''Rip''' لکيل ۽ ترتيب نمبر 44 تي درج آهي.&lt;ref name=&quot;DehList&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''رپ جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| روينيو ديهه
| '''رپ'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي آدمشماريءَ جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري سرڪاري جدول ۾ رپ جي ڪل آبادي '''4,803''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان مان '''2,384 مرد''' ۽ '''2,419 عورتون''' هيون. اهڙيءَ ريت عورتن جو تعداد مردن کان 35 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''رپ جي آبادي — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 2,384
| 49.64٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 2,419
| 50.36٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''4,803'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== گهر ۽ رهائش ==
2017ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻين آبادين بابت رهائشي خصوصيتن واري جدول ۾ رپ لاءِ '''650 گهر''' درج ڪيا ويا هئا. ساڳئي سرڪاري جدول موجب ان وقت رپ ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.63 فرد في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#755c48; color:white;&quot; | '''2017ع جون چونڊيل رهائشي خصوصيتون'''
|-
! style=&quot;background:#eee3d9;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#eee3d9;&quot; | انگ
|-
| گهر
| 650
|- style=&quot;background:#faf6f2;&quot;
| سراسري گهريلو سائيز
| 5.63 فرد
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
رپ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾، شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. روينيو فهرست ۾ رپ سان گڏ [[راڄ واهه]]، [[قاضي واهه]]، [[پير جليل]]، [[راهوجا]] ۽ [[رئيس واهه]] جهڙيون ديهون پڻ شڪارپور تعلقي ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;DehList&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|[[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ رپ واقع آهي]]

رپ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي ان زرعي ميداني خطي جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون روينيو ديهن ۾ ورهايل آهن.

== مردم شماري ۽ چونڊ بلاڪ ==
چونڊ رڪارڊ ۾ رپ کي الڳ مردم شماري علائقي طور پڻ سڃاتو ويو آهي. رپ سان '''307010401، 307010402 ۽ 307010403''' نمبر وارا مردم شماري بلاڪ لاڳاپيل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Shikarpur NA Wise Electoral Areas
 |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

چونڊ رڪارڊ ۾ انهن بلاڪن سان گڏ [[پير جليل]] جا 307010404 ۽ 307010405 بلاڪ به ساڳئي پولنگ انتظام هيٺ ڏيکاريل آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

رپ لاءِ استعمال ٿيل پولنگ اسٽيشنن مان '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول محمد اسلم بروهي''' جو نالو پڻ چونڊ دستاويزن ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

== علائقائي لاڳاپا ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع جي هڪ سرڪاري دستاويز ۾ هڪ درخواستگذار جو پتو '''P.O. Jagin Rip, Tehsil and District Shikarpur''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Cases Fixed for Hearing Before the Election Commission of Pakistan
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/68055.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سرڪاري پتي مان رپ جو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي ۽ پوسٽل نيٽ ورڪ سان مقامي لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ان مان ٻنهي ديهن جون صحيح جاگرافيائي حدون مقرر نٿيون ڪري سگهجن.

== معيشت ==
رپ شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد وڏي حد تائين زراعت، آبپاشي، چوپائي مال ۽ انهن سان لاڳاپيل روزگار تي آهي.

رپ لاءِ الڳ فصلوار پيداوار، زمين جي استعمال يا روزگار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل يا معاشي سرگرميءَ کي ديهه جي سڀ کان وڏي صنعت قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== رپ نالي جون ٻيون ديهون ==
'''رپ''' نالو صرف شڪارپور تائين محدود ناهي. ''جامع سنڌي لغات'' موجب سنڌ ۾ سانگهڙ، دادو، خيرپور ناٿن شاهه، شڪارپور، روهڙي، جيمس آباد ۽ ميرو خان تعلقن ۾ پڻ ''رپ'' نالي ديهون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;/&gt;

ساڳئي لغوي ماخذ ۾ '''رپ ميرداد''' کي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۽ '''مياڻي رپ''' کي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ديهه طور الڳ سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=رپ ميرداد
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ+ميرداد
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مياڻي رپ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=مياڻي+رپ
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري شڪارپور تعلقي واري ديهه کي ٻين ساڳئي نالي وارين آبادين کان ڌار ڪرڻ لاءِ '''رپ، شڪارپور''' جو عنوان مناسب آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[پير جليل]]
* [[قاضي واھ]]
* [[راڄ واھ]]
* [[مير ڏاهو جاگير]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[دستي، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — رپ]

[[زمرو:رپ، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>1tf9g4aofhp32pfz58nw0n7dd2cgjgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102685</id>
    <revision>
      <id>411692</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:ترڪ-منگول]] [[زمرو:منگول رياستون]]  [[زمرو:ترڪ سلطنتون]]</comment>
      <origin>411692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="6q3yd85enq9evjku4us9t5hjl6lfxa5" xml:space="preserve">[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]</text>
      <sha1>6q3yd85enq9evjku4us9t5hjl6lfxa5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411693</id>
      <parentid>411692</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="07iqp1pfdkrxoewrjtu7012rvz2v2rh" xml:space="preserve">
[[زمرو:ترڪ-منگول]]
[[زمرو:منگول رياستون]] 
[[زمرو:ترڪ سلطنتون]]</text>
      <sha1>07iqp1pfdkrxoewrjtu7012rvz2v2rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوڊرا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102686</id>
    <revision>
      <id>411696</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = لوڊرا | native_name             = لوڊرا | native_name_lang        = sd | other_name              = Lodra | settlement_type         = [[ڳوٺ]] | image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map             = Sindh...</comment>
      <origin>411696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15924" sha1="p7d3z1y811w847rl3urowe0r7dldwen" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = لوڊرا
| native_name             = لوڊرا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Lodra
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ لوڊرا جو مقام
| coordinates             = {{coord|28.02138|68.62010|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 6828
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78101
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لوڊرا''' ({{lang-en|Lodra}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ مقامي انتظامي علائقو آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لوڊرا ڳوٺاڻي آبادي جي ڪل آبادي '''6,828''' هئي، جنهن ۾ '''3,381 مرد''' ۽ '''3,447 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لوڊرا نالي وسيع مردم شماري علائقو '''لوڊرا ٽي سي''' پڻ سرڪاري آدمشماريءَ ۾ الڳ ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ لوڊرا سان گڏ [[گهلو، شڪارپور|گهلو]] ۽ [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]] جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن. 2023ع ۾ لوڊرا ٽي سي جي گڏيل آبادي '''17,157''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
لوڊرا اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ [[شڪارپور]] شهر جي اتر طرف واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب لوڊرا ڳوٺ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.02138° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.62010° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ۽ سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ '''66 ميٽر''' مٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lodra Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14689594
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لوڊرا جي ڀرپاسي ۾ [[سلطان ڪوٽ]]، ڀورا خان پٺاڻ، مٺاپور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب سلطان ڪوٽ لوڊرا کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|[[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ لوڊرا واقع آهي]]

== انتظامي حيثيت ==
لوڊرا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي مقامي انتظامي علائقن مان هڪ آهي. [[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي نقشي تي '''LODRA''' کي الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن سان لاڳاپيل فهرستن ۾ پڻ لوڊرا کي شڪارپور تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 7''' طور ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List, MNA MPA Seats
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مقامي علائقو
| '''لوڊرا'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول موجب لوڊرا جي آبادي '''6,828''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,381
| 49.52٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,447
| 50.48٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''6,828'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''لوڊرا ٽي سي''' جي ڪل آبادي 17,157 هئي، جنهن ۾ 8,498 مرد ۽ 8,659 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون ڳوٺاڻيون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | عورتون
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 3,284
| 1,617
| 1,667
|- style=&quot;background:#fff9f0;&quot;
| [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 7,045
| 3,500
| 3,545
|-
| '''لوڊرا'''
| '''6,828'''
| '''3,381'''
| '''3,447'''
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 17,157
| 8,498
| 8,659
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== رهائش ==
2017ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻين آبادين بابت رهائشي انگن موجب لوڊرا ۾ '''1,190 گهر''' درج هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز '''5.64 فرد في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي جدول موجب پوري لوڊرا ٽي سي ۾ 3,041 گهر هئا، جڏهن تہ ٽي سي جي سراسري گهريلو سائيز 5.51 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;/&gt;

== تعليم ==
لوڊرا ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]] جي اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لوڊرا''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Search Details
 |url=https://rsusindh.gov.pk/programs/searchSchoolDetails.php
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ڪتاب ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول لوڊرا، شڪارپور''' پڻ الڳ اسڪيم طور درج آهي، جنهن مان ڳوٺ ۾ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري اسڪول جي موجودگي جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary (District Shikarpur), Budget Estimates 2025–2026
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21188-Primary+%28District+Shikarpur%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، ناڻي کاتو
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري اسڪول ڊيٽابيس ۾ لوڊرا يونين ڪائونسل اندر علي بخش جعفري نالي پرائمري اسڪول جو رڪارڊ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;School&quot;/&gt;

== بجلي ۽ توانائي ==
لوڊرا جي علائقي کي شڪارپور ضلعي جي بجليءَ جي بنيادي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي. [[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]] جي لائسنس رڪارڊ موجب '''شڪارپور پاور (پرائيويٽ) لميٽيڊ''' جو بجلي گهر '''8 ڪلوميٽر مين جيڪب آباد روڊ، ڳوٺ لوڊرا، ضلعو شڪارپور''' تي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Generation Licence – Shikarpur Power (Pvt.) Limited
 |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Generation/N-cpps/LAG-167%20Shikarpur%2013-10-2010%20Licence.PDF
 |publisher=[[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لائسنس موجب هي '''17.66 ميگاواٽ''' گنجائش وارو گڏيل چڪر وارو حرارتي بجلي گهر آهي، جنهن ۾ گئس انجڻيون، هيٽ ريڪوري اسٽيم جنريٽر ۽ اسٽيم ٽربائن استعمال ڪيا ويا. ان جي تجارتي آپريشن جي تاريخ 31 مئي 2011ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي پاور ونگ بابت رپورٽ ۾ پڻ لوڊرا، شڪارپور ۾ '''220 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' جو ذڪر ٿيل آهي. رپورٽ موجب اهو انهن گرڊ اسٽيشنن مان هو جن وسيلي حيسڪو کي قومي ٽرانسميشن نظام مان بجلي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report – Power Wing
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Audit%20Report%202014-15%20%28Power%20Wing%29.pdf
 |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
لوڊرا شڪارپور ۽ جيڪب آباد جي وچ واري زميني مواصلاتي علائقي ۾ واقع آهي. شڪارپور پاور پلانٽ جو سرڪاري پتو پڻ مين جيڪب آباد روڊ تي لوڊرا ڄاڻائي ٿو، جيڪو ڳوٺ جي هن اهم روڊ سان رابطي جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب [[سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن]] لوڊرا جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور ريلوي اسٽيشن]] ڏکڻ طرف واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== چونڊ انتظام ==
چونڊ علائقن جي رڪارڊ ۾ لوڊرا سان ڪيترائي مردم شماري بلاڪ ڳنڍيل آهن. دستياب چونڊ فهرست ۾ 307020404، 307020405، 307020406 ۽ 307020407 جهڙا بلاڪ لوڊرا جي نالي هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Shikarpur NA Wise Electoral Areas
 |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لوڊرا''' ۽ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حمل خان شير''' کي علائقي لاءِ پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

== معيشت ==
لوڊرا [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ميداني پٽي جو حصو آهي، جتي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻي روزگار مقامي معيشت جا اهم جزا آهن. ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان موجب شڪارپور ضلعي جي معيشت ۽ ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو زراعت ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

لوڊرا ۾ توانائيءَ جي بنيادي ڍانچي، خاص طور بجلي گهر ۽ ويجهي گرڊ نظام جي موجودگي، هن ننڍڙي ڳوٺاڻي علائقي کي ضلعي جي توانائي نيٽ ورڪ ۾ پڻ سڃاڻپ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

== نالي ۽ هنڌ بابت وضاحت ==
جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ '''لوڊرا''' نالي سان هڪ کان وڌيڪ ويجها جغرافيائي نقطا درج آهن. هڪ رڪارڊ ڳوٺ کي لڳ ڀڳ 28.02138° اتر ۽ 68.62010° اوڀر تي ڏيکاري ٿو، جڏهن تہ هڪ ٻيو رڪارڊ لوڊرا نالي وسيع علائقي کي 27.99159° اتر ۽ 68.63899° اوڀر تي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Lodra Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15150350
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري هن مضمون جي انفوباڪس ۾ ڳوٺ طور سڃاڻايل لوڊرا جا coordinates استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن تہ وسيع علائقي واري جغرافيائي نقطي کي الڳ رکيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://pdma.gos.pk/ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:لوڊرا]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>p7d3z1y811w847rl3urowe0r7dldwen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411698</id>
      <parentid>411696</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15924" sha1="oh0f2dji2vl2hcy78526d2h4tc7cz38" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = لوڊرا
| native_name             = لوڊرا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Lodra
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ لوڊرا جو مقام
| coordinates             = {{coord|28.02138|68.62010|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 6828
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = 78101
| area_code_type          = ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = 0726
}}

'''لوڊرا''' ({{lang-en|Lodra}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ مقامي انتظامي علائقو آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لوڊرا ڳوٺاڻي آبادي جي ڪل آبادي '''6,828''' هئي، جنهن ۾ '''3,381 مرد''' ۽ '''3,447 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لوڊرا نالي وسيع مردم شماري علائقو '''لوڊرا ٽي سي''' پڻ سرڪاري آدمشماريءَ ۾ الڳ ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ لوڊرا سان گڏ [[گهلو، شڪارپور|گهلو]] ۽ [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]] جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون شامل آهن. 2023ع ۾ لوڊرا ٽي سي جي گڏيل آبادي '''17,157''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== جاگرافي ==
لوڊرا اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ [[شڪارپور]] شهر جي اتر طرف واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب لوڊرا ڳوٺ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.02138° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.62010° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ۽ سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ '''66 ميٽر''' مٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lodra Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14689594
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لوڊرا جي ڀرپاسي ۾ [[سلطان ڪوٽ]]، ڀورا خان پٺاڻ، مٺاپور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب سلطان ڪوٽ لوڊرا کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|[[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ لوڊرا واقع آهي]]

== انتظامي حيثيت ==
لوڊرا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي مقامي انتظامي علائقن مان هڪ آهي. [[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي نقشي تي '''LODRA''' کي الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2015ع جي مڪاني چونڊن سان لاڳاپيل فهرستن ۾ پڻ لوڊرا کي شڪارپور تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 7''' طور ڄاڻايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List, MNA MPA Seats
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مقامي علائقو
| '''لوڊرا'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول موجب لوڊرا جي آبادي '''6,828''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | لڳ ڀڳ سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,381
| 49.52٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,447
| 50.48٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''6,828'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''لوڊرا ٽي سي''' جي ڪل آبادي 17,157 هئي، جنهن ۾ 8,498 مرد ۽ 8,659 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون ڳوٺاڻيون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | عورتون
|-
| [[گھلو، شڪارپور|گهلو]]
| 3,284
| 1,617
| 1,667
|- style=&quot;background:#fff9f0;&quot;
| [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 7,045
| 3,500
| 3,545
|-
| '''لوڊرا'''
| '''6,828'''
| '''3,381'''
| '''3,447'''
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 17,157
| 8,498
| 8,659
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== رهائش ==
2017ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻين آبادين بابت رهائشي انگن موجب لوڊرا ۾ '''1,190 گهر''' درج هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز '''5.64 فرد في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي جدول موجب پوري لوڊرا ٽي سي ۾ 3,041 گهر هئا، جڏهن تہ ٽي سي جي سراسري گهريلو سائيز 5.51 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2017Housing&quot;/&gt;

== تعليم ==
لوڊرا ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. [[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]] جي اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لوڊرا''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web
 |title=School Search Details
 |url=https://rsusindh.gov.pk/programs/searchSchoolDetails.php
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ڪتاب ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول لوڊرا، شڪارپور''' پڻ الڳ اسڪيم طور درج آهي، جنهن مان ڳوٺ ۾ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري اسڪول جي موجودگي جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhBudget&quot;&gt;{{cite web
 |title=Primary (District Shikarpur), Budget Estimates 2025–2026
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21188-Primary+%28District+Shikarpur%29.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، ناڻي کاتو
 |year=2025
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري اسڪول ڊيٽابيس ۾ لوڊرا يونين ڪائونسل اندر علي بخش جعفري نالي پرائمري اسڪول جو رڪارڊ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;School&quot;/&gt;

== بجلي ۽ توانائي ==
لوڊرا جي علائقي کي شڪارپور ضلعي جي بجليءَ جي بنيادي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي. [[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]] جي لائسنس رڪارڊ موجب '''شڪارپور پاور (پرائيويٽ) لميٽيڊ''' جو بجلي گهر '''8 ڪلوميٽر مين جيڪب آباد روڊ، ڳوٺ لوڊرا، ضلعو شڪارپور''' تي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Generation Licence – Shikarpur Power (Pvt.) Limited
 |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Generation/N-cpps/LAG-167%20Shikarpur%2013-10-2010%20Licence.PDF
 |publisher=[[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

لائسنس موجب هي '''17.66 ميگاواٽ''' گنجائش وارو گڏيل چڪر وارو حرارتي بجلي گهر آهي، جنهن ۾ گئس انجڻيون، هيٽ ريڪوري اسٽيم جنريٽر ۽ اسٽيم ٽربائن استعمال ڪيا ويا. ان جي تجارتي آپريشن جي تاريخ 31 مئي 2011ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي پاور ونگ بابت رپورٽ ۾ پڻ لوڊرا، شڪارپور ۾ '''220 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' جو ذڪر ٿيل آهي. رپورٽ موجب اهو انهن گرڊ اسٽيشنن مان هو جن وسيلي حيسڪو کي قومي ٽرانسميشن نظام مان بجلي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;AGP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Audit Report – Power Wing
 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Audit%20Report%202014-15%20%28Power%20Wing%29.pdf
 |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
لوڊرا شڪارپور ۽ جيڪب آباد جي وچ واري زميني مواصلاتي علائقي ۾ واقع آهي. شڪارپور پاور پلانٽ جو سرڪاري پتو پڻ مين جيڪب آباد روڊ تي لوڊرا ڄاڻائي ٿو، جيڪو ڳوٺ جي هن اهم روڊ سان رابطي جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب [[سلطان ڪوٽ ريلوي اسٽيشن]] لوڊرا جي اتر طرف ۽ [[شڪارپور ريلوي اسٽيشن]] ڏکڻ طرف واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== چونڊ انتظام ==
چونڊ علائقن جي رڪارڊ ۾ لوڊرا سان ڪيترائي مردم شماري بلاڪ ڳنڍيل آهن. دستياب چونڊ فهرست ۾ 307020404، 307020405، 307020406 ۽ 307020407 جهڙا بلاڪ لوڊرا جي نالي هيٺ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Shikarpur NA Wise Electoral Areas
 |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لوڊرا''' ۽ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حمل خان شير''' کي علائقي لاءِ پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Electoral&quot;/&gt;

== معيشت ==
لوڊرا [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺاڻي ميداني پٽي جو حصو آهي، جتي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻي روزگار مقامي معيشت جا اهم جزا آهن. ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان موجب شڪارپور ضلعي جي معيشت ۽ ڳوٺاڻي آباديءَ جو وڏو حصو زراعت ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

لوڊرا ۾ توانائيءَ جي بنيادي ڍانچي، خاص طور بجلي گهر ۽ ويجهي گرڊ نظام جي موجودگي، هن ننڍڙي ڳوٺاڻي علائقي کي ضلعي جي توانائي نيٽ ورڪ ۾ پڻ سڃاڻپ ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NEPRA&quot;/&gt;

== نالي ۽ هنڌ بابت وضاحت ==
جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ '''لوڊرا''' نالي سان هڪ کان وڌيڪ ويجها جغرافيائي نقطا درج آهن. هڪ رڪارڊ ڳوٺ کي لڳ ڀڳ 28.02138° اتر ۽ 68.62010° اوڀر تي ڏيکاري ٿو، جڏهن تہ هڪ ٻيو رڪارڊ لوڊرا نالي وسيع علائقي کي 27.99159° اتر ۽ 68.63899° اوڀر تي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Lodra Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15150350
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري هن مضمون جي انفوباڪس ۾ ڳوٺ طور سڃاڻايل لوڊرا جا coordinates استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن تہ وسيع علائقي واري جغرافيائي نقطي کي الڳ رکيو ويو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[جهان واھ]]
* [[همايون شريف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://pdma.gos.pk/ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:لوڊرا]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>oh0f2dji2vl2hcy78526d2h4tc7cz38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102687</id>
    <revision>
      <id>411699</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي قديم تاريخ]]</comment>
      <origin>411699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="2ucrvnqzthb9b3k5seq516dqy2ab3hw" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>2ucrvnqzthb9b3k5seq516dqy2ab3hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اولهه ايشيا جي قديم تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102688</id>
    <revision>
      <id>411700</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="cmzl4zbz7ujsl716a6nneuxsqcg4j4c" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>cmzl4zbz7ujsl716a6nneuxsqcg4j4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گھلو، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102689</id>
    <revision>
      <id>411702</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = گھلو | native_name             = | native_name_lang        = sd | other_name              = Ghaloo | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺ | image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map             = Sindh...</comment>
      <origin>411702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11312" sha1="8l20g6sjfsz29xofj72dil6yon9lix6" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = گھلو
| native_name             =
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Ghaloo
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 3284
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''گهلو''' ({{lang-en|Ghaloo}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي روينيو رڪارڊ تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ گهلو کي تعلقي جي '''49 ديهن''' مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Shikarpur
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/map/Taluka.aspx?district=Shikarpur
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب گهلو ڳوٺاڻي آبادي جي ڪل آبادي '''3,284''' هئي، جنهن ۾ '''1,617 مرد''' ۽ '''1,667 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
گهلو انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ شامل آهي. شڪارپور تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ ضلعي جا ٻيا تعلقا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[لکي تعلقو|لکي]] ۽ [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور]] آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

روينيو انتظام جي لحاظ کان گهلو جي حيثيت هڪ '''ديهه''' جي آهي. ديهه سنڌ ۾ زمين، زرعي ملڪيت ۽ روينيو انتظام لاءِ استعمال ٿيندڙ روايتي علائقائي يونٽ آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گهلو جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| روينيو يونٽ
| '''ديهه گهلو'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي آدمشماريءَ جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ گهلو جي آبادي '''3,284''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گهلو جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | حصو
|-
| مرد
| 1,617
| 49.24٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 1,667
| 50.76٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''3,284'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 50 وڌيڪ هو. ڳوٺ ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 97 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي سان تعلق ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گهلو کي '''لوڊرا ٽي سي''' جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مردم شماري علائقي ۾ [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]] ۽ [[لوڊرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون ڳوٺاڻيون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | ڪل
|-
| '''گهلو'''
| 1,617
| 1,667
| '''3,284'''
|- style=&quot;background:#fff9f0;&quot;
| [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 3,500
| 3,545
| 7,045
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''لوڊرا ٽي سي، ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن موجب 2023ع ۾ لوڊرا ٽي سي جي لڳ ڀڳ '''19.1 سيڪڙو''' آبادي گهلو ۾ رهندي هئي.

== جاگرافي ==
گهلو اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن جو حصو آهي، جتي آباديون روايتي طور واهن، شاخن، زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻن رستن جي چوڌاري آباد آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ گهلو واقع آهي]]

شڪارپور تعلقي جي سرڪاري روينيو فهرست ۾ گهلو سان گڏ [[لوڊرا]]، [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]، [[سلطان ڪوٽ]]، [[همايون، شڪارپور|همايون]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ ٻيون ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== معيشت ==
گهلو جي چوڌاري علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ضلعي جي زرعي زمينن جو وڏو حصو واهن ۽ آبپاشيءَ جي نظام تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور ضلعي جي ميداني زرعي پٽي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ مختلف موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. مقامي ڳوٺاڻي معيشت ۾ مال پالڻ پڻ زرعي آمدنيءَ سان لاڳاپيل سرگرمي آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ سماج ==
گهلو [[سنڌ]] جي سنڌي ڳالهائيندڙ ڳوٺاڻي علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي، جڏهن تہ ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺ جي نالي سان ملندڙ '''گهلو''' نالو سنڌ ۾ خانداني نالي طور پڻ استعمال ٿئي ٿو، پر صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي ديهه جي نالي جي اصل يا ڪنهن مخصوص قبيلي سان ان جي تاريخي نسبت قائم ڪرڻ لاءِ هن وقت ڪافي معتبر ماخذ موجود ناهن. تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي تاريخي ثبوت کان سواءِ مضمون ۾ شامل ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== شڪارپور تعلقي جون ڀرپاسي واريون ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي فهرست موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل 49 ديهون آهن. گهلو سان گڏ انهن ۾ [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[دوست واهه]]، [[همايون، شڪارپور|همايون]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[جنو، شڪارپور|جنو]]، [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]، [[ڪرن، شڪارپور|ڪرن]]، [[خانواهه، شڪارپور|خانواهه]]، [[لوڊرا]]، [[پير جليل، شڪارپور|پير جليل]]، [[قاضي واهه، شڪارپور|قاضي واهه]] ۽ [[راڄ واهه، شڪارپور|راڄ واهه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ، شڪارپور]]
* [[جهان واھ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:گهلو]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>8l20g6sjfsz29xofj72dil6yon9lix6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411704</id>
      <parentid>411702</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11312" sha1="oyks2jb0ck3ct89tmhg1helqrlk9fjq" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = گھلو
| native_name             =
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Ghaloo
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺ
| image_skyline           = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 3284
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''گهلو''' ({{lang-en|Ghaloo}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي روينيو رڪارڊ تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ گهلو کي تعلقي جي '''49 ديهن''' مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=Taluka Shikarpur
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/map/Taluka.aspx?district=Shikarpur
 |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب گهلو ڳوٺاڻي آبادي جي ڪل آبادي '''3,284''' هئي، جنهن ۾ '''1,617 مرد''' ۽ '''1,667 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
گهلو انتظامي طور [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ شامل آهي. شڪارپور تعلقو [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي؛ ضلعي جا ٻيا تعلقا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين]]، [[لکي تعلقو|لکي]] ۽ [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور]] آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

روينيو انتظام جي لحاظ کان گهلو جي حيثيت هڪ '''ديهه''' جي آهي. ديهه سنڌ ۾ زمين، زرعي ملڪيت ۽ روينيو انتظام لاءِ استعمال ٿيندڙ روايتي علائقائي يونٽ آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گهلو جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dceaf3;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| روينيو يونٽ
| '''ديهه گهلو'''
|}

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي آدمشماريءَ جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري جدول ۾ گهلو جي آبادي '''3,284''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''گهلو جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | حصو
|-
| مرد
| 1,617
| 49.24٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 1,667
| 50.76٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''3,284'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 50 وڌيڪ هو. ڳوٺ ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 97 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي سان تعلق ==
2023ع جي آدمشماريءَ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گهلو کي '''لوڊرا ٽي سي''' جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مردم شماري علائقي ۾ [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]] ۽ [[لوڊرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون ڳوٺاڻيون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f1dfc7;&quot; | ڪل
|-
| '''گهلو'''
| 1,617
| 1,667
| '''3,284'''
|- style=&quot;background:#fff9f0;&quot;
| [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]
| 3,500
| 3,545
| 7,045
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''لوڊرا ٽي سي، ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن موجب 2023ع ۾ لوڊرا ٽي سي جي لڳ ڀڳ '''19.1 سيڪڙو''' آبادي گهلو ۾ رهندي هئي.

== جاگرافي ==
گهلو اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو شڪارپور ضلعي جي زرعي ميدانن جو حصو آهي، جتي آباديون روايتي طور واهن، شاخن، زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻن رستن جي چوڌاري آباد آهن.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|سنڌ ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ گهلو واقع آهي]]

شڪارپور تعلقي جي سرڪاري روينيو فهرست ۾ گهلو سان گڏ [[لوڊرا]]، [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]، [[سلطان ڪوٽ]]، [[همايون، شڪارپور|همايون]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ ٻيون ديهون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== معيشت ==
گهلو جي چوڌاري علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ضلعي جي زرعي زمينن جو وڏو حصو واهن ۽ آبپاشيءَ جي نظام تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شڪارپور ضلعي جي ميداني زرعي پٽي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪمند ۽ مختلف موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. مقامي ڳوٺاڻي معيشت ۾ مال پالڻ پڻ زرعي آمدنيءَ سان لاڳاپيل سرگرمي آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ سماج ==
گهلو [[سنڌ]] جي سنڌي ڳالهائيندڙ ڳوٺاڻي علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي، جڏهن تہ ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڳوٺ جي نالي سان ملندڙ '''گهلو''' نالو سنڌ ۾ خانداني نالي طور پڻ استعمال ٿئي ٿو، پر صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي ديهه جي نالي جي اصل يا ڪنهن مخصوص قبيلي سان ان جي تاريخي نسبت قائم ڪرڻ لاءِ هن وقت ڪافي معتبر ماخذ موجود ناهن. تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي تاريخي ثبوت کان سواءِ مضمون ۾ شامل ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== شڪارپور تعلقي جون ڀرپاسي واريون ديهون ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي فهرست موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل 49 ديهون آهن. گهلو سان گڏ انهن ۾ [[دستي، شڪارپور|دستي]]، [[دوست واهه]]، [[همايون، شڪارپور|همايون]]، [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]]، [[جهان واهه]]، [[جنو، شڪارپور|جنو]]، [[جوڻيجا، شڪارپور|جوڻيجا]]، [[ڪرن، شڪارپور|ڪرن]]، [[خانواهه، شڪارپور|خانواهه]]، [[لوڊرا]]، [[پير جليل، شڪارپور|پير جليل]]، [[قاضي واهه، شڪارپور|قاضي واهه]] ۽ [[راڄ واهه، شڪارپور|راڄ واهه]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ]]، شڪارپور
* [[جهان واھ]]
* [[علي بهار، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:گهلو]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>oyks2jb0ck3ct89tmhg1helqrlk9fjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102690</id>
    <revision>
      <id>411703</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جون رياستون]]</comment>
      <origin>411703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="8844d0e5u7m8vkybbi4cdapzu5rw7bb" xml:space="preserve">[[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جون رياستون]]</text>
      <sha1>8844d0e5u7m8vkybbi4cdapzu5rw7bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وچين دور جون رياستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102691</id>
    <revision>
      <id>411705</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:علائقا ۽ رياستون]]</comment>
      <origin>411705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="d1szx2il4ti48s0tbsq1lyt760ytezr" xml:space="preserve">[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:علائقا ۽ رياستون]]</text>
      <sha1>d1szx2il4ti48s0tbsq1lyt760ytezr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411706</id>
      <parentid>411705</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:علائقا ۽ رياستون]]; added [[Category:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="acc83pj98ms6thxa0ljzvzaymvqedpb" xml:space="preserve">[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]]</text>
      <sha1>acc83pj98ms6thxa0ljzvzaymvqedpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوڻيجا، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102692</id>
    <revision>
      <id>411708</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = جوڻيجا | native_name             = جوڻيجا | native_name_lang        = sd | other_name              = Juneja | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg | image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushp...</comment>
      <origin>411708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12249" sha1="jmtspgmj2gtqxoyhpz4278tfdwppf57" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = جوڻيجا
| native_name             = جوڻيجا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Juneja
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = جوڻيجا
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28.01867|68.64954|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 65
| population_total        = 7045
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جوڻيجا''' ({{lang-en|Juneja}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. هي علائقو مردم شماري جي انتظامي جوڙجڪ موجب '''لوڊرا ٽي سي''' ۾ شامل آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي آبادي '''7,045''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

جوڻيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ هن آباديءَ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.01867° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.64954° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 65 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Juneja Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15139384
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جوڻيجو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>jmtspgmj2gtqxoyhpz4278tfdwppf57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411709</id>
      <parentid>411708</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12249" sha1="barvaf5nh3zttbfa6wzlgixj0njpzob" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = جوڻيجا
| native_name             = جونيجا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Juneja
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = جوڻيجا
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28.01867|68.64954|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 65
| population_total        = 7045
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جوڻيجا''' ({{lang-en|Juneja}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. هي علائقو مردم شماري جي انتظامي جوڙجڪ موجب '''لوڊرا ٽي سي''' ۾ شامل آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي آبادي '''7,045''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

جوڻيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ هن آباديءَ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.01867° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.64954° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 65 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Juneja Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15139384
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جوڻيجو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>barvaf5nh3zttbfa6wzlgixj0njpzob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411710</id>
      <parentid>411709</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12230" sha1="eh49m0q74j22795wfgg0pvyfgrmb2k8" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = جوڻيجا
| native_name             = جونيجا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Juneja
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = جوڻيجا
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28.01867|68.64954|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 65
| population_total        = 7045
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جوڻيجا''' ({{lang-en|Juneja}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. هي علائقو مردم شماري جي انتظامي جوڙجڪ موجب '''لوڊرا ٽي سي''' ۾ شامل آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي آبادي '''7,045''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

جوڻيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ هن آباديءَ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.01867° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.64954° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 65 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Juneja Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15139384
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>eh49m0q74j22795wfgg0pvyfgrmb2k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102693</id>
    <revision>
      <id>411711</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1370ع جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]  [[زمرو:1370ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]]  [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:پندرهين صدي]]  [[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]]  [[زمرو:جارجيا جي تاريخ]]  [[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]]  [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:عراق جي تاريخ]] [[زمرو:1370ع]] زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل...</comment>
      <origin>411711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="itdc1csyn3ot8tfqqogdjw12ai0w556" xml:space="preserve">[[زمرو:1370ع جا قيام]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]

[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]

[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]

[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>itdc1csyn3ot8tfqqogdjw12ai0w556</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411713</id>
      <parentid>411711</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:رياستون ۽ علائقا]]; added [[Category:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>411713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="5tj6kty93lenrw3eggipmmmp79ti37z" xml:space="preserve">[[زمرو:1370ع جا قيام]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]]

[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]

[[زمرو:وچين دور]]
[[زمرو:پندرهين صدي]] 
[[زمرو:آرمينيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:جارجيا جي تاريخ]] 
[[زمرو:آذربائيجان جي تاريخ]] 
[[زمرو:شام جي تاريخ]]
[[زمرو:عراق جي تاريخ]]
[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾]]
[[زمرو:1507ع]]

[[زمرو:هرات جي تاريخ]] 
[[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ جي وچين دور تاريخ]] 
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سمرقند جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:اندرين ايشيا]]
[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]

[[زمرو:جارجيا]]
[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:عراق]]
[[زمرو:سلطنتون]]
[[زمرو:ايران جي تاريخ]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]]
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قفقاز جي تاريخ]]
[[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 
[[زمرو:يوريشيا جي تاريخ]]

[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]]</text>
      <sha1>5tj6kty93lenrw3eggipmmmp79ti37z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411714</id>
      <parentid>411713</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="tppo58ypsfxdksthbwskej90gtq7nee" xml:space="preserve">[[زمرو:1370ع جا قيام]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]]</text>
      <sha1>tppo58ypsfxdksthbwskej90gtq7nee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1370ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102694</id>
    <revision>
      <id>411712</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1370ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>411712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="agm5dogr01qokonu4xewmq39yfzswhm" xml:space="preserve">[[زمرو:1370ع]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>agm5dogr01qokonu4xewmq39yfzswhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪرن شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102695</id>
    <revision>
      <id>411715</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = جوڻيجا | native_name             = جوڻيجا | native_name_lang        = sd | other_name              = Juneja | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg | image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushp...</comment>
      <origin>411715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12232" sha1="cpwf9h6y9riivn1qdbyjg6n5dz6tbdm" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = جوڻيجا
| native_name             = جوڻيجا
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Juneja
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           = Sindh Dist ShikarPur.svg
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = جوڻيجا
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28.01867|68.64954|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| elevation_m             = 65
| population_total        = 7045
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جوڻيجا''' ({{lang-en|Juneja}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. هي علائقو مردم شماري جي انتظامي جوڙجڪ موجب '''لوڊرا ٽي سي''' ۾ شامل آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي آبادي '''7,045''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

جوڻيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ هن آباديءَ جو هنڌ لڳ ڀڳ 28.01867° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.64954° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 65 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Juneja Map - Area - Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15139384
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
*

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>cpwf9h6y9riivn1qdbyjg6n5dz6tbdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411716</id>
      <parentid>411715</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23265" sha1="7543wlgpczd2al9qv07r70k8do9oj68" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ ۽ تاريخي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڪرن شريف
| native_name             = ڪرن
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Karan Sharif
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = ڪرن شريف
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 6797
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڪرن شريف''' ({{lang-en|Karan Sharif}})، جنهن کي سرڪاري مردم شماريءَ جي انگن ۾ '''ڪرن''' (Karan) لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڪرن جي آبادي '''6,797''' هئي، جڏهن تہ ان جي نالي سان قائم '''ڪرن ٽي سي''' جي مجموعي آبادي '''13,128''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ڪرن شريف شڪارپور ضلعي جي پراڻين آبادين مان شمار ٿئي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' شڪارپور ضلعي جي تاريخي ڳوٺن ۽ شهرن جي فهرست ۾ سلطان ڪوٽ، همايون، امروٽ شريف، جاڳڻ ۽ جهان خان سان گڏ '''ڪرن شريف''' جو به ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شڪارپور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڪرن شريف [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ موجب '''ڪرن''' شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur Taluka
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي انتظامي نقشي ۾ پڻ '''KARAN''' کي هڪ مقامي انتظامي يونٽ طور ڏيکاريو ويو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي نقشي جو بنيادي ذريعو سنڌ حڪومت جو بورڊ آف روينيو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |page=11
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ پڻ '''ڪرن شريف''' شڪارپور تعلقي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن شريف جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو ديهه
| ڪرن
|-
| مردم شماري يونٽ
| ڪرن ٽي سي
|}

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] ۾ ڪرن ڳوٺ جي آبادي '''6,797''' درج ڪئي وئي. ان ۾ '''3,382 مرد''' ۽ '''3,415 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | تناسب
|-
| مرد
| 3,382
| 49.76٪
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 3,415
| 50.24٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''6,797'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

سرڪاري مردم شماري موجب ڪرن ۾ 18 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جو تعداد '''4,748'''، 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''3,374''' ۽ 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''325''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== ڪرن ٽي سي ==
2023ع جي آدمشماري ۾ '''ڪرن ٽي سي''' جي مجموعي آبادي '''13,128''' هئي، جنهن ۾ 6,544 مرد ۽ 6,584 عورتون شامل هيون. ٽي سي ۾ دڙو سونو، ڪاڪيپوٽا ۽ ڪرن نالي ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون درج آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | ڪل
|-
| [[دڙو سونو]]
| 1,721
| 1,810
| 3,531
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور|ڪاڪيپوٽا]]
| 1,441
| 1,359
| 2,800
|-
| '''ڪرن'''
| 3,382
| 3,415
| '''6,797'''
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪرن ٽي سي'''
| '''6,544'''
| '''6,584'''
| '''13,128'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن موجب ڪرن پاڻ ٽي سي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''51.8٪''' حصو رکي ٿو.

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي مردم شماري موجب ڪرن ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''44.5٪''' هئي. مردن جي شرحِ خواندگي '''54.9٪''' ۽ عورتن جي '''33.6٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:65%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڪرن ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 54.9٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 33.6٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''44.5٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ان حساب سان مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ '''21.3 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو. ڪرن ٽي سي جي مجموعي شرحِ خواندگي 27.1٪ هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ ڪرن ڳوٺ جي شرح وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

سرڪاري آدمشماري ۾ ڪرن لاءِ تعليمي حاصلات بابت پڻ انگ ڏنا ويا آهن: 521 مرد ۽ 385 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ، 400 مرد ۽ 134 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 173 مرد ۽ 35 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي سرڪاري انگن موجب ڪرن جي 6,797 رهواسين مان '''6,767 مسلمان''' هئا، جڏهن تہ '''30''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:58%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام|مسلمان]]
| 6,767
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا
| 30
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''6,797'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== صحت ۽ سماجي سهولتون ==
سنڌ جي پاپوليشن ويلفيئر کاتي جي ضلعي رڪارڊ ۾ '''Village Karan Near Main Road''' تي هڪ '''فيملي ويلفيئر سينٽر''' درج ٿيل آهي. اهڙا مرڪز خانداني منصوبابندي ۽ ماءُ ۽ ٻار سان لاڳاپيل بنيادي آباديءَ جي ڀلائي جون خدمتون مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Welfare Department Sindh – District Shikarpur
 |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s...
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي دائرو ==
ڪرن شريف ۾ سنڌ پوليس جو '''ڪرن شريف پوليس ٿاڻو''' قائم آهي. [[سنڌ پوليس]] جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ ''PS Karan Sharif'' الڳ پوليس اسٽيشن طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhPolice&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[سنڌ جي ضلعي عدالتون|شڪارپور جي ضلعي عدالتن]] جي انتظامي ورهاست موجب ڪرن شريف پوليس ٿاڻي سان لاڳاپيل فوجداري معاملن لاءِ مقرر عدالتي دائرو پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District and Sessions Court Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ۽ معيشت ==
ڪرن شريف اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني خطي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جو ڳوٺاڻو علائقو بنيادي طور آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقو آهي. ڪرن جي چوڌاري به ڳوٺاڻيون آباديون ۽ زرعي زمينون موجود آهن.

شڪارپور ضلعي جي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ پلان موجب ضلعي جي معيشت جو اهم بنياد زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون آهن، جڏهن تہ ٻوڏ، ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ جهڙا قدرتي خطرا ڳوٺاڻن آبادين ۽ زرعي معيشت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
سرڪاري مردم شماري ۽ روينيو رڪارڊ ۾ آبادي ۽ ديهه جو نالو '''ڪرن''' (Karan) ملي ٿو، جڏهن تہ سنڌي ادبي ۽ مقامي استعمال ۾ '''ڪرن شريف''' پڻ رائج آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''شريف'' جو اضافو سنڌ جي ڪيترين آبادين جي نالن ۾ مذهبي يا روحاني وابستگيءَ جي نشاندهي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر دستياب معتبر ماخذن مان ڪرن جي نالي سان ''شريف'' جي مخصوص تاريخي سبب يا ان کي ڪنهن خاص بزرگ سان منسوب ڪرڻ جي قابلِ تصديق تفصيل نه ملي آهي. تنهنڪري اهڙي نسبت کي معتبر تاريخي ماخذ ملڻ کان سواءِ مضمون ۾ حقيقت طور شامل ڪرڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[دڙو سونو]]
* [[ڪاڪيپوٽا، شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
* [[جاڳڻ]]
* [[جهان واھ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڪرن شريف]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]

== انتظامي حيثيت ==
جوڻيجا [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. شڪارپور تعلقو [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو حصو آهي.

2023ع جي سرڪاري مردم شماريءَ ۾ جوڻيجا کي '''لوڊرا ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي. لوڊرا ٽي سي ۾ ٽي وڏيون ڳوٺاڻيون آباديون '''گهلو، جوڻيجا ۽ لوڊرا''' درج ٿيل آهن، جن جي گڏيل آبادي 17,157 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#dbeaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f5f9fc;&quot;
| مردم شماري سرڪل
| لوڊرا ٽي سي
|-
| روينيو حيثيت
| [[ديهه]]
|}

== جاگرافي ==
جوڻيجا شڪارپور تعلقي جي اتر سنڌ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع آبپاشي واري ميدان جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون، زرعي زمينون ۽ واهن جو نظام جاگرافيءَ جون نمايان خاصيتون آهن.

[[File:Sindh Dist ShikarPur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ جوڻيجا واقع آهي]]

جاگرافيائي نقشن موجب [[سلطان ڪوٽ]] جوڻيجا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ [[شڪارپور]] شهر پڻ ويجهن وڏن شهري مرڪزن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

جوڻيجا جي ڀرپاسي ۾ زيارت ٻڍل فقير، جمن خان ۽ محمد حيات جوڻيجو نالي آباديون پڻ نقشن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جوڻيجا جي ڪل آبادي '''7,045''' هئي، جنهن ۾ '''3,500 مرد''' ۽ '''3,545 عورتون''' شامل هيون. سرڪاري انگن موجب عورتن جو تعداد مردن کان 45 وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#dce9dc;&quot; | سيڪڙو
|-
| مرد
| 3,500
| 49.68٪
|- style=&quot;background:#f4f8f4;&quot;
| عورتون
| 3,545
| 50.32٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,045'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

2023ع ۾ جوڻيجا جي 4,559 رهواسين جي عمر 18 سال يا ان کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ 3,060 ماڻهو 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ۽ 304 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== لوڊرا ٽي سي ==
جوڻيجا جي مردم شماري واري علائقي، لوڊرا ٽي سي، جي 2023ع ۾ ڪل آبادي '''17,157''' هئي. ان مان جوڻيجا 7,045 رهواسين سان ٽي سي جي سڀ کان وڏي درج ٿيل ڳوٺاڻي آبادي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لوڊرا ٽي سي جون آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ڪل آبادي
! style=&quot;background:#f0dfc5;&quot; | ٽي سي ۾ حصو
|-
| [[گهلو، شڪارپور|گهلو]]
| 1,617
| 1,667
| 3,284
| 19.14٪
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| '''جوڻيجا'''
| 3,500
| 3,545
| '''7,045'''
| '''41.06٪'''
|-
| [[لوڊرا]]
| 3,381
| 3,447
| 6,828
| 39.80٪
|- style=&quot;background:#ead7bc; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''8,498'''
| '''8,659'''
| '''17,157'''
| '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي آدمشماري موجب جوڻيجا ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''شرحِ خواندگي 34.7٪''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.8٪''' ۽ عورتن ۾ '''25.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#684b78; color:white; font-size:115%;&quot; | '''جوڻيجا ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرحِ خواندگي
|-
| مرد
| 43.8٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 25.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''34.7٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردن ۽ عورتن جي شرحِ خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''18.1 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو، جيڪو ڳوٺاڻي تعليم ۾ صنفي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

آدمشماريءَ جي تعليمي حاصلات واري انگن موجب 392 مردن ۽ 159 عورتن وٽ پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم، 153 مردن ۽ 17 عورتن وٽ ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم، جڏهن تہ 36 مردن ۽ 4 عورتن وٽ ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب جوڻيجا جي 7,045 رهواسين مان '''6,995''' مسلمان هئا، جڏهن تہ '''50''' رهواسي ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| مسلمان
| 6,995
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيا مذهب
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''7,045'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
جوڻيجا جو ماحول بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي نوعيت جو آهي. شڪارپور تعلقي جو وڏو حصو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميدان ۾ اچي ٿو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ ڳوٺاڻي معيشت جون روايتي سرگرميون آهن.

جوڻيجا جي مقامي معيشت بابت الڳ تفصيلي سرڪاري انگ اکر محدود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص فصل، صنعت، زمينداري خاندان يا روزگار جي تناسب بابت غيرحوالو دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== نالو ==
'''جوڻيجا''' نالو سنڌ ۾ مشهور [[جوڻيجو|جوڻيجا/جوڻيجو]] نالي سان هڪجهڙائي رکي ٿو. تنهن هوندي به دستياب مردم شماري ۽ جاگرافيائي ماخذ آباديءَ جي نالي جي تاريخي بنياد بابت وضاحت نٿا ڪن. ان ڪري صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي هن ديهه جو قيام ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ماخذ گهربل آهن.

ساڳئي نالي يا جوڻيجا نالي سان [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۽ سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ به ڪيتريون آباديون موجود آهن؛ تنهنڪري هن مضمون جو موضوع خاص طور '''شڪارپور تعلقي جي لوڊرا ٽي سي وارو جوڻيجا''' آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[همايون شريف]]
*

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:جوڻيجا، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>7543wlgpczd2al9qv07r70k8do9oj68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102696</id>
    <revision>
      <id>411717</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>411717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="568ul6uq9u3elk05k8nbxpi4pbuxeas" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>568ul6uq9u3elk05k8nbxpi4pbuxeas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411719</id>
      <parentid>411717</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="sg4omcmm7b76jr7vif91yovm9yzxq27" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع]]
[[زمرو:خاتما بلحاظ سال]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>sg4omcmm7b76jr7vif91yovm9yzxq27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا ۾ 1507ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102697</id>
    <revision>
      <id>411718</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1507ع]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="7e1stuusb577zcy2p7mkkvxib1skgb6" xml:space="preserve">[[زمرو:1507ع]]
[[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]]</text>
      <sha1>7e1stuusb577zcy2p7mkkvxib1skgb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هرات جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102698</id>
    <revision>
      <id>411720</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هرات]]  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="kzqlkk2nw0u0uwxtyf7tz6folg559xi" xml:space="preserve">[[زمرو:هرات]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>kzqlkk2nw0u0uwxtyf7tz6folg559xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مريد سيٺار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102699</id>
    <revision>
      <id>411721</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = مريد سيٺار | native_name             = مُرِيدُ سِيٺارُ | native_name_lang        = sd | other_name              = Murid Sethar | settlement_type         = [[ڳوٺ]] | image_skyline           = | image_caption           = | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label           =...</comment>
      <origin>411721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18578" sha1="84a3crobvoffanvb6ee01r17qjo5my8" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = مريد سيٺار
| native_name             = مُرِيدُ سِيٺارُ
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Murid Sethar
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = مريد سيٺار
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 4662
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''مريد سيٺار''' ({{lang-en|Murid Sethar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، روينيو ديهه ۽ مقامي انتظامي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مريد سيٺار جي آبادي '''4,662''' هئي، جنهن ۾ 2,337 مرد ۽ 2,325 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] جي آن لائين سنڌي لغتن ۾ پڻ ''مريد سيٺار'' کي اسم خاص طور درج ڪندي ان جي وضاحت '''تعلقي شڪارپور ۾ هڪ ديهه جو نالو''' ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;&gt;{{cite web
 |title=مريد سيٺار
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
مريد سيٺار [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. بورڊ آف روينيو، سنڌ جي بنياد تي تيار ڪيل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ مريد سيٺار 49 ديهن مان هڪ طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مريد سيٺار نالي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] پڻ قائم آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ ان کي '''UC No. 09 Mureed Sethar''' طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Local Government Election Results – Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل کي چار وارڊن ۾ ورهايو ويو هو ۽ مريد سيٺار، الله بخش، ڪمال خان ۽ قادر بخش سميت مختلف ڳوٺ ان جي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مريد سيٺار جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو ديهه
| مريد سيٺار
|-
| مقامي انتظام
| مريد سيٺار يونين ڪائونسل
|}

== جاگرافي ==
مريد سيٺار اتر سنڌ جي شڪارپور واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. آباديءَ جي چوڌاري شڪارپور تعلقي جون ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون ۽ زرعي زمينون آهن.

جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ڳوٺ جو نالو ''Murid Sithar'' جي متبادل هِجي سان پڻ ملي ٿو. ان جي ڀرپاسي الله آباد، حاجي خواستي، نيو لالي، سومرا جامڙا، هبل سيٺار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Maps, Weather, and Airports for Murid Sithar, Pakistan
 |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Murid_Sithar.html
 |website=Falling Rain
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي هڪ سرڪاري منصوبي جي دستاويز ۾ پڻ '''Mureed Sethar''' کي شڪارپور تعلقي ۽ شڪارپور ضلعي جي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Land Acquisition and Resettlement Monitoring Report
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545409876.pdf
 |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مريد سيٺار جي ڪل آبادي '''4,662''' هئي. آباديءَ ۾ مردن ۽ عورتن جو انگ تقريباً برابر هو: 2,337 مرد ۽ 2,325 عورتون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مريد سيٺار جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | تناسب
|-
| مرد
| 2,337
| 50.13٪
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 2,325
| 49.87٪
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''4,662'''
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''100٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماري موجب ڳوٺ ۾ 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي 2,863 هئي، جڏهن تہ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد 2,063 هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== گهر ۽ رهائش ==
2023ع جي آدمشماري جي رهائشي انگن موجب مريد سيٺار ۾ '''713 گهر''' درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''6.5 فرد في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري جدول موجب 713 رهائشي يونٽن مان 98 پڪا، 4 نيم پڪا ۽ 611 ڪچا گهر درج ڪيا ويا، جنهن مان آباديءَ جي ڳوٺاڻي رهائشي بناوٽ جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خواندگي ==
2023ع جي مردم شماري موجب مريد سيٺار ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''47.0٪''' هئي. مردن جي شرحِ خواندگي '''69.3٪''' ۽ عورتن جي '''23.7٪''' درج ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''مريد سيٺار ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 69.3٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 23.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''47.0٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

انهن انگن موجب مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ '''45.6 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو.

مردم شماري ۾ تعليمي حاصلات بابت پڻ تفصيلي انگ ڏنا ويا آهن. مريد سيٺار ۾ 647 مرد ۽ 193 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم يافته، 210 مرد ۽ 20 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 57 مرد ۽ 4 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== تعليمي ادارا ===
سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مريد سيٺار''' درج ٿيل آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''414040252''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur Education Budget
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ پڻ ساڳيو اسڪول '''GBPS Mureed Sethar''' جي نالي سان درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=PSTs District Shikarpur
 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/85009%20%20PSTs%20District%20Shikarpur%28%20228%29.PDF
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعليمي منصوبن جي هڪ ٻئي رڪارڊ ۾ مريد سيٺار ۾ ڇوڪرين جي پرائمري اسڪول جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ڳوٺ ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Schools in Shikarpur – ECE and L4A
 |url=https://www.itacec.org/itadc/document/learning_resources/progress_reports/Narrative%20Interim%20Report%20Jan-Dec%202014.pdf
 |publisher=Idara-e-Taleem-o-Aagahi
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب مريد سيٺار جي 4,662 رهواسين مان '''4,612 مسلمان''' هئا، جڏهن تہ '''50''' ماڻهو ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:58%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''مريد سيٺار جي مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام|مسلمان]]
| 4,612
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيون مذهبي برادريون
| 50
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''4,662'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== سماجي ۽ ادبي پسمنظر ==
مريد سيٺار جو نالو شڪارپور جي ادبي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌي ٻاراڻي ادب جي قلمڪار '''[[عبدالجبار عبد سومرو]]''' جو جنم 20 ڊسمبر 1960ع تي مريد سيٺار ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي پرائمري تعليم پڻ ڳوٺ مان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;AbdulJabbar&quot;&gt;{{cite web
 |title=عبدالجبار عبد سومرو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالجبار%20عبد%20سومرو
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادب جي تحقيق ۾ پڻ عبدالجبار عبد جي جنم ڀومي مريد سيٺار ڄاڻائي وئي آهي ۽ کيس سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ نثر ۽ نظم ٻنهي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ قلمڪار طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادب ۾ ٻارن جي ادب جو تحقيقي مطالعو
 |url=https://sd.usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_saba-thesis_1741669870_.pdf
 |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

مريد سيٺار سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''عبداللطيف ”لطيف“ سومري''' جي جنم ڀومي پڻ آهي، جيڪو 3 اپريل 1954ع تي هن ڳوٺ ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عبداللطيف لطيف سومرو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58487
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

ليکڪ ۽ سفرناما نگار '''آفتاب احمد ”آفتاب“ سومرو''' پڻ 11 آڪٽوبر 1956ع تي مريد سيٺار ۾ ڄائو. هن سوشيالاجي ۽ انگريزيءَ ۾ ايم اي ۽ ايل ايل بي ڪئي ۽ بعد ۾ تدريس ۽ [[نيشنل بوڪ فائونڊيشن]] سان لاڳاپيل عهدن تي ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=آفتاب سومرو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/author/681
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== جانڻ فقير ===
مريد سيٺار سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي شخصيت '''مولوي جان محمد سومرو، المعروف جانڻ فقير''' هو، جنهن جو جنم لڳ ڀڳ 1910ع ۾ مريد سيٺار ۾ ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=جانڻ فقير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/search.php?content=&amp;pn=194
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== زمين ۽ روينيو رڪارڊ ==
مريد سيٺار جي ديهه واري حيثيت تاريخي روينيو رڪارڊ ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ شڪارپور سان لاڳاپيل هڪ زميني تڪرار جي فيصلي ۾ '''Survey No. 61/2، Deh Mureed Sethar، Taluka Shikarpur''' جو واضح ذڪر موجود آهي. ڪيس ۾ زمين جي مالڪي، قبضي ۽ روينيو رڪارڊ ۾ داخلا بابت تڪرار هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Civil Revision Application – Deh Mureed Sethar, Taluka Shikarpur
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTMyNTk0
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو عدالتي حوالو پڻ تصديق ڪري ٿو تہ مريد سيٺار صرف ڳوٺ جو نالو نه، پر شڪارپور تعلقي جي باقاعده روينيو ديهه پڻ آهي.

== معيشت ==
مريد سيٺار جو ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي ميداني ۽ آبپاشيءَ تي ٻڌل زرعي پٽيءَ جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مال پالڻ روايتي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن.

نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي زمين ۽ آبادڪاريءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ ۾ مريد سيٺار وٽ رستي جي حقِ گذر واري ايراضيءَ جي ڀرسان زرعي زمين جو ذڪر پڻ اچي ٿو، جيڪو آباديءَ جي چوڌاري زرعي زمين جي استعمال جي سرڪاري دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NHA&quot;/&gt;

== چونڊ ۽ مڪاني حڪومت ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊن جي رڪارڊ موجب مريد سيٺار هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور چونڊ عمل ۾ شامل رهيو آهي. سرڪاري نتيجن ۾ يونين ڪائونسل جا جنرل ميمبر، چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ ضلعي ڪائونسل ميمبر جا عهدا درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

چونڊ انتظام جي ٻين دستاويزن ۾ مريد سيٺار جي نالي سان پولنگ علائقو پڻ ملي ٿو. ڳوٺ جي سرڪاري پرائمري اسڪول کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪرڻ جا رڪارڊ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Polling Scheme – Shikarpur
 |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[لاليون نئين]]
* [[لاليون پراڻي]]
* [[ڦلپوٽا، شڪارپور]]
* [[ڪرن شريف]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[گھلو، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ]
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:مريد سيٺار]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>84a3crobvoffanvb6ee01r17qjo5my8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سمرقند جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102700</id>
    <revision>
      <id>411722</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سمرقند]] [[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>411722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="d7kdzxoeb0v4i59bnu5r0vcly3l7kvs" xml:space="preserve">[[زمرو:سمرقند]]
[[زمرو:ازبڪستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>d7kdzxoeb0v4i59bnu5r0vcly3l7kvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاليون نئين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102701</id>
    <revision>
      <id>411723</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = لاليون نئين | native_name             = نئون لاليون | native_name_lang        = sd | other_name              = New Laliyon | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg...</comment>
      <origin>411723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8836" sha1="9gbc23ryb6ln1cu1a7mxwjt6c69hr1z" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = لاليون نئين
| native_name             = نئون لاليون
| native_name_lang        = sd
| other_name              = New Laliyon
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = لاليون نئين
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''لاليون نئين''' ({{lang-en|New Laliyon}})، جنهن کي '''نئون لاليون''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. سنڌ جي روينيو انتظامي فهرستن ۾ لاليون نئين کي شڪارپور تعلقي جي ديهن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي ترقياتي رڪارڊن ۾ پڻ هن آبادي جو نالو '''Village New Laliyon''' جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. 2023–24ع جي سرڪاري مانيٽرنگ رپورٽ ۾ لاليون نئين کان مگسي ڳوٺ تائين پڪي رستي جي تعمير کي ٻهراڙيءَ جي ترقي واري منصوبي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MEC2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2023–24
 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2023-24.pdf
 |publisher=Monitoring &amp; Evaluation Cell, Planning &amp; Development Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
لاليون نئين [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي ڳوٺاڻي روينيو جوڙجڪ جو حصو آهي. روينيو نظام ۾ ''ديهه'' زمين، زرعي رڪارڊ ۽ حدبنديءَ جي بنيادي ڳوٺاڻي اڪائي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لاليون نئين جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو اڪائي
| ديهه لاليون نئين
|}

== جاگرافي ==
لاليون نئين اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ جي ميداني حصي ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جو هي علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. آبپاشي واهن ۽ ڳوٺاڻن رابطا رستن هن خطي جي آبادڪاري ۽ زراعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

[[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|left|[[سنڌ]] جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]]]

سنڌ حڪومت جي 2023–24ع واري ترقياتي رپورٽ ۾ '''لاليون نئين کان مگسي ڳوٺ''' تائين روڊ جو ذڪر ظاهر ڪري ٿو تہ لاليون نئين ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين سان مقامي روڊ نيٽ ورڪ وسيلي ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;MEC2024&quot;/&gt;

== رستا ۽ ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري شعبي هيٺ هڪ گڏيل رٿ درج ڪئي وئي، جنهن ۾:

* شيدو خان روڊ کان لوڊرا روڊ ۽ پيارو ڳوٺ کان نائڪ محمد بروهي تائين پڪو رستو؛ ۽
* '''لاليون نئين کان مگسي ڳوٺ تائين رستي جي تعمير'''

شامل هئا. منصوبي جي مجموعي تخميني لاڳت '''24.700 ملين رپيا''' ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;MEC2024&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#456b45; color:white; font-size:115%;&quot; | '''لاليون نئين سان لاڳاپيل ترقياتي رٿ'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | رٿ
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | رپورٽ
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | گڏيل تخميني لاڳت
|-
| لاليون نئين کان مگسي ڳوٺ تائين پڪي رستي جي تعمير
| ٻهراڙيءَ جي ترقي
| 2023–24ع
| 24.700 ملين رپيا
|}
&lt;ref name=&quot;MEC2024&quot;/&gt;

هي رستو مقامي آبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ، زرعي پيداوار جي آمدرفت ۽ تعلقي جي وڏن رستن تائين پهچ بهتر ڪرڻ واري ٻهراڙيءَ جي بنيادي ڍانچي جو حصو آهي.

== معيشت ==
لاليون نئين جو سماجي ۽ معاشي ماحول شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻين آبادين وانگر بنيادي طور زرعي نوعيت جو آهي. [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک اهم زرعي سرگرمين ۾ شامل آهي، جڏهن تہ مال پالڻ پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهي.


== تعليم ==
شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو نيٽ ورڪ موجود آهي، پر لاليون نئين سان سڌيءَ طرح ڳنڍيل ڪنهن مخصوص اسڪول جو موجوده نالو، سيمس ڪوڊ ۽ داخلا جا انگ معتبر سرڪاري ماخذ مان پڪ سان نه ملي سگهيا آهن. انهيءَ ڪري غيرتصديق ٿيل اسڪولن جا نالا شامل نه ڪيا ويا آهن.

== نالو ==
''لاليون نئين'' جو مطلب نالي جي بناوت مان '''نئين لاليون''' يا ''New Laliyon'' ٿئي ٿو، ۽ سنڌ حڪومت جي انگريزي سرڪاري ترقياتي دستاويز ۾ به ڳوٺ جو نالو '''Village New Laliyon''' لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;MEC2024&quot;/&gt;

بهرحال، ''لاليون'' نالي جي لغوي يا تاريخي اصل، آباديءَ جي قيام جو سال، يا ''نئين'' جو اضافو ڪنهن پراڻي لاليون آباديءَ کان ڌار ڪرڻ لاءِ ڪڏهن شروع ٿيو، ان بابت هن وقت دستياب معتبر تاريخي ماخذ ڪافي ناهن. ان ڪري ان بابت اندازي واري روايت مضمون ۾ شامل نه ڪئي وئي آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[لوڊرا]]
* [[گھلو، شڪارپور]]
* [[جوڻيجا، شڪارپور]]
* [[مريد سيٺار]]
* [[ڪرن شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://mecsindh.gov.pk/ سنڌ حڪومت، مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:لاليون نئين]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>9gbc23ryb6ln1cu1a7mxwjt6c69hr1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاهل، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102702</id>
    <revision>
      <id>411724</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}  {{Infobox settlement | name                    = شاھل | native_name             = شاھل سڌايو | native_name_lang        = sd | other_name              = Shahal Sadhayo | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ [[ڳوٺ]] | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | map_caption...</comment>
      <origin>411724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16313" sha1="t6f3ghs9xhw5s0934q38uy2qaguvgs6" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}}

{{Infobox settlement
| name                    = شاھل
| native_name             = شاھل سڌايو
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Shahal Sadhayo
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ [[ڳوٺ]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = شاھل
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| population_total        = 4172
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''شاھل''' ({{lang-en|Shahal}})، جنهن کي '''شاھل سڌايو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شاھل جي آبادي '''4,172''' هئي، جنهن ۾ '''2,207 مرد''' ۽ '''1,965 عورتون''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي ديهن جي انتظامي فهرست ۾ پڻ '''Shahal''' کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ، چونڊ رڪارڊ ۽ مقامي خبرن ۾ هن آباديءَ جو نالو گهڻو ڪري '''شاھل سڌايو''' جي صورت ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEL&quot;&gt;{{cite web
 |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
شاھل شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. سنڌ جي سرڪاري روينيو فهرست تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ شاھل کي الڳ ديهه طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شاھل جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو اڪائي
| ديهه شاھل
|}

== شاھل ٽي سي ==
2023ع جي مردم شماريءَ ۾ '''شاھل ٽي سي''' نالي هڪ وڏي ڳوٺاڻي مردم شماري اڪائي پڻ درج ٿيل آهي، جنهن جي مجموعي آبادي '''17,594''' هئي. ان ۾ 9,064 مرد ۽ 8,530 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

اهو انگ شاھل ڳوٺ جي 4,172 آبادي کان الڳ آهي. شاھل ٽي سي ۾ شاھل کان سواءِ ٻين آبادين کي پڻ شامل ڪيو ويو آهي، جن ۾ '''ٻيلو عبدل/عبدل''' ۽ '''چوڊيو جاگير''' جهڙيون آباديون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شاھل ٽي سي جون ڪجهه آباديون، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f1dfc5;&quot; | ڪل آبادي
|-
| [[ٻيلو عبدل|ٻيلو عبدل / عبدل]]
| 7,144
|- style=&quot;background:#fff8ed;&quot;
| [[چوڊيو جاگير]]
| 3,047
|-
| '''شاھل'''
| '''4,172'''
|-
! style=&quot;background:#ead7bc;&quot; | '''شاھل ٽي سي جو مجموعو'''
! style=&quot;background:#ead7bc;&quot; | '''17,594'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماري موجب شاھل جي آبادي 4,172 هئي. ان ۾ 2,207 مرد ۽ 1,965 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شاھل جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
|-
| مرد
| 2,207
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 1,965
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''4,172'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي مردم شماري موجب شاھل ۾ 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جو تعداد '''2,272''' ۽ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''1,581''' هو، جڏهن تہ 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''137''' درج ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي مردم شماري موجب شاھل جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''17.3٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''26.3٪''' ۽ عورتن ۾ '''7.7٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شاھل ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 26.3٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 7.7٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''17.3٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مردم شماري ۾ تعليمي حاصلات بابت پڻ انگ درج ٿيل آهن. شاھل ۾ 133 مرد ۽ 33 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون؛ 92 مرد ۽ 2 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 42 مرد ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم يافته درج ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

=== سرڪاري اسڪول ===
شاھل سڌايو ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاھل سڌايو''' قائم آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ موجب اسڪول جو '''سيمس ڪوڊ 414040264''' آهي ۽ اهو شڪارپور تعلقي ۾ واقع سرڪاري پرائمري اسڪول آهي.&lt;ref name=&quot;SEL&quot;/&gt;

[[ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ]] جي تعليمي فهرست ۾ ساڳئي اسڪول کي '''GBPS - Shahal Sadhayo''' طور درج ڪيو ويو آهي. فهرست مطابق اسڪول سنڌي ميڊيم ۽ گڏيل داخلا وارو پرائمري ادارو هو.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=Class I-II List for Schools – Annexure I
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تعليمي رڪارڊ جي هڪ فهرست ۾ هن اسڪول لاءِ 107 شاگردن ۽ 35 شاگردياڻين جو انگ پڻ درج آهي؛ اهي انگ مخصوص رپورٽنگ دور سان لاڳاپيل آهن ۽ موجوده داخلا طور نه پڙهڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;/&gt;

== مذهب ==
2023ع جي مردم شماري موجب شاھل جي 4,172 رهواسين مان '''4,163 مسلمان''' ۽ '''9''' ماڻهو ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:58%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#486b6b; color:white;&quot; | '''شاھل ۾ مذهبي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dce8e8;&quot; | آبادي
|-
| [[اسلام|مسلمان]]
| 4,163
|- style=&quot;background:#f4f8f8;&quot;
| ٻيون مذهبي برادريون
| 9
|-
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#d3e3e3;&quot; | '''4,172'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== مڪاني حڪومت ==
2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ شڪارپور ضلعي اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 5 شاھل''' قائم هئي. چونڊ نتيجن موجب '''شاهده علي سڌايو'''{{efn|انگريزي چونڊ رڪارڊ ۾ نالو ''Shahid Ali Sadhayo'' لکيل آهي.}} چيئرمين ۽ '''نادر''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا؛ ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان ڄاڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;PakVoter2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur
 |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf
 |publisher=PakVoter
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي نتيجي ۾ يونين ڪائونسل جي وارڊن سان علي آباد چانڊيو، چوهر خان ڀرچونڊ، عطار جي وانڍ، چوڊيو سڌايو ۽ عبدل جهڙين آبادين جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;PakVoter2015&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7b4b94; color:white;&quot; | '''يونين ڪائونسل شاھل، 2015ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | چونڊيل نمائندو
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | جماعت
|-
| چيئرمين
| شاهد علي سڌايو
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| وائيس چيئرمين
| نادر
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
|}
&lt;ref name=&quot;PakVoter2015&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخ ==
2002ع جي صوبائي تڪبندين جي سرڪاري گزيٽ ۾ '''شاھل ٽي سي''' کي شڪارپور تعلقي جي سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو هو. ان وقت شاھل ۽ همايون وارا ٽي سي '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ECP2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies, Sindh Province, 2002
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |date=28 June 2002
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هي پراڻو انتظامي رڪارڊ شاھل جي مردم شماري ۽ روينيو سطح تي الڳ انتظامي سڃاڻپ جي تاريخي موجودگي پڻ ڏيکاري ٿو.

== جاگرافي ۽ معيشت ==
شاھل اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتان جي ڀرپاسي جي زمينن ۾ زراعت اهم معاشي سرگرمي آهي.

ڊسمبر 2019ع ۾ ماڪڙ جي هڪ وڏي حملي دوران شاھل سڌايو جي فصلن کي پڻ نقصان پهتو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب شڪارپور ضلعي ۾ ماڪڙ جا ڪٽڪ ميان صاحب، جاڳڻ، فتحپور، همايون، '''شاھل سڌايو'''، رحيم آباد، پير بخش شجراع ۽ سلطان ڪوٽ سميت ڪيترن ڳوٺن ۽ يونين ڪائونسلن جي ربيع فصلن ۽ وڻن تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnLocust&quot;&gt;{{cite news
 |title=Locusts ravage crops in Shikarpur, Mirpurkhas
 |url=https://www.dawn.com/news/1520505
 |work=[[ڊان]]
 |date=5 December 2019
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان واقعي مان علائقي جي زرعي نوعيت ۽ مقامي معيشت جي فصلن تي دارومدار جو پڻ اندازو ٿئي ٿو.

== سماجي تاريخ ==
برطانوي دور جي شڪارپور تعلقي سان لاڳاپيل مقامي تاريخي رڪارڊن ۾ شاھل جو نالو پڻ ملي ٿو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ پاران گڏ ڪيل برطانوي دور جي مقامي معززن ۽ درٻارين جي فهرست ۾ '''بهادر خان حيدر خان سڌايو''' کي شاھل سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Justice of Peace – Shikarpur Taluka
 |url=https://drpathan.com/justice-of-pace/
 |website=Dr Pathan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ ''شاھل'' نالو گهٽ ۾ گهٽ نوآبادياتي دور جي انتظامي ۽ مقامي سماجي رڪارڊ ۾ موجود هو، البت ڳوٺ جي قيام جي صحيح تاريخ يا باني بابت قابلِ اعتماد تاريخي ثبوت دستياب نه آهن.

== نالو ==
سرڪاري روينيو ۽ آدمشماري رڪارڊ ۾ نالو مختصر صورت ۾ '''شاھل''' (Shahal) لکيل آهي، جڏهن تہ اسڪول، چونڊ ۽ اخباري ذريعن ۾ آبادي کي '''شاھل سڌايو''' (Shahal Sadhayo) پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnLocust&quot;/&gt;

''سڌايو'' جو اضافو مقامي آباديءَ يا برادري سان نسبت طور استعمال ٿيندو نظر اچي ٿو، پر دستياب معتبر ماخذن مان هن نالي جي اصل يا شاھل جي ڪنهن مخصوص تاريخي شخص سان نسبت جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[همايون شريف]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[جاڳڻ]]
* [[لوڊرا]]
* [[مريد سيٺار]]
* [[ڪرن شريف]]
* [[چوڊيو جاگير]]
* [[ٻيلو عبدل]]

== حوالا ==
{{Notelist}}
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:شاھل]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>t6f3ghs9xhw5s0934q38uy2qaguvgs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڇي، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102703</id>
    <revision>
      <id>411725</id>
      <timestamp>2026-09-12T22:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}  {{Infobox settlement | name                    = ماڇي | native_name             = ماڇي | native_name_lang        = sd | other_name              = Machhi | settlement_type         = [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline           = | image_caption           = | image_map               = Pakistan - S...</comment>
      <origin>411725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15777" sha1="rgsxm55tkga9517lvud2xczduanmau9" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = ماڇي
| native_name             = ماڇي
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Machhi
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = ماڇي
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = ماڇي
| population_total        = 7394
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_note         = آدمشماريءَ ۾ &quot;ماڇي/ٻيلو ماڇي&quot; گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ماڇي''' ({{lang-en|Machi}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديھ]] ۽ مقامي حڪومت جي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ ماڇي کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري تفصيلي ڳوٺاڻي آدمشماريءَ ۾ '''ماڇي/ٻيلو ماڇي''' (MACHHI/BELO MACHI) گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي طور درج آهي، جنهن جي ڪل آبادي '''7,394''' هئي. ان ۾ 3,663 مرد، 3,730 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مقامي حڪومت جي موجوده جوڙجڪ ۾ پڻ ماڇي کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت حاصل آهي. حڪومت سنڌ جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي جي ضلعي ڪائونسل اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 9 ماڇي''' قائم آهي.&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification – Names of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ماڇي، شڪارپور تعلقي جي روينيو ۽ بلدياتي ٻنهي نظامن ۾ سڃاڻپ رکي ٿي. روينيو لحاظ کان اها تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي، جڏهن تہ بلدياتي لحاظ کان ان جي نالي سان هڪ يونين ڪائونسل پڻ قائم آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ماڇي جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو اڪائي
| ديھ ماڇي
|-
| بلدياتي اڪائي
| يونين ڪائونسل ماڇي
|}

== ديهه ۽ ٻيلو ماڇي ==
شڪارپور تعلقي جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ '''ماڇي''' ۽ '''ٻيلو ماڇي''' ٻه الڳ نالا آهن. بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ ٻيلو ماڇي کي ''Bello Machi'' ۽ ماڇي کي ''Machi'' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي جدول ۾ ٻنهي نالن کي '''MACHHI/BELO MACHI''' جي گڏيل مردم شماري اڪائي طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان ڪري 7,394 واري آباديءَ کي صرف ديهه ماڇي سان منسوب ڪرڻ بدران ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي آبادي طور لکڻ وڌيڪ درست آهي.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي ڪل آبادي 7,394 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ماڇي/ٻيلو ماڇي جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
|-
| مرد
| 3,663
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 3,730
|-
| ٽرانسجينڊر
| 1
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,394'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''29.1٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''46.1٪''' ۽ عورتن ۾ '''12.4٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 46.1٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 12.4٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''29.1٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

اهي انگ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ نمايان فرق ڏيکارين ٿا.

== مڪاني حڪومت ==
2015ع جي سنڌ مڪاني حڪومت جي چونڊن ۾ ماڇي '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' طور درج هئي. نتيجن موجب '''فياض احمد''' چيئرمين ۽ '''گل محمد''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List and Local Government Election Results 2015
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي نئين بلدياتي حدبنديءَ ۾ ماڇي کي '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ يونين ڪائونسل جو نمبر وقت سان انتظامي حدبندين سبب تبديل ٿيو آهي، جڏهن تہ نالو ماڇي برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7b4b94; color:white;&quot; | '''ماڇي يونين ڪائونسل جي بلدياتي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | دور
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | يونين ڪائونسل نمبر
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | ڄاڻ
|-
| 2015ع
| 11
| چيئرمين فياض احمد، وائيس چيئرمين گل محمد
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| 2022ع کان پوءِ
| 9
| حڪومت سنڌ جي نئين بلدياتي فهرست
|}
&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt;

== چونڊ جاگرافي ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي پراڻي تڪبنديءَ واري نقشي ۾ '''Machi''' کي شڪارپور تعلقي جي اهم ڳوٺاڻين آبادين مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي. نقشي ۾ ماڇي کي شڪارپور، همايون، سلطان ڪوٽ، ميان صاحب ۽ خانپور سان گڏ قومي اسيمبليءَ جي تڪ واري جاگرافيءَ اندر ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I Constituency Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''Machi''' نالي ڪيترائي مردم شماري بلاڪ درج ٿيل آهن. انهن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي سميت مقامي تعليمي عمارتون پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Polling Scheme – Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي واري علائقي ۾ سرڪاري پرائمري تعليمي ادارن جا رڪارڊ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله جيوائيو، ٻيلو ماڇي''' درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''414040156''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur Education Budget 2015–16
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي''' جو پڻ ذڪر اچي ٿو، جيڪو مقامي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;/&gt;

اهي رڪارڊ ظاهر ڪن ٿا تہ ماڇي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن، البت موجوده داخلائن، استادن جي انگ يا عمارتن جي حالت بابت تازو ڳوٺ-سطح جو مڪمل انگ دستياب نه آهي.

== رستا ۽ ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني ترقياتي پروگرام ۾ شڪارپور ضلعي جي مختلف يونين ڪائونسلن ۾ پڪي بلاڪ روڊن جي تعمير جي رٿن ۾ '''يونين ڪائونسل ماڇي''' پڻ شامل هئي. ان رٿ ۾ مريد سيٺار، ڪرن شريف، لوڊرا، سلطان ڪوٽ، همايون شريف، ماڇي ۽ شاھل سڌايو جي مختلف ڳوٺن ۽ گهٽين ۾ پڪين سرن يا پيوَر بلاڪ رستن جي تعمير شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ADP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23 – Local Government
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي قسم جا رابطا رستا ڳوٺاڻين آبادين کي شڪارپور شهر ۽ تعلقي جي ٻين مارڪيٽن ۽ انتظامي مرڪزن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا.

== جاگرافي ۽ معيشت ==
ماڇي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار، آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. [[شڪارپور تعلقو]] بنيادي طور زرعي پٽي آهي، جتي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي واپار سان لاڳاپيل آهي.

ٻيلو ماڇي جي نالي مان پڻ علائقي جي پراڻي روينيو زمينن ۽ ''ٻيلو'' واري زميني درجي جي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال ماڇي ديهه ۾ فصلن جي صحيح پيداوار يا مخصوص زرعي ايراضيءَ جا تازا ڳوٺ-سطح انگ دستياب نه هجڻ سبب هتي اندازي وارا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن.

== نالو ==
'''ماڇي''' سنڌ ۾ هڪ معروف ذات ۽ مختلف آبادين جو نالو پڻ آهي، پر شڪارپور تعلقي جي هن ديهه جو نالو ڪنهن مخصوص فرد، خاندان يا تاريخي واقعي سان ڪڏهن ۽ ڪيئن منسوب ٿيو، ان بابت قابلِ اعتماد تحريري تاريخي ماخذ نه مليو آهي. تنهنڪري نالي جي اصل بابت غيرتصديق ٿيل روايت شامل نه ڪئي وئي آهي.

سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ انگريزي صورت '''Machi'''، جڏهن تہ 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي لاءِ '''MACHHI/BELO MACHI''' استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تصويرون ==
ماڇي، شڪارپور جي مخصوص آباديءَ جي تصديق ٿيل تصوير [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي دستياب نه ملي آهي، تنهنڪري غلط يا ڪنهن ٻئي ''ماڇي'' نالي واري هنڌ جي تصوير استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[ٻيلو ماڇي]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[لوڊرا]]
* [[مريد سيٺار]]
* [[ڪرن شريف]]
* [[همايون شريف]]
* [[شاھل، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://www.lgdsindh.gov.pk/ سنڌ لوڪل گورنمينٽ کاتو]
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ماڇي، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>rgsxm55tkga9517lvud2xczduanmau9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411726</id>
      <parentid>411725</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15459" sha1="lvczy8nnhhutr0kz4erhf5wocdxwzud" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}

{{Infobox settlement
| name                    = ماڇي
| native_name             = ماڇي
| native_name_lang        = sd
| other_name              = Machhi
| settlement_type         = [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| image_skyline           =
| image_caption           =
| image_map               = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg
| map_caption             = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label           = ماڇي
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[شڪارپور تعلقو]]
| seat_type               = يونين ڪائونسل
| seat                    = ماڇي
| population_total        = 7394
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_note         = آدمشماريءَ ۾ &quot;ماڇي/ٻيلو ماڇي&quot; گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ماڇي''' ({{lang-en|Machi}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديھ]] ۽ مقامي حڪومت جي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ ماڇي کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Dehs in Sindh
 |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf
 |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري تفصيلي ڳوٺاڻي آدمشماريءَ ۾ '''ماڇي/ٻيلو ماڇي''' (MACHHI/BELO MACHI) گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي طور درج آهي، جنهن جي ڪل آبادي '''7,394''' هئي. ان ۾ 3,663 مرد، 3,730 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

مقامي حڪومت جي موجوده جوڙجڪ ۾ پڻ ماڇي کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت حاصل آهي. حڪومت سنڌ جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي جي ضلعي ڪائونسل اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 9 ماڇي''' قائم آهي.&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notification – Names of Councils of District Shikarpur
 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf
 |date=27 April 2022
 |publisher=Local Government &amp; Housing Town Planning Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ماڇي، شڪارپور تعلقي جي روينيو ۽ بلدياتي ٻنهي نظامن ۾ سڃاڻپ رکي ٿي. روينيو لحاظ کان اها تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي، جڏهن تہ بلدياتي لحاظ کان ان جي نالي سان هڪ يونين ڪائونسل پڻ قائم آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f7d; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ماڇي جي انتظامي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | انتظامي سطح
! style=&quot;background:#d9eaf4;&quot; | نالو
|-
| ملڪ
| [[پاڪستان]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| صوبو
| [[سنڌ]]
|-
| ڊويزن
| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| ضلعو
| [[شڪارپور ضلعو]]
|-
| تعلقو
| [[شڪارپور تعلقو]]
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| روينيو اڪائي
| ديھ ماڇي
|-
| بلدياتي اڪائي
| يونين ڪائونسل ماڇي
|}

== ديهه ۽ ٻيلو ماڇي ==
شڪارپور تعلقي جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ '''ماڇي''' ۽ '''ٻيلو ماڇي''' ٻه الڳ نالا آهن. بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ ٻيلو ماڇي کي ''Bello Machi'' ۽ ماڇي کي ''Machi'' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي جدول ۾ ٻنهي نالن کي '''MACHHI/BELO MACHI''' جي گڏيل مردم شماري اڪائي طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ان ڪري 7,394 واري آباديءَ کي صرف ديهه ماڇي سان منسوب ڪرڻ بدران ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي آبادي طور لکڻ وڌيڪ درست آهي.

== آبادي ==
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي ڪل آبادي 7,394 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#41644a; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ماڇي/ٻيلو ماڇي جي آبادي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#dcebdc;&quot; | آبادي
|-
| مرد
| 3,663
|- style=&quot;background:#f4f9f4;&quot;
| عورتون
| 3,730
|-
| ٽرانسجينڊر
| 1
|-
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | ڪل
! style=&quot;background:#cfe2cf;&quot; | '''7,394'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي سرڪاري جدول موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''29.1٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''46.1٪''' ۽ عورتن ۾ '''12.4٪''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:68%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#654b73; color:white; font-size:115%;&quot; | '''شرحِ خواندگي، 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | زمرو
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | شرح
|-
| مرد
| 46.1٪
|- style=&quot;background:#faf7fb;&quot;
| عورتون
| 12.4٪
|-
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | مجموعي
! style=&quot;background:#e1d3e8;&quot; | '''29.1٪'''
|}
&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

اهي انگ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ نمايان فرق ڏيکارين ٿا.

== مڪاني حڪومت ==
2015ع جي سنڌ مڪاني حڪومت جي چونڊن ۾ ماڇي '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' طور درج هئي. نتيجن موجب '''فياض احمد''' چيئرمين ۽ '''گل محمد''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District UC List and Local Government Election Results 2015
 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/
 |website=PoliticPK
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي نئين بلدياتي حدبنديءَ ۾ ماڇي کي '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ يونين ڪائونسل جو نمبر وقت سان انتظامي حدبندين سبب تبديل ٿيو آهي، جڏهن تہ نالو ماڇي برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#7b4b94; color:white;&quot; | '''ماڇي يونين ڪائونسل جي بلدياتي سڃاڻپ'''
|-
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | دور
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | يونين ڪائونسل نمبر
! style=&quot;background:#eadcf1;&quot; | ڄاڻ
|-
| 2015ع
| 11
| چيئرمين فياض احمد، وائيس چيئرمين گل محمد
|- style=&quot;background:#fcf8fd;&quot;
| 2022ع کان پوءِ
| 9
| حڪومت سنڌ جي نئين بلدياتي فهرست
|}
&lt;ref name=&quot;LG2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LGD2022&quot;/&gt;

== چونڊ جاگرافي ==
[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي پراڻي تڪبنديءَ واري نقشي ۾ '''Machi''' کي شڪارپور تعلقي جي اهم ڳوٺاڻين آبادين مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي. نقشي ۾ ماڇي کي شڪارپور، همايون، سلطان ڪوٽ، ميان صاحب ۽ خانپور سان گڏ قومي اسيمبليءَ جي تڪ واري جاگرافيءَ اندر ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I Constituency Map
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''Machi''' نالي ڪيترائي مردم شماري بلاڪ درج ٿيل آهن. انهن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي سميت مقامي تعليمي عمارتون پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Consolidated Polling Scheme – Shikarpur
 |url=https://ecp.gov.pk/
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي واري علائقي ۾ سرڪاري پرائمري تعليمي ادارن جا رڪارڊ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله جيوائيو، ٻيلو ماڇي''' درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''414040156''' آهي.&lt;ref name=&quot;RSU&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur Education Budget 2015–16
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي''' جو پڻ ذڪر اچي ٿو، جيڪو مقامي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;Polling&quot;/&gt;

اهي رڪارڊ ظاهر ڪن ٿا تہ ماڇي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن، البت موجوده داخلائن، استادن جي انگ يا عمارتن جي حالت بابت تازو ڳوٺ-سطح جو مڪمل انگ دستياب نه آهي.

== رستا ۽ ترقياتي ڪم ==
سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني ترقياتي پروگرام ۾ شڪارپور ضلعي جي مختلف يونين ڪائونسلن ۾ پڪي بلاڪ روڊن جي تعمير جي رٿن ۾ '''يونين ڪائونسل ماڇي''' پڻ شامل هئي. ان رٿ ۾ مريد سيٺار، ڪرن شريف، لوڊرا، سلطان ڪوٽ، همايون شريف، ماڇي ۽ شاھل سڌايو جي مختلف ڳوٺن ۽ گهٽين ۾ پڪين سرن يا پيوَر بلاڪ رستن جي تعمير شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ADP2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Development Programme 2022–23 – Local Government
 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي قسم جا رابطا رستا ڳوٺاڻين آبادين کي شڪارپور شهر ۽ تعلقي جي ٻين مارڪيٽن ۽ انتظامي مرڪزن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا.

== جاگرافي ۽ معيشت ==
ماڇي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار، آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. [[شڪارپور تعلقو]] بنيادي طور زرعي پٽي آهي، جتي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي واپار سان لاڳاپيل آهي.

ٻيلو ماڇي جي نالي مان پڻ علائقي جي پراڻي روينيو زمينن ۽ ''ٻيلو'' واري زميني درجي جي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال ماڇي ديهه ۾ فصلن جي صحيح پيداوار يا مخصوص زرعي ايراضيءَ جا تازا ڳوٺ-سطح انگ دستياب نه هجڻ سبب هتي اندازي وارا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن.

== نالو ==
'''ماڇي''' سنڌ ۾ هڪ معروف ذات ۽ مختلف آبادين جو نالو پڻ آهي، پر شڪارپور تعلقي جي هن ديهه جو نالو ڪنهن مخصوص فرد، خاندان يا تاريخي واقعي سان ڪڏهن ۽ ڪيئن منسوب ٿيو، ان بابت قابلِ اعتماد تحريري تاريخي ماخذ نه مليو آهي. تنهنڪري نالي جي اصل بابت غيرتصديق ٿيل روايت شامل نه ڪئي وئي آهي.

سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ انگريزي صورت '''Machi'''، جڏهن تہ 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي لاءِ '''MACHHI/BELO MACHI''' استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BOR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== تصويرون ==


&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[ٻيلو ماڇي]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[لوڊرا]]
* [[مريد سيٺار]]
* [[ڪرن شريف]]
* [[همايون شريف]]
* [[شاھل، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]
* [https://www.lgdsindh.gov.pk/ سنڌ لوڪل گورنمينٽ کاتو]
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ماڇي، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>lvczy8nnhhutr0kz4erhf5wocdxwzud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊکڻ، ڳڙھي ياسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102704</id>
    <revision>
      <id>411730</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ واقع ننڍو شهر يا وڏو ڳوٺ}}  {{Infobox settlement | name                    = ڊکڻ | official_name           = Dakhan  | native_name             =  | native_name_lang        = sd | settlement_type         = ننڍو شهر / وڏو ڳوٺ | image_skyline           = Dakhan town, Shikarpur District.jpg | imagesize               = 250px | image_caption           = ڊکڻ شهر جو ڏيک | pushpin...</comment>
      <origin>411730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15026" sha1="iu90yy8c638isp2gvqyytevlaq5t0hq" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ واقع ننڍو شهر يا وڏو ڳوٺ}}

{{Infobox settlement
| name                    = ڊکڻ
| official_name           = Dakhan 
| native_name             = 
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = ننڍو شهر / وڏو ڳوٺ
| image_skyline           = Dakhan town, Shikarpur District.jpg
| imagesize               = 250px
| image_caption           = ڊکڻ شهر جو ڏيک
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27|48|02|N|68|24|10|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}

| subdivision_type        = ملڪ
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]

| population_total        = 3804
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023Dakhan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code               = 0726
}}

'''ڊکڻ''' ({{lang-en|Dakhan}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جو هڪ ننڍو شهر يا وڏو ڳوٺ آهي. سرڪاري مردم شماريءَ جي درجابنديءَ ۾ ڊکڻ کي ڳوٺاڻي آبادي طور ڳڻيو ويو آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ڊکڻ جي آبادي '''3,804''' هئي، جنهن ۾ 1,937 مرد ۽ 1,867 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Dakhan&quot;/&gt;

ڊکڻ ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم آبادين مان هڪ آهي ۽ تاريخي طور [[رتوديرو]] ۽ [[شڪارپور]] جي وچ واري مواصلاتي رستي سان لاڳاپيل رهيو آهي. ايشيائي ترقياتي بئنڪ جي رتوديرو–شڪارپور روڊ منصوبي بابت ماحولياتي رپورٽ ۾ ڊکڻ کي ان رستي تي واقع اهم آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ADBRoad&quot;&gt;{{cite web
 |title=Initial Environmental Examination: Ratodero–Shikarpur Road Section
 |url=https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/03/ADB-48404-003_sBMZjwx.pdf
 |publisher=[[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڊکڻ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود تصوير جي جغرافيائي ميٽا ڊيٽا موجب ڊکڻ شهر جو مقام لڳ ڀڳ 27.8005° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.4028° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsDakhan&quot;&gt;{{cite web
 |title=File:Dakhan town, Shikarpur District.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dakhan_town,_Shikarpur_District.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علائقو بنيادي طور زرخيز زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. رتوديرو–شڪارپور روڊ واري پٽيءَ بابت سرڪاري ماحولياتي جائزي موجب هي علائقو سنڌو درياهه جي آبرفتي ميدان جو حصو آهي ۽ زمين گهڻو ڪري هموار آهي.&lt;ref name=&quot;ADBRoad&quot;/&gt;

ڊکڻ [[ڳڙهي ياسين]]، [[مديجي]]، [[رتوديرو]] ۽ [[شڪارپور]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي.

== انتظامي حيثيت ==
ڊکڻ ڳڙهي ياسين تعلقي اندر هڪ يونين ڪائونسل طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. شڪارپور ضلعي جي انتظامي نقشن ۽ 2015ع جي مڪاني چونڊن واري رڪارڊ ۾ '''ڊکڻ يونين ڪائونسل''' الڳ انتظامي اڪائي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FAFEN&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report 2015
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽورڪ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي 2022ع واري ڊزاسٽر مينيجمينٽ پلان ۾ پڻ ڊکڻ کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

== آدمشماري ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ڊکڻ ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 3,804 ماڻهو رهندا هئا، جن مان 1,937 مرد ۽ 1,867 عورتون هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023Dakhan&quot;/&gt;

PBS جي ساڳئي جدول موجب ڊکڻ جي ڏهن سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ خواندگي جي شرح لڳ ڀڳ '''14.9٪''' هئي؛ مردن ۾ اها 24.9٪ ۽ عورتن ۾ 4.6٪ هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Dakhan&quot;/&gt; انهن انگن مان ڳوٺاڻي علائقي ۾ تعليم، خاص طور عورتن جي تعليم، جي محدود رسائي ظاهر ٿئي ٿي.

ڊکڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي مجموعي رهائشي رڪارڊ ۾ 13,824 جي رهائشي آباديءَ جي بنياد تي 2,331 گهر ۽ 5.3 ماڻهن جي سراسري گهريلو سائيز درج ٿيل آهي؛ هي انگ پوري ڊکڻ سپروائيزري تپيدار سرڪل لاءِ آهي، رڳو ڊکڻ شهر لاءِ نه.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڊکڻ ڳڙهي ياسين تعلقي جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] جي شڪارپور ضلعي جي الحاق ٿيل ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول ڊکڻ''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ڊکڻ''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BISELarkana&quot;&gt;{{cite web
 |title=SSC Affiliated Institutions, District Shikarpur
 |url=https://biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_shikarpur.pdf
 |publisher=[[بورڊ آف انٽرميئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ ڊکڻ جي گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SELD&quot;&gt;{{cite web
 |title=Notifications — Garhi Yasin and Dakhan
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Garhi&amp;pageNumber=1
 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ خواندگي کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

RSU–SEMIS اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڊکڻ يونين ڪائونسل اندر ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن ۾ ڇوڪرين ۽ ڇوڪرن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory — Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#36648b; color:white; font-size:115%;&quot; | '''ڊکڻ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f1;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#dbe7f1;&quot; | سطح
! style=&quot;background:#dbe7f1;&quot; | جنس
|-
| گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول ڊکڻ
| هائير سيڪنڊري
| ڇوڪرا
|- style=&quot;background:#f7fafc;&quot;
| گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ڊکڻ
| هاءِ اسڪول
| ڇوڪريون
|-
| گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڊکڻ
| پرائمري
| ڇوڪرا
|}
&lt;ref name=&quot;BISELarkana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SEMIS&quot;/&gt;

== صحت ==
ڊکڻ يونين ڪائونسل ۾ بنيادي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن. صحت مرڪزن جي سرڪاري/ترقياتي فهرستن ۾ '''بنيادي صحت مرڪز علي خان''' کي ڊکڻ يونين ڪائونسل، ڳڙهي ياسين تعلقو، شڪارپور ضلعو سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs in Sindh
 |url=https://www.scribd.com/document/1068337003/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

وڏي علاج يا ماهر ڊاڪٽرن جي سهولت لاءِ علائقي جا ماڻهو عام طور ڳڙهي ياسين، مديجي، رتوديرو يا شڪارپور جي وڏن صحت مرڪزن ڏانهن ويندا آهن.

== معيشت ==
ڊکڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]]، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل سرگرمين تي ٻڌل آهي. ڳڙهي ياسين تعلقو سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز ميداني حصي ۾ هجڻ سبب چانور ۽ ڪڻڪ سميت مختلف فصلن جي پوکي لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ADBRoad&quot;/&gt;

مقامي مارڪيٽ ڊکڻ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي روزاني واپاري ضرورتن لاءِ ڪم ڪري ٿي. شڪارپور ضلعي بابت معاشي ۽ قدر زنجير جي رپورٽن ۾ ڊکڻ يونين ڪائونسل کي ضلعي جي ڳوٺاڻن معاشي ڪلسٽرن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Market Assessment and Value Chain Analysis in Sindh and Punjab
 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Final%20Report_MDC%20Market%20Assessment%20and%20Value%20Chain%20Analysis.pdf
 |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ورثو ==
=== بوهي جا قبا ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان]]

ڊکڻ جو سڀ کان اهم تاريخي ماڳ '''[[بوهي جا قبا]]''' يا '''ٿهيمن جا قبا''' آهن، جيڪي ڊکڻ کان لڳ ڀڳ 3.47 ڪلوميٽر اولهه طرف رتوديرو–شڪارپور رستي جي ڀرسان واقع آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bohi Jo Quba (Thaheeman Ja Quba)
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10381
 |publisher=[[پاڪستان آرڪيالاجي ۽ عجائب گهر کاتو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان جي آثار قديمه کاتي موجب هي قبرستان ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور سان تعلق رکي ٿو. هتي چار اهم قبا موجود آهن: شاهه صاحب خان ٿهيم، جلال خان ٿهيم، دلاور خان ٿهيم ۽ جعفر شاهه سان منسوب مقبرا.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

تاريخي تحقيق موجب شاهه صاحب خان ۽ دلاور خان ٿهيم 1193هه/1779ع ۾ سنڌي ۽ افغان فوجن جي جنگ دوران مارجي ويا ۽ سندن خاندانن 1781ع ۾ سندن مقبرا تعمير ڪرايا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales and Battles of Garhi Yasin
 |url=https://www.thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] موجب بوهي جا قبا 2018ع ۾ سروي ۽ مرمت ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1062/shikarpur/thaheeman-ja-quba
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
ڊکڻ رتوديرو–شڪارپور رستي جي ڀرسان واقع هجڻ سبب علائقائي آمدورفت لاءِ اهم مقام رکي ٿو. ايشيائي ترقياتي بئنڪ جي روڊ منصوبي جي نقشو ۽ جائزي ۾ ڊکڻ کي رتوديرو ۽ شڪارپور جي وچ واري روڊ پٽيءَ تي واضح طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ADBRoad&quot;/&gt;

هي رستو ڊکڻ کي [[رتوديرو]]، [[شڪارپور]]، [[ڳڙهي ياسين]]، [[مديجي]] ۽ ٻين ڀرپاسي جي شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍي ٿو.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Dakhan town, Shikarpur District.jpg|ڊکڻ شهر جو ڏيک
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا
File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مديجي]]
* [[بوهي جا قبا]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[رتوديرو]]
* [[شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Dakhan, Shikarpur}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]</text>
      <sha1>iu90yy8c638isp2gvqyytevlaq5t0hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوهي جا قبا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102705</id>
    <revision>
      <id>411731</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڊکڻ ڀرسان ڪلهوڙا دور جا تاريخي مقبرا}}   {{Infobox historic site | name = بوهي جا قبا | native_name = ٿهيمن جا قبا | native_language = sd | image = Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg | image_size = 280px | caption = ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا | location = [[ڊکڻ]] ڀرسان، [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]] | coordinates =...</comment>
      <origin>411731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19562" sha1="eb60miigm0dau7rm2adlbdjv08o6y23" xml:space="preserve">{{Short description|ڊکڻ ڀرسان ڪلهوڙا دور جا تاريخي مقبرا}}


{{Infobox historic site
| name = بوهي جا قبا
| native_name = ٿهيمن جا قبا
| native_language = sd
| image = Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg
| image_size = 280px
| caption = ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا
| location = [[ڊکڻ]] ڀرسان، [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| coordinates = {{coord|27.8016|68.3706|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| type = تاريخي قبرستان ۽ مقبرا
| built = 1781ع{{efn|مکيه ٿهيم سردارن جي مقبرن لاءِ؛ جلال خان سان منسوب مقبري جي تاريخ ۽ سڃاڻپ بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.}}
| built_for = ٿهيم سردار
| architecture = ڪلهوڙا دور جي مقبري واري اڏاوت
| owner = خانگي
| designation1 = غير محفوظ تاريخي ماڳ
}}

'''بوهي جا قبا'''، جن کي '''ٿهيمن جا قبا''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ [[ڊکڻ]] شهر ڀرسان واقع تاريخي مقبرن ۽ قبرستان جو هڪ مجموعو آهي. هي ماڳ ڊکڻ کان لڳ ڀڳ 3.47 ڪلوميٽر اولهه، [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان ۽ شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bohi Jo Quba (Thaheeman Ja Quba)
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10381
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1062/shikarpur/thaheeman-ja-quba
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ماڳ جو بنيادي تعلق [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان آهي. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ان کي ارڙهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; قبرستان ۾ چار نمايان مقبرا موجود آهن، جن مان ٽي ٿهيم قبيلي جي سردارن سان منسوب آهن، جڏهن تہ چوٿون ننڍو مقبرو جعفر شاهه نالي هڪ بزرگ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان]]

بوهي جي قبن جي تاريخ ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ سان ڳنڍيل آهي. تاريخدانن موجب 1193هه/1779ع ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي آخري دور دوران سنڌي ۽ افغان فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٿهيم قبيلي جا ڪيترائي سردار ۽ جنگجو مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي محقق [[هينري ڪزنس]] جي حوالي سان جديد تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ ٿهيم سردار ڪلهوڙن ۽ پٺاڻن، يعني افغانن، وچ ۾ ٿيل جنگ ۾ مارجي ويا. انهن مان صاحب خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم جي ياد ۾ سندن خاندان جي عورتن 1781ع ۾ مقبرا تعمير ڪرايا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur – A Home to Several Historical Tombs
 |url=https://sindhcourier.com/shikarpur-a-home-to-several-historical-tombs/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ بوهي جا قبا ٿهيم خاندان جي پٺاڻن سان ٿيل جنگ سان ڳنڍي ٿي ۽ 1781ع ۾ مقبرن جي تعمير جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== 1779ع واري جنگ ==
1193هه/1779ع ۾ سنڌ جي ڪلهوڙا حڪومت سخت سياسي بحران مان گذري رهي هئي. ان دور ۾ [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ سندس مخالفن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ هئي، جڏهن تہ افغان دراني حڪمران پڻ سنڌ جي سياست ۾ مداخلت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

سيد ثابت علي شاهه جي ''ظفرنامه'' بابت جديد تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ 1193هه ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم جنگيون ٿيون. هڪ ويڙهه سنڌي فوج ۽ افغان قوتن وچ ۾ ٿي، جنهن ۾ ٿهيم سردارن جي مارجي وڃڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب افغان فوجن سان مقابلي ۾ سنڌي فوجن جي مختلف قبيلن حصو ورتو. ٿهيم پڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل هئا، تنهنڪري بوهي جا قبا ان دور جي فوجي ۽ سياسي تاريخ سان سڌي طرح جڙيل يادگار آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== مقبرا ==
بوهي جي قبرستان ۾ چار اهم مقبرا آهن:&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''بوهي جي قبن جا اهم مقبرا'''
|-
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | #
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | دور
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | خاصيت
|-
| 1
| '''صاحب خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| قبرستان جو مکيه ۽ وڏو مقبرو
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 2
| '''دلاور خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| 1779ع جي ويڙهه سان منسوب
|-
| 3
| '''جلال خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار{{efn|هن مقبري جي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي؛ ڪجهه محقق ان کي جلال خان ابڙي سان منسوب ڪن ٿا.}}
| ممڪن طور اڳوڻو دور
| اندروني ڀت چٽساليءَ سبب اهم
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 4
| '''جعفر شاهه'''
| بزرگ / ٿهيم قبيلي جو روحاني سرپرست
| نسبتاً بعد وارو دور
| ٻين ٽن مقبرن کان ننڍو
|}

=== صاحب خان ٿهيم جو مقبرو ===
صاحب خان ٿهيم جو مقبرو مجموعي ۾ سڀ کان نمايان عمارت آهي. 2026ع ۾ سنڌ ثقافت کاتي پاران شروع ڪيل نئين تحفظاتي منصوبي ۾ پهرين مرحلي ۾ خاص طور هن مقبري جي مرمت ۽ استحڪام کي اوليت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=After several failed initiatives, work resumes to preserve 18th century tombs in Garhi Yasin
 |url=https://www.dawn.com/news/1979943
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 March 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دلاور خان ٿهيم جو مقبرو ===
دلاور خان ٿهيم کي انهن ٿهيم سردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي 1779ع ۾ ڪلهوڙا-افغان ويڙهه ۾ مارجي ويا. سندس مقبرو 1781ع ڌاري تعمير ٿيل عمارتن مان سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

=== جلال خان جو مقبرو ۽ سڃاڻپ بابت اختلاف ===
ٽئين وڏي مقبري کي آثار قديمه ۽ سرڪاري ورثي جي ڪيترن رڪارڊن ۾ '''جلال خان ٿهيم''' جو مقبرو لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

پر شڪارپور جي تاريخدان مهدي شاهه پنهنجي تحقيق ۾ ان کي جلال خان ابڙي جو مقبرو قرار ڏنو آهي. سندس موجب جلال خان ابڙو ابڙا قبيلي جو سردار هو ۽ 1080هه/1669ع ڌاري وفات ڪيائين. نذير شاڪر بروهي پڻ سندس وفات سترهين صديءَ ۾ ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

ان ڪري هن مقبري جي اصل نسبت بابت علمي اختلاف موجود آهي. هن اختلاف کي وڪيپيڊيا مضمون ۾ قطعي دعويٰ بدران ٻنهي موقفن سان درج ڪرڻ مناسب آهي.

=== جعفر شاهه جو مقبرو ===
چوٿون ننڍو مقبرو '''جعفر شاهه''' نالي بزرگ سان منسوب آهي. جديد آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب هي مقبرو باقي ٽن ڪلهوڙا دور جي مقبرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً جديد تعمير آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

جعفر شاهه کي مقامي روايت ۾ ٿهيم قبيلي سان لاڳاپيل روحاني بزرگ طور ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== طرز تعمير ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|بوهي جي قبن جو ٻاهريون ڏيک]]

بوهي جي قبن جي اڏاوت سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري مقبري واري روايت جي نمائندگي ڪري ٿي. ٽن وڏن مقبرن جو بنيادي نقشو چورس آهي ۽ انهن تي گنبذ قائم ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

هينري ڪزنس جي بيان موجب ٽنهي اهم مقبرن جي گنبذن مٿان آرائشي '''لانٽرن''' يا ننڍيون ڇت واريون اڏاوتون موجود هيون. اهڙيون لانٽرنون ڪلهوڙا دور جي ڪيترن مقبرن ۽ مسجدن جي نمايان اڏاوتي خاصيت هيون.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

اندروني ڀتين تي رنگين چٽسالي، گلڪاري ۽ فريسڪو ڪم ڪيو ويو هو. ڪيترن هنڌن تي اهي تصويرون وقت، نمي، لوڻياٺ ۽ بي ڌيانيءَ سبب مدهم يا تباهه ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڪلهوڙا دور جي مقبرن ۾ عام طور تي چورس بنياد مٿان گهڻ ڪنڊو ڊرم ۽ ان مٿان نيم گول گنبذ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙو طرز ڪلهوڙا دور جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي قبرستاني اڏاوت جي هڪ خاص سڃاڻپ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt;

== چٽسالي ۽ آرائشي ڪم ==
بوهي جي قبن جا اندريان حصا اڳ رنگين ڀتين ۽ فريسڪو ڪم سان سينگاريل هئا. هن قسم جي چٽسالي ارڙهين صديءَ جي سنڌي مقبرن ۾ عام هئي، جتي گلڪاري، هندسي ڊيزائن، نباتاتي نمونا ۽ ڪڏهن شڪار يا روزمرهه زندگيءَ جا منظر پڻ ٺاهيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Scenes of the Hunt in Sindh
 |url=https://thefridaytimes.com/18-Dec-2020/scenes-of-the-hunt-in-sindh
 |work=The Friday Times
 |date=18 December 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جلال خان سان منسوب مقبرو خاص طور پنهنجي ڀتين تي ٿيل چٽساليءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي خراب حالت ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== ماڳ ۽ پکيڙ ==
بوهي جا قبا ڊکڻ ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقي ۾ انڊس هاءِ وي جي ويجهو واقع آهن. پاڪستان جي آثار قديمه کاتي موجب ماڳ جا متناسق '''27.801604574° اتر''' ۽ '''68.370645563° اوڀر''' آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

2026ع ۾ شايع ٿيل سرڪاري تحفظاتي ڪم بابت رپورٽ موجب روينيو رڪارڊ ۾ هن قبرستان جي زمين '''جعفر شاهه جو قبرستان''' جي نالي سان درج آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ '''11 ايڪڙ''' آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ماڳ تي تاريخي مقبرن کان علاوه ڪيترائي بعد ۾ ٺهيل عام قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تحفظ جي تاريخ ==
بوهي جا قبا ڊگهي عرصي تائين موسم، نمي، لوڻياٺ ۽ مناسب سار سنڀال جي کوٽ سبب خراب ٿيندا رهيا. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پراڻي داخلا ۾ به مقبرن جي زبون حالت بابت نشاندهي ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ جي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب ماڳ جو سروي 6 جنوري 2018ع تي ڪيو ويو ۽ ساڳئي دور ۾ ثقافت کاتي طرفان مرمت جو ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt; سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري جي 2017–2018ع واري تحفظاتي رپورٽن ۾ پڻ '''Bohi Ja Quba–Shikarpur''' کي الڳ منصوبي طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conservation &amp; Other Reports
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/publication/conservation-reports/
 |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ به مرمت ۽ تحفظ جا ڪم ڪيا ويا هئا، پر بعد ۾ عمارتن کي ٻيهر نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2022ع جي برساتن جو نقصان ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ ٻوڏ واري موسم دوران خاص طور صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري کي وڌيڪ نقصان پهتو. ڀتين ۽ گنبذ مان پلستر لهي ويو، نمي اندر داخل ٿي ۽ لوڻياٺ سبب ڀتين تي سفيد تهه ٺهڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

مقامي ماڻهن موجب هڪ مقبري کي خزاني جي ڳولا ڪندڙ ماڻهن پڻ کوٽي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2026ع جو تحفظاتي منصوبو ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|قبن جي موجوده حالت]]

مارچ 2026ع ۾ سنڌ جي ثقافت کاتي ۽ ڊائريڪٽوريٽ جنرل آثار قديمه ٻيهر بوهي جي قبن جي تحفظ جو ڪم شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

منصوبي جي پهرين مرحلي ۾:
* صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري جي استحڪام؛
* گنبذ تي روايتي '''چيرولي چوني جي پلستر''' جو استعمال؛
* زمين ۽ ڀتين مان نمي گھٽائڻ لاءِ '''فرينچ ڊرين''' ٺاهڻ؛
* لوڻياٺ جي حرڪت روڪڻ؛
* عمارت جي بنيادي حصن کي وڌيڪ تباهي کان بچائڻ
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ٻئي مرحلي ۾ گم ٿيل يا خراب ٿيل '''ڪاشي''' يعني آرائشي ٽائلس جي سڃاڻپ، دستاويز بندي ۽ ممڪن بحالي جي رٿا شامل ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== قانوني حيثيت ==
پاڪستان جي وفاقي آثار قديمه واري ڊيٽابيس ۾ بوهي جا قبا '''خانگي ملڪيت''' ۽ '''غير محفوظ''' ماڳ طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; ان باوجود سنڌ حڪومت جا ثقافت ۽ آثار قديمه جا ادارا هن ماڳ تي مختلف وقتن تي تحفظ ۽ مرمت جا منصوبا هلائيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي اهميت ==
بوهي جا قبا رڳو قبرستان نه پر ڪلهوڙا دور جي سياسي، فوجي ۽ فن تعمير جي تاريخ جا اهم مادي ثبوت آهن. اهي ماڳ ٿهيم قبيلي جي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ڪردار کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن سنڌ جي حڪومت کي افغان مداخلت ۽ اندروني اقتداري ڇڪتاڻ کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

مقبرن جو چورس اڏاوتي نقشو، گنبذ، لانٽرن، ڀتين جي چٽسالي ۽ روايتي چوني جو ڪم ڪلهوڙا دور جي سنڌي قبرستاني فن تعمير جون اهم خصوصيتون ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

بوهي جا قبا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٻين تاريخي قبرستانن، جهڙوڪ [[پير قائم شاهه جو مقام]]، سان گڏ ارڙهين صديءَ جي جنگين ۽ قبائلي سياست جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
'''بوهي جا قبا''' مقامي طور سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نالو آهي، جڏهن تہ سرڪاري ورثي جي رڪارڊ ۾ ان لاءِ '''ٿهيمن جا قبا'''، ''Thaheeman-Ja-Quba'' ۽ ''Bohi Quba'' جا نالا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] به ماڳ کي '''بوهي جا قبا''' جي نالي سان قديم آثار واري داخلا طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊکڻ]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]]
* [[رتوديرو]]
* [[سنڌ جا قديم آثار]]

== نوٽ ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1975
 |language=en}}
* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Bohi Quba}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جا مقبرا]]
[[زمرو:ڪلهوڙا دور]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جون عمارتون]]
[[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]]</text>
      <sha1>eb60miigm0dau7rm2adlbdjv08o6y23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411732</id>
      <parentid>411731</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19443" sha1="gvdy3aurwfqdi6gnlq7jmydnunavvse" xml:space="preserve">{{Short description|ڊکڻ ڀرسان ڪلهوڙا دور جا تاريخي مقبرا}}


{{Infobox historic site
| name = بوهي جا قبا
| native_name = ٿهيمن جا قبا
| native_language = sd
| image = Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg
| image_size = 280px
| caption = ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا
| location = [[ڊکڻ]] ڀرسان، [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| coordinates = {{coord|27.8016|68.3706|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| type = تاريخي قبرستان ۽ مقبرا
| built = 1781ع{{efn|مکيه ٿهيم سردارن جي مقبرن لاءِ؛ جلال خان سان منسوب مقبري جي تاريخ ۽ سڃاڻپ بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.}}
| built_for = ٿهيم سردار
| architecture = ڪلهوڙا دور جي مقبري واري اڏاوت
| owner = خانگي
| designation1 = غير محفوظ تاريخي ماڳ
}}

'''بوهي جا قبا'''، جن کي '''ٿهيمن جا قبا''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ [[ڊکڻ]] شهر ڀرسان واقع تاريخي مقبرن ۽ قبرستان جو هڪ مجموعو آهي. هي ماڳ ڊکڻ کان لڳ ڀڳ 3.47 ڪلوميٽر اولهه، [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان ۽ شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bohi Jo Quba (Thaheeman Ja Quba)
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10381
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1062/shikarpur/thaheeman-ja-quba
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ماڳ جو بنيادي تعلق [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان آهي. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ان کي ارڙهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; قبرستان ۾ چار نمايان مقبرا موجود آهن، جن مان ٽي ٿهيم قبيلي جي سردارن سان منسوب آهن، جڏهن تہ چوٿون ننڍو مقبرو جعفر شاهه نالي هڪ بزرگ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان]]

بوهي جي قبن جي تاريخ ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ سان ڳنڍيل آهي. تاريخدانن موجب 1193هه/1779ع ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي آخري دور دوران سنڌي ۽ افغان فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٿهيم قبيلي جا ڪيترائي سردار ۽ جنگجو مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي محقق [[هينري ڪزنس]] جي حوالي سان جديد تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ ٿهيم سردار ڪلهوڙن ۽ پٺاڻن، يعني افغانن، وچ ۾ ٿيل جنگ ۾ مارجي ويا. انهن مان صاحب خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم جي ياد ۾ سندن خاندان جي عورتن 1781ع ۾ مقبرا تعمير ڪرايا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur – A Home to Several Historical Tombs
 |url=https://sindhcourier.com/shikarpur-a-home-to-several-historical-tombs/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ بوهي جا قبا ٿهيم خاندان جي پٺاڻن سان ٿيل جنگ سان ڳنڍي ٿي ۽ 1781ع ۾ مقبرن جي تعمير جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== 1779ع واري جنگ ==
1193هه/1779ع ۾ سنڌ جي ڪلهوڙا حڪومت سخت سياسي بحران مان گذري رهي هئي. ان دور ۾ [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ سندس مخالفن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ هئي، جڏهن تہ افغان دراني حڪمران پڻ سنڌ جي سياست ۾ مداخلت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

سيد ثابت علي شاهه جي ''ظفرنامه'' بابت جديد تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ 1193هه ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم جنگيون ٿيون. هڪ ويڙهه سنڌي فوج ۽ افغان قوتن وچ ۾ ٿي، جنهن ۾ ٿهيم سردارن جي مارجي وڃڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب افغان فوجن سان مقابلي ۾ سنڌي فوجن جي مختلف قبيلن حصو ورتو. ٿهيم پڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل هئا، تنهنڪري بوهي جا قبا ان دور جي فوجي ۽ سياسي تاريخ سان سڌي طرح جڙيل يادگار آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== مقبرا ==
بوهي جي قبرستان ۾ چار اهم مقبرا آهن:&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''بوهي جي قبن جا اهم مقبرا'''
|-
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | #
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | دور
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | خاصيت
|-
| 1
| '''صاحب خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| قبرستان جو مکيه ۽ وڏو مقبرو
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 2
| '''دلاور خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| 1779ع جي ويڙهه سان منسوب
|-
| 3
| '''جلال خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار{{efn|هن مقبري جي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي؛ ڪجهه محقق ان کي جلال خان ابڙي سان منسوب ڪن ٿا.}}
| ممڪن طور اڳوڻو دور
| اندروني ڀت چٽساليءَ سبب اهم
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 4
| '''جعفر شاهه'''
| بزرگ / ٿهيم قبيلي جو روحاني سرپرست
| نسبتاً بعد وارو دور
| ٻين ٽن مقبرن کان ننڍو
|}

=== صاحب خان ٿهيم جو مقبرو ===
صاحب خان ٿهيم جو مقبرو مجموعي ۾ سڀ کان نمايان عمارت آهي. 2026ع ۾ سنڌ ثقافت کاتي پاران شروع ڪيل نئين تحفظاتي منصوبي ۾ پهرين مرحلي ۾ خاص طور هن مقبري جي مرمت ۽ استحڪام کي اوليت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=After several failed initiatives, work resumes to preserve 18th century tombs in Garhi Yasin
 |url=https://www.dawn.com/news/1979943
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 March 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دلاور خان ٿهيم جو مقبرو ===
دلاور خان ٿهيم کي انهن ٿهيم سردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي 1779ع ۾ ڪلهوڙا-افغان ويڙهه ۾ مارجي ويا. سندس مقبرو 1781ع ڌاري تعمير ٿيل عمارتن مان سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

=== جلال خان جو مقبرو ۽ سڃاڻپ بابت اختلاف ===
ٽئين وڏي مقبري کي آثار قديمه ۽ سرڪاري ورثي جي ڪيترن رڪارڊن ۾ '''جلال خان ٿهيم''' جو مقبرو لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

پر شڪارپور جي تاريخدان مهدي شاهه پنهنجي تحقيق ۾ ان کي جلال خان ابڙي جو مقبرو قرار ڏنو آهي. سندس موجب جلال خان ابڙو ابڙا قبيلي جو سردار هو ۽ 1080هه/1669ع ڌاري وفات ڪيائين. نذير شاڪر بروهي پڻ سندس وفات سترهين صديءَ ۾ ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

ان ڪري هن مقبري جي اصل نسبت بابت علمي اختلاف موجود آهي. هن اختلاف کي وڪيپيڊيا مضمون ۾ قطعي دعويٰ بدران ٻنهي موقفن سان درج ڪرڻ مناسب آهي.

=== جعفر شاهه جو مقبرو ===
چوٿون ننڍو مقبرو '''جعفر شاهه''' نالي بزرگ سان منسوب آهي. جديد آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب هي مقبرو باقي ٽن ڪلهوڙا دور جي مقبرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً جديد تعمير آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

جعفر شاهه کي مقامي روايت ۾ ٿهيم قبيلي سان لاڳاپيل روحاني بزرگ طور ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== طرز تعمير ==

بوهي جي قبن جي اڏاوت سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري مقبري واري روايت جي نمائندگي ڪري ٿي. ٽن وڏن مقبرن جو بنيادي نقشو چورس آهي ۽ انهن تي گنبذ قائم ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

هينري ڪزنس جي بيان موجب ٽنهي اهم مقبرن جي گنبذن مٿان آرائشي '''لانٽرن''' يا ننڍيون ڇت واريون اڏاوتون موجود هيون. اهڙيون لانٽرنون ڪلهوڙا دور جي ڪيترن مقبرن ۽ مسجدن جي نمايان اڏاوتي خاصيت هيون.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

اندروني ڀتين تي رنگين چٽسالي، گلڪاري ۽ فريسڪو ڪم ڪيو ويو هو. ڪيترن هنڌن تي اهي تصويرون وقت، نمي، لوڻياٺ ۽ بي ڌيانيءَ سبب مدهم يا تباهه ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڪلهوڙا دور جي مقبرن ۾ عام طور تي چورس بنياد مٿان گهڻ ڪنڊو ڊرم ۽ ان مٿان نيم گول گنبذ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙو طرز ڪلهوڙا دور جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي قبرستاني اڏاوت جي هڪ خاص سڃاڻپ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt;

== چٽسالي ۽ آرائشي ڪم ==
بوهي جي قبن جا اندريان حصا اڳ رنگين ڀتين ۽ فريسڪو ڪم سان سينگاريل هئا. هن قسم جي چٽسالي ارڙهين صديءَ جي سنڌي مقبرن ۾ عام هئي، جتي گلڪاري، هندسي ڊيزائن، نباتاتي نمونا ۽ ڪڏهن شڪار يا روزمرهه زندگيءَ جا منظر پڻ ٺاهيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Scenes of the Hunt in Sindh
 |url=https://thefridaytimes.com/18-Dec-2020/scenes-of-the-hunt-in-sindh
 |work=The Friday Times
 |date=18 December 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جلال خان سان منسوب مقبرو خاص طور پنهنجي ڀتين تي ٿيل چٽساليءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي خراب حالت ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== ماڳ ۽ پکيڙ ==
بوهي جا قبا ڊکڻ ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقي ۾ انڊس هاءِ وي جي ويجهو واقع آهن. پاڪستان جي آثار قديمه کاتي موجب ماڳ جا متناسق '''27.801604574° اتر''' ۽ '''68.370645563° اوڀر''' آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

2026ع ۾ شايع ٿيل سرڪاري تحفظاتي ڪم بابت رپورٽ موجب روينيو رڪارڊ ۾ هن قبرستان جي زمين '''جعفر شاهه جو قبرستان''' جي نالي سان درج آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ '''11 ايڪڙ''' آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ماڳ تي تاريخي مقبرن کان علاوه ڪيترائي بعد ۾ ٺهيل عام قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تحفظ جي تاريخ ==
بوهي جا قبا ڊگهي عرصي تائين موسم، نمي، لوڻياٺ ۽ مناسب سار سنڀال جي کوٽ سبب خراب ٿيندا رهيا. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پراڻي داخلا ۾ به مقبرن جي زبون حالت بابت نشاندهي ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ جي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب ماڳ جو سروي 6 جنوري 2018ع تي ڪيو ويو ۽ ساڳئي دور ۾ ثقافت کاتي طرفان مرمت جو ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt; سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري جي 2017–2018ع واري تحفظاتي رپورٽن ۾ پڻ '''Bohi Ja Quba–Shikarpur''' کي الڳ منصوبي طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conservation &amp; Other Reports
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/publication/conservation-reports/
 |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ به مرمت ۽ تحفظ جا ڪم ڪيا ويا هئا، پر بعد ۾ عمارتن کي ٻيهر نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2022ع جي برساتن جو نقصان ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ ٻوڏ واري موسم دوران خاص طور صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري کي وڌيڪ نقصان پهتو. ڀتين ۽ گنبذ مان پلستر لهي ويو، نمي اندر داخل ٿي ۽ لوڻياٺ سبب ڀتين تي سفيد تهه ٺهڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

مقامي ماڻهن موجب هڪ مقبري کي خزاني جي ڳولا ڪندڙ ماڻهن پڻ کوٽي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2026ع جو تحفظاتي منصوبو ===
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|قبن جي موجوده حالت]]

مارچ 2026ع ۾ سنڌ جي ثقافت کاتي ۽ ڊائريڪٽوريٽ جنرل آثار قديمه ٻيهر بوهي جي قبن جي تحفظ جو ڪم شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

منصوبي جي پهرين مرحلي ۾:
* صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري جي استحڪام؛
* گنبذ تي روايتي '''چيرولي چوني جي پلستر''' جو استعمال؛
* زمين ۽ ڀتين مان نمي گھٽائڻ لاءِ '''فرينچ ڊرين''' ٺاهڻ؛
* لوڻياٺ جي حرڪت روڪڻ؛
* عمارت جي بنيادي حصن کي وڌيڪ تباهي کان بچائڻ
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ٻئي مرحلي ۾ گم ٿيل يا خراب ٿيل '''ڪاشي''' يعني آرائشي ٽائلس جي سڃاڻپ، دستاويز بندي ۽ ممڪن بحالي جي رٿا شامل ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== قانوني حيثيت ==
پاڪستان جي وفاقي آثار قديمه واري ڊيٽابيس ۾ بوهي جا قبا '''خانگي ملڪيت''' ۽ '''غير محفوظ''' ماڳ طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; ان باوجود سنڌ حڪومت جا ثقافت ۽ آثار قديمه جا ادارا هن ماڳ تي مختلف وقتن تي تحفظ ۽ مرمت جا منصوبا هلائيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي اهميت ==
بوهي جا قبا رڳو قبرستان نه پر ڪلهوڙا دور جي سياسي، فوجي ۽ فن تعمير جي تاريخ جا اهم مادي ثبوت آهن. اهي ماڳ ٿهيم قبيلي جي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ڪردار کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن سنڌ جي حڪومت کي افغان مداخلت ۽ اندروني اقتداري ڇڪتاڻ کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

مقبرن جو چورس اڏاوتي نقشو، گنبذ، لانٽرن، ڀتين جي چٽسالي ۽ روايتي چوني جو ڪم ڪلهوڙا دور جي سنڌي قبرستاني فن تعمير جون اهم خصوصيتون ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

بوهي جا قبا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٻين تاريخي قبرستانن، جهڙوڪ [[پير قائم شاهه جو مقام]]، سان گڏ ارڙهين صديءَ جي جنگين ۽ قبائلي سياست جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
'''بوهي جا قبا''' مقامي طور سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نالو آهي، جڏهن تہ سرڪاري ورثي جي رڪارڊ ۾ ان لاءِ '''ٿهيمن جا قبا'''، ''Thaheeman-Ja-Quba'' ۽ ''Bohi Quba'' جا نالا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] به ماڳ کي '''بوهي جا قبا''' جي نالي سان قديم آثار واري داخلا طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊکڻ]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]]
* [[رتوديرو]]
* [[سنڌ جا قديم آثار]]

== نوٽ ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1975
 |language=en}}
* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Bohi Quba}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جا مقبرا]]
[[زمرو:ڪلهوڙا دور]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جون عمارتون]]
[[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]]</text>
      <sha1>gvdy3aurwfqdi6gnlq7jmydnunavvse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411733</id>
      <parentid>411732</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19338" sha1="s50lbdm9k4u1o8raciz9vcztkiwqvbi" xml:space="preserve">{{Short description|ڊکڻ ڀرسان ڪلهوڙا دور جا تاريخي مقبرا}}


{{Infobox historic site
| name = بوهي جا قبا
| native_name = ٿهيمن جا قبا
| native_language = sd
| image = Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg
| image_size = 280px
| caption = ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا
| location = [[ڊکڻ]] ڀرسان، [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| coordinates = {{coord|27.8016|68.3706|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| type = تاريخي قبرستان ۽ مقبرا
| built = 1781ع{{efn|مکيه ٿهيم سردارن جي مقبرن لاءِ؛ جلال خان سان منسوب مقبري جي تاريخ ۽ سڃاڻپ بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.}}
| built_for = ٿهيم سردار
| architecture = ڪلهوڙا دور جي مقبري واري اڏاوت
| owner = خانگي
| designation1 = غير محفوظ تاريخي ماڳ
}}

'''بوهي جا قبا'''، جن کي '''ٿهيمن جا قبا''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ [[ڊکڻ]] شهر ڀرسان واقع تاريخي مقبرن ۽ قبرستان جو هڪ مجموعو آهي. هي ماڳ ڊکڻ کان لڳ ڀڳ 3.47 ڪلوميٽر اولهه، [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان ۽ شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bohi Jo Quba (Thaheeman Ja Quba)
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10381
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;&gt;{{cite web
 |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1062/shikarpur/thaheeman-ja-quba
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ماڳ جو بنيادي تعلق [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان آهي. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ان کي ارڙهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; قبرستان ۾ چار نمايان مقبرا موجود آهن، جن مان ٽي ٿهيم قبيلي جي سردارن سان منسوب آهن، جڏهن تہ چوٿون ننڍو مقبرو جعفر شاهه نالي هڪ بزرگ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان]]

بوهي جي قبن جي تاريخ ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ سان ڳنڍيل آهي. تاريخدانن موجب 1193هه/1779ع ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي آخري دور دوران سنڌي ۽ افغان فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٿهيم قبيلي جا ڪيترائي سردار ۽ جنگجو مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه جي محقق [[هينري ڪزنس]] جي حوالي سان جديد تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ ٿهيم سردار ڪلهوڙن ۽ پٺاڻن، يعني افغانن، وچ ۾ ٿيل جنگ ۾ مارجي ويا. انهن مان صاحب خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم جي ياد ۾ سندن خاندان جي عورتن 1781ع ۾ مقبرا تعمير ڪرايا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur – A Home to Several Historical Tombs
 |url=https://sindhcourier.com/shikarpur-a-home-to-several-historical-tombs/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ بوهي جا قبا ٿهيم خاندان جي پٺاڻن سان ٿيل جنگ سان ڳنڍي ٿي ۽ 1781ع ۾ مقبرن جي تعمير جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== 1779ع واري جنگ ==
1193هه/1779ع ۾ سنڌ جي ڪلهوڙا حڪومت سخت سياسي بحران مان گذري رهي هئي. ان دور ۾ [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ سندس مخالفن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ هئي، جڏهن تہ افغان دراني حڪمران پڻ سنڌ جي سياست ۾ مداخلت ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

سيد ثابت علي شاهه جي ''ظفرنامه'' بابت جديد تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ 1193هه ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم جنگيون ٿيون. هڪ ويڙهه سنڌي فوج ۽ افغان قوتن وچ ۾ ٿي، جنهن ۾ ٿهيم سردارن جي مارجي وڃڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب افغان فوجن سان مقابلي ۾ سنڌي فوجن جي مختلف قبيلن حصو ورتو. ٿهيم پڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل هئا، تنهنڪري بوهي جا قبا ان دور جي فوجي ۽ سياسي تاريخ سان سڌي طرح جڙيل يادگار آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== مقبرا ==
بوهي جي قبرستان ۾ چار اهم مقبرا آهن:&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#795548; color:white; font-size:115%;&quot; | '''بوهي جي قبن جا اهم مقبرا'''
|-
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | #
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | نسبت
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | دور
! style=&quot;background:#efebe9;&quot; | خاصيت
|-
| 1
| '''صاحب خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| قبرستان جو مکيه ۽ وڏو مقبرو
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 2
| '''دلاور خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار
| ڪلهوڙا دور
| 1779ع جي ويڙهه سان منسوب
|-
| 3
| '''جلال خان ٿهيم'''
| ٿهيم سردار{{efn|هن مقبري جي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي؛ ڪجهه محقق ان کي جلال خان ابڙي سان منسوب ڪن ٿا.}}
| ممڪن طور اڳوڻو دور
| اندروني ڀت چٽساليءَ سبب اهم
|- style=&quot;background:#faf7f5;&quot;
| 4
| '''جعفر شاهه'''
| بزرگ / ٿهيم قبيلي جو روحاني سرپرست
| نسبتاً بعد وارو دور
| ٻين ٽن مقبرن کان ننڍو
|}

=== صاحب خان ٿهيم جو مقبرو ===
صاحب خان ٿهيم جو مقبرو مجموعي ۾ سڀ کان نمايان عمارت آهي. 2026ع ۾ سنڌ ثقافت کاتي پاران شروع ڪيل نئين تحفظاتي منصوبي ۾ پهرين مرحلي ۾ خاص طور هن مقبري جي مرمت ۽ استحڪام کي اوليت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=M. B.
 |title=After several failed initiatives, work resumes to preserve 18th century tombs in Garhi Yasin
 |url=https://www.dawn.com/news/1979943
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 March 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دلاور خان ٿهيم جو مقبرو ===
دلاور خان ٿهيم کي انهن ٿهيم سردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي 1779ع ۾ ڪلهوڙا-افغان ويڙهه ۾ مارجي ويا. سندس مقبرو 1781ع ڌاري تعمير ٿيل عمارتن مان سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

=== جلال خان جو مقبرو ۽ سڃاڻپ بابت اختلاف ===
ٽئين وڏي مقبري کي آثار قديمه ۽ سرڪاري ورثي جي ڪيترن رڪارڊن ۾ '''جلال خان ٿهيم''' جو مقبرو لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

پر شڪارپور جي تاريخدان مهدي شاهه پنهنجي تحقيق ۾ ان کي جلال خان ابڙي جو مقبرو قرار ڏنو آهي. سندس موجب جلال خان ابڙو ابڙا قبيلي جو سردار هو ۽ 1080هه/1669ع ڌاري وفات ڪيائين. نذير شاڪر بروهي پڻ سندس وفات سترهين صديءَ ۾ ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

ان ڪري هن مقبري جي اصل نسبت بابت علمي اختلاف موجود آهي. هن اختلاف کي وڪيپيڊيا مضمون ۾ قطعي دعويٰ بدران ٻنهي موقفن سان درج ڪرڻ مناسب آهي.

=== جعفر شاهه جو مقبرو ===
چوٿون ننڍو مقبرو '''جعفر شاهه''' نالي بزرگ سان منسوب آهي. جديد آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب هي مقبرو باقي ٽن ڪلهوڙا دور جي مقبرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً جديد تعمير آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

جعفر شاهه کي مقامي روايت ۾ ٿهيم قبيلي سان لاڳاپيل روحاني بزرگ طور ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== طرز تعمير ==

بوهي جي قبن جي اڏاوت سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري مقبري واري روايت جي نمائندگي ڪري ٿي. ٽن وڏن مقبرن جو بنيادي نقشو چورس آهي ۽ انهن تي گنبذ قائم ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

هينري ڪزنس جي بيان موجب ٽنهي اهم مقبرن جي گنبذن مٿان آرائشي '''لانٽرن''' يا ننڍيون ڇت واريون اڏاوتون موجود هيون. اهڙيون لانٽرنون ڪلهوڙا دور جي ڪيترن مقبرن ۽ مسجدن جي نمايان اڏاوتي خاصيت هيون.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

اندروني ڀتين تي رنگين چٽسالي، گلڪاري ۽ فريسڪو ڪم ڪيو ويو هو. ڪيترن هنڌن تي اهي تصويرون وقت، نمي، لوڻياٺ ۽ بي ڌيانيءَ سبب مدهم يا تباهه ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڪلهوڙا دور جي مقبرن ۾ عام طور تي چورس بنياد مٿان گهڻ ڪنڊو ڊرم ۽ ان مٿان نيم گول گنبذ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙو طرز ڪلهوڙا دور جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي قبرستاني اڏاوت جي هڪ خاص سڃاڻپ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt;

== چٽسالي ۽ آرائشي ڪم ==
بوهي جي قبن جا اندريان حصا اڳ رنگين ڀتين ۽ فريسڪو ڪم سان سينگاريل هئا. هن قسم جي چٽسالي ارڙهين صديءَ جي سنڌي مقبرن ۾ عام هئي، جتي گلڪاري، هندسي ڊيزائن، نباتاتي نمونا ۽ ڪڏهن شڪار يا روزمرهه زندگيءَ جا منظر پڻ ٺاهيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Scenes of the Hunt in Sindh
 |url=https://thefridaytimes.com/18-Dec-2020/scenes-of-the-hunt-in-sindh
 |work=The Friday Times
 |date=18 December 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جلال خان سان منسوب مقبرو خاص طور پنهنجي ڀتين تي ٿيل چٽساليءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي خراب حالت ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== ماڳ ۽ پکيڙ ==
بوهي جا قبا ڊکڻ ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقي ۾ انڊس هاءِ وي جي ويجهو واقع آهن. پاڪستان جي آثار قديمه کاتي موجب ماڳ جا متناسق '''27.801604574° اتر''' ۽ '''68.370645563° اوڀر''' آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

2026ع ۾ شايع ٿيل سرڪاري تحفظاتي ڪم بابت رپورٽ موجب روينيو رڪارڊ ۾ هن قبرستان جي زمين '''جعفر شاهه جو قبرستان''' جي نالي سان درج آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ '''11 ايڪڙ''' آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ماڳ تي تاريخي مقبرن کان علاوه ڪيترائي بعد ۾ ٺهيل عام قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;

== تحفظ جي تاريخ ==
بوهي جا قبا ڊگهي عرصي تائين موسم، نمي، لوڻياٺ ۽ مناسب سار سنڀال جي کوٽ سبب خراب ٿيندا رهيا. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پراڻي داخلا ۾ به مقبرن جي زبون حالت بابت نشاندهي ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ جي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب ماڳ جو سروي 6 جنوري 2018ع تي ڪيو ويو ۽ ساڳئي دور ۾ ثقافت کاتي طرفان مرمت جو ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt; سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري جي 2017–2018ع واري تحفظاتي رپورٽن ۾ پڻ '''Bohi Ja Quba–Shikarpur''' کي الڳ منصوبي طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Conservation &amp; Other Reports
 |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/publication/conservation-reports/
 |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ به مرمت ۽ تحفظ جا ڪم ڪيا ويا هئا، پر بعد ۾ عمارتن کي ٻيهر نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2022ع جي برساتن جو نقصان ===
2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ ٻوڏ واري موسم دوران خاص طور صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري کي وڌيڪ نقصان پهتو. ڀتين ۽ گنبذ مان پلستر لهي ويو، نمي اندر داخل ٿي ۽ لوڻياٺ سبب ڀتين تي سفيد تهه ٺهڻ شروع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

مقامي ماڻهن موجب هڪ مقبري کي خزاني جي ڳولا ڪندڙ ماڻهن پڻ کوٽي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

=== 2026ع جو تحفظاتي منصوبو ===

مارچ 2026ع ۾ سنڌ جي ثقافت کاتي ۽ ڊائريڪٽوريٽ جنرل آثار قديمه ٻيهر بوهي جي قبن جي تحفظ جو ڪم شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

منصوبي جي پهرين مرحلي ۾:
* صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري جي استحڪام؛
* گنبذ تي روايتي '''چيرولي چوني جي پلستر''' جو استعمال؛
* زمين ۽ ڀتين مان نمي گھٽائڻ لاءِ '''فرينچ ڊرين''' ٺاهڻ؛
* لوڻياٺ جي حرڪت روڪڻ؛
* عمارت جي بنيادي حصن کي وڌيڪ تباهي کان بچائڻ
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

ٻئي مرحلي ۾ گم ٿيل يا خراب ٿيل '''ڪاشي''' يعني آرائشي ٽائلس جي سڃاڻپ، دستاويز بندي ۽ ممڪن بحالي جي رٿا شامل ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== قانوني حيثيت ==
پاڪستان جي وفاقي آثار قديمه واري ڊيٽابيس ۾ بوهي جا قبا '''خانگي ملڪيت''' ۽ '''غير محفوظ''' ماڳ طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt; ان باوجود سنڌ حڪومت جا ثقافت ۽ آثار قديمه جا ادارا هن ماڳ تي مختلف وقتن تي تحفظ ۽ مرمت جا منصوبا هلائيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ثقافتي اهميت ==
بوهي جا قبا رڳو قبرستان نه پر ڪلهوڙا دور جي سياسي، فوجي ۽ فن تعمير جي تاريخ جا اهم مادي ثبوت آهن. اهي ماڳ ٿهيم قبيلي جي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ڪردار کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن سنڌ جي حڪومت کي افغان مداخلت ۽ اندروني اقتداري ڇڪتاڻ کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

مقبرن جو چورس اڏاوتي نقشو، گنبذ، لانٽرن، ڀتين جي چٽسالي ۽ روايتي چوني جو ڪم ڪلهوڙا دور جي سنڌي قبرستاني فن تعمير جون اهم خصوصيتون ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2026&quot;/&gt;

بوهي جا قبا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٻين تاريخي قبرستانن، جهڙوڪ [[پير قائم شاهه جو مقام]]، سان گڏ ارڙهين صديءَ جي جنگين ۽ قبائلي سياست جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهن.&lt;ref name=&quot;FridayTimes2023&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
'''بوهي جا قبا''' مقامي طور سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نالو آهي، جڏهن تہ سرڪاري ورثي جي رڪارڊ ۾ ان لاءِ '''ٿهيمن جا قبا'''، ''Thaheeman-Ja-Quba'' ۽ ''Bohi Quba'' جا نالا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFT&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] به ماڳ کي '''بوهي جا قبا''' جي نالي سان قديم آثار واري داخلا طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊکڻ]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]]
* [[رتوديرو]]
* [[سنڌ جا قديم آثار]]

== نوٽ ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=Cousens
 |first=Henry
 |title=The Antiquities of Sind
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1975
 |language=en}}
* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin
 |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin
 |work=The Friday Times
 |date=10 January 2023
 |language=en}}
* {{cite web
 |title=بوهي جا قبا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Bohi Quba}}

[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌ جا مقبرا]]
[[زمرو:ڪلهوڙا دور]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جون عمارتون]]
[[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]]</text>
      <sha1>s50lbdm9k4u1o8raciz9vcztkiwqvbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امروٽ، ڳڙهي ياسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102706</id>
    <redirect title="امروٽ شريف" />
    <revision>
      <id>411735</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[امروٽ شريف]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="p6tkqrhjhq61h7em9fpqgqzbktls1j6" xml:space="preserve">#چوريو[[امروٽ شريف]]</text>
      <sha1>p6tkqrhjhq61h7em9fpqgqzbktls1j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنڊو ديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102707</id>
    <revision>
      <id>411742</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name                    = جنڊو ديرو | native_name             =  | settlement_type         = [[ڳوٺ]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type        = [[ملڪ]] | subdivision_name        = {{PAK}} | subdivision_type1       = پاڪستان ج...</comment>
      <origin>411742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="odsnl9rzeqlaee8isdb33oiuqvo3or4" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ ۽ ديهه}}
{{Infobox settlement
| name                    = جنڊو ديرو
| native_name             = 
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''جنڊو ديرو''' (انگريزي ذريعن ۾: ''Jindho Dero'' يا ''Jindo Dero'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ ديهه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;&gt;{{cite web
 |title=Garhi Yasin
 |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=SindhAtlas
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; اهو [[مديجي]] واري علائقي جي ڀرسان واقع ڳوٺاڻين آبادين مان هڪ آهي.

== انتظامي حيثيت ==
سنڌ ائٽلس ۾ [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ديهن جي فهرست ۾ '''جنڊو ديرو''' کي ''Jindho Dero'' جي نالي سان الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt; ساڳي فهرست ۾ جنڊو ديرو کان پوءِ ڪاڪيپوٽا ۽ ان کان اڳ ڄام پريو درج آهن، جڏهن تہ [[مديجي]] پڻ ساڳئي تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

پراڻن انتظامي ۽ امدادي نقشن ۾ به جنڊو ديرو کي ڳڙهي ياسين واري حصي ۾ ڏيکاريو ويو آهي. گڏيل قومن سان لاڳاپيل 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ تيار ڪيل شڪارپور ضلعي جي يونين ڪائونسل سطح واري نقشي ۾ ''Jindo Dero''، [[مديجي]]، [[ڊکڻ]]، ڳڙهي ياسين ۽ ٻين آبادين سان گڏ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ReliefMap&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh - Shikarpur
 |url=https://www.yumpu.com/xx/document/view/6709476/sindh-dadu-reliefweb
 |date=6 January 2011
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هڪ اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ پڻ شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين واري حصي هيٺ '''Garhi Yaseen، Madeji ۽ Jindo Dero''' کي يونين ڪائونسلن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UCList&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Council Listings by District
 |url=https://www.scribd.com/document/637986912/Untitled
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; انتظامي حدبندين ۾ وقت سان تبديليون ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري اها ڄاڻ تاريخي انتظامي حيثيت طور سمجهڻ گهرجي.

== جاگرافي ۽ علائقائي پسمنظر ==
جنڊو ديرو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرعي ميداني خطي ۾ واقع آهي. هي علائقو انتظامي طور [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي شڪارپور ضلعي ۾ اچي ٿو. ڳڙهي ياسين تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي علائقو آهي؛ 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي 333,289 هئي، جنهن مان 296,604 ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

جنڊو ديرو جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ [[مديجي]] اهم شهري ۽ واپاري مرڪز آهي. تعلقي جي معيشت جو وڏو حصو زراعت سان لاڳاپيل آهي ۽ علائقي ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt;

== تعليم ==
جنڊو ديرو ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ جي اسڪولن بابت آن لائين تعليمي ڊيٽا ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جنڊو ديرو''' (GBPS Jindo Dero)، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جنڊو ديرو''' (GGPS Jindo Dero) ۽ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول جنڊو ديرو''' (GGHS Jindo Dero) درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Schools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools in Shikarpur District
 |url=https://www.stepon.pk/district/Shikarpur
 |website=Step On
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دستياب تعليمي انگن موجب بوائز پرائمري اسڪول ۾ 5 استاد ۽ 233 شاگرد، گرلس پرائمري اسڪول ۾ 3 استاد ۽ 201 شاگرد، جڏهن تہ گرلس هاءِ اسڪول ۾ 7 استاد ۽ 72 شاگرد درج ٿيل هئا.&lt;ref name=&quot;Schools&quot;/&gt; اهي انگ لاڳاپيل ڊيٽابيس ۾ موجود رڪارڊ جي وقت جا آهن ۽ موجوده داخلا ۾ تبديلي ٿي سگهي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; padding:8px;&quot; | '''جنڊو ديرو جا درج ٿيل سرڪاري تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
! ادارو
! سطح
! استاد
! درج ٿيل شاگرد
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جنڊو ديرو
| پرائمري
| 5
| 233
|- style=&quot;background:#f4f9fc;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; | گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جنڊو ديرو
| پرائمري
| 3
| 201
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول جنڊو ديرو
| هاءِ اسڪول
| 7
| 72
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#eef5e9; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' شڪارپور ضلعي جي اسڪولن بابت شايع ٿيل تعليمي ڊيٽا.&lt;ref name=&quot;Schools&quot;/&gt;
|}

== آبادي ۽ معيشت ==
جنڊو ديرو جي الڳ ڳوٺ يا ديهه جي 2023ع واري آباديءَ جو قابلِ اعتماد انگ دستياب آن لائين ذريعن مان نه ملي سگهيو آهي. ان ڪري تعلقي يا يونين ڪائونسل جي آباديءَ کي ڳوٺ جي آبادي طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.

جنڊو ديرو جنهن ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ واقع آهي، اهو سنڌ جي زرعي علائقن مان هڪ آهي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ چانور ۽ ڪڻڪ سميت مختلف فصل پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhAtlas&quot;/&gt; جنڊو ديرو جي معيشت بابت الڳ سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ان بابت وڌيڪ مخصوص دعوائون ڪرڻ لاءِ مقامي يا سرڪاري ذريعن جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[مديجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ڊکڻ، شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>odsnl9rzeqlaee8isdb33oiuqvo3or4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊکڻ، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102708</id>
    <redirect title="ڊکڻ، ڳڙھي ياسين" />
    <revision>
      <id>411743</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>411743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="62f1pxfejfm1oggdxi0qmzujk78ijqi" xml:space="preserve">#چوريو[[ڊکڻ، ڳڙھي ياسين]]</text>
      <sha1>62f1pxfejfm1oggdxi0qmzujk78ijqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڳاهيجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102709</id>
    <revision>
      <id>411755</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name                    = ڳاھيجا | other_name              = ڳاهيجه | settlement_type         = [[ڳوٺ]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates             = {{coord|27.79059|68.50146|region:PK_type:village|display=inline,title}} | subdivision_type...</comment>
      <origin>411755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12039" sha1="6mw4zt1xgqghsbe51w1orgydnth9stc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = ڳاھيجا
| other_name              = ڳاهيجه
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.79059|68.50146|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| elevation_m             = 62
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''ڳاھيجا''' ({{lang-en|Gaheja}}؛ مختلف ماخذن ۾ ''Gaheja Goth'' ۽ ''Goth Gaheja'' پڻ لکيل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ مقامي انتظامي مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gaheja Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/15150002
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڳوٺاڻين وسندين جي رڪارڊ ۾ ڳاھيجا نالي وسندي، ڳاھيجا ٽپيدار سرڪل (TC) ۽ ان کان وڏي ڳاھيجا سپروائيزر ٽپيدار سرڪل (STC) الڳ شمارياتي يونٽن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
ڳاھيجا اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه|سنڌوءَ]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ڳوٺ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 27.79059° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.50146° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ۽ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 62 ميٽر اوچائيءَ تي آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

ڳاھيجا جي ڀرپاسي ۾ ڳوٺ سهتا، داد محمد بروهي، نبي آباد، آريائين ۽ پليجا پنهور سميت ڪيتريون ڳوٺاڻيون وسنديون واقع آهن. [[مدئجي]] ۽ ڳڙهي ياسين پڻ هن وسيع علائقي جا اهم شهري ۽ واپاري مرڪز آهن.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
ڳاھيجا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني حڪومت جي رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل نمبر 34 ڳاھيجا''' درج ٿيل آهي. ان يونين ڪائونسل ۾ ڳاھيجا کان سواءِ خالق ڏنو جي وانڍ، ويسر ۽ شاهه محمد مڱريو جهڙيون وسنديون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Elections, Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اليڪشن ڪميشن جي تازي پولنگ اسٽيشنن واري رڪارڊ ۾ پڻ ڳاھيجا کي الڳ چونڊ علائقي طور درج ڪيو ويو آهي، جتي سرڪاري هاءِ اسڪول ۽ سرڪاري پرائمري اسڪول سميت مقامي تعليمي ادارا پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;&gt;{{cite web
 |title=Draft List of Polling Stations
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي آدمشماريءَ ۾ ''ڳاھيجا'' نالي اصل وسندي ۽ ان سان لاڳاپيل وڏيون شمارياتي حدون الڳ الڳ درج ٿيل آهن؛ تنهنڪري ڳوٺ جي آبادي بيان ڪندي انهن حدن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;

2023ع جي ڳوٺاڻين وسندين بابت PBS جدول موجب '''ڳاھيجا سپروائيزر ٽپيدار سرڪل (Gaheja STC)''' جي مجموعي آبادي 97,436 هئي، جنهن ۾ 48,652 مرد، 48,780 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt; هي انگ رڳو ڳاھيجا ڳوٺ جي آبادي نه، پر ان وڏي شمارياتي علائقي جي آبادي آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''ڳاھيجا علائقي جون 2023ع واري آدمشماري جون چونڊيل ڄاڻون'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! شمارياتي يونٽ
! آبادي/لاڳاپيل انگ
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | '''ڳاھيجا STC'''
| '''97,436'''
| سپروائيزر ٽپيدار سرڪل
|-
| style=&quot;background:#fef5e7;&quot; | '''ڳاھيجا TC'''
| PBS ۾ الڳ يونٽ
| ٽپيدار سرڪل
|-
| style=&quot;background:#e8f8f5;&quot; | '''ڳاھيجا'''
| الڳ ڳوٺاڻي وسندي
| ڳوٺ
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f4f6f7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''نوٽ:''' STC، TC ۽ ڳوٺ جون حدون هڪجهڙيون ناهن؛ ان ڪري STC جي 97,436 آبادي کي ڳاھيجا ڳوٺ جي آبادي سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;PBS31&quot;/&gt;
|}

2017ع جي سرڪاري ڳوٺاڻين رهائشي انگن اکرن ۾ پڻ ''Gaheja TC'' ۽ ''Gaheja'' کي الڳ داخلائن طور ڏيکاريو ويو هو، جنهن مان انهن شمارياتي حدن جي فرق جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District079_Combined.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ڳوٺ ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي پولنگ اسٽيشنن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڳاھيجا''' جي مردن ۽ عورتن واري حصن سان گڏ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڳاھيجا-1''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECPPolling&quot;/&gt; اهي سرڪاري رڪارڊ ڳاھيجا جي مقامي تعليمي ڍانچي جي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.

== صحت ==
صحت جي سرڪاري سهولتن جي فهرستن ۾ '''بنيادي صحت مرڪز ڳاھيجا''' (BHU Gaheja) کي شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين تعلقي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. بنيادي صحت مرڪز ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ابتدائي طبي خدمتن جو مقامي مرڪز آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
ڳاھيجا ۾ پوليس اسٽيشن پڻ موجود آهي. شڪارپور جي ضلعي عدليه جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''پوليس اسٽيشن ڳاھيجا''' سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس ڳڙهي ياسين جي سول جج ۽ جڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Courts&quot;&gt;{{cite web
 |title=Police Stations
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District &amp; Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026ع جي سنڌ عدليه جي ڪيس مئنيجمينٽ رڪارڊن ۾ پڻ پوليس اسٽيشن ڳاھيجا جي نالي سان داخل ٿيل ڪيس موجود آهن، جيڪي هن پوليس اسٽيشن جي موجوده انتظامي حيثيت جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Release Writ – Civil Judge &amp; Judicial Magistrate I, Garhi Yasin
 |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/163687
 |publisher=District Courts Sindh
 |date=17 June 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== برطانوي دور جو ورثو ==
ڳاھيجا جي تاريخ بابت هڪ اهم دستاويزي شاهدي برطانوي دور جي '''ڊاڪ بنگلي''' سان لاڳاپيل آهي. 2023ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي موجب برطانوي حڪومت جي 1922ع واري فهرست ۾ سنڌ اندر سرڪاري آفيسرن ۽ مسافرن لاءِ 377 بنگلا درج هئا. موجوده شڪارپور ضلعي جي حدن اندر انهن مان نو هنڌ شڪارپور، ڳڙهي ياسين، سهتا، '''ڳاھيجا'''، ايو جو ڳوٺ، رڪ، چڪ، شاهپور ۽ چيمن هئا.&lt;ref name=&quot;RajBungalows&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Shaheen
 |first1=Ifqut
 |last2=Gohar
 |first2=Sirat
 |last3=Aysha
 |first3=Syeda
 |last4=Sultan
 |first4=Ausima
 |title=Bungalows Of The British Raj In Shikarpur, Sindh, Pakistan
 |journal=Journal of Positive School Psychology
 |volume=7
 |issue=4
 |date=4 April 2023
 |url=https://journalppw.com/index.php/jpsp/article/view/16299
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان تحقيق لاءِ 2020ع ۾ شڪارپور ضلعي جي انهن ماڳن جو فيلڊ سروي پڻ ڪيو ويو. اهڙي دستاويزي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڳاھيجا برطانوي دور ۾ علائقائي سفر ۽ انتظام سان لاڳاپيل سرڪاري رستي جي نظام جو هڪ ماڳ هو.&lt;ref name=&quot;RajBungalows&quot;/&gt;

== معيشت ۽ جاگرافيائي ماحول ==
ڳاھيجا سنڌوءَ جي ميداني زرعي پٽي ۾ واقع آهي. ڳڙهي ياسين تعلقي جي معيشت بنيادي طور زراعت سان لاڳاپيل آهي ۽ علائقي ۾ چانور، ڪڻڪ، داليون، مڪئي، ڪمند، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ڳڙهي ياسين
 |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-yasin/
 |website=سنڌ ائٽلس
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; ڳاھيجا ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون پڻ انهيءَ ڳوٺاڻي زرعي خطي جو حصو آهن.

== آمدرفت ==
ڳاھيجا جي ڀرپاسي ۾ روڊن سان گڏ ريلوي جو تاريخي ڍانچو پڻ موجود آهي. جاگرافيائي رڪارڊ موجب الله ڏناڻي ريلوي اسٽيشن ڳاھيجا کان لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر اوڀر ۽ [[مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن]] لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[مدئجي]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[ڊکڻ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>6mw4zt1xgqghsbe51w1orgydnth9stc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاجوديرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102710</id>
    <revision>
      <id>411756</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name                    = تاجوديرو | native_name             = تاجو ديرو | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[ڳوٺ]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_relief          = yes | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates             = {{coord|27.73936|68.46054...</comment>
      <origin>411756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12268" sha1="272f1xji5vjreqo6dty1jitj0seejvc" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو ڳوٺ}}
{{Infobox settlement
| name                    = تاجوديرو
| native_name             = تاجو ديرو
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.73936|68.46054|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| population_total        = 3279
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| elevation_m             = 60
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''تاجوديرو''' يا '''تاجو ديرو''' ({{lang-en|Tajodero / Tajo Dero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ ديهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Schedule of Areas under Sukkur Right Bank Project
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تاجوديرو جي آبادي '''3,279''' هئي، جنهن ۾ 1,646 مرد، 1,632 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

تاجوديرو ڳڙهي ياسين تعلقي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[مدئجي]] واري علائقي ڀرسان واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ان جي بيهڪ لڳ ڀڳ 27.739° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.461° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ۽ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 60 ميٽر اوچائيءَ تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tajodero Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14673922
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
تاجوديرو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ڳوٺ جي ڀرپاسي ۾ [[مدئجي]]، جنڊو ديرو، قلندر بخش بروهي ۽ عبدالرحيم جي وانڍ سميت ڪيتريون ننڍيون وسنديون موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tajodero Map - Village - Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14673922
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاجوديرو کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه طرف مدئجي ۽ سنڌوءَ جي بندن وارو علائقو اچي ٿو. [[مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن]] پڻ هن علائقي جي ويجهن ريلوي سهولتن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Goth Jiandodero Map
 |url=https://mapcarta.com/35499110
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
تاجوديرو [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي سرڪاري ديهن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي سکر رائيٽ بئنڪ منصوبي هيٺ ڊرينيج ريٽ لاڳو علائقن جي سرڪاري فهرست ۾ به '''Tajodero''' کي شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين تعلقي جي ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Schedule of Areas under Sukkur Right Bank Project
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt;

ڳڙهي ياسين تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ تاجوديرو سان گڏ [[مدئجي]]، جنڊو ديرو، شاهپور جکرو، پليجا، آدمجي، سانگي، ترائي، امروٽ ۽ ٻيون ديهون شامل آهن.

== آبادي ==
[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري جي Rural Localities جدول موجب تاجوديرو ۾ '''3,279''' ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 1,646 مرد، 1,632 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد هو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

ساڳئي آدمشماري جي رهائشي انگن موجب تاجوديرو ۾ '''653 گهر''' درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''5.0 فرد في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ '''تاجوديرو جي 2023ع واري آبادي'''
|- style=&quot;background:#315b7d; color:white;&quot;
! انگ
! تعداد
! آباديءَ ۾ حصو
|-
| style=&quot;background:#eaf2f8;&quot; | '''ڪل آبادي'''
| '''3,279'''
| '''100٪'''
|-
| مرد
| 1,646
| لڳ ڀڳ 50.2٪
|-
| style=&quot;background:#fdf2e9;&quot; | عورتون
| 1,632
| لڳ ڀڳ 49.8٪
|-
| ٽرانسجينڊر
| 1
| 0.1٪ کان گهٽ
|-
| style=&quot;background:#e8f8f5;&quot; | گهر
| '''653'''
| سراسري 5.0 فرد في گهر
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f4f6f7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري، 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBSHousing&quot;/&gt;
|}

== تعليم ==
تاجوديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي شڪارپور ضلعي بابت مالي ۽ اسڪولي رڪارڊ ۾ '''GBPS Tajo Dero''' يعني گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول تاجوديرو درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shikarpur District School Budget 2015-16
 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education &amp; Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ تاجوديرو، جنڊو ديرو ۽ مدئجي واري علائقي جون وسنديون گڏيل طور هڪ وسيع ٻهراڙيءَ واري تعليمي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهن.

== معيشت ==
تاجوديرو جو ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ ميداني زرعي پٽي جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي آبپاشي ۽ ڊرينيج سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ ۾ تاجوديرو کي سکر رائيٽ بئنڪ منصوبي جي ڊرينيج واري علائقي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Schedule of Areas under Sukkur Right Bank Project
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ مقامي واپار بنيادي سرگرميون آهن. مدئجي ويجهو هجڻ سبب تاجوديرو جي رهواسين لاءِ مدئجي مقامي واپار ۽ آمدرفت جو اهم ويجهو مرڪز آهي.

== آبپاشي ۽ ٻوڏ جو خطرو ==
تاجوديرو سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري آبپاشي ۽ حفاظتي بندن جي نظام سان لاڳاپيل علائقي ۾ اچي ٿو. سنڌوءَ ۾ پاڻيءَ جي چاڙهه دوران تاجوديرو ۽ ڀرپاسي وارا بند آبپاشي کاتي جي نگرانيءَ هيٺ ايندا رهيا آهن.

2023ع ۾ سنڌوءَ ۾ پاڻي وڌڻ دوران ''ڊان'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي ۾ حفاظتي بندن ۽ اسپرن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ آبپاشي عملو مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ تاجوديرو ۽ زيرو پوائنٽ واري هنڌ جي صورتحال بابت پڻ نگرانيءَ جي ضرورت ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/1767746
 |title=Larkana irrigation officials mobilised to strengthen dykes after deluge erodes spur
 |work=[[ڊان]]
 |date=1 August 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي طرح 2011ع ۾ سنڌوءَ جي چاڙهه دوران علائقي ۾ حفاظتي بندن ۽ اسپرن جي ڪٽائي بابت رپورٽن ۾ آبپاشي کاتي جي '''تاجوديرو''' سب انجنيئر جو حوالو پڻ ملي ٿو، جنهن مان هن علائقي جي سنڌوءَ جي حفاظتي بندن واري انتظامي نظام سان لاڳاپي جي تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/657765/rapid-erosion-of-spur-creates-fear-among-villagers
 |title=Rapid erosion of spur creates fear among villagers
 |work=[[ڊان]]
 |date=9 September 2011
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
تاجوديرو ۾ پوليس اسٽيشن پڻ قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب '''پوليس اسٽيشن تاجوديرو''' ڳڙهي ياسين جي عدالتي دائري ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations and Court Jurisdiction
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=District and Sessions Court Shikarpur
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ مختلف ڪيسن ۾ '''SHO P.S. Tajodero''' جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان تاجوديرو پوليس اسٽيشن جي انتظامي موجودگي جي وڌيڪ تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Case Law
 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
تاجوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي [[مدئجي]] ۽ ڳڙهي ياسين تعلقي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. [[مدئجي روڊ ريلوي اسٽيشن]] علائقي جي ويجهن ريلوي اسٽيشنن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[نصرت ريلوي اسٽيشن]] پڻ هن خطي ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tajodero Map
 |url=https://mapcarta.com/14673922
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[مدئجي]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[سنڌ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>272f1xji5vjreqo6dty1jitj0seejvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوشھرو ابڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102711</id>
    <revision>
      <id>411757</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي ياسين تعلقي، شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name                    = نوشهرو ابڙو | native_name             = نوشَهرو اَبڙو | settlement_type         = [[ڳوٺ]]، [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pus...</comment>
      <origin>411757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16889" sha1="pmpgi3cpftft8giyrxtpdr07x8sd1ve" xml:space="preserve">{{Short description|ڳڙهي ياسين تعلقي، شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name                    = نوشهرو ابڙو
| native_name             = نوشَهرو اَبڙو
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]، [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''نوشهرو ابڙو''' ({{lang-en|Naushero Abro}}؛ سرڪاري رڪارڊن ۾ ''Naushehro Abro''، ''Noshero Abro'' ۽ ''Newshahro Abro'' جون صورتون پڻ ملن ٿيون) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي وسندي، [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نوشهرو ابڙو
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D9%88%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;&gt;{{cite web
 |title=UC List
 |url=https://sts.org.pk/UC_List.aspx
 |publisher=STS
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ پڻ '''نوشهرو ابڙو''' کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي هڪ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;

موجوده انتظامي نظام ۾ نوشهرو ابڙو ڳڙهي ياسين تعلقي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سرڪاري/ادارتي يونين ڪائونسل فهرست ۾ ان جو نالو ''NEWSHAHRO ABRO'' ۽ ڪوڊ '''233001027''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt; [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي سرڪاري دستاويزن ۾ پڻ نوشهرو ابڙو کي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي يونين ڪائونسل طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Postponement of meeting of the Public Accounts Committee
 |url=https://www.pas.gov.pk/notifications-details/2267
 |publisher=[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]]
 |date=12 March 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''نوشهرو ابڙو''' نالي جو ٻيو حصو ''ابڙو'' سنڌ جي تاريخي [[ابڙو|ابڙا قبيلي]] ڏانهن منسوب سمجهيو وڃي ٿو. جديد سرڪاري ۽ علمي ذريعن ۾ هن وسندي جي رومن صورت ''Naushero Abro''، ''Naushehro Abro''، ''Noshero Abro'' يا ''Newshahro Abro'' ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;

== تاريخ ==
نوشهرو ابڙي جي اهميت موجوده ڳوٺ يا يونين ڪائونسل واري حيثيت کان گهڻي پراڻي آهي. برطانوي دور جي انتظامي ۽ زميني بندوبست واري رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ موجوده ڳڙهي ياسين واري علائقي کي هڪ دور ۾ '''نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏيو ويندو هو.

سنڌ جي تاريخي نقشن ۽ سرڪاري زميني بندوبست جي رپورٽن جي فهرست ۾ 1894ع لاءِ ايل. ڊبليو. سيمور (L. W. Seymour) جي '''Revision Settlement Report of Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''' جو واضح اندراج موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Maps of Sindh 1600–1843 AD
 |url=https://www.panhwar.com/HISTORICAL%20MAPS%20OF%20SINDH%201600-1843%20AD.pdf
 |publisher=Panhwar
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ نوشهرو ابڙو هڪ باقاعدي تعلقي جي نالي طور استعمال ٿيندو هو ۽ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو ان سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#4b6584; color:white; padding:8px;&quot; | '''نوشهرو ابڙي جي انتظامي حيثيت جو تاريخي خاڪو'''
|- style=&quot;background:#dfe6e9;&quot;
! دور
! انتظامي سڃاڻپ
! ماخذن ۾ صورت
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | 19هين صدي
| [[تعلقو]]
| نوشهرو ابڙو (ڳڙهي ياسين) تعلقو
|-
| style=&quot;background:#eef7f7;&quot; | 1894ع
| زميني بندوبست وارو تعلقو
| ''Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | موجوده دور
| [[ديهه]]
| نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين تعلقو
|-
| style=&quot;background:#eef7f7;&quot; | موجوده مڪاني نظام
| [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| نوشهرو ابڙو، شڪارپور ضلعو
|}

سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت شڪارپور جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ پڻ 1901ع واري انتظامي جوڙجڪ جي ذڪر دوران '''ڳڙهي ياسين (نوشهرو ابڙو)''' جو نالو ملي ٿو. 1901ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هي علائقو سکر ضلعي جي انتظام هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;ShikarpurHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور جي صوبائي ۽ ضلعي حيثيت
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/510/read/26772
 |work=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

1843ع ۾ [[سنڌ تي برطانوي فتح|سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي وڏي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو هو. بعد ۾ انتظامي حدن ۾ مسلسل تبديليون آيون ۽ 1901ع ۾ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ سان پراڻي شڪارپور ضلعي جي جوڙجڪ تبديل ٿي وئي. تاريخي انتظامي حوالن ۾ ان دور جي سکر ضلعي سان شڪارپور، سکر ۽ نوشهرو ابڙو تعلقن جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Almanac&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh – Shikarpur
 |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shikarpur/
 |website=Pakistan Almanac
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قلعو ۽ تاريخي آثار ==
نوشهرو ابڙي سان هڪ پراڻي مٽيءَ جي قلعي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. جديد تاريخي لکڻين موجب '''نوشهرو ابڙي جو مٽيءَ جو قلعو''' 1807ع ڌاري نواب ولي محمد خان لغاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ان وقت لاڙڪاڻي واري علائقي سان لاڳاپيل بااثر عملدار هو.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tracing The Living Descendants Of Mohenjo-Daro: Ancient Tribes Of Sindh
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Jun-2026/tracing-living-descendants-mohenjo-daro-ancient-tribes-sindh
 |work=The Friday Times
 |date=2 June 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب نوشهرو ابڙو تاريخي طور ابڙا برادريءَ جي اهم وسندين مان رهيو آهي. تنهن هوندي بہ قلعي جي تعمير جي صحيح تاريخ ۽ ان سان لاڳاپيل تفصيلن لاءِ وڌيڪ بنيادي تاريخي دستاويزن جي تحقيق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;/&gt;

== انتظام ==
اڄ نوشهرو ابڙو [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ شامل آهي. سنڌ جي مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ ان کي يونين ڪائونسل طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PAS&quot;/&gt; شڪارپور ضلعي جي مڪاني حڪومت جي نقشن ۾ پڻ ''Naushero Abro'' الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;FAFEN&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=Free and Fair Election Network
 |year=2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري سنڌ گزيٽ جي هڪ فهرست ۾ پڻ شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين واري انتظامي حصي هيٺ ''Naushero Abro'' جو نالو درج آهي.&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sind Government Gazette
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
نوشهرو ابڙو رڳو مرڪزي ڳوٺ تائين محدود انتظامي نالو نه آهي، پر يونين ڪائونسل جي حيثيت سان ڀرپاسي جون ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون به ان سان انتظامي طور ڳنڍيل رهيون آهن. سنڌ حڪومت جي يونين ڪائونسل بيسڊ پاورٽي ريڊڪشن پروگرام جي 2009ع واري رڪارڊ ۾ '''سيهتا''' ۽ '''گودو ڏيٿو''' جهڙن ڳوٺن کي نوشهرو ابڙو يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Council Based Poverty Reduction Programme: Monthly Progress Report, June 2009
 |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/monthly_ucbprp/shk_KK/june2009.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=June 2009
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
نوشهرو ابڙي ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[سنڌ حڪومت]] جي ريفارم سپورٽ يونٽ جي شڪارپور ضلعي واري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول نوشهرو ابڙو''' کي ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ درج ڪيو ويو آهي؛ اسڪول جو نئون SEMIS ڪوڊ '''414010321''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بعد واري [[سنڌ حڪومت]] جي تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ ساڳئي هنڌ '''GGHS Naushero Abro''' يعني گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول نوشهرو ابڙو جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن مان علائقي ۾ ڇوڪرين لاءِ ثانوي سطح جي سرڪاري تعليم جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Education2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=JEST Shikarpur Phase-I
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/261%20JEST%20Shikarpur%20phase1.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
نوشهرو ابڙو ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ جو حصو آهي. مقامي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، ننڍو واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم آهن. ڪاروباري رڪارڊن ۾ نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين ۾ چانورن جي مل جو اندراج پڻ ملي ٿو، جيڪو علائقي ۾ زرعي پيداوار جي پروسيسنگ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميءَ جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SGH Mengal Rice Mill
 |url=https://www.dnb.com/business-directory/company-profiles.sgh_mengal_rice_mill.d695941f77df4268017938f5059e7f0e.html
 |publisher=Dun &amp; Bradstreet
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي غربت گهٽائڻ واري پروگرام جي دستاويزن ۾ نوشهرو ابڙو يونين ڪائونسل جي ڳوٺن ۾ موبائل مرمت، موٽر سائيڪل مرمت ۽ ٻين فني روزگار جي تربيت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي شعبي سان گڏ ننڍن فني ۽ خدمتي روزگارن جي موجودگي ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot;/&gt;

== بنيادي ڍانچو ==
سرڪاري آڊٽ ۽ ترقياتي رڪارڊن ۾ نوشهرو ابڙي ۾ نيڪال جي نظام ۽ سي سي بلاڪ رستن جهڙن مقامي ترقياتي ڪمن جو ذڪر موجود آهي. هڪ سرڪاري آڊٽ رڪارڊ ۾ '''Village Noshero Abro, Muhalla Brohi, Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur''' ۾ سرفيس ڊرين ۽ سي سي بلاڪ جي تعمير واري اسڪيم درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Audit Report – Sindh
 |url=https://scp.gov.pk/files/Misc/DG_Audit_Sindh.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ثقافت ==
نوشهرو ابڙو تاريخي طور [[ابڙو|ابڙا]] سميت مختلف سنڌي برادرين جي رهائش وارو علائقو رهيو آهي. ابڙا قبيلي جي تاريخ بابت ماخذن ۾ نوشهرو ابڙي کي سندن اهم تاريخي وسندين مان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;/&gt;

ڳوٺ سان لاڳاپيل مقامي صوفي ۽ سماجي شخصيتن ۾ '''فقير غلام حيدر گجر''' جو نالو ملي ٿو، جنهن بابت سنڌي ادبي مواد ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ هو نوشهرو ابڙي ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي سادگي، سماجي خدمت ۽ صوفياڻي مزاج سبب علائقي ۾ سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقير غلام حيدر گجر: سنڌ جو سادو ۽ صوفياڻو درويش
 |url=https://humsari.com/blog/faqir-ghulam-haider-gujjar-a-simple-and-sufi-saint-of-sindh
 |work=همسري
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==
نوشهرو ابڙي جي تاريخي اهميت جا ٻه الڳ پهلو آهن: پهريون، اهو هڪ پراڻي سنڌي ڳوٺ ۽ ابڙا برادريءَ جي وسندي طور سڃاتو وڃي ٿو؛ ٻيو، برطانوي دور ۾ ان جو نالو هڪ وسيع انتظامي تعلقي لاءِ استعمال ٿيو، جنهن کي تاريخي رڪارڊن ۾ '''Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt; وقت سان انتظامي نالو بدلجي [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] وڌيڪ رائج ٿيو، جڏهن تہ نوشهرو ابڙو پاڻ ديهه، ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل طور برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[مدئجي]]
* [[ڊکڻ، شڪارپور|ڊکڻ]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[ابڙو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* L. W. Seymour، ''Revision Settlement Report, Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''، بمبئي، 1894ع.
* نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي، ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾''، سمبارا پبليڪيشن، حيدرآباد، 2017ع.

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>pmpgi3cpftft8giyrxtpdr07x8sd1ve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411758</id>
      <parentid>411757</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16878" sha1="ls34h37p1mw7r8gy4a4n0hz9xe2z16e" xml:space="preserve">{{Short description|ڳڙهي ياسين تعلقي، شڪارپور ضلعي، سنڌ ۾ ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name                    = نوشهرو ابڙو
| native_name             = Naushehro Abro
| settlement_type         = [[ڳوٺ]]، [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
| government_type         = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''نوشهرو ابڙو''' ({{lang-en|Naushero Abro}}؛ سرڪاري رڪارڊن ۾ ''Naushehro Abro''، ''Noshero Abro'' ۽ ''Newshahro Abro'' جون صورتون پڻ ملن ٿيون) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي وسندي، [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;&gt;{{cite web
 |title=نوشهرو ابڙو
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D9%88%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;&gt;{{cite web
 |title=UC List
 |url=https://sts.org.pk/UC_List.aspx
 |publisher=STS
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ پڻ '''نوشهرو ابڙو''' کي ڳڙهي ياسين تعلقي جي هڪ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;

موجوده انتظامي نظام ۾ نوشهرو ابڙو ڳڙهي ياسين تعلقي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سرڪاري/ادارتي يونين ڪائونسل فهرست ۾ ان جو نالو ''NEWSHAHRO ABRO'' ۽ ڪوڊ '''233001027''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt; [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي سرڪاري دستاويزن ۾ پڻ نوشهرو ابڙو کي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي يونين ڪائونسل طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PAS&quot;&gt;{{cite web
 |title=Postponement of meeting of the Public Accounts Committee
 |url=https://www.pas.gov.pk/notifications-details/2267
 |publisher=[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]]
 |date=12 March 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
'''نوشهرو ابڙو''' نالي جو ٻيو حصو ''ابڙو'' سنڌ جي تاريخي [[ابڙو|ابڙا قبيلي]] ڏانهن منسوب سمجهيو وڃي ٿو. جديد سرڪاري ۽ علمي ذريعن ۾ هن وسندي جي رومن صورت ''Naushero Abro''، ''Naushehro Abro''، ''Noshero Abro'' يا ''Newshahro Abro'' ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;

== تاريخ ==
نوشهرو ابڙي جي اهميت موجوده ڳوٺ يا يونين ڪائونسل واري حيثيت کان گهڻي پراڻي آهي. برطانوي دور جي انتظامي ۽ زميني بندوبست واري رڪارڊ مان معلوم ٿئي ٿو تہ موجوده ڳڙهي ياسين واري علائقي کي هڪ دور ۾ '''نوشهرو ابڙو تعلقو''' سڏيو ويندو هو.

سنڌ جي تاريخي نقشن ۽ سرڪاري زميني بندوبست جي رپورٽن جي فهرست ۾ 1894ع لاءِ ايل. ڊبليو. سيمور (L. W. Seymour) جي '''Revision Settlement Report of Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''' جو واضح اندراج موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Maps of Sindh 1600–1843 AD
 |url=https://www.panhwar.com/HISTORICAL%20MAPS%20OF%20SINDH%201600-1843%20AD.pdf
 |publisher=Panhwar
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ نوشهرو ابڙو هڪ باقاعدي تعلقي جي نالي طور استعمال ٿيندو هو ۽ موجوده ڳڙهي ياسين تعلقو ان سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#4b6584; color:white; padding:8px;&quot; | '''نوشهرو ابڙي جي انتظامي حيثيت جو تاريخي خاڪو'''
|- style=&quot;background:#dfe6e9;&quot;
! دور
! انتظامي سڃاڻپ
! ماخذن ۾ صورت
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | 19هين صدي
| [[تعلقو]]
| نوشهرو ابڙو (ڳڙهي ياسين) تعلقو
|-
| style=&quot;background:#eef7f7;&quot; | 1894ع
| زميني بندوبست وارو تعلقو
| ''Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''
|-
| style=&quot;background:#fff8e7;&quot; | موجوده دور
| [[ديهه]]
| نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين تعلقو
|-
| style=&quot;background:#eef7f7;&quot; | موجوده مڪاني نظام
| [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]]
| نوشهرو ابڙو، شڪارپور ضلعو
|}

سنڌ جي انتظامي تاريخ بابت شڪارپور جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ پڻ 1901ع واري انتظامي جوڙجڪ جي ذڪر دوران '''ڳڙهي ياسين (نوشهرو ابڙو)''' جو نالو ملي ٿو. 1901ع ۾ پراڻي شڪارپور ضلعي جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هي علائقو سکر ضلعي جي انتظام هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;ShikarpurHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=شڪارپور جي صوبائي ۽ ضلعي حيثيت
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/510/read/26772
 |work=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

1843ع ۾ [[سنڌ تي برطانوي فتح|سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي وڏي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو هو. بعد ۾ انتظامي حدن ۾ مسلسل تبديليون آيون ۽ 1901ع ۾ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ سان پراڻي شڪارپور ضلعي جي جوڙجڪ تبديل ٿي وئي. تاريخي انتظامي حوالن ۾ ان دور جي سکر ضلعي سان شڪارپور، سکر ۽ نوشهرو ابڙو تعلقن جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Almanac&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh – Shikarpur
 |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shikarpur/
 |website=Pakistan Almanac
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قلعو ۽ تاريخي آثار ==
نوشهرو ابڙي سان هڪ پراڻي مٽيءَ جي قلعي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. جديد تاريخي لکڻين موجب '''نوشهرو ابڙي جو مٽيءَ جو قلعو''' 1807ع ڌاري نواب ولي محمد خان لغاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ان وقت لاڙڪاڻي واري علائقي سان لاڳاپيل بااثر عملدار هو.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tracing The Living Descendants Of Mohenjo-Daro: Ancient Tribes Of Sindh
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Jun-2026/tracing-living-descendants-mohenjo-daro-ancient-tribes-sindh
 |work=The Friday Times
 |date=2 June 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب نوشهرو ابڙو تاريخي طور ابڙا برادريءَ جي اهم وسندين مان رهيو آهي. تنهن هوندي بہ قلعي جي تعمير جي صحيح تاريخ ۽ ان سان لاڳاپيل تفصيلن لاءِ وڌيڪ بنيادي تاريخي دستاويزن جي تحقيق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;/&gt;

== انتظام ==
اڄ نوشهرو ابڙو [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ شامل آهي. سنڌ جي مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ ان کي يونين ڪائونسل طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PAS&quot;/&gt; شڪارپور ضلعي جي مڪاني حڪومت جي نقشن ۾ پڻ ''Naushero Abro'' الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريل آهي.&lt;ref name=&quot;FAFEN&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |publisher=Free and Fair Election Network
 |year=2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري سنڌ گزيٽ جي هڪ فهرست ۾ پڻ شڪارپور ضلعي جي ڳڙهي ياسين واري انتظامي حصي هيٺ ''Naushero Abro'' جو نالو درج آهي.&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Sind Government Gazette
 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ وسنديون ==
نوشهرو ابڙو رڳو مرڪزي ڳوٺ تائين محدود انتظامي نالو نه آهي، پر يونين ڪائونسل جي حيثيت سان ڀرپاسي جون ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون به ان سان انتظامي طور ڳنڍيل رهيون آهن. سنڌ حڪومت جي يونين ڪائونسل بيسڊ پاورٽي ريڊڪشن پروگرام جي 2009ع واري رڪارڊ ۾ '''سيهتا''' ۽ '''گودو ڏيٿو''' جهڙن ڳوٺن کي نوشهرو ابڙو يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Union Council Based Poverty Reduction Programme: Monthly Progress Report, June 2009
 |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/monthly_ucbprp/shk_KK/june2009.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=June 2009
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
نوشهرو ابڙي ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[سنڌ حڪومت]] جي ريفارم سپورٽ يونٽ جي شڪارپور ضلعي واري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول نوشهرو ابڙو''' کي ڳڙهي ياسين تعلقي ۾ درج ڪيو ويو آهي؛ اسڪول جو نئون SEMIS ڪوڊ '''414010321''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SchoolDirectory&quot;&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بعد واري [[سنڌ حڪومت]] جي تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ ساڳئي هنڌ '''GGHS Naushero Abro''' يعني گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول نوشهرو ابڙو جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن مان علائقي ۾ ڇوڪرين لاءِ ثانوي سطح جي سرڪاري تعليم جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Education2022&quot;&gt;{{cite web
 |title=JEST Shikarpur Phase-I
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/261%20JEST%20Shikarpur%20phase1.pdf
 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |year=2022
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==
نوشهرو ابڙو ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ جو حصو آهي. مقامي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، ننڍو واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم آهن. ڪاروباري رڪارڊن ۾ نوشهرو ابڙو، ڳڙهي ياسين ۾ چانورن جي مل جو اندراج پڻ ملي ٿو، جيڪو علائقي ۾ زرعي پيداوار جي پروسيسنگ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميءَ جو مثال آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=SGH Mengal Rice Mill
 |url=https://www.dnb.com/business-directory/company-profiles.sgh_mengal_rice_mill.d695941f77df4268017938f5059e7f0e.html
 |publisher=Dun &amp; Bradstreet
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي غربت گهٽائڻ واري پروگرام جي دستاويزن ۾ نوشهرو ابڙو يونين ڪائونسل جي ڳوٺن ۾ موبائل مرمت، موٽر سائيڪل مرمت ۽ ٻين فني روزگار جي تربيت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ڳوٺاڻي معيشت ۾ زرعي شعبي سان گڏ ننڍن فني ۽ خدمتي روزگارن جي موجودگي ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;PPRP&quot;/&gt;

== بنيادي ڍانچو ==
سرڪاري آڊٽ ۽ ترقياتي رڪارڊن ۾ نوشهرو ابڙي ۾ نيڪال جي نظام ۽ سي سي بلاڪ رستن جهڙن مقامي ترقياتي ڪمن جو ذڪر موجود آهي. هڪ سرڪاري آڊٽ رڪارڊ ۾ '''Village Noshero Abro, Muhalla Brohi, Taluka Garhi Yasin, District Shikarpur''' ۾ سرفيس ڊرين ۽ سي سي بلاڪ جي تعمير واري اسڪيم درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Audit Report – Sindh
 |url=https://scp.gov.pk/files/Misc/DG_Audit_Sindh.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سماج ۽ ثقافت ==
نوشهرو ابڙو تاريخي طور [[ابڙو|ابڙا]] سميت مختلف سنڌي برادرين جي رهائش وارو علائقو رهيو آهي. ابڙا قبيلي جي تاريخ بابت ماخذن ۾ نوشهرو ابڙي کي سندن اهم تاريخي وسندين مان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AbroHistory&quot;/&gt;

ڳوٺ سان لاڳاپيل مقامي صوفي ۽ سماجي شخصيتن ۾ '''فقير غلام حيدر گجر''' جو نالو ملي ٿو، جنهن بابت سنڌي ادبي مواد ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ هو نوشهرو ابڙي ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي سادگي، سماجي خدمت ۽ صوفياڻي مزاج سبب علائقي ۾ سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقير غلام حيدر گجر: سنڌ جو سادو ۽ صوفياڻو درويش
 |url=https://humsari.com/blog/faqir-ghulam-haider-gujjar-a-simple-and-sufi-saint-of-sindh
 |work=همسري
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==
نوشهرو ابڙي جي تاريخي اهميت جا ٻه الڳ پهلو آهن: پهريون، اهو هڪ پراڻي سنڌي ڳوٺ ۽ ابڙا برادريءَ جي وسندي طور سڃاتو وڃي ٿو؛ ٻيو، برطانوي دور ۾ ان جو نالو هڪ وسيع انتظامي تعلقي لاءِ استعمال ٿيو، جنهن کي تاريخي رڪارڊن ۾ '''Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''' لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt; وقت سان انتظامي نالو بدلجي [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] وڌيڪ رائج ٿيو، جڏهن تہ نوشهرو ابڙو پاڻ ديهه، ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل طور برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SLA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;STS&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[مدئجي]]
* [[ڊکڻ، شڪارپور|ڊکڻ]]
* [[امروٽ شريف]]
* [[جنڊو ديرو]]
* [[ابڙو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* L. W. Seymour، ''Revision Settlement Report, Naushero Abro (Garhi Yasin) Taluka''، بمبئي، 1894ع.
* نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگي، ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾''، سمبارا پبليڪيشن، حيدرآباد، 2017ع.

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جون ديهون]]
[[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>ls34h37p1mw7r8gy4a4n0hz9xe2z16e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميان صاحب، خانپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102712</id>
    <revision>
      <id>411768</id>
      <timestamp>2026-09-13T00:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}} {{Infobox settlement | name                    = ميان صاحب | other_name              = ميان جو ڳوٺ | native_name             = ميان جو ڳوٺ | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[شهر]] | image_skyline           = Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg | image_caption           = ميان صاحب جو داخلي دروازو، بابِ ميا...</comment>
      <origin>411768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14561" sha1="9q8wlu5e1dq3e854mp6dy3oh6s0f3od" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميان صاحب
| other_name              = ميان جو ڳوٺ
| native_name             = ميان جو ڳوٺ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg
| image_caption           = ميان صاحب جو داخلي دروازو، بابِ ميان صاحب
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|09|21|N|68|38|23|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]
| population_total        = 7,595
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''ميان صاحب'''، جنهن کي '''ميان جو ڳوٺ''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي وسندي آهي. ميان صاحب اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي حدن جي ويجهو واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 28°09′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°38′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mian Sahib
 |url=https://mapcarta.com/14686550
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] جي تفصيلي جدول موجب ''ميان صاحب'' نالي ڳڻپ ڪيل آباديءَ ۾ '''7,595''' ماڻهو هئا، جن ۾ 3,770 مرد ۽ 3,825 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ساڳئي سرڪاري جدول ۾ '''ميان صاحب ٽي سي''' جي مجموعي آبادي 15,510 پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري شهر/وسندي ۽ وسيع انتظامي يا شمارياتي حد جي انگن کي هڪ ٻئي سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
وسندي جو مقامي ۽ تاريخي نالو '''ميان جو ڳوٺ''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري ۽ جديد استعمال ۾ '''ميان صاحب''' نالو وڌيڪ عام آهي. انگريزي ذريعن ۾ نالو ''Mian Sahib'' ۽ ''Mian Jo Goth'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.

== جاگرافي ==
ميان صاحب شڪارپور ضلعي جي اترئين حصي ۾ [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقي]] اندر واقع آهي. ڀرپاسي جو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام جو حصو آهي ۽ زمين گهڻو ڪري هموار ۽ زرعي نوعيت جي آهي.

ميان صاحب جي اتر طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جون وسنديون واقع آهن، جڏهن تہ [[سلطان ڪوٽ]]، خانپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندڙ مقامي رستا ان کي ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍين ٿا.

[[File:The Entrance Gate Of Mian Sahib &quot; Bab-e-Mian &quot;.jpg|thumb|left|ميان صاحب جو بابِ ميان]]

== انتظامي حيثيت ==
ميان صاحب خانپور تعلقي جي اهم مقامي مرڪزن مان آهي. سرڪاري چونڊ ۽ روينيو رڪارڊ ۾ '''ميان صاحب سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ميان صاحب تپيدار سرڪل''' جا نالا پڻ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies
 |url=https://pcp.gov.pk/SiteImage/Downloads/7947%2822%29Ex%20Gaz-III%20Com.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

چونڊ تڪبندين جي سرڪاري نقشن ۾ پڻ ميان صاحب کي خانپور تعلقي ۽ شڪارپور ضلعي جي نمايان وسندي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ميان صاحب بابت هي بنيادي انگ ڏنا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; padding:8px;&quot; | '''ميان صاحب جي آبادي — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
! شمارياتي علائقو
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | '''ميان صاحب'''
| '''7,595'''
| 3,770
| 3,825
|- style=&quot;background:#eef7e8;&quot;
| '''ميان صاحب ٽي سي'''
| '''15,510'''
| 7,759
| 7,751
|}

ساڳئي آدمشماريءَ موجب ''ميان صاحب'' واري 7,595 آباديءَ لاءِ خواندگيءَ جي شرح 53.4 سيڪڙو درج ٿيل آهي؛ مردن ۾ اها 65.9 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 40.8 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
ميان صاحب جي ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي واسطو [[زراعت]] ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين سان آهي. شڪارپور ضلعي جو هي حصو سنڌ جي آبپاشي هيٺ ايندڙ ميداني علائقي ۾ اچي ٿو، تنهنڪري ڀرپاسي جون زرعي زمينون مقامي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

2020ع ۾ سنڌ جي ٻين علائقن وانگر شڪارپور ضلعي ۾ ماڪڙ جي وڏي حملي فصلن کي نقصان پهچايو. رپورٽن ۾ ميان صاحب کي به انهن علائقن ۾ شامل ڪيو ويو جتي ماڪڙ نئين پوکيل سارين، ڀاڄين، باغن ۽ ٻين فصلن کي متاثر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Locust swarms attack fields in Ghotki, Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1565783
 |work=[[ڊان]]
 |date=29 June 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Locusts devour crops in Shikarpur
 |url=https://tribune.com.pk/story/2252460/locusts-devour-crops-in-shikarpur
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=29 June 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ميان صاحب ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ ميان صاحب واري انتظامي علائقي هيٺ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur School Budget
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Government Boys High School Mian Jo Goth..jpg|thumb|گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول، ميان جو ڳوٺ]]

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميان جو ڳوٺ''' شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان آهي. هن اسڪول جي پراڻي عمارت جون تصويرون [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي پڻ محفوظ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Mian Jo Goth
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Government_Boys_High_School_Mian_Jo_Goth..jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ادب ۽ ڇپائي ==
ميان جو ڳوٺ 20هين صديءَ ۾ سنڌي ادب ۽ رسالي جي اشاعت جي حوالي سان پڻ سڃاتو ويو. سنڌي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب '''بولچند وسومل راجپال''' 1932ع ۾ ''سنڌو'' نالي ماهوار رسالو شروع ڪيو. بعد ۾ هن ميان جو ڳوٺ ۾ پنهنجو ڇاپخانو قائم ڪيو ۽ اتان ''سنڌو'' رسالي جي اشاعت جاري رکي، جنهن ڪري هيءَ ننڍڙي وسندي سنڌي ڇپائي ۽ ادبي سرگرمين جي هڪ مرڪز طور سامهون آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Printing And Reading Culture In Colonial Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/30-Jan-2026/printing-reading-culture-colonial-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=30 January 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== کيئلداس فاني ==
سنڌي شاعر، ليکڪ، ناٽڪ نويس ۽ استاد '''[[کيئلداس فاني]]''' 4 اپريل 1914ع تي ميان جو ڳوٺ ۾ ڄائو هو. هن شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ شڪارپور ۾ پڙهيو. ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب ۽ تعليم سان وابسته رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |publisher=Sindhi Sangat
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيئلداس فاني سنڌي شاعريءَ جي اهم استادن مان شمار ٿئي ٿو. سنڌي ادبي ذريعن موجب [[شيخ اياز]] ۽ ٻين شاعرن تي سندس شاعريءَ جو اثر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |publisher=Sindhi Sangat
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اڏاوت ==
ميان صاحب ۾ پراڻي دور جي ڪجهه رهائشي ۽ مذهبي عمارتن جا مثال اڄ به موجود آهن. انهن ۾ روايتي سرن، ڪاٺ ۽ آرائشي اڏاوت جا عنصر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب جي تاريخي عمارت، قديم مسجد ۽ بابِ ميان جون تصويرون محفوظ ڪيون ويون آهن، جيڪي وسندي جي پراڻي تعميراتي ماحول بابت بصري مواد مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Mian Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mian_Sahib
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مسجدون ۽ مذهبي ماڳ ==
[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|left|ميان صاحب جي قديم سلطاني مسجد]]

ميان صاحب ۾ پراڻيون مسجدون ۽ مقامي مذهبي ماڳ موجود آهن. [[وڪيميڊيا ڪامنز]] جي ميان صاحب واري زمري ۾ '''مسجدِ سلطاني''' جي تصوير پڻ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Mian Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mian_Sahib
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ جو خطرو ==
ميان صاحب شڪارپور ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل آهي جيڪي سنڌوءَ جي ساڄي پاسي واري ميداني نظام ۽ واهن جي ڪري شديد برساتن ۽ ٻوڏ دوران خطري هيٺ اچي سگهن ٿيون. شڪارپور جي ضلعي آفتن بابت پروفائيل ۾ ميان صاحب کي ٻوڏ جي لحاظ کان حساس علائقن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Profile: Shikarpur
 |url=https://itacec.org/itadc/phase2/document/key_projects_documents_strategies/district_profiles/PESA_Shikarpur.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management related district profile
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري وڏي ٻوڏ شڪارپور ضلعي کي سخت متاثر ڪيو هو؛ ضلعي آفت پروفائيل موجب ان وقت ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 778,000 ماڻهو متاثر ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Profile: Shikarpur
 |url=https://itacec.org/itadc/phase2/document/key_projects_documents_strategies/district_profiles/PESA_Shikarpur.pdf
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|ميان صاحب جو داخلي دروازو
File:The Entrance Gate Of Mian Sahib &quot; Bab-e-Mian &quot;.jpg|بابِ ميان صاحب
File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|ميان صاحب جي هڪ تاريخي عمارت
File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|قديم مسجدِ سلطاني
File:Government Boys High School Mian Jo Goth..jpg|گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول، ميان جو ڳوٺ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، شڪارپور]]
* [[خانپور تعلقو، شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[کيئلداس فاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:خانپور تعلقو، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]</text>
      <sha1>9q8wlu5e1dq3e854mp6dy3oh6s0f3od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411769</id>
      <parentid>411768</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>411769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14549" sha1="gnanl57e8lmrrnw8xungewtxar2uojk" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = ميان صاحب
| other_name              = ميان جو ڳوٺ
| native_name             = ميان جو ڳوٺ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg
| image_caption           = ميان صاحب جو داخلي دروازو، بابِ ميان صاحب
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|28|09|21|N|68|38|23|E|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3       = [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]
| population_total        = 7,595
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''ميان صاحب'''، جنهن کي '''ميان جو ڳوٺ''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي وسندي آهي. ميان صاحب اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي حدن جي ويجهو واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 28°09′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°38′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mian Sahib
 |url=https://mapcarta.com/14686550
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] جي تفصيلي جدول موجب ''ميان صاحب'' نالي ڳڻپ ڪيل آباديءَ ۾ '''7,595''' ماڻهو هئا، جن ۾ 3,770 مرد ۽ 3,825 عورتون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt; ساڳئي سرڪاري جدول ۾ '''ميان صاحب ٽي سي''' جي مجموعي آبادي 15,510 پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري شهر/وسندي ۽ وسيع انتظامي يا شمارياتي حد جي انگن کي هڪ ٻئي سان نه ملائڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
وسندي جو مقامي ۽ تاريخي نالو '''ميان جو ڳوٺ''' آهي، جڏهن تہ سرڪاري ۽ جديد استعمال ۾ '''ميان صاحب''' نالو وڌيڪ عام آهي. انگريزي ذريعن ۾ نالو ''Mian Sahib'' ۽ ''Mian Jo Goth'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.

== جاگرافي ==
ميان صاحب شڪارپور ضلعي جي اترئين حصي ۾ [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقي]] اندر واقع آهي. ڀرپاسي جو علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام جو حصو آهي ۽ زمين گهڻو ڪري هموار ۽ زرعي نوعيت جي آهي.

ميان صاحب جي اتر طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جون وسنديون واقع آهن، جڏهن تہ [[سلطان ڪوٽ]]، خانپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندڙ مقامي رستا ان کي ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍين ٿا.

[[File:The Entrance Gate Of Mian Sahib &quot; Bab-e-Mian &quot;.jpg|thumb|left|ميان صاحب جو بابِ ميان]]

== انتظامي حيثيت ==
ميان صاحب خانپور تعلقي جي اهم مقامي مرڪزن مان آهي. سرڪاري چونڊ ۽ روينيو رڪارڊ ۾ '''ميان صاحب سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ميان صاحب تپيدار سرڪل''' جا نالا پڻ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Delimitation of Constituencies
 |url=https://pcp.gov.pk/SiteImage/Downloads/7947%2822%29Ex%20Gaz-III%20Com.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

چونڊ تڪبندين جي سرڪاري نقشن ۾ پڻ ميان صاحب کي خانپور تعلقي ۽ شڪارپور ضلعي جي نمايان وسندي طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=NA-202 Shikarpur-I
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ميان صاحب بابت هي بنيادي انگ ڏنا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b7d; color:white; padding:8px;&quot; | '''ميان صاحب جي آبادي — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
! شمارياتي علائقو
! ڪل آبادي
! مرد
! عورتون
|-
| style=&quot;background:#f7fbff;&quot; | '''ميان صاحب'''
| '''7,595'''
| 3,770
| 3,825
|- style=&quot;background:#eef7e8;&quot;
| '''ميان صاحب ٽي سي'''
| '''15,510'''
| 7,759
| 7,751
|}

ساڳئي آدمشماريءَ موجب ''ميان صاحب'' واري 7,595 آباديءَ لاءِ خواندگيءَ جي شرح 53.4 سيڪڙو درج ٿيل آهي؛ مردن ۾ اها 65.9 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 40.8 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== معيشت ==
ميان صاحب جي ڀرپاسي جي معيشت جو بنيادي واسطو [[زراعت]] ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين سان آهي. شڪارپور ضلعي جو هي حصو سنڌ جي آبپاشي هيٺ ايندڙ ميداني علائقي ۾ اچي ٿو، تنهنڪري ڀرپاسي جون زرعي زمينون مقامي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

2020ع ۾ سنڌ جي ٻين علائقن وانگر شڪارپور ضلعي ۾ ماڪڙ جي وڏي حملي فصلن کي نقصان پهچايو. رپورٽن ۾ ميان صاحب کي به انهن علائقن ۾ شامل ڪيو ويو جتي ماڪڙ نئين پوکيل سارين، ڀاڄين، باغن ۽ ٻين فصلن کي متاثر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Locust swarms attack fields in Ghotki, Shikarpur
 |url=https://www.dawn.com/news/1565783
 |work=[[ڊان]]
 |date=29 June 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Locusts devour crops in Shikarpur
 |url=https://tribune.com.pk/story/2252460/locusts-devour-crops-in-shikarpur
 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]
 |date=29 June 2020
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
ميان صاحب ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ ميان صاحب واري انتظامي علائقي هيٺ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول درج آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur School Budget
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Government Boys High School Mian Jo Goth..jpg|thumb|گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول، ميان جو ڳوٺ]]

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميان جو ڳوٺ''' شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان آهي. هن اسڪول جي پراڻي عمارت جون تصويرون [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي پڻ محفوظ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Mian Jo Goth
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Government_Boys_High_School_Mian_Jo_Goth..jpg
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ادب ۽ ڇپائي ==
ميان جو ڳوٺ 20هين صديءَ ۾ سنڌي ادب ۽ رسالي جي اشاعت جي حوالي سان پڻ سڃاتو ويو. سنڌي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب '''بولچند وسومل راجپال''' 1932ع ۾ ''سنڌو'' نالي ماهوار رسالو شروع ڪيو. بعد ۾ هن ميان جو ڳوٺ ۾ پنهنجو ڇاپخانو قائم ڪيو ۽ اتان ''سنڌو'' رسالي جي اشاعت جاري رکي، جنهن ڪري هيءَ ننڍڙي وسندي سنڌي ڇپائي ۽ ادبي سرگرمين جي هڪ مرڪز طور سامهون آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Printing And Reading Culture In Colonial Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/30-Jan-2026/printing-reading-culture-colonial-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=30 January 2026
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== کيئلداس فاني ==
سنڌي شاعر، ليکڪ، ناٽڪ نويس ۽ استاد '''[[کيئلداس فاني]]''' 4 اپريل 1914ع تي ميان جو ڳوٺ ۾ ڄائو هو. هن شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ شڪارپور ۾ پڙهيو. ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب ۽ تعليم سان وابسته رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |publisher=Sindhi Sangat
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

کيئلداس فاني سنڌي شاعريءَ جي اهم استادن مان شمار ٿئي ٿو. سنڌي ادبي ذريعن موجب [[شيخ اياز]] ۽ ٻين شاعرن تي سندس شاعريءَ جو اثر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |publisher=Sindhi Sangat
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اڏاوت ==
ميان صاحب ۾ پراڻي دور جي ڪجهه رهائشي ۽ مذهبي عمارتن جا مثال اڄ به موجود آهن. انهن ۾ روايتي سرن، ڪاٺ ۽ آرائشي اڏاوت جا عنصر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

[[File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|thumb|ميان صاحب ۾ هڪ تاريخي عمارت]]

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ميان صاحب جي تاريخي عمارت، قديم مسجد ۽ بابِ ميان جون تصويرون محفوظ ڪيون ويون آهن، جيڪي وسندي جي پراڻي تعميراتي ماحول بابت بصري مواد مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Mian Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mian_Sahib
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مسجدون ۽ مذهبي ماڳ ==
[[File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|thumb|left|ميان صاحب جي قديم سلطاني مسجد]]

ميان صاحب ۾ پراڻيون مسجدون ۽ مقامي مذهبي ماڳ موجود آهن. [[وڪيميڊيا ڪامنز]] جي ميان صاحب واري زمري ۾ '''مسجدِ سلطاني''' جي تصوير پڻ محفوظ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Mian Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mian_Sahib
 |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٻوڏ جو خطرو ==
ميان صاحب شڪارپور ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل آهي جيڪي سنڌوءَ جي ساڄي پاسي واري ميداني نظام ۽ واهن جي ڪري شديد برساتن ۽ ٻوڏ دوران خطري هيٺ اچي سگهن ٿيون. شڪارپور جي ضلعي آفتن بابت پروفائيل ۾ ميان صاحب کي ٻوڏ جي لحاظ کان حساس علائقن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Profile: Shikarpur
 |url=https://itacec.org/itadc/phase2/document/key_projects_documents_strategies/district_profiles/PESA_Shikarpur.pdf
 |publisher=Provincial Disaster Management related district profile
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري وڏي ٻوڏ شڪارپور ضلعي کي سخت متاثر ڪيو هو؛ ضلعي آفت پروفائيل موجب ان وقت ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 778,000 ماڻهو متاثر ٿيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Profile: Shikarpur
 |url=https://itacec.org/itadc/phase2/document/key_projects_documents_strategies/district_profiles/PESA_Shikarpur.pdf
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Entrance Gate Of Mian Sahib.jpg|ميان صاحب جو داخلي دروازو
File:The Entrance Gate Of Mian Sahib &quot; Bab-e-Mian &quot;.jpg|بابِ ميان صاحب
File:Historical Hinduism Style Antique Architectural Building in Mian Sahib.jpg|ميان صاحب جي هڪ تاريخي عمارت
File:Ancient Mosque &quot;Masjid-e-Sultania&quot;.jpg|قديم مسجدِ سلطاني
File:Government Boys High School Mian Jo Goth..jpg|گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول، ميان جو ڳوٺ
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[خانپور، سنڌ|خانپور]]
* [[خانپور تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[سلطان ڪوٽ]]
* [[کيئلداس فاني]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Mian Sahib}}

{{Shikarpur District}}

[[زمرو:خانپور تعلقو، شڪارپور]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]</text>
      <sha1>gnanl57e8lmrrnw8xungewtxar2uojk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رستم، سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102713</id>
    <revision>
      <id>411775</id>
      <timestamp>2026-09-13T00:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name                    = رستم | native_name             = Rustam | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[شهر]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_relief          = yes | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|...</comment>
      <origin>411775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13246" sha1="91b25yi7mgebm6pvii1lx7f9uscm4d5" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاهه]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>91b25yi7mgebm6pvii1lx7f9uscm4d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411776</id>
      <parentid>411775</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13229" sha1="dyuw4fye5mimej7gsanpwcvu0u4etip" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي  تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاهه]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>dyuw4fye5mimej7gsanpwcvu0u4etip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411777</id>
      <parentid>411776</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13211" sha1="oumohrpnmajxk8wc8iqh4izkw8o9bt1" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي  تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاهه]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>oumohrpnmajxk8wc8iqh4izkw8o9bt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411778</id>
      <parentid>411777</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13209" sha1="asbo2bmq4lyf6rb9t8rd05kbr5g1f52" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي  تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاھ]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>asbo2bmq4lyf6rb9t8rd05kbr5g1f52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411779</id>
      <parentid>411778</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13227" sha1="en8ynjpaidvzlgz8ydyycrb6fb0f1f1" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي  تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاھ]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکيو تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>en8ynjpaidvzlgz8ydyycrb6fb0f1f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411780</id>
      <parentid>411779</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13225" sha1="1zitvjabms45l3yt7ml817v6o4awktn" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = رستم
| native_name             = Rustam
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.9666|68.8044|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي  تعلقو]]
| government_type         = ٽائون ڪاميٽي
| population_total        = 9214
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Selected Population Statistics of Individual Urban Localities, Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1             = +5
}}

'''رستم''' ({{lang-en|Rustam}}؛ ڪڏهن ''Rustum'' پڻ لکيو وڃي ٿو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ ٽائون ڪاميٽي آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;&gt;{{cite web
 |title=Final Delimitation 2023
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |language=en
 |access-date=13 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''9,214''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

رستم لڳ ڀڳ {{coord|27.9666|68.8044|format=dms|display=inline}} تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rustam jo Goth
 |url=https://mapcarta.com/14679118
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; سرڪاري انتظامي ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ رستم کي لکي تعلقي جي الڳ شهري آبادي ۽ ٽائون ڪاميٽي طور شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== انتظامي حيثيت ==
رستم [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي لکي غلام شاهه تعلقي جي اهم شهري آبادين مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي تڪبندين واري رڪارڊ ۾ '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ٻنهي کي لکي تعلقي جي حدن اندر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

[[سنڌ صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي شڪارپور ضلعي جي نقشي ۾ پڻ رستم کي ضلعي جي هڪ الڳ مقامي انتظامي آباديءَ طور ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Disaster Management Plan Shikarpur
 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shikarpur.pdf
 |publisher=[[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ مڪاني حڪومت جو ادارو '''ٽائون ڪاميٽي رستم''' ڪم ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي مڪاني حڪومتن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ رستم کي شڪارپور ضلعي جي ٽائون ڪاميٽين مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPLG&quot;&gt;{{cite web
 |title=Returned Candidates – Local Government Sindh
 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf
 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
برطانوي هندستان کان پوءِ ٿيندڙ جديد آدمشمارين ۾ رستم آهستي آهستي هڪ ننڍڙي ڳوٺاڻي آباديءَ مان شهري مرڪز طور وڌيو. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''7,436''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=Handbook of Population and Housing Census Data, Sindh
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |year=1998
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ رستم ٽائون ڪاميٽي جي ڪل آبادي '''9,214''' رڪارڊ ٿي، جنهن ۾ 4,517 مرد، 4,693 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:72%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''رستم جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! حيثيت
|-
| style=&quot;background:#eef5fa;&quot; | 1998ع
| '''7,436'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| style=&quot;background:#f8f4e8;&quot; | 2023ع
| '''9,214'''
| ٽائون ڪاميٽي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e7f2e7; text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعا:''' پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر.&lt;ref name=&quot;Census1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== جاگرافي ۽ ڀرپاسي ==
رستم اتر سنڌ جي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو گهڻو ڪري ڳوٺاڻين آبادين ۽ زرعي زمينن تي مشتمل آهي. شڪارپور ضلعي جي سرڪاري انتظامي نقشي ۾ رستم جي ڀرسان طيب، وزيرآباد، ڀرڪڻ، سهواڻي ۽ ٻين آبادين کي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA&quot;/&gt;

ضلعي جي معيشت وانگر رستم ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ پڻ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرميون مقامي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهن.

== تعليم ==
رستم مقامي سطح تي تعليم جو هڪ مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول رستم''' سنڌ حڪومت جي ثانوي تعليم واري بجيٽ ۽ انتظامي رڪارڊ ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Secondary Education Budget Estimates 2024–25
 |url=https://publicfinance.pk/wp-content/uploads/2025/02/Download-35.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول رستم''' جو وجود پڻ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Government Boys High School Rustam, District Shikarpur
 |url=https://www.e.pprasindh.gov.pk/
 |publisher=[[سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول رستم''' جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notifications – District Shikarpur
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&amp;key=Shikarp&amp;pageNumber=29
 |publisher=[[اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ رستم يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل ڪيترائي پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن، جن مان علي بخش شر ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺن جا اسڪول شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District and Taluka Wise School Directory – District Shikarpur
 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ==
رستم ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز '''بي ايڇ يو رستم''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sentinel Sites – Shikarpur
 |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php
 |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي صحت، تعليم، بازار ۽ مڪاني انتظامي خدمتن جو مرڪز پڻ آهي.

== پوليس ۽ عدالتي انتظام ==
رستم ۾ '''پوليس اسٽيشن رستم''' قائم آهي. شڪارپور جي ضلعي ۽ سيشن عدالتن جي سرڪاري فهرست موجب رستم پوليس اسٽيشن سان لاڳاپيل ڪيس شڪارپور جي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالتي دائري ۾ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations – District Shikarpur
 |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html
 |publisher=[[ضلعي عدالتون سنڌ]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جو تاريخي ورثو ==
سنڌ جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري شڪارپور ۽ گهوٽڪي ضلعن جي آثار قديمه واري سروي ۾ رستم جي ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ پڻ قلمبند ڪيا ويا. سروي ۾ '''ميان ڄام جو قبو''' نالي ماڳ کي رستم کان لڳ ڀڳ پنج ميلن جي فاصلي تي ڄاڻايو ويو آهي. سروي موجب مقبري سان لاڳاپيل تاريخ 1280هه ڄاڻايل آهي ۽ اتي ٻارهن قبرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: 3rd &amp; 4th Season, Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |author=Riaz Ahmed Shaikh
 |publisher=Exploration &amp; Excavation Branch, Department of Antiquities, Government of Sindh
 |year=1995
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهو سروي رستم ۽ لکي غلام شاهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مختلف قبرستانن، مقبرن، ٺُلن ۽ ٻين تاريخي آثارن جي موجودگيءَ جو پڻ پتو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Archaeological Sites Sindh: Upper Sindh
 |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/
 |publisher=Department of Antiquities, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ==
رستم روڊن وسيلي [[شڪارپور]]، [[لکي غلام شاھ]] ۽ ضلعي جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر جي مقامي بازار ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ روزمره جي واپار ۽ خدمتن جو مرڪز آهي.

اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ رستم ۽ ان جي سپروائيزري تپيدار سرڪل کي هڪ واضح انتظامي ۽ آباديءَ واري يونٽ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري علائقي لاءِ مقامي مرڪز واري حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ECP&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[شڪارپور]]
* [[مدئجي]]
* [[ڳڙهي ياسين]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Official URL|https://www.pbs.gov.pk/|پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:رستم، سنڌ]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون وسنديون]]</text>
      <sha1>1zitvjabms45l3yt7ml817v6o4awktn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چڪ، شڪارپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102714</id>
    <revision>
      <id>411781</id>
      <timestamp>2026-09-13T00:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}} {{Infobox settlement | name                    = چڪ | native_name             = چَڪُ | native_name_lang        = sd | settlement_type         = [[شهر]] | pushpin_map             = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position  = right | pushpin_relief          = yes | pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates             = {{coord|27.8588|68.8332|regio...</comment>
      <origin>411781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18972" sha1="kyqmwtx3whzc146ba5b983xyejdexsu" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = چڪ
| native_name             = چَڪُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.8588|68.8332|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 14908
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''چَڪُ''' ({{lang-en|Chak}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. هي شهر [[لکي غلام شاهه]] کان لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |work=Sindh Courier
 |date=4 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; چڪ سنڌوءَ جي ساڄي يا اولهندي پاسي واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي واپار، تعليم ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''14,908''' هئي، جنهن ۾ 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون شامل هيون. ساڳئي سرڪاري جدول موجب 2017ع ۾ ان جي آبادي 14,688 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''چَڪُ''' کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ديهه ۽ شهر طور درج ڪيو ويو آهي. لفظ ''چڪ'' جا ٻيا لغوي مطلب زرعي زمين جو وڏو حصو ۽ ڪنڀار جو ٿانوَ ٺاهڻ وارو گول ڦيٿو پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هڪ مقامي روايت موجب شهر جي نالي کي ڪنڀارن جي استعمال هيٺ رهندڙ ''چڪ'' يا ڦيٿي سان ڳنڍيو وڃي ٿو؛ ٻڌايو وڃي ٿو تہ سنڌوءَ جي ڪچي واري علائقي مان ملندڙ مٽيءَ سبب هن هنڌ ڪنڀار رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ نالي بابت مقامي روايت آهي، تنهنڪري ان کي حتمي تاريخي اشتقاق بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

== جاگرافي ==
چڪ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 27.8588° اتر ۽ 68.8332° اوڀر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[لکي غلام شاهه]] کان اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون آهن. چڪ جي اتر طرف [[انباهه شريف]] جو ڳوٺ لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News International
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
چڪ جو علائقو ماضيءَ ۾ [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي انتظام هيٺ هو. 1981ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ ۾ نئين [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي قيام وقت لکي ۽ ٻين علائقن سان گڏ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي''' کي سکر ضلعي مان ڪڍي نئين شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=1981 Census Report of Sind
 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخي مواد موجب چڪ ورهاڱي کان اڳ سينيٽري ڪاميٽي طور ڪم ڪندو هو ۽ 1960ع ۾ ان کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياسي، سماجي، ادبي جاڳرتا جو شهر چڪ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34364
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2021ع واري مڪاني حڪومتن جي حدبنديءَ بابت نوٽيفڪيشن ۾ به چڪ کي شڪارپور ضلعي جي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette Extraordinary, 31 December 2021
 |url=https://urdu.arynews.tv/wp-content/uploads/2022/01/Delimitation-Gazette-December-31-2021-.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=31 December 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي ۾ 14,908 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون هيون. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 6.37 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
! سالياني سراسري واڌ
|-
| 2017ع
| 14,688
| —
| —
|- style=&quot;background:#edf5fa;&quot;
| '''2023ع'''
| '''14,908'''
| '''+220'''
| '''0.25٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع جي آدمشماري، شهري آبادين جي جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

پراڻن ۽ غيرسرڪاري ذريعن ۾ چڪ ۽ ان جي ڀرپاسي واري آباديءَ لاءِ ان کان گهڻا انگ پڻ ڏنا ويا آهن، پر اهي چڪ ٽائون ڪاميٽي جي سرڪاري شهري حد سان سڌي طرح ڀيٽڻ جوڳا ناهن. ان ڪري موجوده شهري آباديءَ لاءِ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو انگ وڌيڪ معتبر آهي.

== معيشت ==
چڪ جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميداني پٽيءَ جو حصو آهي، تنهنڪري مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چوپائي مال ۽ ننڍن ڪاروبارن سان لاڳاپيل آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ ۽ خدمتن جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

سنڌوءَ جي ڪچي ۽ پڪي واري زرعي علائقي سان ويجهڙائي چڪ جي معاشي ۽ سماجي لاڳاپن تي اثرانداز رهي آهي. مقامي ذريعن ۾ شهر کي آس پاس جي آبادين لاءِ واپاري، تعليمي ۽ آمدرفت جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
چڪ ۾ سرڪاري پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول سطح جا تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ''' جو SEMIS ڪوڊ 414030034 ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — List of Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽي جي حدن اندر '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-I'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-II''' ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو پڻ اندراج موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Shikarpur District
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ۽ شهري سهولتون ==
چڪ ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ سرڪاري صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي جغرافيائي بيانن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر چڪ''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/864/read
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ سنڌ پوليس جو '''پوليس اسٽيشن چڪ''' پڻ قائم آهي، جنهن کي سنڌ پوليس جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
چڪ جي اهم خصوصيت ان جو گهڻ مذهبي تاريخي ورثو آهي. شهر ۾ ورهاڱي کان اڳ جي هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي مندر، درٻار، آشرم ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب چڪ جي تاريخي مذهبي ماڳن ۾ '''ماتا جي مڙهي'''، '''شري پرم هنس ادويت مت'''، '''امراپور آستان پريم پرڪاش'''، '''ڀڳت ڪنور رام''' سان لاڳاپيل ماڳ، '''گنگا رام شوالو ۽ آشرم''' ۽ '''گرو نانڪ درٻار''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گرو نانڪ درٻار ===
'''گرو نانڪ درٻار''' چڪ جي نانڪ پنٿي برادريءَ جو تاريخي عبادتگاهه آهي. اهو ماضيءَ ۾ '''پيوند جو ٽڪاڻو''' پڻ سڏبو هو. تحقيق موجب ان جي شروعاتي سنڀال بابا گوبند رام سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن تہ موجوده عمارت 2001ع ڌاري ٻيهر تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

درٻار جي مرڪزي هال ۾ [[گرو گرنٿ صاحب]] رکيو وڃي ٿو ۽ [[جهولي لال]] سميت ٻين مذهبي شخصيتن جون تصويرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== پريم پرڪاش منڊل ===
چڪ ۾ '''امراپور آستان پريم پرڪاش منڊل''' پڻ هندو مذهبي ورثي جو اهم ماڳ آهي. اهو [[پريم پرڪاش پنٿ]] سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي مذهبي روايت سوامي ٽيون رام سان وابسته آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گنگا رام آشرم ۽ شوالو ===
چڪ جو تاريخي '''گنگا رام آشرم ۽ شوالو''' سوامي گنگا رام (1860ع–1949ع) سان وابسته هو. سوامي گنگا رام مذهبي شخصيت هجڻ سان گڏ شاعر پڻ هو ۽ سندس ڀڄن مقامي هندو مذهبي روايت جو حصو رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== راڌاسوامي ستسنگ ===
ورهاڱي کان اڳ چڪ ۾ [[راڌاسوامي]] روايت جا پوئلڳ پڻ رهندا هئا. چڪ جي راڌاسوامي ستسنگ هال جي تعمير لڳ ڀڳ 1930ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ورهاڱي کان پوءِ به عمارت موجود رهي ۽ سکر ۾ رهندڙ هن روايت جا ڪجهه پوئلڳ وقت بوقت هتي ستسنگ لاءِ ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صوفي روايت ==
سنڌي لغتن ۾ چڪ کي صوفي درويش '''سيد ولايت شاهه''' جي درگاهه واري آبادي طور پڻ سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

چڪ جي ڀرسان [[انباهه شريف]] پڻ اهم صوفي مرڪز آهي. هتي محمد شاهه مست جيلاني ۽ سيد محمد فيض شاهه، المعروف '''داتا فيض دريا'''، سان لاڳاپيل درگاهون موجود آهن. هي ماڳ مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمندن جي اچ وڃ سبب علائقي جي گڏيل مذهبي ثقافت جو مثال پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان پڻ وابسته هو. سندس سنڌي ڪلام جو مجموعو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ سرائڪي ڪلام جو مجموعو ''ڍولا ماهي آ'' جي نالن سان شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=داتا ولايت شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/645/read/34381
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ سماجي تاريخ ==
چڪ جي مقامي تاريخ ۾ 20هين صديءَ دوران سياسي ۽ سماجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. مقامي تاريخي ڪتاب ''چَڪَ جا چندن هارَ'' موجب شهر ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جون گڏجاڻيون ۽ ڪانفرنسون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;/&gt;

1960ع ۾ چڪ کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ملڻ کان پوءِ سيٺ چندن مل ايسراڻي ان جو پهريون چونڊيل چيئرمين بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سيٺ چندن مل ايسراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34406
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي مڪاني چونڊن ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽيءَ جي چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جي عهدن تي مسلم ليگ فنڪشنل جا اميدوار راشد سيٺار ۽ عبدالرشيد سومرو چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=PPP beats rivals in most Sindh cities, towns
 |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=25_08_2016_119_004
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
چڪ جي اتر ۾ واقع [[انباهه شريف]] صوفي درگاهن جي ڪري مشهور آهي. ان کان سواءِ آندل مهر، عبدالرسول بروهي ۽ ٻيون ننڍيون آباديون چڪ جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[لکي غلام شاهه]]
* [[رستم، شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[انباهه شريف]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* آزاد بخاري، ''چَڪَ جا چندن هارَ''.
* ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ''Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh''، 2023ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>kyqmwtx3whzc146ba5b983xyejdexsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411782</id>
      <parentid>411781</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18968" sha1="avr8axxv2j95zfc7m2888vbz4nc8vrk" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = چڪ
| native_name             = چَڪُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.8588|68.8332|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 14908
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''چَڪُ''' ({{lang-en|Chak}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. هي شهر [[لکي غلام شاهه]] کان لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |work=Sindh Courier
 |date=4 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; چڪ سنڌوءَ جي ساڄي يا اولهندي پاسي واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي واپار، تعليم ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''14,908''' هئي، جنهن ۾ 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون شامل هيون. ساڳئي سرڪاري جدول موجب 2017ع ۾ ان جي آبادي 14,688 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''چَڪُ''' کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ديهه ۽ شهر طور درج ڪيو ويو آهي. لفظ ''چڪ'' جا ٻيا لغوي مطلب زرعي زمين جو وڏو حصو ۽ ڪنڀار جو ٿانوَ ٺاهڻ وارو گول ڦيٿو پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هڪ مقامي روايت موجب شهر جي نالي کي ڪنڀارن جي استعمال هيٺ رهندڙ ''چڪ'' يا ڦيٿي سان ڳنڍيو وڃي ٿو؛ ٻڌايو وڃي ٿو تہ سنڌوءَ جي ڪچي واري علائقي مان ملندڙ مٽيءَ سبب هن هنڌ ڪنڀار رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ نالي بابت مقامي روايت آهي، تنهنڪري ان کي حتمي تاريخي اشتقاق بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

== جاگرافي ==
چڪ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 27.8588° اتر ۽ 68.8332° اوڀر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[لکي غلام شاهه]] کان اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون آهن. چڪ جي اتر طرف [[انباهه شريف]] جو ڳوٺ لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News International
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
چڪ جو علائقو ماضيءَ ۾ [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي انتظام هيٺ هو. 1981ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ ۾ نئين [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي قيام وقت لکي ۽ ٻين علائقن سان گڏ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي''' کي سکر ضلعي مان ڪڍي نئين شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=1981 Census Report of Sind
 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخي مواد موجب چڪ ورهاڱي کان اڳ سينيٽري ڪاميٽي طور ڪم ڪندو هو ۽ 1960ع ۾ ان کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياسي، سماجي، ادبي جاڳرتا جو شهر چڪ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34364
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2021ع واري مڪاني حڪومتن جي حدبنديءَ بابت نوٽيفڪيشن ۾ به چڪ کي شڪارپور ضلعي جي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette Extraordinary, 31 December 2021
 |url=https://urdu.arynews.tv/wp-content/uploads/2022/01/Delimitation-Gazette-December-31-2021-.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=31 December 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي ۾ 14,908 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون هيون. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 6.37 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
! سالياني سراسري واڌ
|-
| 2017ع
| 14,688
| —
| —
|- style=&quot;background:#edf5fa;&quot;
| '''2023ع'''
| '''14,908'''
| '''+220'''
| '''0.25٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع جي آدمشماري، شهري آبادين جي جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

پراڻن ۽ غيرسرڪاري ذريعن ۾ چڪ ۽ ان جي ڀرپاسي واري آباديءَ لاءِ ان کان گهڻا انگ پڻ ڏنا ويا آهن، پر اهي چڪ ٽائون ڪاميٽي جي سرڪاري شهري حد سان سڌي طرح ڀيٽڻ جوڳا ناهن. ان ڪري موجوده شهري آباديءَ لاءِ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو انگ وڌيڪ معتبر آهي.

== معيشت ==
چڪ جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميداني پٽيءَ جو حصو آهي، تنهنڪري مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چوپائي مال ۽ ننڍن ڪاروبارن سان لاڳاپيل آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ ۽ خدمتن جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

سنڌوءَ جي ڪچي ۽ پڪي واري زرعي علائقي سان ويجهڙائي چڪ جي معاشي ۽ سماجي لاڳاپن تي اثرانداز رهي آهي. مقامي ذريعن ۾ شهر کي آس پاس جي آبادين لاءِ واپاري، تعليمي ۽ آمدرفت جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
چڪ ۾ سرڪاري پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول سطح جا تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ''' جو SEMIS ڪوڊ 414030034 ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — List of Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽي جي حدن اندر '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-I'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-II''' ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو پڻ اندراج موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Shikarpur District
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ۽ شهري سهولتون ==
چڪ ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ سرڪاري صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي جغرافيائي بيانن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر چڪ''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/864/read
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ سنڌ پوليس جو '''پوليس اسٽيشن چڪ''' پڻ قائم آهي، جنهن کي سنڌ پوليس جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
چڪ جي اهم خصوصيت ان جو گهڻ مذهبي تاريخي ورثو آهي. شهر ۾ ورهاڱي کان اڳ جي هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي مندر، درٻار، آشرم ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب چڪ جي تاريخي مذهبي ماڳن ۾ '''ماتا جي مڙهي'''، '''شري پرم هنس ادويت مت'''، '''امراپور آستان پريم پرڪاش'''، '''ڀڳت ڪنور رام''' سان لاڳاپيل ماڳ، '''گنگا رام شوالو ۽ آشرم''' ۽ '''گرو نانڪ درٻار''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گرو نانڪ درٻار ===
'''گرو نانڪ درٻار''' چڪ جي نانڪ پنٿي برادريءَ جو تاريخي عبادتگاهه آهي. اهو ماضيءَ ۾ '''پيوند جو ٽڪاڻو''' پڻ سڏبو هو. تحقيق موجب ان جي شروعاتي سنڀال بابا گوبند رام سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن تہ موجوده عمارت 2001ع ڌاري ٻيهر تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

درٻار جي مرڪزي هال ۾ [[گرو گرنٿ صاحب]] رکيو وڃي ٿو ۽ [[جهولي لال]] سميت ٻين مذهبي شخصيتن جون تصويرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== پريم پرڪاش منڊل ===
چڪ ۾ '''امراپور آستان پريم پرڪاش منڊل''' پڻ هندو مذهبي ورثي جو اهم ماڳ آهي. اهو [[پريم پرڪاش پنٿ]] سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي مذهبي روايت سوامي ٽيون رام سان وابسته آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گنگا رام آشرم ۽ شوالو ===
چڪ جو تاريخي '''گنگا رام آشرم ۽ شوالو''' سوامي گنگا رام (1860ع–1949ع) سان وابسته هو. سوامي گنگا رام مذهبي شخصيت هجڻ سان گڏ شاعر پڻ هو ۽ سندس ڀڄن مقامي هندو مذهبي روايت جو حصو رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== راڌاسوامي ستسنگ ===
ورهاڱي کان اڳ چڪ ۾ [[راڌاسوامي]] روايت جا پوئلڳ پڻ رهندا هئا. چڪ جي راڌاسوامي ستسنگ هال جي تعمير لڳ ڀڳ 1930ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ورهاڱي کان پوءِ به عمارت موجود رهي ۽ سکر ۾ رهندڙ هن روايت جا ڪجهه پوئلڳ وقت بوقت هتي ستسنگ لاءِ ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صوفي روايت ==
سنڌي لغتن ۾ چڪ کي صوفي درويش '''سيد ولايت شاهه''' جي درگاهه واري آبادي طور پڻ سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

چڪ جي ڀرسان [[انباهه شريف]] پڻ اهم صوفي مرڪز آهي. هتي محمد شاهه مست جيلاني ۽ سيد محمد فيض شاهه، المعروف '''داتا فيض دريا'''، سان لاڳاپيل درگاهون موجود آهن. هي ماڳ مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمندن جي اچ وڃ سبب علائقي جي گڏيل مذهبي ثقافت جو مثال پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان پڻ وابسته هو. سندس سنڌي ڪلام جو مجموعو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ سرائڪي ڪلام جو مجموعو ''ڍولا ماهي آ'' جي نالن سان شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=داتا ولايت شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/645/read/34381
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ سماجي تاريخ ==
چڪ جي مقامي تاريخ ۾ 20هين صديءَ دوران سياسي ۽ سماجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. مقامي تاريخي ڪتاب ''چَڪَ جا چندن هارَ'' موجب شهر ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جون گڏجاڻيون ۽ ڪانفرنسون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;/&gt;

1960ع ۾ چڪ کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ملڻ کان پوءِ سيٺ چندن مل ايسراڻي ان جو پهريون چونڊيل چيئرمين بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سيٺ چندن مل ايسراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34406
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي مڪاني چونڊن ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽيءَ جي چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جي عهدن تي مسلم ليگ فنڪشنل جا اميدوار راشد سيٺار ۽ عبدالرشيد سومرو چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=PPP beats rivals in most Sindh cities, towns
 |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=25_08_2016_119_004
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
چڪ جي اتر ۾ واقع [[انباهه شريف]] صوفي درگاهن جي ڪري مشهور آهي. ان کان سواءِ آندل مهر، عبدالرسول بروهي ۽ ٻيون ننڍيون آباديون چڪ جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[رستم، شڪارپور]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[انباھ شريف]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* آزاد بخاري، ''چَڪَ جا چندن هارَ''.
* ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ''Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh''، 2023ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>avr8axxv2j95zfc7m2888vbz4nc8vrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411783</id>
      <parentid>411782</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18969" sha1="40j48h65vbz3ylyu8n7o2osac757etc" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = چڪ
| native_name             = چَڪُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.8588|68.8332|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 14908
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''چَڪُ''' ({{lang-en|Chak}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. هي شهر [[لکي غلام شاهه]] کان لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |work=Sindh Courier
 |date=4 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; چڪ سنڌوءَ جي ساڄي يا اولهندي پاسي واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي واپار، تعليم ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''14,908''' هئي، جنهن ۾ 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون شامل هيون. ساڳئي سرڪاري جدول موجب 2017ع ۾ ان جي آبادي 14,688 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''چَڪُ''' کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ديهه ۽ شهر طور درج ڪيو ويو آهي. لفظ ''چڪ'' جا ٻيا لغوي مطلب زرعي زمين جو وڏو حصو ۽ ڪنڀار جو ٿانوَ ٺاهڻ وارو گول ڦيٿو پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هڪ مقامي روايت موجب شهر جي نالي کي ڪنڀارن جي استعمال هيٺ رهندڙ ''چڪ'' يا ڦيٿي سان ڳنڍيو وڃي ٿو؛ ٻڌايو وڃي ٿو تہ سنڌوءَ جي ڪچي واري علائقي مان ملندڙ مٽيءَ سبب هن هنڌ ڪنڀار رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ نالي بابت مقامي روايت آهي، تنهنڪري ان کي حتمي تاريخي اشتقاق بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

== جاگرافي ==
چڪ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 27.8588° اتر ۽ 68.8332° اوڀر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[لکي غلام شاهه]] کان اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون آهن. چڪ جي اتر طرف [[انباهه شريف]] جو ڳوٺ لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News International
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
چڪ جو علائقو ماضيءَ ۾ [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي انتظام هيٺ هو. 1981ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ ۾ نئين [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي قيام وقت لکي ۽ ٻين علائقن سان گڏ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي''' کي سکر ضلعي مان ڪڍي نئين شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=1981 Census Report of Sind
 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخي مواد موجب چڪ ورهاڱي کان اڳ سينيٽري ڪاميٽي طور ڪم ڪندو هو ۽ 1960ع ۾ ان کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياسي، سماجي، ادبي جاڳرتا جو شهر چڪ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34364
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2021ع واري مڪاني حڪومتن جي حدبنديءَ بابت نوٽيفڪيشن ۾ به چڪ کي شڪارپور ضلعي جي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette Extraordinary, 31 December 2021
 |url=https://urdu.arynews.tv/wp-content/uploads/2022/01/Delimitation-Gazette-December-31-2021-.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=31 December 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي ۾ 14,908 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون هيون. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 6.37 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
! سالياني سراسري واڌ
|-
| 2017ع
| 14,688
| —
| —
|- style=&quot;background:#edf5fa;&quot;
| '''2023ع'''
| '''14,908'''
| '''+220'''
| '''0.25٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع جي آدمشماري، شهري آبادين جي جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

پراڻن ۽ غيرسرڪاري ذريعن ۾ چڪ ۽ ان جي ڀرپاسي واري آباديءَ لاءِ ان کان گهڻا انگ پڻ ڏنا ويا آهن، پر اهي چڪ ٽائون ڪاميٽي جي سرڪاري شهري حد سان سڌي طرح ڀيٽڻ جوڳا ناهن. ان ڪري موجوده شهري آباديءَ لاءِ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو انگ وڌيڪ معتبر آهي.

== معيشت ==
چڪ جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميداني پٽيءَ جو حصو آهي، تنهنڪري مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چوپائي مال ۽ ننڍن ڪاروبارن سان لاڳاپيل آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ ۽ خدمتن جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

سنڌوءَ جي ڪچي ۽ پڪي واري زرعي علائقي سان ويجهڙائي چڪ جي معاشي ۽ سماجي لاڳاپن تي اثرانداز رهي آهي. مقامي ذريعن ۾ شهر کي آس پاس جي آبادين لاءِ واپاري، تعليمي ۽ آمدرفت جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
چڪ ۾ سرڪاري پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول سطح جا تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ''' جو SEMIS ڪوڊ 414030034 ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — List of Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽي جي حدن اندر '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-I'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-II''' ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو پڻ اندراج موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Shikarpur District
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ۽ شهري سهولتون ==
چڪ ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ سرڪاري صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي جغرافيائي بيانن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر چڪ''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/864/read
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ سنڌ پوليس جو '''پوليس اسٽيشن چڪ''' پڻ قائم آهي، جنهن کي سنڌ پوليس جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
چڪ جي اهم خصوصيت ان جو گهڻ مذهبي تاريخي ورثو آهي. شهر ۾ ورهاڱي کان اڳ جي هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي مندر، درٻار، آشرم ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب چڪ جي تاريخي مذهبي ماڳن ۾ '''ماتا جي مڙهي'''، '''شري پرم هنس ادويت مت'''، '''امراپور آستان پريم پرڪاش'''، '''ڀڳت ڪنور رام''' سان لاڳاپيل ماڳ، '''گنگا رام شوالو ۽ آشرم''' ۽ '''گرو نانڪ درٻار''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گرو نانڪ درٻار ===
'''گرو نانڪ درٻار''' چڪ جي نانڪ پنٿي برادريءَ جو تاريخي عبادتگاهه آهي. اهو ماضيءَ ۾ '''پيوند جو ٽڪاڻو''' پڻ سڏبو هو. تحقيق موجب ان جي شروعاتي سنڀال بابا گوبند رام سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن تہ موجوده عمارت 2001ع ڌاري ٻيهر تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

درٻار جي مرڪزي هال ۾ [[گرو گرنٿ صاحب]] رکيو وڃي ٿو ۽ [[جهولي لال]] سميت ٻين مذهبي شخصيتن جون تصويرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== پريم پرڪاش منڊل ===
چڪ ۾ '''امراپور آستان پريم پرڪاش منڊل''' پڻ هندو مذهبي ورثي جو اهم ماڳ آهي. اهو [[پريم پرڪاش پنٿ]] سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي مذهبي روايت سوامي ٽيون رام سان وابسته آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گنگا رام آشرم ۽ شوالو ===
چڪ جو تاريخي '''گنگا رام آشرم ۽ شوالو''' سوامي گنگا رام (1860ع–1949ع) سان وابسته هو. سوامي گنگا رام مذهبي شخصيت هجڻ سان گڏ شاعر پڻ هو ۽ سندس ڀڄن مقامي هندو مذهبي روايت جو حصو رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== راڌاسوامي ستسنگ ===
ورهاڱي کان اڳ چڪ ۾ [[راڌاسوامي]] روايت جا پوئلڳ پڻ رهندا هئا. چڪ جي راڌاسوامي ستسنگ هال جي تعمير لڳ ڀڳ 1930ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ورهاڱي کان پوءِ به عمارت موجود رهي ۽ سکر ۾ رهندڙ هن روايت جا ڪجهه پوئلڳ وقت بوقت هتي ستسنگ لاءِ ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صوفي روايت ==
سنڌي لغتن ۾ چڪ کي صوفي درويش '''سيد ولايت شاهه''' جي درگاهه واري آبادي طور پڻ سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

چڪ جي ڀرسان [[انباهه شريف]] پڻ اهم صوفي مرڪز آهي. هتي محمد شاهه مست جيلاني ۽ سيد محمد فيض شاهه، المعروف '''داتا فيض دريا'''، سان لاڳاپيل درگاهون موجود آهن. هي ماڳ مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمندن جي اچ وڃ سبب علائقي جي گڏيل مذهبي ثقافت جو مثال پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان پڻ وابسته هو. سندس سنڌي ڪلام جو مجموعو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ سرائڪي ڪلام جو مجموعو ''ڍولا ماهي آ'' جي نالن سان شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=داتا ولايت شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/645/read/34381
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ سماجي تاريخ ==
چڪ جي مقامي تاريخ ۾ 20هين صديءَ دوران سياسي ۽ سماجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. مقامي تاريخي ڪتاب ''چَڪَ جا چندن هارَ'' موجب شهر ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جون گڏجاڻيون ۽ ڪانفرنسون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;/&gt;

1960ع ۾ چڪ کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ملڻ کان پوءِ سيٺ چندن مل ايسراڻي ان جو پهريون چونڊيل چيئرمين بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سيٺ چندن مل ايسراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34406
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي مڪاني چونڊن ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽيءَ جي چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جي عهدن تي مسلم ليگ فنڪشنل جا اميدوار راشد سيٺار ۽ عبدالرشيد سومرو چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=PPP beats rivals in most Sindh cities, towns
 |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=25_08_2016_119_004
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
چڪ جي اتر ۾ واقع [[انباهه شريف]] صوفي درگاهن جي ڪري مشهور آهي. ان کان سواءِ آندل مهر، عبدالرسول بروهي ۽ ٻيون ننڍيون آباديون چڪ جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[رستم، سنڌ|رستم]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[انباھ شريف]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* آزاد بخاري، ''چَڪَ جا چندن هارَ''.
* ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ''Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh''، 2023ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>40j48h65vbz3ylyu8n7o2osac757etc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411784</id>
      <parentid>411783</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T00:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڀرپاسي جا ماڳ */</comment>
      <origin>411784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18967" sha1="hxqyzf41ipfl75px08iwdizhdk2qs2b" xml:space="preserve">{{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو شهر}}
{{Infobox settlement
| name                    = چڪ
| native_name             = چَڪُ
| native_name_lang        = sd
| settlement_type         = [[شهر]]
| pushpin_map             = Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_map_caption     = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
| coordinates             = {{coord|27.8588|68.8332|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{PAK}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[شڪارپور ضلعو]]
| subdivision_type4       = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name4       = [[لکي تعلقو]]
| government_type         = [[ٽائون ڪاميٽي]]
| elevation_m             = 66
| population_total        = 14908
| population_as_of        = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]]
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0726
}}

'''چَڪُ''' ({{lang-en|Chak}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪاميٽي]] آهي. هي شهر [[لکي غلام شاهه]] کان لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/
 |work=Sindh Courier
 |date=4 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; چڪ سنڌوءَ جي ساڄي يا اولهندي پاسي واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي واپار، تعليم ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي.

[[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي '''14,908''' هئي، جنهن ۾ 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون شامل هيون. ساڳئي سرڪاري جدول موجب 2017ع ۾ ان جي آبادي 14,688 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

== نالو ==
[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''چَڪُ''' کي شڪارپور ضلعي جي هڪ ديهه ۽ شهر طور درج ڪيو ويو آهي. لفظ ''چڪ'' جا ٻيا لغوي مطلب زرعي زمين جو وڏو حصو ۽ ڪنڀار جو ٿانوَ ٺاهڻ وارو گول ڦيٿو پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

هڪ مقامي روايت موجب شهر جي نالي کي ڪنڀارن جي استعمال هيٺ رهندڙ ''چڪ'' يا ڦيٿي سان ڳنڍيو وڃي ٿو؛ ٻڌايو وڃي ٿو تہ سنڌوءَ جي ڪچي واري علائقي مان ملندڙ مٽيءَ سبب هن هنڌ ڪنڀار رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt; هيءَ نالي بابت مقامي روايت آهي، تنهنڪري ان کي حتمي تاريخي اشتقاق بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.

== جاگرافي ==
چڪ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 27.8588° اتر ۽ 68.8332° اوڀر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شهر [[لکي غلام شاهه]] کان اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون آهن. چڪ جي اتر طرف [[انباهه شريف]] جو ڳوٺ لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News International
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي تاريخ ==
چڪ جو علائقو ماضيءَ ۾ [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي انتظام هيٺ هو. 1981ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ ۾ نئين [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي قيام وقت لکي ۽ ٻين علائقن سان گڏ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي''' کي سکر ضلعي مان ڪڍي نئين شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=1981 Census Report of Sind
 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan
 |year=1984
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي تاريخي مواد موجب چڪ ورهاڱي کان اڳ سينيٽري ڪاميٽي طور ڪم ڪندو هو ۽ 1960ع ۾ ان کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;&gt;{{cite web
 |title=سياسي، سماجي، ادبي جاڳرتا جو شهر چڪ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34364
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سنڌ حڪومت جي 2021ع واري مڪاني حڪومتن جي حدبنديءَ بابت نوٽيفڪيشن ۾ به چڪ کي شڪارپور ضلعي جي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Sindh Government Gazette Extraordinary, 31 December 2021
 |url=https://urdu.arynews.tv/wp-content/uploads/2022/01/Delimitation-Gazette-December-31-2021-.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |date=31 December 2021
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ موجب چڪ ٽائون ڪاميٽي ۾ 14,908 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 7,293 مرد ۽ 7,615 عورتون هيون. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 6.37 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''چڪ ٽائون ڪاميٽي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#355c7d; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
! سالياني سراسري واڌ
|-
| 2017ع
| 14,688
| —
| —
|- style=&quot;background:#edf5fa;&quot;
| '''2023ع'''
| '''14,908'''
| '''+220'''
| '''0.25٪ تقريباً'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot; |
'''ذريعو:''' [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2023ع جي آدمشماري، شهري آبادين جي جدول.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

پراڻن ۽ غيرسرڪاري ذريعن ۾ چڪ ۽ ان جي ڀرپاسي واري آباديءَ لاءِ ان کان گهڻا انگ پڻ ڏنا ويا آهن، پر اهي چڪ ٽائون ڪاميٽي جي سرڪاري شهري حد سان سڌي طرح ڀيٽڻ جوڳا ناهن. ان ڪري موجوده شهري آباديءَ لاءِ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو انگ وڌيڪ معتبر آهي.

== معيشت ==
چڪ جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي آبپاشي واري ميداني پٽيءَ جو حصو آهي، تنهنڪري مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چوپائي مال ۽ ننڍن ڪاروبارن سان لاڳاپيل آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ ۽ خدمتن جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.

سنڌوءَ جي ڪچي ۽ پڪي واري زرعي علائقي سان ويجهڙائي چڪ جي معاشي ۽ سماجي لاڳاپن تي اثرانداز رهي آهي. مقامي ذريعن ۾ شهر کي آس پاس جي آبادين لاءِ واپاري، تعليمي ۽ آمدرفت جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak: Education and Development
 |url=https://ourchak.wordpress.com/
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
چڪ ۾ سرڪاري پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول سطح جا تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چڪ''' جو SEMIS ڪوڊ 414030034 ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=District Shikarpur — List of Schools
 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Shikarpur.pdf
 |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽي جي حدن اندر '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-I'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چڪ-II''' ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو پڻ اندراج موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=List of Schools — Shikarpur District
 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf
 |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صحت ۽ شهري سهولتون ==
چڪ ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ سرڪاري صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي جغرافيائي بيانن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر چڪ''' جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/864/read
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ سنڌ پوليس جو '''پوليس اسٽيشن چڪ''' پڻ قائم آهي، جنهن کي سنڌ پوليس جي شڪارپور ضلعي واري سرڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Police Stations — District Shikarpur
 |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2
 |publisher=[[سنڌ پوليس]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ۽ ثقافتي ورثو ==
چڪ جي اهم خصوصيت ان جو گهڻ مذهبي تاريخي ورثو آهي. شهر ۾ ورهاڱي کان اڳ جي هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي مندر، درٻار، آشرم ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب چڪ جي تاريخي مذهبي ماڳن ۾ '''ماتا جي مڙهي'''، '''شري پرم هنس ادويت مت'''، '''امراپور آستان پريم پرڪاش'''، '''ڀڳت ڪنور رام''' سان لاڳاپيل ماڳ، '''گنگا رام شوالو ۽ آشرم''' ۽ '''گرو نانڪ درٻار''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گرو نانڪ درٻار ===
'''گرو نانڪ درٻار''' چڪ جي نانڪ پنٿي برادريءَ جو تاريخي عبادتگاهه آهي. اهو ماضيءَ ۾ '''پيوند جو ٽڪاڻو''' پڻ سڏبو هو. تحقيق موجب ان جي شروعاتي سنڀال بابا گوبند رام سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن تہ موجوده عمارت 2001ع ڌاري ٻيهر تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

درٻار جي مرڪزي هال ۾ [[گرو گرنٿ صاحب]] رکيو وڃي ٿو ۽ [[جهولي لال]] سميت ٻين مذهبي شخصيتن جون تصويرون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== پريم پرڪاش منڊل ===
چڪ ۾ '''امراپور آستان پريم پرڪاش منڊل''' پڻ هندو مذهبي ورثي جو اهم ماڳ آهي. اهو [[پريم پرڪاش پنٿ]] سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي مذهبي روايت سوامي ٽيون رام سان وابسته آهي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro&quot;/&gt;

=== گنگا رام آشرم ۽ شوالو ===
چڪ جو تاريخي '''گنگا رام آشرم ۽ شوالو''' سوامي گنگا رام (1860ع–1949ع) سان وابسته هو. سوامي گنگا رام مذهبي شخصيت هجڻ سان گڏ شاعر پڻ هو ۽ سندس ڀڄن مقامي هندو مذهبي روايت جو حصو رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== راڌاسوامي ستسنگ ===
ورهاڱي کان اڳ چڪ ۾ [[راڌاسوامي]] روايت جا پوئلڳ پڻ رهندا هئا. چڪ جي راڌاسوامي ستسنگ هال جي تعمير لڳ ڀڳ 1930ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ورهاڱي کان پوءِ به عمارت موجود رهي ۽ سکر ۾ رهندڙ هن روايت جا ڪجهه پوئلڳ وقت بوقت هتي ستسنگ لاءِ ايندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Historic Temples And Darbars Of Chak In Shikarpur
 |url=https://thefridaytimes.com/02-Feb-2023/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur
 |work=The Friday Times
 |date=2 February 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== صوفي روايت ==
سنڌي لغتن ۾ چڪ کي صوفي درويش '''سيد ولايت شاهه''' جي درگاهه واري آبادي طور پڻ سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=چڪ
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%86%DA%AA
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

چڪ جي ڀرسان [[انباهه شريف]] پڻ اهم صوفي مرڪز آهي. هتي محمد شاهه مست جيلاني ۽ سيد محمد فيض شاهه، المعروف '''داتا فيض دريا'''، سان لاڳاپيل درگاهون موجود آهن. هي ماڳ مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمندن جي اچ وڃ سبب علائقي جي گڏيل مذهبي ثقافت جو مثال پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Anbah&quot;/&gt;

داتا ولايت شاهه سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان پڻ وابسته هو. سندس سنڌي ڪلام جو مجموعو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ سرائڪي ڪلام جو مجموعو ''ڍولا ماهي آ'' جي نالن سان شايع ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=داتا ولايت شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/645/read/34381
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ سماجي تاريخ ==
چڪ جي مقامي تاريخ ۾ 20هين صديءَ دوران سياسي ۽ سماجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. مقامي تاريخي ڪتاب ''چَڪَ جا چندن هارَ'' موجب شهر ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جون گڏجاڻيون ۽ ڪانفرنسون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;ChandanHar&quot;/&gt;

1960ع ۾ چڪ کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو ملڻ کان پوءِ سيٺ چندن مل ايسراڻي ان جو پهريون چونڊيل چيئرمين بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سيٺ چندن مل ايسراڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34406
 |work=چَڪَ جا چندن هارَ
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

2016ع جي مڪاني چونڊن ۾ چڪ ٽائون ڪاميٽيءَ جي چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جي عهدن تي مسلم ليگ فنڪشنل جا اميدوار راشد سيٺار ۽ عبدالرشيد سومرو چونڊيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=PPP beats rivals in most Sindh cities, towns
 |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=25_08_2016_119_004
 |work=[[ڊان]]
 |date=25 August 2016
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڀرپاسي جا ماڳ ==
چڪ جي اتر ۾ واقع [[انباھ شريف]] صوفي درگاهن جي ڪري مشهور آهي. ان کان سواءِ آندل مهر، عبدالرسول بروهي ۽ ٻيون ننڍيون آباديون چڪ جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آباديءَ جو حصو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chak Map — Town — Shikarpur District, Sindh, Pakistan
 |url=https://mapcarta.com/14709498
 |website=Mapcarta
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لکي تعلقو]]
* [[لکي غلام شاھ]]
* [[رستم، سنڌ|رستم]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شڪارپور]]
* [[انباھ شريف]]

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* آزاد بخاري، ''چَڪَ جا چندن هارَ''.
* ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ''Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh''، 2023ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Shikarpur District}}

{{Shikarpur District}}
{{Authority control}}

[[زمرو:لکي تعلقو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعو]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]]</text>
      <sha1>hxqyzf41ipfl75px08iwdizhdk2qs2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داتا فيض درياھ شاھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102715</id>
    <revision>
      <id>411786</id>
      <timestamp>2026-09-13T01:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}} {{Infobox religious biography | name             = داتا فيض درياهه شاهه | birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني | other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه | birth_date       = 1863ع | birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]،...</comment>
      <origin>411786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18049" sha1="nnaw908c6yjv591uik7ycjzf1afgkk0" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>nnaw908c6yjv591uik7ycjzf1afgkk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411787</id>
      <parentid>411786</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32592" sha1="pdygcnjnxiw6ije1sfqav8x6yqhcgk4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>pdygcnjnxiw6ije1sfqav8x6yqhcgk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411788</id>
      <parentid>411787</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>411788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18049" sha1="nnaw908c6yjv591uik7ycjzf1afgkk0" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>nnaw908c6yjv591uik7ycjzf1afgkk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411789</id>
      <parentid>411788</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18045" sha1="7uqpu2ssvdqoeowfv6kry6mhmutdqza" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}
&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>7uqpu2ssvdqoeowfv6kry6mhmutdqza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411790</id>
      <parentid>411789</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15773" sha1="8pqizcoirqe38thq4m1dmx7gmjbwax9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>8pqizcoirqe38thq4m1dmx7gmjbwax9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411791</id>
      <parentid>411790</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17976" sha1="rvj9a3kqsp4bt6j2h095x8nxsyl2mwf" xml:space="preserve">
{{Infobox religious biography
| name             = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name       = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names      = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date       = 1863ع
| birth_place      = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place      = [[انباهه شريف]]، سنڌ
| resting_place    = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[تصوف]]
| school           = [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father           = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for        = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، ڪافي
| occupation       = صوفي، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}
&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>rvj9a3kqsp4bt6j2h095x8nxsyl2mwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411792</id>
      <parentid>411791</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17968" sha1="dm12ltyfvgmk1zyxjwyoka6ivr2sdc8" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name    = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names   = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date    = 1863ع
| birth_place   = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date    = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place   = [[انباهه شريف]]، [[سنڌ]]
| resting_place = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[تصوف]]
| school        = [[قادري سلسلو{{!}}قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو{{!}}نقشبندي]] روايت
| father        = سيد پير محمد شاهه جيلاني
| known_for     = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]
| occupation    = صوفي، شاعر
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}
&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>dm12ltyfvgmk1zyxjwyoka6ivr2sdc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411795</id>
      <parentid>411792</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T01:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17978" sha1="cbw71samv7py7i0nawr0ukfpwtfo1di" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}}

{{Infobox religious biography
| name          = داتا فيض درياهه شاهه
| birth_name    = سيد فيض محمد شاهه جيلاني
| other_names   = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه
| birth_date    = 1863ع
| birth_place   = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date    = {{death date and age|1907|11|18|1863}}
| death_place   = [[انباهه شريف]]، [[سنڌ]]
| resting_place = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]]
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[تصوف]]
| school        = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت
| father        = سيد پير شاهه جيلاني
| known_for     = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]
| occupation    = صوفي، شاعر
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
}}

'''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=داتا فيض درياھہ شاھہ
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع)
 |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=13 September 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt; سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;&gt;{{cite news
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Exploring the sacred
|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred
 |work=The News on Sunday
 |date=12 March 2023
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}
&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt; سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== تعليم ==
داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt; مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== روحاني سلسلو ==
داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

== شاعري ==
داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

=== ''ميرل'' جو نالو ===
داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;

ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== طالب ۽ عقيدتمند ==
داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

[[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Legacy of Love and Pluralism
 |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/
 |website=Sindh Courier
 |access-date=13 September 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== بين المذهبي اثر ==
داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaseerLegacy&quot;/&gt;

== وفات ==
داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt; هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درگاهه داتا فيض درياهه ==
[[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]]
&lt;!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --&gt;

انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

=== فيض محل ===
درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== گادي نشيني ==
داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#5b3a29;color:white;padding:8px;&quot; | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو'''
|- style=&quot;background:#d9ead3;&quot;
! شخصيت
! حيثيت
! اهم ڄاڻ
|-
| '''داتا فيض درياهه شاهه'''
| باني روحاني شخصيت
| وفات 1907ع
|- style=&quot;background:#fff2cc;&quot;
| '''داتا بگن شاهه اول'''
| پهريون گادي نشين
| داتا فيض درياهه جو ڀائٽو
|-
| '''داتا ولايت شاهه'''
| ٻيو گادي نشين
| سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع
|- style=&quot;background:#d9eaf7;&quot;
| '''داتا بگن شاهه ثاني'''
| ٽيون گادي نشين
| صوفي شاعر؛ وفات 2003ع
|-
| '''سيد جان محمد شاهه'''
| جانشين
| بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند
|}

&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

== صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر ==
انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.&lt;ref name=&quot;TNS&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي
 |chapter=وڏن جو احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي.

== ادبي ورثو ==
داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AdabiLakhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو.

== پڻ ڏسو ==
* [[انباهه شريف]]
* [[چڪ، شڪارپور]]
* [[لکي غلام شاهه تعلقو]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[شاهه نصير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[بيدل فقير]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* {{cite book
 |last=بخاري
 |first=آزاد
 |title=چَڪَ جا چندن هارَ
 |chapter=داتا فيض درياهه شاهه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378
 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=قلندري خطاب
 |language=sd}}
* {{cite book
 |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام
 |editor-first=شفيع محمد
 |editor-last=سومرو
 |year=1990
 |language=sd}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه]

{{Authority control}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]]</text>
      <sha1>cbw71samv7py7i0nawr0ukfpwtfo1di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox religious biography/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102716</id>
    <revision>
      <id>411793</id>
      <timestamp>2026-09-13T01:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Person infobox header}} {{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}} {{Tracks Wikidata|P18|cat=وڪي ڊيٽا تي تصوير موجود پر مقامي تصوير کان سواءِ صفحا}} {{missing documentation| reason=مختلف پيراميٽرن جي معنيٰ ۽ استعمال بابت دستاويز تمام اڻپورا آهن.}}  {{Parameter names example  |honorific_prefix  |honorif...</comment>
      <origin>411793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17069" sha1="88mbthx6agzs594sp3xu87dlyujk7hn" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
{{Person infobox header}}
{{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}}
{{Tracks Wikidata|P18|cat=وڪي ڊيٽا تي تصوير موجود پر مقامي تصوير کان سواءِ صفحا}}
{{missing documentation| reason=مختلف پيراميٽرن جي معنيٰ ۽ استعمال بابت دستاويز تمام اڻپورا آهن.}}

{{Parameter names example
 |honorific_prefix
 |honorific_suffix
 |name
 |native_name
 |native_name_lang
 |image
 |alt
 |caption
 |religion
 |denomination
 |school
 |lineage
 |sect
 |subsect
 |temple
 |order
 |institute
 |church
 |education
 |other_names
 |dharma_name
 |monastic_name
 |pen_name
 |posthumous_name
 |flourished
 |home_town
 |birth_name
 |birth_date
 |birth_place
 |death_date
 |death_place
 |resting_place
 |resting_place_coordinates
 |spouse
 |children
 |parents
 |location
 |title
 |period
 |consecration
 |predecessor
 |successor
 |reason
 |rank
 |teacher
 |reincarnation_of
 |students
 |notable_works
 |ordination
 |initiation
 |profession
 |previous_post
 |present_post
 |post
 |website
 |signature
 |rank
 |unit
 |commands
 |module
 |module2
}}

هي سانچو مذهبي شخصيتن جي سوانح بابت اهم معلومات کي مختصر ۽ هڪ نظر ۾ ڀيٽڻ جوڳو نموني پيش ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. هي سانچو افسانوي يا ڏندڪٿائي مذهبي ڪردارن لاءِ نه آهي؛ اهڙين شخصيتن لاءِ مناسب ٻيا معلوماتي سانچا استعمال ڪرڻ گهرجن، جيئن {{t|Infobox character}}. اهڙيءَ طرح جن سوانحي شخصيتن جو مذهب سان ڪو خاص واسطو نه هجي، تن لاءِ به ٻيا مناسب معلوماتي سانچا استعمال ڪرڻ گهرجن، جيئن {{t|Infobox philosopher}}.

== مڪمل نحو ==
سڀئي پيراميٽر اختياري آهن. جيڪي پيراميٽر استعمال نه ٿين، تن کي هٽائڻ گهرجي. جيڪڏهن نالو نه ڏنو وڃي تہ صفحي جو عنوان پاڻمرادو نالي طور ورتو ويندو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto; white-space:pre;&quot;&gt;
{{Infobox religious biography
| background       = &lt;!-- مٿئين عنوان واري حصي جو اختياري پسمنظر رنگ --&gt;
| honorific_prefix = 
| name             = 
| honorific_suffix = 
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| image            = 
| alt              = 
| caption          = 
| title            = 
| birth_name       = &lt;!-- رڳو تڏهن، جڏهن ڄمڻ وقت نالو موجوده نالي کان مختلف هجي --&gt;
| birth_date       = &lt;!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} يا فوت ٿيل شخص لاءِ {{birth date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| birth_place      = 
| death_date       = &lt;!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| death_place      = 
| death_cause      = &lt;!-- رڳو تڏهن ڏيو جڏهن موت جو سبب شخص جي شهرت يا سوانح ۾ خاص اهميت رکي --&gt;
| resting_place    = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --&gt;
| flourished       = 
| home_town        = 
| spouse           = 
| partner          = 
| children         = 
| parents          = 
| mother           = 
| father           = 
| notable_works    = 
| education        = 
| known_for        = 
| other_names      = 
| pen_name         = 
| posthumous_name  = 
| occupation       = 
| relatives        = 
| misc             = 
| honors           = 
| signature        = 
| religion         = 
| denomination     = 
| temple           = 
| order            = 
| institute        = 
| church           = 
| founder          = 
| philosophy       = 
| school           = 
| lineage          = 
| sect             = 
| subsect          = 
| dharma_name      = 
| monastic_name    = 
| profession       = 
| ordination       = 
| consecration     = 
| initiation       = 
| initiation_date  = 
| initiation_place = 
| initiator        = 
| teacher          = 
| location         = 
| previous_post    = 
| present_post     = 
| post             = 
| period           = 
| predecessor      = 
| successor        = 
| reason           = 
| reincarnation_of = 
| students         = 
| initiated        = 
| rank             = 
| website          = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{clear}}

== استعمال ==

=== جين راهب ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto; width:23em&quot;&gt;
{{Infobox religious biography
| honorific_prefix = 
| honorific_suffix = 
| image = 
| alt = 
| caption = 
| religion = [[جين ڌرم]]
| sect = [[ديگمبر]] / [[شويتامبر]]
| subsect = 
| birth_name = 
| birth_date = 
| birth_place = 
| death_date = 
| death_place = 
| father = 
| mother = 
| predecessor = 
| successor = 
| teacher = 
| disciples = 
| work = 
| initiation_rank = 
| initiation_name = 
| initiation_date = 
| initiation_place = 
| initiator = 
| initiation_rank2 = 
| initiation_name2 = 
| initiation_date2 = 
| initiation_place2 = 
| initiator2 = 
| website =
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== يهودي اڳواڻ ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox Jewish leader
| religion         = [[يهوديت]]
| honorific_prefix = 
| name             = 
| native_name      = 
| native-name-lang = 
| honorific_suffix = 
| title            = 
| image            = 
| caption          = 
| synagogue        = 
| position         = 
| yeshiva          = 
| organisation     = 
| began            = 
| ended            = 
| main_work        = 
| predecessor      = 
| successor        = 
| other_post       = 
&lt;!---------- ذاتي تفصيل ----------&gt;
| birth_name       = 
| birth_date       = 
| birth_place      = 
| death_date       = 
| death_place      = 
| yahrtzeit        = 
| burial_place     = 
| denomination     = 
| residence        = 
| dynasty          = 
| parents          = 
| father           = 
| mother           = 
| spouse           = 
| children         = 
| occupation       = 
| profession       = 
| education        = 
| semicha          = 
| signature        = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== مثال ==
{{Infobox religious biography
| background = royalblue
| name = مدر ٽريسا آف ڪلڪتو
| image = MotherTeresa 090.jpg
| alt = مدر ٽريسا جي تصوير، جنهن ۾ هن اڇي رنگ جي نيري پٽين واري مٿو ڍڪيندڙ چادر اوڍي آهي
| religion = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]]
| institute = {{unbulleted list|[[سسٽرز آف لوريٽو]] (1928–1948)|[[مشنريز آف چيئرٽي]] (1950ع کان)}}
| birth_name = اگنيس گونزا بوجاشيو
| birth_date = {{birth date|1910|8|26}}
| birth_place = {{longitem|[[اسڪپيي]]، [[عثماني سلطنت]] (هاڻوڪو [[اتر مقدونيا]])}}
| death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}}
| death_place = [[ڪلڪتو]]، [[اولهه بنگال]]، [[ڀارت]]
| title = سپيريئر جنرل
| period = 1950–1997
| successor = [[نرملا جوشي]]
}}

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto; white-space:pre;&quot;&gt;
{{Infobox religious biography
| background = royalblue
| name = مدر ٽريسا آف ڪلڪتو
| image = MotherTeresa 090.jpg
| alt = مدر ٽريسا جي تصوير، جنهن ۾ هن اڇي رنگ جي نيري پٽين واري مٿو ڍڪيندڙ چادر اوڍي آهي
| religion = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]]
| institute = {{unbulleted list|[[سسٽرز آف لوريٽو]] (1928–1948)|[[مشنريز آف چيئرٽي]] (1950ع کان)}}
| birth_name = اگنيس گونزا بوجاشيو
| birth_date = {{birth date|1910|8|26}}
| birth_place = {{longitem|[[اسڪپيي]]، [[عثماني سلطنت]] (هاڻوڪو [[اتر مقدونيا]])}}
| death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}}
| death_place = [[ڪلڪتو]]، [[اولهه بنگال]]، [[ڀارت]]
| title = سپيريئر جنرل
| period = 1950–1997
| successor = [[نرملا جوشي]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{clear}}

== نوٽ ==
گهڻن قدرن کي الڳ الڳ ڏيکارڻ لاءِ {{tl|plainlist}} يا {{tl|flatlist}} استعمال ڪريو.

جيڪڏهن تاريخ ٺاهيندڙ سانچن ۾ آمريڪي نمونو «مهينو، ڏينهن، سال» استعمال ڪرڻو هجي تہ {{para|df|y}} شامل نه ڪريو.

== مائڪروفارميٽ ==
{{UF-hcard-person}}

== سانچي جي ڊيٽا ==
{{Collapse top|title=سانچي جي ڊيٽا}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو مذهبي شخصيتن جي سوانح لاءِ معلوماتي خانو ٺاهي ٿو. هن معلوماتي خاني ۾ شامل سموري مواد جي تصديق قابل اعتماد ذريعن سان مضمون جي متن ۾ ٿيڻ گهرجي. مواد کي وڪيپيڊيا جي تصديق جوڳي هجڻ، معلوماتي خاني ۽ زندهه شخصيتن بابت ضابطن جي پڻ پيروي ڪرڻ گهرجي. گهڻن قدرن کي الڳ ڪرڻ لاءِ {{plainlist}} يا {{flatlist}} استعمال ڪريو.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;deprecated&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;مٿئين عنوان ۾ ڏيکارڻ لاءِ شخصيت جو نالو. جيڪڏهن خالي ڇڏيو وڃي تہ صفحي جو نالو استعمال ٿيندو.&quot;
		},
		&quot;image&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;تصوير&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;deprecated&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;شخصيت جي تصوير. «File:» يا وڪي ڳنڍڻي ڏيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور {{para|image|Example.png}}.&quot;
		},
		&quot;image_upright&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;تصوير جو تناسب&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;deprecated&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;تصوير جي ڊفالٽ ويڪر لڳ ڀڳ 220 پڪسل هوندي آهي. اهڙو قدر نه ڏيو جنهن سان تصوير جي ويڪر 270 پڪسل کان وڌيڪ ٿئي.&quot;
		},
		&quot;alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;متبادل متن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;deprecated&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;تصوير لاءِ متبادل وضاحتي متن.&quot;
		},
		&quot;caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;تصوير جو عنوان&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;suggested&quot;: false,
			&quot;deprecated&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;تصوير جي وضاحت ڪندڙ عنوان.&quot;
		},
		&quot;religion&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مذهب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;شخصيت جو مذهب&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;ڀدراباهو لاءِ جين ڌرم&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;birth_date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ڄمڻ جي تاريخ: زندهه شخص لاءِ {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}}؛ فوت ٿيل شخص لاءِ {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. جيڪڏهن رڳو ڄمڻ جو سال معلوم هجي تہ مناسب ڄمڻ واري سال جو سانچو استعمال ڪريو.&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ڄمڻ جي تاريخ&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;{{Birth date and age|YYYY|MM|DD}}&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;birth_place&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ڄمڻ جو هنڌ: شهر، انتظامي علائقو ۽ ان وقت جو خودمختيار ملڪ. جڳهه جو اهو نالو استعمال ڪيو وڃي جيڪو ڄمڻ وقت رائج هو. هتي جهنڊي وارو سانچو استعمال نه ڪيو وڃي.&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ڄمڻ جو هنڌ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;death_date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;وفات جي تاريخ: جيڪڏهن ڄمڻ جي تاريخ معلوم هجي تہ {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} استعمال ڪريو؛ ٻي صورت ۾ مناسب وفات واري تاريخ جو سانچو استعمال ڪريو.&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;وفات جي تاريخ&quot;
		},
		&quot;death_place&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;وفات جو هنڌ: شهر، انتظامي علائقو ۽ ان وقت جو خودمختيار ملڪ. هتي جهنڊي وارو سانچو استعمال نه ڪيو وڃي.&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;وفات جو هنڌ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;death_cause&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;وفات جو سبب؛ رڳو تڏهن شامل ڪيو وڃي جڏهن اهو شخص جي سوانح يا شهرت لاءِ اهم هجي.&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;وفات جو سبب&quot;
		},
		&quot;child&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;embed&quot;
			]
		},
		&quot;background&quot;: {},
		&quot;honorific_prefix&quot;: {},
		&quot;honorific_suffix&quot;: {},
		&quot;native_name&quot;: {},
		&quot;native_name_lang&quot;: {},
		&quot;image_size&quot;: {},
		&quot;module0&quot;: {},
		&quot;office1&quot;: {},
		&quot;term1&quot;: {},
		&quot;term_start1&quot;: {},
		&quot;term_end1&quot;: {},
		&quot;predecessor1&quot;: {},
		&quot;successor1&quot;: {},
		&quot;office2&quot;: {},
		&quot;term2&quot;: {},
		&quot;term_start2&quot;: {},
		&quot;term_end2&quot;: {},
		&quot;predecessor2&quot;: {},
		&quot;successor2&quot;: {},
		&quot;office3&quot;: {},
		&quot;term3&quot;: {},
		&quot;term_start3&quot;: {},
		&quot;term_end3&quot;: {},
		&quot;predecessor3&quot;: {},
		&quot;successor3&quot;: {},
		&quot;office4&quot;: {},
		&quot;term4&quot;: {},
		&quot;term_start4&quot;: {},
		&quot;term_end4&quot;: {},
		&quot;predecessor4&quot;: {},
		&quot;successor4&quot;: {},
		&quot;title&quot;: {},
		&quot;official_name&quot;: {},
		&quot;birth_name&quot;: {},
		&quot;pronunciation&quot;: {},
		&quot;cremation_place&quot;: {},
		&quot;resting_place&quot;: {},
		&quot;resting_place_coordinates&quot;: {},
		&quot;burial_place&quot;: {},
		&quot;burial_date&quot;: {},
		&quot;flourished&quot;: {},
		&quot;home_town&quot;: {},
		&quot;partner&quot;: {},
		&quot;spouse&quot;: {},
		&quot;children&quot;: {},
		&quot;parents&quot;: {},
		&quot;father&quot;: {},
		&quot;mother&quot;: {},
		&quot;citizenship&quot;: {},
		&quot;era&quot;: {},
		&quot;dynasty&quot;: {},
		&quot;region&quot;: {},
		&quot;political_party&quot;: {},
		&quot;main_interests&quot;: {},
		&quot;notable_ideas&quot;: {},
		&quot;notable_works&quot;: {},
		&quot;education&quot;: {},
		&quot;known_for&quot;: {},
		&quot;other_names&quot;: {},
		&quot;pen_name&quot;: {},
		&quot;posthumous_name&quot;: {},
		&quot;occupation&quot;: {},
		&quot;relations&quot;: {},
		&quot;relatives&quot;: {},
		&quot;misc&quot;: {},
		&quot;honors&quot;: {},
		&quot;honours&quot;: {},
		&quot;signature&quot;: {},
		&quot;signature_size&quot;: {},
		&quot;signature_alt&quot;: {},
		&quot;denomination&quot;: {},
		&quot;temple&quot;: {},
		&quot;order&quot;: {},
		&quot;institute&quot;: {},
		&quot;church&quot;: {},
		&quot;founder&quot;: {},
		&quot;philosophy&quot;: {},
		&quot;school&quot;: {},
		&quot;lineage&quot;: {},
		&quot;sect&quot;: {},
		&quot;subsect&quot;: {},
		&quot;jurisprudence&quot;: {},
		&quot;teachers&quot;: {},
		&quot;tariqa&quot;: {},
		&quot;creed&quot;: {},
		&quot;movement&quot;: {},
		&quot;dharma_name&quot;: {},
		&quot;monastic_name&quot;: {},
		&quot;profession&quot;: {},
		&quot;ordination&quot;: {},
		&quot;consecration&quot;: {},
		&quot;initiation_rank&quot;: {},
		&quot;initiation&quot;: {},
		&quot;initiation_name&quot;: {},
		&quot;initiation_date&quot;: {},
		&quot;initiation_place&quot;: {},
		&quot;initiator&quot;: {},
		&quot;initiation_rank2&quot;: {},
		&quot;initiation_name2&quot;: {},
		&quot;initiation_date2&quot;: {},
		&quot;initiation_place2&quot;: {},
		&quot;initiator2&quot;: {},
		&quot;teacher&quot;: {},
		&quot;location&quot;: {},
		&quot;present_post&quot;: {},
		&quot;post&quot;: {},
		&quot;period&quot;: {},
		&quot;predecessor&quot;: {},
		&quot;successor&quot;: {},
		&quot;reason&quot;: {},
		&quot;previous_post&quot;: {},
		&quot;reincarnation_of&quot;: {},
		&quot;disciple_of&quot;: {},
		&quot;disciples&quot;: {},
		&quot;expand_disciples&quot;: {},
		&quot;students&quot;: {},
		&quot;expand_students&quot;: {},
		&quot;initiated_label&quot;: {},
		&quot;initiated&quot;: {},
		&quot;influences&quot;: {},
		&quot;expand_influences&quot;: {},
		&quot;influenced&quot;: {},
		&quot;expand_influenced&quot;: {},
		&quot;awards&quot;: {},
		&quot;position&quot;: {},
		&quot;synagogue&quot;: {},
		&quot;yeshiva&quot;: {},
		&quot;organization&quot;: {},
		&quot;organisation&quot;: {},
		&quot;began&quot;: {},
		&quot;ended&quot;: {},
		&quot;main_work&quot;: {},
		&quot;other_post&quot;: {},
		&quot;yahrtzeit&quot;: {},
		&quot;residence&quot;: {},
		&quot;semicha&quot;: {},
		&quot;nickname&quot;: {},
		&quot;allegiance&quot;: {},
		&quot;branch&quot;: {},
		&quot;service_years&quot;: {},
		&quot;rank&quot;: {},
		&quot;unit&quot;: {},
		&quot;commands&quot;: {},
		&quot;battles&quot;: {},
		&quot;mawards&quot;: {},
		&quot;military_blank1&quot;: {},
		&quot;military_data1&quot;: {},
		&quot;military_blank2&quot;: {},
		&quot;military_data2&quot;: {},
		&quot;military_blank3&quot;: {},
		&quot;military_data3&quot;: {},
		&quot;military_blank4&quot;: {},
		&quot;military_data4&quot;: {},
		&quot;military_blank5&quot;: {},
		&quot;military_data5&quot;: {},
		&quot;module&quot;: {},
		&quot;module1&quot;: {},
		&quot;module2&quot;: {},
		&quot;module3&quot;: {},
		&quot;module4&quot;: {},
		&quot;module5&quot;: {},
		&quot;website&quot;: {},
		&quot;footnotes&quot;: {},
		&quot;nocat_wdimage&quot;: {}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_\n| __________________ = _\n}}\n&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

== سار سنڀال وارا زمرا ==
{{Infobox tracking categories}}

* {{clc|گهڻن nickname پيراميٽرن سان مذهبي سوانح وارو معلوماتي خانو استعمال ڪندڙ صفحا}}
* {{clc|religion پيراميٽر کان سواءِ مذهبي سوانح وارو معلوماتي خانو استعمال ڪندڙ صفحا}}

== مددگار سانچو ==
* {{tl|Greater color contrast ratio}}

{{Religious infoboxes}}

&lt;includeonly&gt;{{basepage subpage
|&lt;!-- زمرا هن لڪير کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي رکجن --&gt;
[[زمرو:ماڻهن ۽ شخصيتن جا معلوماتي سانچا|مذهبي سوانح]]
[[زمرو:مذهب ۽ عقيدي جا معلوماتي سانچا|مذهبي سوانح]]
[[زمرو:ماڊيول طور استعمال لائق سوانحي سانچا|مذهبي سوانح]]
[[زمرو:ماڊيول پيراميٽر وارا معلوماتي سانچا|مذهبي سوانح]]
[[زمرو:سار سنڀال وارو زمرو شامل ڪندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>88mbthx6agzs594sp3xu87dlyujk7hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روشن آرا بیگم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102717</id>
    <revision>
      <id>411813</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مغل عورتون]] [[زمرو:شاعرائون]] [[زمرو:مغل شھزادي]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:هندستاني عورتون]] [[زمرو:هندستاني شاهي ناري]] [[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]  [[زمرو:شھزادي]] [[زمرو:مغل عورتون]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:شاھي خاندان]] [[زمرو:شاھي خاندان عورتون]]</comment>
      <origin>411813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="iiw608qrsbocadibljlprc0zw4idvcm" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]

[[زمرو:شھزادي]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان]]
[[زمرو:شاھي خاندان عورتون]]</text>
      <sha1>iiw608qrsbocadibljlprc0zw4idvcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411814</id>
      <parentid>411813</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="n72wt4al9nelzq2yzvwvqxmuk0h2lr6" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]

[[زمرو:شھزادي]]
[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>n72wt4al9nelzq2yzvwvqxmuk0h2lr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411817</id>
      <parentid>411814</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="7ul7nrj9t2eza4o4wcgf8p8nt9ma8iv" xml:space="preserve">[[زمرو:مغل عورتون]]
[[زمرو:شاعرائون]]
[[زمرو:مغل شھزادي]]
[[زمرو:مسلمان عورتون]]
[[زمرو:هندستاني عورتون]]
[[زمرو:هندستاني شاهي ناري]]
[[زمرو:هندستاني ناري شاعر]]</text>
      <sha1>7ul7nrj9t2eza4o4wcgf8p8nt9ma8iv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شاھي خاندان جون عورتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102718</id>
    <revision>
      <id>411815</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:شاھي خاندان]]</comment>
      <origin>411815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="1hz77895u4x4fc63lkyool0ran119nz" xml:space="preserve">[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:شاھي خاندان]]</text>
      <sha1>1hz77895u4x4fc63lkyool0ran119nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شھزادي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102719</id>
    <revision>
      <id>411816</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</comment>
      <origin>411816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="ssutvvgb5caittqutvwqbrq9lnznvb5" xml:space="preserve">[[زمرو:شاھي خاندان جون عورتون]]</text>
      <sha1>ssutvvgb5caittqutvwqbrq9lnznvb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مغل شھزادي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102720</id>
    <revision>
      <id>411818</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شھزادي]] [[زمرو:مغل عورتون]]</comment>
      <origin>411818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="38kxz4kp5t053cfj4lq0x65bzizdvzu" xml:space="preserve">[[زمرو:شھزادي]]
[[زمرو:مغل عورتون]]</text>
      <sha1>38kxz4kp5t053cfj4lq0x65bzizdvzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:راڻي ايلزبٿ ٻين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102721</id>
    <revision>
      <id>411824</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:راڻيون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]</comment>
      <origin>411824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="k3nnp6mnalhopjd4u4igt2ossphshyn" xml:space="preserve">[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]</text>
      <sha1>k3nnp6mnalhopjd4u4igt2ossphshyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411831</id>
      <parentid>411824</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>411831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="3gw2r3c67yosqzgj4jgoc7h8kslx2ox" xml:space="preserve">
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]</text>
      <sha1>3gw2r3c67yosqzgj4jgoc7h8kslx2ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:راڻي وڪٽوريا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102722</id>
    <revision>
      <id>411827</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:راڻيون]] [[زمرو:برطانيا جون راڻيون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</comment>
      <origin>411827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="4rrwmap7kogm24a72l2uw7f1dxcr4cf" xml:space="preserve">[[زمرو:راڻيون]]
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</text>
      <sha1>4rrwmap7kogm24a72l2uw7f1dxcr4cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>411833</id>
      <parentid>411827</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T10:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>411833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="0zsbye41zt3f5bituttjn51khgxv10v" xml:space="preserve">
[[زمرو:برطانيا جون راڻيون]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</text>
      <sha1>0zsbye41zt3f5bituttjn51khgxv10v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بادشاهه جارج پنجون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102723</id>
    <revision>
      <id>411836</id>
      <timestamp>2026-09-13T10:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</comment>
      <origin>411836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="34yrnkg8wepqbtmrvg4ifr72i11ccn0" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانيه جا بادشاهه]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]</text>
      <sha1>34yrnkg8wepqbtmrvg4ifr72i11ccn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1707ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102724</id>
    <revision>
      <id>411843</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]]</comment>
      <origin>411843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]</text>
      <sha1>6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1800ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102725</id>
    <revision>
      <id>411845</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="sdwkmcafpxvg5htnw6wc4nq8pv6au0o" xml:space="preserve">[[زمرو:سال]]
[[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>sdwkmcafpxvg5htnw6wc4nq8pv6au0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ارڙهين صدي جا سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102726</id>
    <revision>
      <id>411846</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="9ytvuck8b1smslv3byf1a25s8jshi4j" xml:space="preserve">[[زمرو:ارڙهين صدي]]
[[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>9ytvuck8b1smslv3byf1a25s8jshi4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڻويھين صدي جا سال</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102727</id>
    <revision>
      <id>411848</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="d2wbc6zi7zrwy12jsd725cf439nw7mz" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:سال بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>d2wbc6zi7zrwy12jsd725cf439nw7mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1803ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102728</id>
    <revision>
      <id>411851</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1804ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102729</id>
    <revision>
      <id>411852</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1805ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102730</id>
    <revision>
      <id>411853</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1806ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102731</id>
    <revision>
      <id>411854</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1807ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102732</id>
    <revision>
      <id>411855</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1808ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102733</id>
    <revision>
      <id>411856</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1809ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102734</id>
    <revision>
      <id>411857</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</comment>
      <origin>411857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]]</text>
      <sha1>hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڻويھين صدي جون ڏھائيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102735</id>
    <revision>
      <id>411865</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:ڏھائيون بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="7cwv51cd37hcku5xc7pbvbf2zn7pn5z" xml:space="preserve">[[زمرو:اڻويھين صدي]]
[[زمرو:ڏھائيون بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>7cwv51cd37hcku5xc7pbvbf2zn7pn5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏھائيون بلحاظ صدي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102736</id>
    <revision>
      <id>411866</id>
      <timestamp>2026-09-13T11:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</comment>
      <origin>411866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="kqq62bogeb35tgwl5f33q07gjxxh0pr" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏھائيون]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]]</text>
      <sha1>kqq62bogeb35tgwl5f33q07gjxxh0pr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>